Alisher Navoiy dostonlaridagi Farhod va Majnun timsollarining qiyosiy tahlili
![Alisher Navoiy dostonlaridagi Farhod va Majnun timsollarining qiyosiy
tahlili
MUNDARIJA:
I bob. Xamsachilik an’anasida ishqiy dostonlarning o‘rni
1.1. Alisher Navoiy “Xamsa”sidagi ishqiy dostonlarning g‘oyaviy yo‘nalishi
1.2. Farhod va Majnun timsollarining ma’rifiy ahamiyati
Bob bo‘yicha xulosalar
II bob.’’Farhod va Shirin’’ va ‘’Layli va Majnun’’ dostonlarida oshiq timsoli
2.1. Farhod obrazi ginezisi va Navoiy ijodida badiiy talqini……………………
2.2. Majnun obrazi ginezisi va Navoiy ijodida o‘rni……………………………
Bob bo‘yicha xulosalar
III bob. Alisher Navoiyning ishqiy dostonlarida Farhod va Majnun
timsollarining qiyosiy tahlili
3.1. Farhod va Majnun – komillik timsoli
3.2. Farhod va Majnun timsollarining takomillashishida dostondagi ramziy
obrazlarning ahamiyati ……
Bob bo‘yicha xulosalar
Umumiy xulosalar …………………….……………………………………..
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati ……………………………………….…
3](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_1.png)
![ISHNING UMUMIY TAVSIFI
Mavzuning dolzarbligi. Ma’lumki, Alisher Navoiy ijod i hamma davrlar
uchun muhim mavzular va g‘oyalar mushtarakligida benihoya katta ahamiyatga
molik. Shu bois bo‘lsa kerak, uning asarlarida yoritilmagan masala yo‘q hisobi
ekanligiga guvoh bo‘lamiz. Uning qalamiga mansub durdonlar tasavvufiy, tarixiy,
islomiy, tarbiyaviy kabi qator sohalar, adabiyotshunoslik, tilshunoslik,
she’rshunoslik va boshqa fanlarga oidligi bilan diqqatimizni tortadi.
Alisher Navoiy yodgorlik majmuining dunyoning barcha chekkasida
ochilishi, mamlakatimizda shoir nomida shahar, ko‘cha, bog‘ va ta’lim maskanlari
barpo etilishi millatimiz ma’naviy yuksalishi salohiyatini tiklaydi.
Mamlakatimizda Yurtboshimiz Sh.Mirziyoyev boshchiligida mamlakat strategik
rivojining bosh omillari belgilanar ekan, “Mana shu strategiyaga muvofiq, barcha
soha va tarmoqlar qatori madaniyat va san'at, adabiyot, ommaviy axborot vositalari
ravnaqini yangi bosqichga ko‘tarishni biz o‘z oldimizga maqsad qilib
qo‘yganmiz... Avvalo xalqimizning yaratuvchilik dahosi bilan bunyod etilgan
noyob merosini har tomonlama chuqur o‘rganish, yurtimizdan yetishib chiqqan
buyuk alloma va nuktadon shoirlarning hayoti va ilmiy-ijodiy faoliyati haqida
yaxlit tasavvur uyg‘otish, yosh avlodni gumanistik g‘oyalar, milliy g‘urur va
iftixor ruhida tarbiyalashdek ezgu maqsadlarni ko‘zda tutadi” 1
.
Alisher Navoiyning “Farhod va Shirin”, “Layli va Majnun” dostonlari fanda
ancha keng o‘rganilgan asarlar sirasiga kiradi. Biroq bu bilan asar har tomonlama
tadqiq etildi, degan fikrni bildirish tugal xulosa bo‘la olmasligini olimlarimiz
tomonidan keyingi yillarda olib borilgan tadqiqotlar ham isbotlamoqda.
Tarixdan ma’lumki, temuriylar davrida, shu jumladan, Husayn Boyqaro
hukmronligida madaniy yuksalishlar bo‘ldi. Buni shu davrda yetishib chiqqan ko‘p
1
Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М.Мирзиёевнинг Ўзбекистон ижодкор зиёлилари вакиллари
билан учрашувдаги “Адабиёт ва санъат, маданиятни ривожлантириш – халқимиз маънавий оламини
юксалтиришнинг мустаҳкам пойдеворидир” нутқи // http://uza.uz/oz/politics/adabyet-va-sanat-
madaniyatnirivozhlantirish-khal-imiz-mana-03-08-2017
4](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_2.png)
![sonli shoir, rassom, xattot, sozanda, tarixchi va shu kabi sohalarda ma’lum
mavqiyega erishgan siymolar misolida aniq tasavvur qilishimiz mumkin.
Yaratuvchanlikka asoslangan bunday muhit tabi i y ravishda har bir ijodkor
oldiga muayyan maqsadlarni qo‘yar edi.
Aytish mumkinki, Alisher Navoiy dahosining eng muhim jihatlaridan biri
ulug‘ maqsad bilan bog‘liq. Tadqiqotlarda asosli tarzda eslatib kelinayotganidek,
Navoiy o‘zining har bir asarini, birinchi navbatda, o‘z xalqining milliy
manfaatlarini ko‘zlab, turkiy, ya’ni hozirgi til bilan aytganda, o‘zbek kitobxonlari
uchun yozgan. U, masalan, ona tilida “Xamsa” yaratishga kirishar ekan, o‘zidan
oldingi xamsanavislar forsiyzabon o‘quvchilarni qanday xursand qilgan bo‘lsalar,
o‘zi ham turkiy tilda so‘zlashuvchi kitobxonlarga shunday xursandchilik baxsh
etmoqchi bo‘lganini “Hayrat ul-abror” dostonining boshlanish qismida
quyidagicha bayon etadi [Qarang: Hayitmetov, 3]:
Kim bu yo‘l ichraki, alar soldi gom,
Bir necha gom o‘lsa, manga ham xirom.
Forsiy o‘ldi chu alarg‘a ado,
Turk i y ila qilsam ani ibtido.
Forsiy el topti chu xursandlik,
Turk dog‘i topsa barumandlik 2
.
Ushbu e’tirof ulug‘ Navoiy maqsadlarining naqadar buyukligidan dalolat
berish barobarida, mamlakat fuqarolari, ayniqsa, yosh avlodni vatanparvarlik,
elsevarlik ruhida tarbiyalashda alohida ahamiyat kasb etishi o‘z-o‘zidan ma’lum.
Akademik B.N.Valixo‘jayev xamsachilik genezisi va bu yo‘lda Navoiyning
o‘rni masalasiga to‘xtalar ekan, shunday xulosaga keladi: “Abdurahmon Jomiy
Alisher Navoiy “Xamsa”sini mutolaa qilgach, o‘zining shu vaqtgacha bo‘lgan
xamsa-beshlik yozish niyatini o‘zgartirib, bu an’anaga “tarki toza” kiritish
maqsadida o‘zi mo‘ljallagan xamsa-beshlikni yettilik - “Haft avrang”ga
aylantirishni lozim topgan ko‘rinadi. Jomiyning Alisher Navoiy “Xamsa”siga
2
Navoiy , VII , 55
5](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_3.png)
![bergan bahosida ham shunga ishora borday tuyuladi” [Valixo‘jayev, 18]. Bunda
olim Abdurahmon Jomiyning “Xiradnoma y i Iskandariy” asaridagi fikrlarni
nazarda tutadi.
“Xamsa” yozish an’anasiga Alisher Navoiyning munosabati haqidagi fikrlarga
ko‘ra, natijada, “Haft avrang” 1486-yilda, ya’ni “Silsilat uz-zahab” dostoning
uchinchi daftari yozilgandan keyin maydonga keldi. Chunki Abdurahmon Jomiy
1468-1472 - yillar orasida yozgan “Silsilat uz-zahab” dostoning birinchi daftari-
qismini yanada rivojlantirib, uning ikkinchi (1485) va uch i nchi (1486) daftarlarini
ham yozib tugatdi hamda 1480 - yilda bitilgan “Salomon va Absol” dostonini ham
avval mo‘ljallangan xamsasi dostonlari sirasiga qo‘shib, “Haft avrang” nomidagi
yettilik turkumini maydonga keltirdi.
Tadqiqotning obekti va predmeti. Ushbu MDda obekt qilib, “Farhod va
Shirin”, “Layli va Majnun” dostonlarining yetakchi qahramonlari Farhod va
Majnun timsollarini qiyoslab o‘rganish masalasi olindi. Uning predmeti materiallar
bilan bog‘liqlikda xarakterlanadi. Alisher Navoiy “Xamsa”si o‘ziga xosligi bilan
alohida ajralib turar ekan, undagi timsollarni o‘rganish ham muhim ahamiyatga
egadir.
Alisher Navoiy “Xamsa”sining har bir dostoni, shu jumladan, “Farhod va
Shirin”, “Layli va Majnun”lar ham so‘z san’atining hayratlanarli durdonasi sifatida
boqiy asarlar hisoblanadi.
Albatta, bu dostonlarda shoir yashab ijod etgan davrning ilg‘or falsafasi,
ahloqiy qadriyatlari va shoirning ularga bo‘lgan munosabati, so‘z san’atkori
sifatidagi yondashuvi o‘z ifodasini topgan. Shuning uchun ham “Farhod va Shirin”
XV asrdan boshlab faqat o‘zbek adabiyotida emas, balki Sharqdagi ko‘pgina
qo‘shni-qardosh adabiyotlarda ham shuhrat qozondi.
Tadqiqotning metodologik asosi va metodlari. Navoiyshunoslik sohasi
mutaxassislarining, chunonchi, S.Ayniy, A. Fitrat, O.Sharafiddinov, Oybek,
V.Zohidov, V.Abdullayev, I.Sulton, A.Hayitmetov, N.Mallayev, T.Jalilov,
S.Erkinov, B.Valixo‘jayev, A.Qayumov, T.Ahmedov, H.Qudratullayev,
6](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_4.png)
![N.Komilov, S. G‘aniyeva, T.G‘afurjonova, N.Komilov, M.Muhiddinov,
I.Haqqulov, M.Oripov kabi olimlarning, nashr ishlarini amalgam oshirishgan
P.Shamsiyev, H.Zaripov tadqiqotlarida bayon etilganlar ishning metodologik
asosini tashkil qiladi.
Tadqiqotning maqsad va vazifalari. MDda ko‘zlangan maqsad Alisher
Navoiy dostonlaridagi Farhod va Majnun timsollarining qiyosiy tahlilini
o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, ularning komil inson sifatidagi xususiyatlarini
ko‘rsatishdan iboratdir.
Mavzuning ilmiy yangiligi. Alisher Navoiy ishqiy dostonlarining g‘oyaviy
yo‘nalishini belgilashda yetakchi timsollarning ahamiyati quyidagi yangiliklarda
gavdalandi:
xamsanavislikda ishqnoma tsiklidagi dostonlar o‘ziga xosligi, hamda Navoiy
dostonlaridagi ishqiy dostonlarda an’ana va o‘ziga xoslik masalasi aniqlashtirildi;
Alisher Navoiy ijodida oshiq obrazlarining poetik takomili va ishqiy
dostonlar irfoniy-tasavvufiy talqini ochib berildi;
Farhod va Majnun timsollari misolivf muayyan mulohazalarning
umumlashtirilib irfoniy jihatdan tahlil etilib, hamda bugungi kundagi ahamiyati
ochib berildi.
Tadqiqotning nazariy va amaliy ahamiyati xususida aytish mumkinki,
kuzatishlar natijalari sohaga oid ishlanmalar yaratish va uslubiy adabiyotlar
tayyorlashda ma’lumot vazifasini bajaradi. Shuningdek, undan adabiyot
o‘qituvchilari ham o‘z faoliyat jarayonida foydalanishlari mumkin.
Tadqiqotning tuzilishi va hajmi . Ish umumiy tavsif, uch bobdan iborat
asosiy qism, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatini tashkil qiladi.
7](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_5.png)
![1 – BOB: XAMSACHILIK AN’ANASIDA ISHQIY
DOSTONLARNING O‘RNI
1.1. Alisher Navoiy “Xamsa”sidagi ishqiy dostonlarning
g‘oyaviy yo‘nalishi
Ma’lumki, Alisher Navoiy hayoti va ijodini o‘rganish shoir hayotligidayoq
boshlangan. Bunga o‘sha, davrning yirik ijodkorlari va olimlaridan Abdurahmon
Jomiy, Davlatshoh Samarqandiy, Zahriddin Muhammad Bobur, Xondamir va
boshqalar o‘zlarining katta hissalarini qo‘shganlar. Ammo davriylik nuqtayi
nazaridan olganda, mazkur tadqiqotlar bir-biridan farqli tomonlarga, o‘ziga xos
xususiyatlarga ega hisoblanadi. Chunonchi, XV asr va XVI asr boshlarida Navoiy
tarjimayi holini yoritishga, asarlarini qo‘lyozma holida ko‘chirish va
ko‘paytirishga ko‘proq ahamiyat berilgan bo‘lsa, keyinroq uning asarlari uchun
maxsus lug‘atlar tuzish birinchi o‘ringa chiqa boshlagan. Bunga Tole Imoniyning
“Badoye ul-lug‘at”, noma’lum muallifning “Abushqa”, Mirzo Mehdixonning
“Sangloh” kabi lug‘atlari yaqqol misol bo‘la oladi, deyish mumkin.
Istiqloldan keyingi davrda olib borilgan tadqiqotlarda yoritilishicha,
Navoiyshunoslik XX asrda an’anaviy navoiyshunoslikka nisbatan boshqacha
yo‘nalish va mazmun kasb yetdi. Navoiy ijodi ko‘proq G‘arb adabiyoshunosligi
andozalari bo‘yicha o‘rganila boshladi. Xususan, Navoiyning yubileylari
munosabati bilan ko‘pgina yangi tadqiqotlar yuzaga keldi, kitoblar va maqollar
to‘plamlari chop etildi, vaqtli matbuotda yuzlab maqollar e’lon qilindi, bir qancha
doktorlik va nomzodlik dissertasiyalari yoqlandi. Biroq shunga qaramay, bu
davrda ulug‘ shoir tarjimai holini yoritishda ham, ijodiga, asarlariga baho berish va
tahlil etishda ham metodologik tomondan sinfiylik prinsiplariga amal qilish talab
etilishi natijasida ko‘p masalalar o‘zining haqqoniy va halol, tarixiy jihatdan to‘g‘ri
talqini hamda yechimini topmadi.
Milliy adabiyotlar rivoji, ravnaqi va yuksalish bosqichlari haqida so zʻ
ochilganida, odatda birinchi navbatda, hajman yirik, mazmunan ko p yo nalishli,
ʻ ʻ
8](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_6.png)
![hayot voqea-hodisalarini keng qamrovda ifodalovchi asarlargina tilga olinadi.
Ularning yaratilishi u yoki bu tarixiy davr adabiyotida yangi qadam bo lganligini,ʻ
yangi g oyalar, timsollar va talqinlar olib kirganligi qayd etiladi. Natijada bunday
ʻ
yirik, ko p yo nalishli asarlar boshqa qator asarlarning yozilishiga turtki bo lgan.
ʻ ʻ ʻ
Haqiqatan, Hazrat Navoiyning "Xamsa"si yoki Bobur Mirzoning
"Boburnoma"si yoki Abdulla Qodiriyning "O tgankunlar" i o z asri adabiy
ʻ ʻ
jarayonidagina emas, balki umumanm adabiy hayotda, ijtimoiy ong taraqqiyotida
ulkan tarixiy voqea bo la olgan asarlardir.
ʻ
XVasr o zbek mumtoz adabiyoti oldiga bir qator kata va mas'uliyatl
ʻ
ivazifalarni qo ydi. Shulardan biri o zbek tilida "Xamsa " yaratish edi. O zbek
ʻ ʻ ʻ
kitobxonlarining ortib borayotgan ehtiyoji, o zbek adabiy tili va o zbek
ʻ ʻ
adabiyotning taraqqiysi hamda istiqboli shuni talab qilar edi. Bunday katta va
ma’suliyatli ishga faqat Navoiygina kirishdi. Shoir, yozuvchi xalqqa uning o z
ʻ
tilida, unga manzur bo ladigan asar yaratish lozim, deb hisobladi. "Xamsa"
ʻ
yaratish Navoiy uchun ham, umuman, o zbek mumtoz adabiyoti va uning istiqboli
ʻ
uchun ham katta va ma’suliyatli imtihon bo ldi.
ʻ
Hazrat Navoiyning o zi e’tirof etishicha, u "Xamsa"ni olti oy ichida
ʻ
yozgan. Lekin, bu mashaqqatli mehnatga uzoq tayyorgarlik ko rgan.U 25-27
ʻ
yoshlaridan 42 yoshigacha ham ilmiy salohiyat, ham badiiy mahorati jihatidan
muayyan baland darajaga yetadi, ham yozilajak asar uchun material yig adi,
ʻ
fikrlarini "pishitadi".Shoirgacha turkiy tilda bitilgan Yusuf Xos Hojibning
"Qutadg u bilig", Ahmad Yugnakiyning "Hibbat ul-haqoyiq", Haydar
ʻ
Xorazmiyning "Mahzan ul-asror" kabi epik asarlari bor edi.Lekin, turkiy
adabiyotda "Xamsa" tipidagi turkum asarlar tajribasi yo q edi.
ʻ Alisher Navoiy
"bunday asarni yaratisdan maqsadim "Xamsa"ni takomillashtirish edi, bu asar
xalqning mayliga loyiq bo lishi kerak", deydi. U o zaro o xshash narsalardan
ʻ ʻ ʻ
o xshamaydigan -
ʻ nazirai benazir - narsalarni dunyoga keltirdi.
Shayx Nizomiy Ganjaviy o z asarini Sharq ma’rifiy yuksalishining
ʻ
boshlanishida yozgan bo lsa, Hazrat Alisher Navoiy ijodi Sharq Renessansining
ʻ
9](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_7.png)
![yakuniga to g ri keldi. Navoiy "Xamsa"si keng jug rofiy hududni qamrab olib,ʻ ʻ ʻ
o zida Renessans davri ilmiy-badiiy tafakkuri mahsulini ifoda ettirdi.
ʻ
"Xamsa"da arab, yunon, hind, fors, turk adabiyotshunosligi o z aksini topdi.
ʻ
U davr adabiyotshunosligining asosiy talabi yangi asar yozish edi.Navoiyning
ulug vorligi shundaki, eskirgan deb hisoblangan dostonlarga murojaat etib, ularni
ʻ
yangitdan eng baland saviyada qayta yaratdi. Bu hodisa faqat jasorat va
qahramonlik emas, balki so z topish qiyin bo lgan juda yuksak bir xislat edi.
ʻ ʻ
Navoiy "Xamsa"si o z davridayoq to g ri tushunilgan edi. Bu yuksak mahorat
ʻ ʻ ʻ
mahsulini shoirning ustozi Mavlono Abdurahmon Jomiy samimiy satrlarda madh
etib, uning mohiyatiga baho bergan edi:
Turkiy tilda dag i naqsh keldi a jab,
ʻ
Hatto sehrgarlar bog ladi lab,
ʻ
Bunday yoqimlinaqsh tushirgan qalam,
Boshiga ofarin yog dirsin olam.
ʻ
Kechirsin forsiyda gavhar terganlar,
Dariy tilda dur, g azna terganlar,
ʻ
Buning tili ham gar bo lganda dariy
ʻ
Majolsiz qolardi ularning bari.
("Oinai Iskandariy").
"Xamsa"da Alisher Navoiyning ideallari o zining badiiy ifodasini
ʻ
topadi.Uning haqiqiy do st haqidagi, odil podshoh haqidagi orzu-xayollari "Hayrat
ʻ
ul-abror" dostnida aks etadi."Farhod via Shirin" dostonida shoirning qahramonlari
faol, g ayratli, "Layli va Majnun"da esa qahramonlar passiv.Dostonlarni bir-biriga
ʻ
yaqinlashtiruvchi mushtarak mavzu -- komil inson mavzusidir. Bu mavzu ularni
bir-biriga bog labgina qomay, balki mavvzuning har bir dostonda o ziga xos tarzda
ʻ ʻ
yoritilishi ularning uslubiy o ziiga xosliklarini namoyon etadi. Xususan, "Farod va
ʻ
Shirin"da bu mavzu ijtimoiy faoollik ko lamida yoritilsa, "Layli va Majnun"da esa
ʻ
asosan ishq maydonidagi ichki kechinmalar, ruhiy holatlarning chuqur tasviri
orqali nihoyatda mahorat bilan tasvirlanadi. Shoir o zining "nazirai benazir"
ʻ
10](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_8.png)
!["Xamsa"sini yaratar ekan, ining birinchi dostonida aytgan fikrlarini keyingi
dostonlarida bevosita davom ettiradi va "Saddi Iskandariy" dostonida o ziningʻ
yakuniy xuulosasiini bayon etadi.
Hazrat Alisher Navoiy "Xamsa"sini tashkil etuvchi personajlarning har
biriga ta’rif-tavsiflar yozadilar. Bu tavsiflar personajlarga ism qo yishdan
ʻ
boshlanadi va o sha boblarda bayon etilgan voqea va fikrlar qisqacha, ammo
ʻ
go zal badiiy tasvirlarda bog lanib bayon etiladi. Agar shoirning personajlarga
ʻ ʻ
bergan ta’rif-tavsiflari bir joyga yig ilsa, "Xamsa"dagi asarlar mazmunining
ʻ
Alisher Navoiy tomonidan yozilgan qisqacha nasriy bayoni yuzaga keladi.
Personajlarning badiiy libosi boy va rang-barang. Shuning uchun ham
Navoiy "Xamsa"sidagi personajlarning ta’rif va tavsiflariga Alisher Navoiy nasriy
ijodining bir ko rinishi sifatida qaralsa bo ladi.
ʻ ʻ
Alisher Navoiy "Hayrat ul-abror" dostonidagi ideallarini "Farhod va
Shirin" dostonida yoritib beradi.Navoiyga qadar turli xalqlarning yozma
adabiyotida, xalq og zaki ijodida hamda badiiy adabiyotda bu syujetdagi kabi
ʻ
asarlar bor edi. Ammo, Navoiy tamoman yangi mazmun va uslubdagi asar
yaratishni niyat qiladi:
Ani nazm etki, tarxing toza bo lg ay,
ʻ ʻ
Ulusqa mayli beandoza bo lg ay.
ʻ ʻ
Farhod timsoli barcha asar va rivoyatlarda xalq nazdida mehnatkash inson
sifatida namoyon bo ladi. Xorazm vodiysida tarqalgan rivoyatlarga ko ra Farhod -
ʻ ʻ
toshyo nar, Sirdaryo vodiysida esa Farhodning kanal qazishi haqidagi rivoyatlar
ʻ
bor. Bu fikrlar yozma adabiyotda ham qayd ettirilgan: sosoniylardan bo gan
ʻ
Xusravi Parvez haqidagi asarlarda hamda birinchi bo lib bu mavzuda doston
ʻ
yozgan Firdavsiyning "Shohnoma"sida bu syujet o z ifodasini topadi.
ʻ
Nizomiy Ganjaviy badiiy jihatdan yangi "Xusrav va Shirin" dostonini
yuzaga keltiradi. Nizomiyning dostonida Xusrav podshoh va oshiq bir kishi.
Navoiyning fikricha, Xusrav podshoh ekan, haqiqiy oshiq bo la
ʻ
11](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_9.png)
![olmaydi.Dostonning bosh qahramoni - Shirin.Farhod dostonda faqat bitta epizodda
- Shirinni sut bilan ta’minlash uchun sut kanalini qazish lavhasida ko rinadi.ʻ
Xusrav Dehlaviy bu syujetdagi dostonini "Shirin va Xusrav" deb
ataydi.Dostonda bosh qahramon - Xusrav.U Nizomiyning qahramonidek ma’naviy
tarbiyalanuvchi, "tuzaluvchi" Xusrav emas, balki u boshdan oyoq adolatli
shohdir.Hazrat Navoiy dostonidagi Xusrav obrazi ham avvalgi shoirlarning
asarlaridagi Xusravdan farq qiladi.Bu obraz talqini Navoiyning ijtimoiy-siyosiy
dunyoqarashi asosida yuzaga kelgan.Shu boisdan ham bu dostondagi Xusrav salbiy
qahramondir.
Nizomiy dostonida Farhod faqat hunarmand edi.Dehlaviy dostonida esa
Farhod - shahzoda, Chin xoqonining o g li. Dehlaviy asaridagi Shirin Nizomiy
ʻ ʻ
tasvirlagan Shirindek mag rur emas, u boshqa Shirin.
ʻ
"Xamsa"larning Alisher Navoiy davrigacha bo lgan dostonlarida personajlar
ʻ
talqini o zgarib boradi. Alisher Navoiy Nizomiy Ganjaviy va Xusrav Dehlaviy
ʻ
ijodiy an’analarini davom ettirib, o zining takrorlanmas, yangi "Farhod va
ʻ
Shirin"ini maydonga keltiradi. U Farhodda o sha zamondagi shahzodalarda
ʻ
bo lmagan sifatlarni muassamlaydi.Ya’ni, shoir davr ijtimoiy tafakkuridagi
ʻ
masalalaridan bittasi - "Shahzoda qanday bo lishi kerak?" degan savolga javob
ʻ
izlaydi.Alisher Navoiy o z dostonida ideal shahodani emas, komil insonni
ʻ
gavdalantiradi.Dostonda namunali shahzoda yaratish g oyasi borligi tufayli Farhod
ʻ
timsoli nihoyatda kengayib ketadi.Shoir bu timsolni yaratishda xalq og zaki ijodiga
ʻ
ham murojaat qiladi.Navoiyning Farhodi dev emas, ammo devning ishini qiladi,
suv kanalini qazadi.Chunki, sutdan ko ra xalqqa suv kerak.
ʻ
Navoiyning Shirini ham mustaqil, nihoyatda ajoyib tarbiya topgan, atrofi
hunarmand, bilimdon qizlar bilan o ralgan timsol.Shirin har jihatdan go zal inson.
ʻ ʻ
Uning ma’naviy dunyosi va uni o rab turgan muhit ham har jihatdan Farhodga
ʻ
mos, go zal va yuksak darajada. Shirin va Farhod bir-birlariga muvofiq shaxslar.
ʻ
Ularning ajoyib insonlar bo lib yetishuviga sharoit yaratuvchilar bor edi.Bulardan
ʻ
biri Farhodning otasi - xoqon, ikkinchisi - Shirinning ammasi
12](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_10.png)
![Mehinbonu.Navoiyning romantik qahramonlari maydonga kelishi uchun romantik
sharoit mavjud edi. Shoir bu ikki badiiy timsol misolida ham o z davri uchun, hamʻ
o zidan keyingi barcha davrlar uchun ibrat bo la oladigan ma’naviy go zal va
ʻ ʻ ʻ
samimiy, komil insonlar konsepsiyasini yaratadi.
Shoir ushbu dostonda dunyo hayotida har jihatdan poklikka erisgan komil
yigit va komila qiz haqidagi mulohazalarini. Farhod va Shirin timsollari vositasida
yoritib beradi.Farhod va Shirin sarguzashti fojia bilan tugaydi. Lekin, doston bu
bilan tugamaydi. Farhodning ko kaldoshi Bahrom Arman o lkasiga kelib do sti
ʻ ʻ ʻ
shahzodaning o zini emas, qabrini topadi. U ko z yoshlarini to kib:
ʻ ʻ ʻ
Ko zim chiqsun seni ko rguncha mundoq,
ʻ ʻ
Kesilsun til seni so rguncha mundoq,
ʻ
Nelar kelmush boshingga g urbat ichra,
ʻ
Ne g urbatlar chekibsan kulfat ichra,
ʻ
deya faryod qiladi. Bahrom Xusravning o g li Sheruyani jangda yengadi va
ʻ ʻ
Armanistonga odil hokim qo y'ib ketadi. Shu bilan birga zulmga chek qo yilib,
ʻ ʻ
adolat tantana qiladi.Bunday xotima bilan Alisher Navoiy o z ideallariga qattiq
ʻ
ishonishini namoyish etadi. U Farhodu Shirinlar maqsadiga yetolmay vafot etsalar-
da, baribir Bahromlar keladi va haqiqat g alaba qozonadi, degan fikrni bayon etadi.
ʻ
Alisher Navoiyning ushbu dostoni ikki jins vakillari bo lmish yetuk, ma’rifatli
ʻ
insonlarga qo yilgan oltin haykal sifatida faqat o zbek kitobxoni tomonidan emas,
ʻ ʻ
Yevropa, runs va boshqa xorijiy sharq xalqlari tomonidan ham sevib o qiladi.
ʻ
Shundan kelib chiqib, ushbu ilmiy ishda qo limizdan kelganicha, ana shu
ʻ
personajlardan ayrimlarining ta’rif-tavsiflari, badiiyati, matnini sharh va talqin
qilishga urinib ko rdik. Ushbu tadqiqot ishi Alisher Navoiy "Xamsa"sini o rganish
ʻ ʻ
va tahlil etishda oz bo lsa-da ahamiyatli degan umiddamiz.
ʻ
Umuman, bu davrda yaratilgan maqolalarda Navoiy ijodini o‘rganishning
asosini tashkil yetuvchi quyidagi qator masalalar tahlil yetiladi:
Navoiyni o‘zbek adabiyoti va adabiy tilining asoschisi, deb hisoblar
ekanmiz, demak, oldimizda turgan birinchi masala uning ijodini milliy mafkura
13](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_11.png)
![asosida o‘rganish, shoir asarlarining milliy xususiyatlarini aniqlash va o‘rgatish,
xalqimizning milliy g‘ururi, kuch-qudratini qayta tiklashda Navoiy merosiga
ma’naviy negizlardan biri sifatida qarash va tatqiq etishdir. O‘z xalqini, uning tili
va madaniyatini sevishni biz Navoiydan o‘rganmog‘imiz kerak. Buyuk shoirning
“Xamsa”, “Xazoyin ul-maoniy”, “Mahbub ul-qulub”, “Muhokamat ul-lug‘atayn”
kabi asarlari xalqimizning yeng katta ma’naviy boyligi, faxri va g‘ururidir.
Biz Mustaqillik sharoitida o‘z milliy qadriyatlarimizni mumtoz
adabiyotimiz, Navoiy kabi ijodkorlarning adabiy merosidan ayru tasavvur
etishimiz mumkin emas. Uning har bir asarini xalqimizning milliy dunyoqarashi,
milliy xarakteri, urf-odatlari, tili, dinidan kelib chiqib tadqiq etish asosiy
vazifalarimizdan biridir.
Navoiy adabiy va ilmiy merosining nafaqat o‘z davri, balki hamma zamonlar
uchun ahamiyatini hayotiy mazmuni belgilaydi. Uning har bir asarini o‘z davridagi
ijtimoiy-siyosiy turmush, ma’naviy-madaniy tamoyillar bilan bog‘lab, tarixiy fakt
sifatida o‘rganish va baho berish zarur.
Bunday munosabat esa, tabiiyki, tarixni va unga mansub merosni xolisona
o‘rganish borasidagi bugungi talab-ehtiyojlar bilan vobastadir.
Navoiy asarlarini chuqur o‘rganishning yana muhim yo‘li ularni muallif
shaxsiiyati va uning o‘zigagina xos she’riy iste’dodi ideallari va intilishlari bilan
birgalikda tatqiq etishdan iborat.
Tarixiy siymo sifatida Navoiy shaxsi va ijodining hamma davrlarga o‘rnak
bo‘ladigan fazilatlari ko‘p. Lekin u birinchi o‘rinda shoir. Uning shoirligi esa
adabiy iste’dod, she’riy mahorat masalalari bilan belgilanadi. Binobarin, har
qanday sharoitda ham biz Navoiy ijodini tadqiq etishda uning asarlaridagi badiiylik
muammolarini o‘rganishga asosiy e’tibor qaratmog‘imiz darkor.
Alisher Navoiy adolatli tuzum, erkin shaxs, ma’naviy komil inson haqidagi
qarashlarini nazmiy tarzda ifoda etgan mutafakkir. Shu bilan bir qatorda, u
betimsol so‘z san’atkori ekanligi yuqoridagi fikrni quvvatlaydi.
14](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_12.png)
![Navoiy ijodini biz har taraflama chuqur tushina olamiz, shu vaqtdaki, agar
biz uning asarlariga ilmiy-nazariy jihatdan yondashib, bu sohada fundamental
tadqiqotlarga birinchi darajali o‘rin bersak. Shu bilan birga, nazariy
qarashlarimizda, adabiy merosni yoritish bilan bog‘liq konsepsiyalarimizda
yangiliklar va yangicha yondashuvlar ham bo‘lishi maqsadga muvofiq.
Ko‘rinadiki, bir xil yo‘nalishdagi fikr-mulohazalar muayyan ijodkor merosi
haqida to‘liq tasavvur bera olmaydi. Binobarin, yangicha tadqiqotlar yangi
qirralarning ochilishiga zamin hozirlaydi.
Hayotimizda Mustaqillik sharofati bilan o‘zbek tilini, uning tarixini
o‘rganishga katta e`tibor berish zarurati bor. Bunda adabiy tilimizning asoschisi
bo‘lgan Navoiy asarlari tili, uslubini o‘rganish masalalari birinchi o‘rinda turishi
kerak.
Ma’lumki, Navoiy merosini, xususan, uning lirikasini davriylik asosida
o‘rganishda ko‘pgina ishlar amalga oshirilgan. Biroq bu bilan cheklanib qolmaslik
masalasi quyidagilarda aks etgan:
Adabiy aloqalar hamisha ham bardavom ekanligiga ko‘plab misollar
keltirish mumkin. Buning birgina isboti “Xamsa” voqyealaridir.
Navoiyning boy yuksak ijodi faqat o‘zbek adabiyoti tajribalari asosida emas,
balki butun Sharq adabiyoti va madaniyati yutuqlari asosida yuzaga kelgan.
Binobarin, Navoiy “Xamsa”sining o‘ziga xos xususiyatlarini, yangiliklarini fors-
tojik, ozarbayjon, arab, hind va boshqa adabiyotlar bilan aloqadorlikda
o‘rganmog‘imiz kerak. Bu sohada navoiyshunoslarimiz boy tajribaga ega. Bu
yaxshi an’analar bundan keyin ham davom ettirilmog‘i zarur.
Navoiy dostonlarini, xususan, “Far h od va Shirin” dostonini Amiriy
“Dahnoma”si bilan qiyoslaganda, garchi Navoiy Amiriyning, “turkcha she’ri
yaxshi voqye’ bo‘lubtur, ammo shuhrat tutmabtur” (“Majolis un-nafois”ning
birinchi majlisi) deb yozgan bo‘lsa ham, o‘zi uning ijodini yaxshi bilgan, undan
ijod sirlarini o‘rgangan.
15](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_13.png)
![Albatta , bunday bo‘lishi tabiiy hol. Chunki bir davr ijodkorlari bir-birining
asarlari bilan tanishuv orqali muayyan xulosalarga keladi.
Amiriy “Dahnoma”ning kirish qismida Boysung‘ur Mirzo saroyidagi ilm va
san’at ahllari haqida quyidagi satrlarni bilgan:
Biri h ay ’ at riyozidin terib gul,
Biri h ikmat shifosidan berib mul.
Biri Iqlidus ashkolin hal etib,
Biri ko‘k jadvalinda madhal etib.
Biri biri fiqh ichida asrab maqomin,
Biri mantiq sori yeltib kalomin.
Biri jufri xuruf iqlimida Qof,
Biri tarix maydoninda avsof.
Biri ash’or bahrinda suv ochib,
Biri advor rudinda so‘z ochib...
Bu o‘rinda gap, hech shubhasiz, Boysung‘ur akademiyasi haqida bormoqda.
Navoiy ham “Farhod va Shirin” dostonida Mohinbonu saroyidagi olima, shoira va
san’atkorlarni xuddi shu yo‘sinda tasvirlagan edi:
Kelib har qaysi bir fazl ichra mohir,
Ma h orat shevasi h ar birda zo h ir.
Biri ash’or bahri ichra g‘avvos.
Biri advor davri ichra raqqos.
Biri mantiq rusumida raqamkash,
Biri hay’at ruhumiga qalamkash.
Birinchi shevasi ilmi haqoyiq,
Balog‘atda biri aytib daqoyiq.
Biri tarixda so‘z aytib fasona,
Biri hikmat fani ichra yagona.
Hisob ichra birining zehni borib,
16](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_14.png)
![Muammoda birisi ot chiqarib...
Navoiy ijodining yuzaga kelishi va rivojlanishida Sharq xalqlari
adabiyotlari, ayniqsa, forsiy tildagi adabiyot muhim rol o‘ynagani hammaga
ma’lum. Bu masalani o‘rganishga Ye.E.Bertels, O.Sharafuddinov, S.Ayniy,
V.Zohidov, V.Abdullayev, H.Arasli, A.Mirzayev, E.Shodiyev, S.Narzullayeva,
S.Erkinov, B.Valixo‘jayev, N.Komilov, R.Vohidov, M.Muhiddinov va boshqalar
katta hissa qo‘shdilar.
Navoiy o‘zbek tilida “Xamsa” yozishga kirishib, “Hayrat ul-abror”
dostonining kirish qismidagi ikkinchi munojotda Alloh taoloning rahmdilligi bilan
bir qatorda cheksiz va tengsiz kuch-qudratini, xohlasa, bir necha daqiqada butun
dunyoni ostin-ustun qilib yubora olishini tasvirlar ekan, bunda u ma’lum darajada
Nizomiyning Ganja zilzilasi tasviridan ham ilhomlangan, yuz berishi mumkin
bo‘lgan umumjaxon halokati tasvirini Nizomiy uslubida aniq mubolag‘aning
tablig‘ va ig‘roq usullari orqali gavdalantira olgan.
Navoiyning an’anaviy mavzularda yozgan dostonlari va she’rlarida salaflari
asarlari bilan obrazlar va syujetlar talqinida o‘xshashliklar va yaqinliklar bo‘lishi
bilan birga ayrim fikrlar va baytlarda aynan o‘xshashlik va yaqinliklar mavjud.
Navoiyning shu dostonida kamtarlik qilib salaflari asarlarini suv, gul va
lolaga qiyoslagan holda o‘z asarini o‘tinga o‘xshatishi xarakterli:
Sarvu gulu lola xaridori bor:
Lek o‘tunning dog‘i bozori bor.
Xuddi shunga o‘xshagan bayt Xusrav Dehlaviyning “Majnun va Layli”
dostonida ham bor:
Gar lolavu sarv dar shumor ast
Oxir xasu xor h am ba kor ast.
(Lola va suv yaxshi hisobga o‘tadi, lekin xas va tikon ham bir ishga yarab
qoladi).
17](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_15.png)
![Bunga o‘xshash misollarni Navoiy dostonlari va she’rlaridan yana keltirish
mumkin. Bizningcha, bunday o‘xshash baytlarni Sharq she’riyatida ma’lum
darajada o‘rin tutgan tazmin san’ati sifatida baholash to‘g‘ri bo‘ladi.
Navoiy ijodini o‘rganishning eng muhim manbalaridan yana biri, albatta,
shoir ijod qilgan davr, u yashagan real tarixiy sharoit, u nafas olgan m adaniy
muhitdir. Navoiy ijodini bu s i z tasavvur etish qiyin. Uning asarlari shu muhitning
mevasi. Bu sohada katta ishlar qilingan. Lekin bu masalani yoritishda ham yaqin
o‘tmishda ma’lum bir yoqlamaliklarga yo‘l qo‘yilganini tan olish, endilikda buni
tuzatish kerak. Masalan, Navoiy yashagan adabiy muhit talqinida Husayn
Boyqaroning roli ko‘p vaqt salbiy baholangan, kamsitilgan. Ma’lumki, Husayn
Boyqaro Navoiy darajasida bo‘lmasa ham, umuman iste’dodli shoir bo‘lgan,
Navoiy “Majolis un-nafois”da Husayn Boyqaroning original g‘azallar yozganini
ta’kidlaydi va buni misollar bilan isbot qiladi. Shu bilan birga Navoiy “Xazoiyn ul-
maoniy” devonini tuzar ekan, Husayn Boyqaro bu katta ishda mas’ul muharrir
vazifasini bajargan [qarang: Hayitmetov].
Ma’lum davrda yashagan hamkor, ham fikrlar ijodi ham adabiy ta’sirda
o‘ziga xos o‘rin tutadi.
Navoiy ijodining yana bir muhim manba y i diniy va so‘fiy adabiyotlardir.
Navoiyning so‘fiy adabiyotga munosabati uning Farididdun Attor, Bahouddin
Naqshbandiy, Abdulla Ansoriy, Said Hasan Ardashir va boshqalar bilan
yaqinligini o‘rganish misolida ma’lum darajada tadqiq etilmoqda. Ammo
Navoiyning diniy adabiyotga munosabati, diniy adabiyotlar, xususan, “Qur’on” va
hadislar ijodining doimiy va muhim manbalari bo‘lgani, o‘z davri ijtimoiy-siyosiy
va madaniy-ma’naviy masalalarini ulug‘ shoir ko‘p vaqt shu asarlarga suyanib hal
etganligi shu paytgacha deyarli o‘rganilmadi, hatto, bundan ko‘z yumib kelindi.
A.Hayitmetov bu boradagi kuzatishlarni “Xamsa” materiallari asosida
dalillar ekan, uning eng muhim belgilarga, adolat haqidagi qarashlar
sarchashmalariga e’tibor qaratadi.
18](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_16.png)
![Navoiyning “Xamsa” dostonlaridagi insonni ulug‘lash bilan bog‘liq ko‘p
fikrlari, avvalo, ”Qur’on”dan olingan. Chunki “Qur’on”da yozilishicha, xudo
insonning martabasini shunday ulug‘ qilib yaratganki, hamma farishtalar unga
sajda qilgan. Faqat shaytongina bundan bo‘yin tovlagan. “Xamsa” dostonlarining
kirish qismlarida Navoiy o‘zi ham o‘z gaplarining “Qur’on” so‘zlari bilan bog‘liq
ekaniga ko‘p ishorlar qilgan. Navoiy “Hayrat ul-abror” dostonida axloq masalalari
yuzasidan atroflicha fikr yuritar ekan, bu masalalar talqinida “Qur’on”ga faol
murojaat qiladi. U masalan, inson hayotida qanoat qilish katta fazilat ekanini
tushuntirmoqchi bo‘lar ekan, “Qur’on”dan “Azza man qana”-“Kim qanoatli bo‘lsa
izzatli bo‘ladi” iborasi keltirilgan. Bunday misollar juda ko‘p.
Navoiy o‘sha davrning alloma bilimdonlari arab tili, diniy va ilmiy
adabiyotini chuqur egallagan Shayx Sadriddin Ravosiy, Shayx Kamol Turbatiy,
Sayid Hasan Ardasher, Xoja Muhammad Astrabodiy, Xoja Yusuf Burxon,
Abdurahmon Jomiy, Mavlono Fasihiddin Sohib kabi olimlardan juda ko‘p dars
olgan. Ammo shoirning ko‘proq vaqti o‘sha davrning mashhur olimi Abu Lays
Fazlulloh oilasida va uning madrasasida o‘tgan. Abu Lays Fazlulloh
Samarqandning “a’lomul ulamosi” (olimlar olimi) edi. Navoiy uning boy
kutubxonasidan samarali foydalandi. Ikki yil uning madrasasida tinimsiz tahsil
qilishi Navoiyga arab tilini, fiqh shariat ilmlarini, Qur’on va hadislarni, arab nasriy
va nazmiy adabiyotini nihoyatda chuqur o‘rganish imkonini beradi.
Ko‘rinadiki, Alisher Navoiyning til, shariat qonunlari va unga oid bilimlarini
yanada takomillashtirishida Samarqandda olgan bilimlari ham asosiy o‘rin tutadi.
Shu bilan birga, u o‘z davri dunyoviy bilimlardan ham kengroq bahramand
bo‘lgan.
Navoiyning “Hayrat ul-abror” asarida, ayniqsa, ba’zi diniy fikrlar yoritilgan.
Shoir har asarining birinchi bobini bismilloh-ir rahmon-ir-rahim tavsifiga, bir
bobini hamd (tangrini maqtash , to‘rt bobini munojot (tangridan najot so‘rash) va
besh bobni na’at (payg‘ambarni maqtashga) bag‘ishladi. Bu boblardan Qur’on va
19](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_17.png)
![Hadisga anchagina ishora qilingan, axloq, odobga oid ko‘plab misollar ham
keltirilgan.
“Farhod va Shirin”da tasvirlanishicha, Xoqon oilasida dunyoga kelgan
Farhodga nom qo‘yish masalasiga shoir alohida e’tibor berib, shu nomni talqin
qilishda, Farhodning tugulishi-kelajakdagi komil insonning tug‘ulishi sifatida
sharhlaydi:
Ki chun xoqonga tengri berdi farzand
Bo‘lib ul h o dya birla shodu xursand
Jamolidin ko‘ringoch, farri shohi
Bu fardin yorudi mah to bo mohi
Qo‘yib yuz himmati iqboli davlat
Hamul far soyasidin topti ziynat
Bu javharlarga chun ijod topti
Murakkab aylagach Farhod topti.
(Mat.8-tom 66-67- bet)
Keltirilgan misolning uchunchi va to‘rtinchi baytlarda Farhod so‘zining
ma’nosi quyidagicha sharhlangan:
Uchinchi baytda chaqoloqning yuzidan shohlik shukuhi, yorig‘ligi ko‘rinadi.
Bunda Farhod so‘zining birinchi qismi-“far” izohlagan. To‘rtinchi baytda esa
Farhod so‘zining ikkinchi qismi -“hod” shunday izohlanadi: uning “h” harfi
“himmat” sozining birinchi harfidan, “alif”dan, uchinchi harfi “d” “davlat”
so‘zining birinchi harfidan olingan bo‘lib, ular to‘plansa (“h”Q “0”Q “d”) “hod”
so‘zi kelib chiqadiki, uning ma’nosi “yo‘l boshlovchi” dir. Bas shunday ekan,
Farhod so‘zining ma’nosi shohlik shon-shuhratiga ega bo‘lgan, himmati iqbol
baxtu-saodat va davlat sohibi degan ma’noni anglatadi.
Bu “far” ni “hodi” yi baxt yetgach irshod,
20](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_18.png)
![Ravon shahzoda otin qo‘ydi Farhod.
(Mat. 8-tom 67-bet)
Bunda shoir “Farhod” so‘zini ikki qismga-“F a r”Q”hod” bo‘lib shunday
sharhlaydi: shohlik shon-shukuhi va oliyjanob fazilatlar yegasi bo‘lgan shahzoda
Farhod baxt tomon “ h odiy” lik-yo‘lboshchilik qiluvchi shaxsdir, ya’ni Farhod
baxtli bo‘lishga intiluvchilar rahnamosidir.
Bu nav’ ermas ato qo‘ymadi otin.
Ki ko‘rgach ishq oning pokiza zotin.
Ancha Farzona Farhod ism qo‘ydi,
Xurufi ma’xozin besh qism qo‘ydi.
Firoqi rashqi hajri o h ila dard,
Biror h arf i b tidodin aylabon f a rd.
Borin u stodi ishq etgach murakkab,
Tarak k ubdin bu ism o‘ldi murakkab.
(MAT, 8-tom, 67-bet).
Bunda shoir Farhod so‘zining har bir xarafi “firoq”, “rashk”,”hajr”, “oh” va
“dard” so‘zlarining birinchi harflaridan, (“firoq”dan “f”, “rashk”dan “r”, “hajr”dan
“h”, “oh”dan “o” va “dard”dan “d”) iboratligiga ishora qilib, bu bilan Farhodning
“ishq” ahlidan ekaniga urg‘u beradi.
Farhod.
Demonkim, ko‘ngli poku ham ko‘zi pok,
Tili poku so‘zu poku o‘zi pok.
(MAT, 8 - tom, 18 - bet.)
Bir olijanob inson sifatida ham shakllanib boradi. Bu bayt “Hayrat ul-
abror”dan oshiq haqida:
Oshiq oni bilki erur dordnok,
Ham tili, ham ko‘ziyu, ham ko‘ngli pok
deb yozganlarning Farhod misolida amalga oshganini, ya’ni umumlashma
fikrlarining badiiy obrazda mujassamlashganini ko‘rsatadi.
21](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_19.png)
![Navoiy ijodining asosini tashkil etgan ishq falsafiy “Farhod va Shirin”
dostoniga kelib yanada avj pardalarda tarannum etganini ko‘ramiz. Bir umr qaqnus
yang‘lig‘ ishq deya nola chekkan shoir go‘yo Farhod timsolida o‘z qalbining
anduhli o‘rtanishlarini, shaxsiy ishq asarlarini aniq bir ehtiros bilan kuylaganga
o‘xshaydi.
Alisher Navoiyning “Farhod va Shirin”, “Layli va Majnun” dostonlari hazaj
bahrda yozilgan.
Hazaj – (arabcha – yoqimli ovoz) aruz she’riy tizimida “mafoiylun” (v - - -)
asli va uning tarmoqlari takroridan yuzaga keladigan bahr.
Far h oddagi yaratuvchanlik, xalqsevarlik kabi ulug‘ fazilatlar, Shirinning
betimsol darajadagi vafodorligi kabilar, darhaqiqat, xalqimiz milliy ongiga juda
yaqin va hamohangdir.
“Farhod va Shirin”- Alisher Navoiy “Xamsa”sining ilk masnaviysi “Hayrat
ul-abror”dagi umumbashariy fikr-mulohazalardan nur olib sharq she’riyati
ixlosmantlarining qalbida yolqin o‘t paydo qilgan buyuk beshlik tarkibidagi
syujetli dastlabki dostondir.
Doston muallifi she’rxon hukmiga havola etgan tamsil negizida o‘zi
qalamga olgan voqyealar tizmini nazarda tutadi.
Asar muallifi Farhod, Xusrav va Shirin muhabbati mojarolari mavzuida
badiiyat namunalarini ijod etgan shoirlarning qalami hali bu o‘tli ishqning barcha
siru asrorini oxirgi nuqtasiga qadar yoritishga muyassar bo‘lganliklarini va hali bu
borada aytilmagan so‘zlar topilishidan umidvorligini bayon etdi.
Farhod obrazini dostonning bosh qahramoni darajasiga ko‘taradi. Orif
Ardabeylida kuzatilgani kabi Chin hoqonining o‘g‘li shahzodadir. Akademik
B.Valixo‘jayev “Farhodnoma”ning qisqacha mazmunini quyidagicha bayon yetadi.
“Dostonning birinchi qismi Nizomiy va Xusrav Dehlaviylarda bo‘lmagan voqiya
bilan Farhodning abxaziyalik mashhur toshyunar ustaning qizi Gulistonga oshiq
bo‘lishi bilan boshlandi. Voqiyea davom etib Farhod Abxaziyaga kelib Gulistonga
22](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_20.png)
![uylanadi. 3 farzand ko‘radi. Gulistonda vafot etadi. Shundan so‘ng dostonning 2-
qismi boshlanib, Farhodning vafoti bilan nihoyasiga yetadi.
“Farhod va Shirin”da Hoqonga (asarda uning nomi berilmagan) qanday
samimiyat ko‘rsatilgani ma’lum. Otaning ibrati o‘g‘il qismatida sayqal topadi,
degan hikmat bor, bu urinishda. Ammo mazkur aqida Alisher Navoiy asarlarida
hamisha ustuvor emas, albatta. Chunki hayot hamma uchun birday kechmaydi.
“Qushning palaponi inida ko‘rganini qiladi”, - hikmati ulug‘ shoir uchun ham
begona emas. “Farhod va Shirin” dostonidagi Xusrav Parviz va uning o‘g‘li
Sheruyalarning ayanchli fojealari misolida doston muallifining o‘sha xalq maqoli
mohiyatiga mayl ko‘rsatganligi yaqqol seziladi. Biroq “Xamsa” tarkibidagi talay
ibratli voqyealar tasviri jarayonida Alisher Navoiyning insonni o‘rab olgan muhit,
bolaga beriladigan tarbiyaning ta’sir kuchiga ishonch tuyg‘ulari ham balandlik
qiladi.
“Farhod va Shirin”, “Sab’ai sayyor”, “Saddi Iskandariy” dostoni yetakchi
qahramonlarining dardi yakrang. Umuman, aksariyat asarlarimiz uchun ham ayni
masala tayanch muammo vazifasida keladi. Ahvolning bunday tus olishi tasodifiy
emas, albatta. Ayni g‘oya inson va hayot masalasining o‘zak maqsadidir. Chunki
dunyo va hayotning borligi vorisiylikka tayanadi. U yo‘q ekan, hayot, yashash,
kurash yo‘qdir. Shundan bo‘lsa kerak, borliqning eng kichik joni maxluqidan oliy
xilqat – insongacha – barcha-barchasi o‘zidan o‘rinbosar qoldirish uchun intilib,
yashab o‘tadi.
“Farhod va Shirin” dostonining muqaddimaviy boblaridan birida shunday
satrlar ko‘zga tashlanadi:
...Ki inson ko‘nglin etti gulshani ishq,
Bu gulshanning haramin mahzani ishq.
Ne maxzan, har duri sham’i farog‘i,
Ne dur, ne sham’ durri shab charog‘i.
Va lekin husn o‘tin aylab jahon so‘z,
Bularni andin yetti olamafro‘z.
23](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_21.png)
![Demay o‘t onikim barqi duraxshon,
Demay barqi duraxshon, mehri raxshon.
Tulu’ etti chu raxshanda xurshed,
Adam shomig‘a bo‘ldi sham’i jovid.
Aning nuri chu partav qildi zohir,
Bori zarrot bo‘ldilar mazohir,
Quyosh ma’shuqu har zot o‘ldi oshiq,
Dema har zot, zarrot o‘ldi oshiq (“Xamsa”, 150-bet).
Ulug‘ shoir yaratgan doston va nasriy asarlarida Farhod kabi ishq yo‘liga
giriftor bo‘lgan bo‘lgan ko‘plab qahramonlarni uchratamiz: bularga Layli va
Majnun, Shohbahrom va Dilorom, shuningdek, “Sab’ai sayyor” dostonida
uchraydigan musofirlarning hikoyatlarida keltirilgan sarguzashtlar bilan bog‘liq
bo‘lgan siymolarni misol qilishimiz mumkin.
Alisher Navoiy Farhodni butun vujudi bilan sevgan. Shu sababli
asarda insondagi barcha go‘zalliklar bilan uni bezab, kitobxonga taqdim etadi va
undan ibrat olishga undaydi. Binobarin, Alisher Navoiyning “Xamsa” asaridagi
Farhod siymosi kishilikning barcha go‘zalliklarini o‘zida singdirgan, ayniqsa, yosh
avlod ibrat olsa arzigulik sevimli qahramon darajasiga ko‘tarilgan. Uning qilgan
ishlari, jasorati, Shiringa bo‘lgan muhabbati, Arman cho‘liga suv chiqarish
yo‘lidagi mashaqqatli mehnati, ilmga chanqoqligi, oddiy fuqarolarga mehribonligi,
saxiyligi, vatanparvarligi, mamlakatning osoyishtaligi yo‘lidagi kurash bugungi
kundagi ijtimoiy hayotimizning ham mezoni desak, adashmagan bo‘lamiz.
Binobarin, Farhod siymosidagi jasorat, insoniy belgilar ma’naviy hayotimizning
ruhiyatiga, yoshlarimizning tarbiyasiga ijobiy ta’sir etishidan tashqari, ibrat
vazifasini o‘tamoqda.
Hazrati Navoiy butun ijodini, borlig‘ini, ilohiy iste’dodini xalqning
erkinligi, mamlakatning farovonligi, odamlarning o‘zaro do‘stligi, eng muhimi,
jamiyatda komil insonni bunyod bo‘lishi yo‘lida sarfladi. Navoiy orzu etgan
24](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_22.png)
![Farhod va Shirinlar jamiyatimizda, hayotning barcha jabhalarida o‘zlarining kuch
va qudratlarini jahonga namoyish etmoqda.
Farhod Navoiyning xayoli, yurak tubidan joy olib, buyuk shoirning
yuksak orzusidagi qahramoniga aylandi.
Natijada, Farhod timsoli o‘zbek xalqinigina emas, qardosh xalqlar va
jahon xalqlarining sevimli qahramoni darajasiga ko‘tarildi.
Bugungi kelajagi porloq yoshlarimizning qiyofasida, XV asrda
yashab, orzu qilgan Navoiyning ruhiy olami va qalb sadosini o‘zida
mujassamlashtirgan Farhodning barcha xislatlari mavjud desak mubolag‘a
bo‘lmaydi. Chunonchi, yoshlarimizning bunyodkorlik ishlari, asriy tog‘larni zabt
etishi, yer qa’ridan oltin qazib olishi, paxta maydonidagi jonbozligi, osmono‘par
imoratlarning qurilishi, minglab kilometrlik yo‘llarning bunyod etilishi,
mamlakatni bog‘u bo‘stonga aylantirishi, ilm-fan bobida dunyo olimlarini hayratda
qoldirishi, sport sohasida jismonan Farhod va Alpomishlardek baquvvat bo‘lishi,
Navoiy orzularining hayotiy va real ekanligidan dalolat [Xudoyberdiyev, 64].
Alisher Navoiy “Xamsa”dagi uchinchi doston “Layli va Majnun”dir.
Bu doston 1484-yilda hazaji musaddas (maf’ulu mafoilun faulun) bahrida
yozilgan.
Alisher Navoiygacha bo‘lgan davrda hamda uning zamonasida “Layli va
Majnun” mavzusiga murojaat qilib, dostonlar yozgan shoirlar ko‘p edi.
Aslida bu mavzu arab xalqi orasida maydonga kelib, keyinchalik islom
sivilizatsiyasi tarqalgan o‘lkalarda eng mashhur qissalardan biri bo‘lib qoldi.
Olimlarning tekshirishlari shundan dalolat beradiki, avvalida arablarning
bani Omir qabilasiga mansub Qays va uning sevgiisi haqidagi qissa maydonga
kelib, bu qissa ibn Qutayba, al-Johis, Abdulfaraj kabi olimlarning “Kitobush-she’r
va sh-shuaro”, “Kitob ul-og‘oni” nomli asarlarida hamda umaviylar davridagi
shoirlar she’rlarida tilga olingan. Keyinchalik esa u islom madaniyati tarqalgan
g‘ayri arab o‘lkalarida to‘laqonli badiiy asarlarning yaratilishiga sabab bo‘lgan.
Ana shunday shoirlardan mashhuri Nizomiy Ganjaviydir. Undan keyin Xusrav
25](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_23.png)
![Dehlaviy, Ashraf, Abdurahmon Jomiy, Shayxim Suhayliylar ham bu mavzuda
go‘zal asarlar yozganlar. Alisher Navoiy o‘zining “Layli va Majnun” ini
yozayotganda eslatilgan va boshqa asarlardan xabardor edi. Bas, shunday ekan,
Sharqda mashhur bo‘lgan bu mavzuga Alisher Navoiyning yana murojaat
qilishiga bois nima edi, degan savolning tug‘ilishi tabiiy, albatta.
Bizningcha, avvalo, Alisher Navoiyning o‘z e’tiroflaridan kelib chiqib, bu
savollarga javob topish mumkin.
Birinchi e’tirof: Alisher Navoiy o‘zigacha yozilgan “Xamsa”larning fors
tilida ekanligini uqtirib, “Xamsa”sini o‘zbek tiliga yozishga kirishgani. Demakki,
“Xamsa” tarkibiga kiruvchi “Layli va Majnun” haqidagi qissani ham o‘zbek tilida
yozgani.
Men turkcha boshlabon rivoyat,
Qildim bu fasonani hikoyat.
Kim shuhrati chun jaxonga to‘lg‘ay,
Turk elig‘a dog‘i bahra bo‘lg‘ay.
(MAT, 9-tom, 311-bet.)
Ikkinchi e’tirof: Alisher Navoiy “Layli va Majnun” dostonida shu mavzuda
o‘zgacha yozilgan asarlarga, bir tomdan, o‘xshaydigan (mavzu, voqyea, timsollar),
ikkinchi tomdan va eng muhimi, o‘xshaydigan (voqyea, timsollar talqinida) asar
yaratish borasida ko‘p o‘ylagani va, nihoyat, bu masalaning yechimini topgani
haqida shunday yozadi:
Avvalda ko‘p ayladim taammul,
To ko‘ngluma kirdi bu taxayyul –
Kim, Ganjada ganjlar yoshurg‘on,
Har ganjigakim yasadi qo‘rg‘on.
Yo hindnajodi hunduvizod –
Kim, qasrlarini qildi obod.
Har qal’a uchun kerakdurur shahr,
Ham qasrg‘a bog‘u sabzadin bahr.
26](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_24.png)
![Bo‘lsa manga fursat ul qadar chog‘
Kim, shahr ila tarh solibon bog‘.
Bog‘ini riyozi xurram etsam,
Shar h ini savodi a’zam etsam.
(MAT, 9-tom, 34-bet)
Mazmuni: Bu masalada men ko‘p o‘yladim va shunday xayol – fikrga
keldim. Nizomiy o‘z dostoni bilan bir qo‘rg‘on yasadi, Xusrav Dehlaviy esa qasr
bunyod qildi. Men bo‘lsam, ularning ishini davom ettirib, “qo‘rg‘on” ni “shahr”ga
aylantirib, “qasr” – atrofida jannat monand bog‘lar quraman. Badiiy obrazlar
(shahr, bog‘) tarzida bayon qilingan bu fikrni qanday tushunmoq darkor?
Bizningcha, Alisher Navoiy “shahar” so‘zi vositasida Nizomiy yaratgan
“qo‘rg‘on” – dostonni kengaytirishni “bog‘” so‘zi orqali esa Xusrav Dehlaviy
yaratgan “qasr” dostonni badiiy jihatdan yanada go‘zallshtirishni nazarda tutgan.
Shuning bilan bir qatorda o‘zi yaratadigan dostonni “nomai dard”, “hangomai
dilafro‘z” – dardnomasi, yurakni kuydiruvchi, ya’ni ishq haqida, bu yo‘ldagi
“fig‘on bila oh”lar “ko‘z yoshlar”, ko‘ngillarning o‘t bo‘lib yonib, ohlarning uning
(kungul o‘tining) dud-tutunlari bo‘lishini nazarda tutadi. Boshqacha qilib aytganda,
Alisher Navoiy bu mavzuni yoritishda ruhiy holat, ichki kechinmalarning
nihoyatda go‘zal, nihoyatda samimiy va chuqur bo‘lishiga e’tiborni qaratadi.
Xuddi shuning uchun doston voqyealari, ya’ni Layli va Majnun hikoyati
boshlanmasdan avval “Ul tun mahobati ta’rifida”... deb nomlangan bobni keltirib,
ishq vodiysining murakkabliklaridan, ofat va qiyinchiliklaridan juda baland
shoirona ruhda so‘z yuritadi (MAT, 9-tom, 48-57-betlar).
Dostonda Layli va Majnun vafotidan, ya’ni bu qissa nihoyasiga yetgandan
so‘ng yana “Ishq ta’rifidakim” sarlavhasi bilan bir bob keltiriladi. Bu bob diqqat
bilan o‘qilganda shu narsa ayon bo‘ladiki, unda Alisher Navoiy biz javobini
topishga intilgan savollarga ham, doston va uning timsollarini tahlil qilish bo‘yicha
asosiy yo‘nalishlarni ham bayon etgan. Shunday tuyuladiki, go‘yo Alisher Navoiy
27](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_25.png)
![bu bob bilan dostonni, timsollarini tushunish uchun ochg‘ich-kalitni o‘quvchiga
taqdim etadi.
Demak, dostonni undagi obrazlarni tahlil qilishda Alisher Navoiyning
e’tiroflari bizga ochqich-kalitlik vazifasini o‘taydi.
Bunday mulohazaning bayon etilishiga sabab shuki, bu doston haqida juda
ko‘p olimlar fikr yuritdilar, uni har bir davr talabi asosida tahlil qilishga urindilar.
Ammo ular Alisher Navoiy e’tiroflaridan kelib chiqib bu asarga yondoshmasdan,
balki o‘z tushuncha va maqsadlari asosida ish tutdilar.
Respublikamiz mustaqillikka erishgach, umuman merosga, jumladan,
Alisher Navoiyning “Layli va Majnun”iga ham istiqlol g‘oyasi talablari asosida
yondashish, uni tahlil qilishga urinishlar ko‘zga tashlanmoqda. Masalan,
adabiyotshunos Najmiddin Komilovning “Tasavvuf” deb nomlangan birinchi
kitobining (Toshkent, “Yozuvchi”, 1996) “Ishq otashining samandari” bobi Alisher
Navoiy “Layli va Majnun”iga bag‘ishlangan. Unda dostondagi ishqni “ishqi
haqiqiy” tarzida tushinishga moyillik ko‘proqdir. T.G‘ofurjonova esa “Layli va
Majnun” nashri so‘ngidagi izohlarda (MAT, 9 – tom, 318-bet) dostonda
“tasavvufga doir talqinlar bo‘lsa-da... majoziy ishq qismati, ijtimoiy adolatsizlik
tasviri... hayotiy tasvirlangan” tarzida mulohaza yuritadi. Aslini olganda ikki
muallif ham haq. Chunki Alisher Navoiy dostonning eslatganimiz “Ishq ta’rifi”
bobida ishq haqida ham so‘z yuritib, Majnun ishqi haqiqiydan bahramand bo‘lgan
timsol ekanligi to‘g‘risida shunday yozadi:
Bu ishqki baxti komrondin,
Xoli bo‘lmay zamone ondin.
Garchi ikki nav’ o‘tti rozi,
Avvalg‘ini anglag‘il majozi.
Kim dardu gudozu so‘z birla,
Yuz sho‘lai jonfiro‘z birla.
Chun ayladi poklikka mavsuf
Ul nav’ qilur birovga mash’uf
28](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_26.png)
![Kim ishq aro firoq, ila dard
O‘zlukdin etar tamom ani fard.
Bil so‘ngrag‘i ishqni haqiqiy,
Kim davlat erur aning rafiqi.
Avvalg‘i vujudni etsa zoyil,
Chun bo‘lsa ikkinchisig‘a moyil.
Yo‘q–yo‘qki ikkinchi oni cheksa,
Ko‘nglida visol tuxmin eksa.
Ul nav’ ketursa turktozi
Kim qolmasa surati majozi.
Mazhardin ko‘runmayin nishone,
Mazharda o‘zini topsa foni.
Maqsud budur hayotdin bu,
Bal xilqati koinotdin bu.
Majnung‘a biri bo‘lub musallam
Bahra topti ikkinchidin ham.
(MAT, 9-tom, 295-296-betlar).
Demak, Majnun obrazi talqinida Alisher Navoiy e’tirofidan kelib chiqadigan
bo‘lsak, masala ancha oydinlashadi.
Alloh insonni yaratadi. Uning jismida ko‘ngilni joylashtirdi. Biroq ana shu
mushtdekkina, o‘z shaklu shamoyiliga ega jismoniy a’zoning tibbiy vazifasidan
tashqari, unga ruhiy-ma’naviy yuklama ham belgiladi. Odamning zuvalasini
qorayotganda suvga “ishq mayini” qo‘shib qo‘ygani tufayli uning qonida qaynoq
muhabbat jo‘sh urdi va tomirlar orqali insonning butun badanini aylanib, yurakda
yig‘iladigan bo‘ldi. Oqubatul – amr odamning ko‘ngli ishq gulshani tusini oldi.
Yurakning qorinchalardan tarkib topishi ma’lum. Ulug‘ shoir shunga tayanib
chiroyli tashbehni ham ishlatadi. Alloh o‘sha qorinchalardan birini haram-xos xona
qilib yaratadi va ishq atalmish mo‘jiziy qudratga doir barcha sirru asrorni unda
jamladiki, natijada tubsiz xazina bunyodga keldi.
29](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_27.png)
![Parchadagi chinakam badiiy-tasviriy vositalar ham mazmun ham zikri
o‘tgan manbadan – ishq xazinasidan nur emadi. Ulug‘ shoir donoligi va mahoratini
ishga soladi. Xazina – javohirlardan tarkib topadi.
“Layli va Majnun” dostonida ishq talqini batamom boshqa yo‘sinda hal
etiladi. Qays Hay qabilasida joylashgan maktabga beriladi. U o‘qishga kelgan kuni
Layli xasta bo‘lgani sababli mashg‘ulotda yo‘q edi. Layli sog‘ayadi va maktabga
keladi. Qays uni va u Qaysni ko‘radi, nigoh ingohga tushadi, qalblarga ishq otashi
tutashadi. Firoq va hijron azoblari o‘sha kundan boshlanadi. Ushbu dostonda
qahramonlar holatida “ sukr” (mastlik, sarxushlik, o‘zidan ketish) alomatlari
bag‘oyat baland. Layli va Majnunlar visol onlaridagi qarashlar to‘qnashuviga dosh
berolmaydilar va ular tabiatida mastlik, behushlik yuz beradi. Tasvirdagi bunday
maylning ustunligi adabiyotshunoslikda turlicha (hatto bir-biriga muqobil)
talqinlarning tug‘ilishiga turtki berayotir. Bir toifa tadqiqotchilar ushbu dostonning
butun voqyealari davomida tasavvufiy-irfoniy muhabbat ko‘radi.
1.2. Farhod va Majnun timsollarining ma’rifiy ahamiyati
Ma`lumki, Navoiy ”Farhod va Shirin” dostonida o‘zbek xalq ertaklari va
dostonlarida tasvirlangan jasur va olijanob qahramonlarga o‘xshagan bir yigit
timsolini yaratmoqchi bo‘lgan. Shuning uchun shoir uning ko‘pgina fazilatlarini
o‘zbek xalqining milliy tabiati va qarashlaridan kelib chiqib tasvirlagan, deyish
mumkin. Dostonda Navoiy Farhodning hunarmandligini ko‘rsatishga, o‘zining
hunarmandlik kasbi, xususan, toshyo‘narlikdagi mohirligi bilan hammaning
hurmati va muhabbatiga sazovor bo‘lganini, o‘zining hayotdagi yeng oliy
niyatlaridan biri-Shiringa ham shu kasb bilan bog‘liq mehnasevarligi orqali
erishish imkoniga ega bo‘lganini g‘oyat yorqin ko‘rsata olgan. Navoiy Shirin
haqida yozganda ham uning ijtimoiy orzu-umidlari o‘zbek xalqining ariq
qazishdan yangi yerlar ochish, dasht biyobonlarni bog‘u bo‘stonlarga aylantirish
haqidagi orzulari va intilishlari bilan bog‘liq. “Farhod va Shirin” dostonining
30](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_28.png)
![xalqimiz orasida keng tarqalgani va sevib o‘qilishi, ular ismi-shariflarining bizning
davrimizda ham tez-tez uchrab turishi tasodifiy hodisalar emas.
Musulmon xalqlari adabiyotida mashhur bo‘lgan bu ishq mavzui
qahramonlaridan biri Xusrav haqida fikr yuritgan ko‘pgina sharqshunos olimlar
uning tarixiy shaxs ekanligini e’tirof etishadi. Ularning fikricha, Xusrav mashhur
sosoniy podsholaridan bo‘lgan Anushervonning nabirasi Xusrav Parvez binni
Xurmuzdur. Ma’lumotlarga ko‘ra, u 590-628 yillarda hukmronlik qiladi va o‘g‘li
Sheruya buyrug‘i bilan qatl yetiladi. X asr arab tarixchilari Muhammad ibn Ja’rir
at-Tabariyning “Tarixi rasul val-mulk”, ibn al-Faqih Hamadoniyning “Kitob ul-
buldon” Mis ar-Muhilhil Abu Dalofning “Risolai sopil”, XII asrda yashagan
mashhur muarrix Abu Abdulloh Toqutning “Mujam ul-buldon” kabi asarlarida
ham shunday qaydlar uchraydi. Ayrim ma’lumotlarga ko‘ra, jumladan,
Muhammad at-Tabariy asarida arman qizi yoki oromiylardan bo‘lgan Shirin ham
tarixiy shaxs bo‘lib, u Xusravning suyukli xotini bo‘lganligi e’tirof etiladi.
Ma’joziy ma’nodagi quyosh partavi – yorug‘ligi, porloq nur sochishidan
butun zarralar (oshiqlar) bahramand bo‘ldigina emas, o‘sha nur yog‘dular zarrot
bag‘ridan o‘zi uchun makon topadi. Qarang, misradan-misraga ko‘chgani sayin
tasvirdagi rang, jdziba bo‘liqlashib, mazmun oydinlikka yuz tutadi. Ulug‘ shoir
mushohadalari muayyanlashib qoladi. Quyosh – ma’shuqa, barcha zotu zarrot –
oshiq. Bobning keyingi qismida ishqu oshiq ma’shuqu mahbub, majozu haqiqat
bahsi shu yo‘sinda davom etadi. “Farhod va Shirin” dostoni muqaddimasidagi
boshqa bir necha bayt ham mulohazaga chorlaydi. Mana o‘sha jumboqli misralar:
O‘qush Farhodu Shirin aylasang jam’
Shabistonida bir parvona sham’.
Vagar ming Besutundek qilsang idrok,
Yo‘lida bir kesak, bal bir hovuch xok
(“Xamsa”, 151-bet).
O‘qush (talay, bir qancha) shunday jonso‘z qissalarni, Farhodlar quchog‘ida
hijron iztiroblarini kechirgan minglab Besutunlar Uning qudrati oldida Sham’
31](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_29.png)
![shu’lasida qovjiragan Parvona, salobatu yuksakligi nazdida o‘sha tog‘ bir kesak
yoxud bir hovuch tuproqcha qurbga ega emas. Mohiyat ravshan va u ortiqcha
sharhu izohga zarurat sezmaydi. Ammo bu fikr ulug‘ shoir dostonlarida ishq
tasviridagi hayotiy bo‘yoq, dunyoviy ruh ustunligini inkor qilishga olib kelmasligi
lozim. Alisher Navoiy asarlaridagi islomiy-tasavvufiy pardaning yupqa yoki
quyuqligidan qat’iy nazar, ular yuksak insoniy fazilatlarni qaror toptirish, halol
turmush tarziga chaqirishday ezgu niyatlar yo‘lida xizmat qildirilgan. Quyidagi
ohorli misralar ham shunday xulosaga kelish asosini beradi. "Farhod va Shirin"
dostonining sakkizinchi bobida o‘qiymiz:
...Yana bois bukim, ishqi balo sho‘r,
Bir o‘tdin aylab erdi jonima zo‘r.
Tilim xud bor aning ta’rifida lol,
Qilay xomam tilidan sharhi ahvol.
Hazin jonimda bor erdi baloyi,
Balolig‘ ishq ila haryon havoyi.
Birov ishqi solib jonimg‘a anduh,
Mashaqqat toshi yuklab ko‘h to ko‘h.
Bo‘lub zulmi o‘tidin xasta jonim,
Qarorib dudi birla xonumonim (“Xamsa”, 161-bet).
Ushbu satrlarda ifodasini topgan dardni qanchalik to‘rt tomonga tortib talqin
qilmaylik, unda ulug‘ shoirning o‘z “sharhi ahvoli” singdirilganligini pinhon
tutishning imkoni yo‘q. Alisher Navoiy taqdirida tuzalmas dard sifatida o‘chmas iz
qoldirgan va uning zarofatli qalbi qavat-qavatlarida o‘rnashgan shaxsiy ishqiy
mojarolaridan chizgilaruning sohir xomasi orqali ko‘plab sahifalarga sochilganki,
bqoridagi misralar shular jumlasidandir. Masalaning mana bu qirrasi “Xamsa”
dostonlarida g‘oyat nazokat bilan ulug‘langan muhabbat mavzui tasvirida zaminiy-
dunyoviy maylning naqadar balandligidan so‘zlaydi...
Dostonda personajlarning umumiy tavsifi asarning 2-bobidan boshlanadi.
Chunonchi, quyidagilar fikrimizning dalilidir:
32](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_30.png)
![…Yeturgonga balo tog`ida bedod,
Laqab aylab zamona ichra Farhod…
Badan mulkin qilib ul qilsa ma`mur,
Vaziri aql Mulkorosi ma`mur.
Kecha Shabdezin aylab tang basta,
Yangi oydin qilib satlig`a dasta
Qadar Shopurin anjumdin sadafkor,
Anga charxu shafaq shingarf-u zangor.
Ajal Sheruyasi tig`in qilib tez,
Qatili yuz tuman andoqki Parvez.
…Solib chun qahr istig`nosi partav,
kelib kam zarralardin dog`i Xusrav…
Voqyealar rivojidan ma`lum bo`lishicha, dostondagi tavsifga ko`ra, ilohiy
ishqdan mahrumlik, dunyoviy zulmning timsoli bo‘lgan Xusrav Parvez
Farhodning javoblaridan nihoyatda ta’sirlanadi. Uni dorga osmoqchi bo‘ladi, biroq
vaziri Buzrug Ummidning taklifi bilan Chin shahzodasi Salosil (zan j irlar) g‘orida
bandlikda saqlanadi. Asardagi voqyealar shu hodisa bilan bog`liq tarzda kechadi.
Asar salbiy qahramonlari haqidagi yo`l-yo`lakay bildirigan fikrlar
quyidagilarni asoslaydi:
Xusrav – Sharq xalqlari og`zaki ijodi va yozma adabiyotida keng tarqalgan
obraz. Uning tarixiy ildizi sosoniy podshohlardan Xusrav II Parvez (VI asr oxiri)
faoliyatiga qadaladi. Xusrav Parvez Sharq xalqlari og`zaki ijodi va yozma
adabiyotda keng tarqalgan obraz. Uning tarixiy ildizi sosoniy podshihlardan
Xusrav Parvez (VI asr oxiri) faoliyatiga borib taqaladi. Badiiy adabiyotda,
33](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_31.png)
![chunonchi firdavsiyning “Shohnoma”si, Nizomiyning “Xusrav va Shirin’ida ideal
shoh, Navoiyda esa Xusrav mutloqo salbiy qahramon sifatida talqin etiladi.
Navoiy “Tarixi mulki Ajam” asarida u haqda yozadi: “Parvez
madaniy taxtig`a o`lturub, ko`p mamlakatni Xiytan tasarrufig`a kiyurdi. Va mehnat
va shavkati bir yerga yettiki , andin buruhg ` i saloting ` a muyassar bo ` lmaydur erdi .
Va ba’zi muarrixlar anga muyassar bo`lg`an nimalarni (toji, taxti, quloqi ham shu
jumladan) hayrat tariqi bila te’dod qilibturlar [Navoiy, XIV, 229] .
Navoiy Xusrav Parvez haqida so‘z yurutilgan o‘rinda “ Layli va Majnun ”
dostonida talmeh san’atidan foydalanib ajoyib kartena yaratadi . Ma’lumki talmeh
san’atiga ko‘ra, tasvirda tarixiy shaxslar, voqyealar, geografik nomlar, afsona va
ayrim asarlarga ishora qilinadi. Baytda “ sahrodagi lola yaproqlarning uchishi
Parvez kulohini eslatadi”, degani uning kulohi rangiga hamda uning shahid qoniga
o`g`il tomonidan o`ldirilganiga ishora qiladi [Bu haqda qarang: Navoiy, XI, 332].
Shabdez – qora tusli ot. Xusrav otining nomi bu baytda shu so`z orqalu ham
kecha qorong`uligiga, ham otga ishora qilinmoqda.
Sheruya – Xusrav Parvezning o`g`li.
Asarda Xusravning salbiy obraz ekanligi ta`rifida shunday mazmundagi
fikrlar bildirilgan: shu mavzuda doston yozganining barchasi Xusravning maddohi
bo`lib qoldilar. Ular uning mulkiga, rasm-rusmlari, qo`shiniyu imkoniyatlarini
Sh a bdez otining uchqurligi - yu Barbod ismli xonandasining sayrashi, Buzrug
Ummid i s mli vazirning xushomadgo`yligi uning (ya’ni Xusravning goh Maryam
(Rum qaysarining qizi), goho Shakar ( Isfa h on go`zali) ismli xotinlari huzurida
orom olish i, kelinga shohona oshiqlik i zh or qilishini ma d h et ad ilar . Uni dardu-
balo, azobu i z tiroblardan begon a bo`lgan bir shoh s ifat ida talqin qildilar. To`g`ri ,
ular ora-sira Far h od haqida ham so`z yuritdilar. Xusrav tomonidan o`ldirilganligini
bayon qiladilar, – deydi. Ko`rinadiki, ular da Far h od obrazi, e pizodik xarakterga
e ga.
Qorun – Nihoyatda katta boylikka yega afsonaviy shaxs . Lekin u o`ta xasis
bo`lga n emish. Diniy rivoyatlarga ko`ra , u Muso payg`ambar aytganlariga aml
34](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_32.png)
![qilgan, buning uchun hatto butun boyligi, xazina, saroylari bilan yer qariga kiritib
yubo r i l gan e mish. Badiiy adabiyotda Qorun davlatmandlik va xasislik ramzi
sifatida ishlatiladi. Bu yerda Chin hoqoni xazinasi Qorun n ik i dan yuz ming marta
ortiq e di deb ta’riflaydi.
Shoir Xusrav Parvezning vaziri Buzurg Umidni shundayin deb atamoqda.
Unga Armanga borib, Xusrav maqsadidan Mohinbonu ni ogoh etish hukm qilinadi.
Xusrav vaziri Buzrug Umid bilan maslahatlashgan va Mohinbonuga noma
yuborgan , uning qat’iy javoblaridan ojiz qolgan Xusrav Armaniya qo`rg`oni ni
qamal qilinganini bayon e tadi.
Shopur Far h odga behush qiladigan dori sepilgan gulni islatib o`zidan
ketkazgan hiylagar boshiga tosh bilan urib o`ldirgani haqida yozadi va irsoli masal
sn’atiga ko`ra “Boshini tosh ushatadi” maqolini ishlatadi.
Tasvirlarga ko‘ra, Salosil qo`rg`onida Far h odni qo`riqlab turganlar unga
banddan ozod etish n i, Xusravdan qanday jazo yetishsa , shunga rozi ekanliklarini
bildirishganda Far h od bu va keying i 2 baytda ularga javob qaytarib: vafo ahli ,
haqiqiy oshiq bunday qilmaydi, deydi. “Far h od… shunday og`ir vaziyatda ham aql
bilan ish ko`rib, olijanoblik qiladi, o`zi tufayli boshqalarni baloga solishni
istamadi. Bunday ozodlikdan voz kechdi” . *
“o`z baxti deb ularni o`tga
tashlamaydi. Odamiylikka odamiylik bilan javob beradi ” . *
“U yana Xusrav
bechora Far h od turgan yerdan tortib, sarvqomat Shirin joylashgan yergacha
bo`lgan masofaning hammasiga pistirmalar yasatadi va bu pistirmaga ashaddiy
yovlarni joylashtiradi. Ular har bir o`tgan ketgan odamni tergab, ularning ishlarini
tekshirib turishlari kerak yedi” . *
Shirinning safar vaqtida unga Sheruyaning
ko`zi tushib qolishligi va Xusravni o`ldirib, Shirinni o`ziga s o‘ ratishi, Shirin e sa
uni muloyim so`zlari bilan yupatib, toqqa ravona bo`lishi va Far h odning
so`ngaklarini shu yerga keltirib va ularni quchoqlab jon berishini bayon etadi.
* *
Ҳайитметов А. Навоийнинг ижодий методи. 100-бет .
* *
Э ркинов С. Навоий “Фар ҳ од ва Ширин”и ва уни нг қиёсий таҳлили 120-бет.
* *
Алишер навоий. Фар ҳ од ва Ширин насрий баёни. 119-бет.
35](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_33.png)
![Sheruya otasi joniga qasd qilib, uni qatl yetdigina yemas, balki davron undan
Far h odni ng qonini istadi, kimki birovga zulm o`tkazsa , albatta , unga jazo
yetishadi. Modomiki, shunday ekan, shoir yaxshilik urug`ini yekish darkor degan
yuksak fikrni ilgari suradi.
Qaysdagi ishq jununi kun sayin emas, hatto , soat sayin ortib boradi. Qabila
oqsoqollarining maslahati bilan Qays islom olamining muqaddas sajdagohi –
Ka’baga olib boriladi. Muborak va muallaq mo‘jizaviy tosh – “Hajarul-asvad”
qarshisida Qays Yaratganga munojot qilib, o‘z “dardiga” shifo tilashi lozim edi.
Qarang, Qays yaratuvchidan nimalarni o‘tinadi:
Ko‘nglimga fazo harimi ishq et,
Jonimg‘a g‘izo nasimi ishq et!
Ishq isidan et damimni mushkin.
Ishq o‘tidin et yuzumni rangin!..
Jonimga sol ul sharorani ham,
Boshimg‘a ur ushbu xorani ham...
Ko‘nglum g‘am ila to‘q ayla, yo rab!
Ishq ichra meni yo‘q ayla, yo rab!
Derlar manga: “Ishqni unitgil,
Layli g‘amidin kanora tutgil”,
Olloh, Olloh, bu ne so‘z o‘lg‘ay,
Ul qavmga tengri uzr qo‘lg‘ay...
Layli ishqin tanimda jon qil,
Layli shavqin ragimda qon qil.
Dardini najotim et, ilohi,
Yodini hayotim et, ilohi! (“Xamsa”, 391-392-b.).
Majnunning munojoti g‘oyaviy mazmuni jihatdan Farhodning Xusrav bilan
qilgan munozarasiga juda yaqin turadi. Chunki Alisher Navoiy qalami bilan nash’u
namo topgan bu fidoyi oshiqlarning ma’naviy – ma’rifiy olami boy. Ular
shunchaki oshiq emas – olim, xudoboxabar, sabru bardoshli, hayo va iboli, shar’iy
36](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_34.png)
![axloq talablariga rioya qilishi bir lahza ham unutmaydigan, iymon – e’tiqodi butun
insonlardir. Ulug‘ shoir kitobxon qalbida shubha o‘yg‘otmaslik maqsadida ularni
tanho qoldiradi, dil rozini aytish uchun shart-sharoit hozirlab beradi. Biroq barcha
sa’yu harakatlar ruhiy-ma’naviy muloqot doirasidagina qolib ketadi. Aniqrog‘i,
sha’riy-axloqiy talablar ularni ma’lum nuqtaga tortib turadi. Shuningdek, qanoat va
qone’lik tamoyillari ham borki. Farhodu Majnunlar unga qat’iy rioya qiladilar.
Ishqday daxlsiz insoniy tuyg‘uning zo‘ravonlik qurshovida qolishi va shu
usulda hal etilishi Alisher Navoiyga ma’qul emas edi. Biroq asarga o‘sha
voqyealar tasvirini kiritmaslik ham tabiiylikka xilof edi. Shuning uchun ulug‘ shoir
ana shunday tang vaziyatdan chiqishning xolisona va hayotiy vositalarini izlaydi.
“Layli va Majnun” dostonidagi tush manzarasi o‘sha izlanishlarning samarasidir.
Majnun tushida Laylini ko‘radi. Ular o‘zaro “suhbatlashadilar”. Layli xabar beradi:
“Agar Navfal qabilamiz (Hay qabilasi) ustiga qo‘shin tortsa, otam meni
o‘ldirmoqchi”. Bu shum xabar Majnunga yashinday ta’sir qiladi va u Navfal
huzuriga yuguradi. Majnun iltijolari tufayli u jang qilish fikridan qaytadi. Lekin
Majnun bilan xayrlashi ham ketmaydi. Sarkarda Navfal axiyona yo‘l tanlaydi
Bo‘yiga yetgan qizini Qaysga nikoh qilib bermoqchi bo‘ladi. Darvoqye, bir
kechada bir yoqda Layli va Ibn Salomning, ikkinchi tarafda esa Navfalning qizi va
Majnunning nikoh to‘ylari bo‘lib o‘tadi. Muhimi, har qanday vaziyatda ham
Alisher Navoiy o‘z qahramonlarini himoya qilar, ular pokligiga ozor yetkazadigan
barcha urinishlar oldini olish, bartaraf qilishning tabiiy, ishontirarli omillarini
topadi. To‘y o‘tadi. Biroq Alisher Navoiy talqinidagi qahramonlarning pokligiga
xalal yetmaydi. Navfalning qizi bilan Majnun tanho qoladilar. Kelin Qaysga iltijoli
nazar tashlab, o‘z sevgilisi borligi va ota irodasiga qarshi borolmay, to‘yga rozi
o‘lganligini ma’lum qiladi. Ayonki, o‘zi ishq o‘tida yonayotgan Qays Navfal
qizining irodasiga zid borolmas edi. U o‘sha lahzadayoq kelinga taloq-rozilik
berib, o‘zi Najd tog‘iga qarab yo‘l oladi. Ibn Salom va Laylilarning mushkuli ham
ana shunday ishontirarli hal etiladi. Kuyovning xafaqon xastaligi bor edi.
Orzusining ushalishi va to‘y shodiyonalarida ko‘proq ichib qo‘yganligi sababli Ibn
37](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_35.png)
![Salomning o‘sha kasali jazaba qiladi. U hushsizlanib, yotib qoladi. Fursatdan
foydalangan Layli kelin libosida uni tark etadi. Shu tariqa Layli va Majnunlarning
pokizaligi saqlab qolinadi.
Umuman olganda esa, nafaqat boshqa timsollar, balki dostondagi salbiy
personajlar ham shoir g`oyaviy maqsadi – komil inson timsolini yaratishga xizmat
qilgan.
II bob.’’Farhod va Shirin’’ va ‘’Layli va Majnun’’ dostonlarida oshiq timsoli
38](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_36.png)
![2.1. Farhod obrazi ginezisi va Navoiy ijodida badiiy talqini
Olijanob insoniy fazilatlarni, umumbashariy orzu-intilishlarni tarannum
etgan "Farhod va Shirin" dostoni o zbek mumtoz adabiyotining yangi va ulkanʻ
asari bo lishi bilan birga, O rta Sharq xalqlari adabiy an’analari taraqqiyotida ham
ʻ ʻ
yangi hodisa, katta bir bosqich bo ldi. Hazrat Navoiy xamsachilik an’analaridan
ʻ
mustahkam o rin olgan "Xusrav va Shirin" o rniga yangi mavzu va muammolar,
ʻ ʻ
yangi mazmun va g oyalar, yangi timsol va xarakterlarning badiiy tajassumi
ʻ
bo lgan "Farhod va Shirin" dostonini yaratdi.
ʻ
Farhod va Shirin haqidagi qissa nihoyatda qadimiy bo lib, u O rta Osiyo va
ʻ ʻ
Yaqin Sharq xalqlari orasida ancha keng tarqalgan. U yozma adabiyotga kirib
kelmasdan burun ham ko p variantlarda xalq og zaki ijodidan o rin olgan edi. Bu
ʻ ʻ ʻ
qissaning markazida mehnat kishisi Farhod turgani, lekin u zolim podshoh
Xusravning zulmi va makkorligi orqasida o zining qahramonona mehnati tufayli
ʻ
ham o z sevgilisi Shiringa yetisha olmagani va fojiali ravishda o ldirilgani,
ʻ ʻ
ayniqsa, mehnatkash aholi o rtasida uni ommalashtirib yuborgan.
ʻ
Farhod qissasini birinchi marotaba ulug ozarbayjon shoiri Nizomiy
ʻ
Ganjaviy o zining "Xusrav va Shirin" dostoniga bir epizod sifatida kiritadi. Bunda
ʻ
Farhod afsonaviy qiyofada tasvirlangan bo lib, u Shirin uchun insonning qo lidan
ʻ ʻ
kelishi qiyin bo lgan ishlarni qiladi, bir o zi mo jizakor metini bilan tog dagi
ʻ ʻ ʻ ʻ
xarsang toshlarni yorib ariq o tkazadi, yo l soladi. Undagi bu g ayritabiiy
ʻ ʻ ʻ
fazilatlarni ko rgan Xusrav uni Shirin yaxshi ko rib qolishidan qo rqib, unga
ʻ ʻ ʻ
Shirinni o ldi deb xabar yetkazdiradi va shu yo l bilan undan qutuladi. Chunki u bu
ʻ ʻ
shum, yolg on xabarni eshitib hayot bilan vidolashadi.
ʻ
Xusrav va Shirin obrazlari ma’lum tarixiy ildizga ega bo lib, Xusrav
ʻ
sosoniy podsholardandir. X asr arab tarixchisi at-Tabariy asari va boshqa
manbalarda berilgan ma’lumotlarga ko ra, Shirin ham tarixiy shaxs bo lib, u
ʻ ʻ
Xusravning eng sevikli xotini ekan. Arman qizi yoki oromiylardan bo lgan bu
ʻ
go zal Shirin zodagonlarning xonadonidan emas ekan.Shuning uchun zodagonlar
ʻ
39](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_37.png)
![tabaqasi Shiringa past nazar bilan qarab, uni Xusravga nomunosib deb hisoblar
ekan. Bu holat saroy ig volarini yana ham kuchaytirib yuborgan ekan.ʻ
Mana shu tarixiy voqealar zaminida turli xil afsona va rivoyatlar vujudga
kelib, Xusrav va Shirin sarguzashti, ularning sevgisi afsonaviy tus ola boshlaydi.
Bu afsona va rivoyatlarning birmunchasi Doro I tomonidan Besutun tog qoyasiga
ʻ
o yib yozdirilgan yodgorliklar ekanini mahshur arab sayyohi Yoqut (1179-1229
ʻ
yy.) hikoya qiladi. Ayrim manbalar Farhodni tarix bilan, Besutun tog qoyasi bilan
ʻ
bog laydi. Rivoyatlarga ko ra Farhod qoyaga Shirin, Xusrav va ot Shabdiz tasvirini
ʻ ʻ
ishlagan ekan. Farhod obrazi dastlab folklorda vujudga keldi, yozma adabiyotda
takomillashdi.Mehinbonu obrazining izlari qadimgi Suriya tarixi, Suriya-Midiya
afsonalariga borib taqaladi. Yozma adabiyotda birinchi bor Abulqosim Firdavsiy
Xusrav va Shirin obrazini qayta ishlaydi. Firdavsiy "Xusrav va Shirin"da
sosoniylar sulolasi rasmiy xronikalaridagi ma’lumotlarni asos qilib oladi. Shoh va
Malikaning sevgi sarguzashti va fojiali taqdirini tasvrlab, Xusravni shavkatli shoh
va oshiq, Shirinni sadoqatli yor sifatida gavdalantiradi, Sheruyani xudbin shahzoda
va padarkush sifatida fosh etadi.
Xusrav va Shirin mavzusini Firdavsiydan ikki asr keyin ulug shayx
ʻ
Nizomiy Ganjaviy qayta ishlaydi. Shayx Ganjaviy o z oldiga tamomila yangi
ʻ
vazifa va maqsad, yangi masala va muammolar qo yadi, uni o zi yashagan XII asr
ʻ ʻ
hayotiga, ozarbayjon muhitiga yaqinlashtiradi. Shoir sosoniylar sulolasi rasmiy
xronika materiallariga emas, balki ko proq xalq og zaki ijodiy materiallariga
ʻ ʻ
tayanadi, ulardan ijodiy foydalanadi. Nizomiy sevgi va sadoqat mavzuini asos qilib
olish, uni yangi planda tasvirlash bilan birga, dostonda mamlakatni adolat bilan
boshqarish, xalqning osoyishtaligi va farovonligi uchun kurash, mehnat va
ijodkorlik kabi masalalarga ham keng o rin beradi. Nizomiy Shirini sabr-bardoshi
ʻ
va mustahkam irodasi bilan sevgida beqaror bo lgan Xusravni sadoqatli oshiqqa,
ʻ
xudbin podsho Xusravni adolatli podshoga aylantiradi. Xusrav qayta tarbiyalanadi.
Nizomiyning "Xusrav va Shirin" dostoni juda keng shuhrat qozonadi.
Xusrav va Shirin mavzusida doston yaratish O rta Sharq xalqlari adabiyotida bir
ʻ
40](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_38.png)
![an’ana bo lib qoladi. Hazrat Alisher Navoiyga qadar o nlarcha shoirlar, jumladanʻ ʻ
Xusrav Dehlaviy Nizomiyga javoban Xusrav va Shirin mavzuida qalam tebratib,
ularda Farhod obrazini saqlab qoladi. Farhod obrazini ma’lum darajada yangicha
gavdalantirishga ham urindi. Shayx Ganjaviy dostonining syujeti va
kompozitsiyasini asosan saqlab qolgan Dehlaviy Xusravshohning shon-shavkati va
qahramonligiga ko proq e’tibor beradi. Xusrav Dehlaviy dostoni o z badiiy
ʻ ʻ
soddaligi va jozibadorligi bilan keng shuhrat topadi.
XIY asrda Nizomiyning "Xusrav va Shirin" dostonini shoir Qutb o zbek
ʻ
tiliga erkin tarjima qilgani bu qissaning turkiy xalqlar orasida yana ham keng
tarqalishiga sabab bo ldi. Hazrat Navoiyning "Farhod va Shirin" dostoni
ʻ
muqaddimasida ma’lumot berilishicha, XY asr o rtalarida vafot etgan shoir Ashraf
ʻ
va yana noma’lum bir shoir ham doston yozgan ekanlar:
Bu maydonga chu Ashraf surdi markab,
Bu so zni o zga nav' etti murattab.
ʻ ʻ
Yana bo lg on ekan bu noma marqum,
ʻ ʻ
Vale roqim emastur yaxshi ma’lum.
Tadqiqotlarda Navoiy ta’kidlagan "yaxshi ma’lum bo lmagan roqim" Orif
ʻ
Ardabiliy degan fikr ilgari suriladi. Orif Ardabiliyning fors tilida bitilgan
"Farhodnoma" dostoni ikki qismdan iborat bo lib, birinchi qismida Farhod bilan
ʻ
Guliston degan qizning, ikkinchi qismida Farhod bilan Shirinning sevgi
sarguzashtlari hikoya qilinadi. Lekin uning bu asari
g oyaviy-badiiy jihatdan u qadar yuksak bo lmaganligi tufayli shuhrat
ʻ ʻ
tutmadi.
Xusrav va Shirin mavzusida yaratilgan dostonlardan Firdavsiy, Nizomiy,
Xusrav Dehlaviy, Ashraf va "noma’lum shoir"ning dostonlari, xalq tomonidan shu
mavzuda yaratilgan afsona va rivoyatlar Navoiyga ma’lum bo lgan. Faqat o zbek
ʻ ʻ
adabiyotida emas, umuman Sharq adabiyotida Farhod va Shirin syujeti asosida
prinsipial yangi doston yaratgan kishi ulug o zbek shoiri Hazrat Alisher Navoiy
ʻ ʻ
bo ldi. Hazrat Navoiy Farhod va Shirin haqida yozma va og zaki adabiyotda,
ʻ ʻ
41](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_39.png)
![qadim tarixiy xronikalarda mavjud hamma ma’lumotlar bilan tanishib chiqdi va
o z oldiga Farhod timsolida hunarga, mehnatga butun vujudi bilan berilgan,ʻ
kishilar o rta asrlarda og ir mehnat orqasida qullarcha ezilgan bir sharoitda
ʻ ʻ
odamlarning mehnatini yengillashtiradigan ish qurollari kashf etishni orzu qilgan
va bunga erishgan buyuk insonparvar qahramon obrazini, qolaversa, o qish-
ʻ
o rganish, kuchli intilish, mislsiz jasorat tufayli yuksak aqliy kamolotga, yuksak
ʻ
insoniy fazilatlarga erishgan bahodir jangchi va matonatli, vafodor oshiq obrazini
yaratishni maqsad qilib qo ydi. Shirin siymosida esa shoir go zal va oqila, samimiy
ʻ ʻ
va vafodor ma’shuqa obrazini gavdalantiradi. Hazrat Navoiy bu bilan birinchi
bo lib mehnat kishisini adabiyotga olib kirdi hamda uni bosh qahramon sifatida
ʻ
yuksak badiiyat bilan tasvirlay oldi.
Hazrat Navoiy o z salaflarining iste’dodi va ijodiy yutuqlariga doimo yuksak
ʻ
baho beradi. Lekin, shu bilan birga, ularning asarlaridagi kamchiliklarni xolisona
tanqid qiladi. Xususan, Navoiy salaflari tomonidan Xusravning ijobiy qahramon
sifatida ta’rif va tavsif etilishiga qattiq e’tiroz bildiradi. Uningcha ishqda beqaror,
xudbin Xusrav maqtovga sazovor emas; Xusrav qilmishlariga yarasha jazolanishi,
uning timsolida zolim va xudbin podsholar shavqatsiz fosh etilishi lozim; Xusrav
va xusravlarga qarshi insonning eng oliy fazilatlarini jam etgan yangi, komil
kishilar obrazini, xusravlar dunyosiga qarshi insoniyatning asriy orzu-armonlarini
ifodalagan yangi dunyoni yaratish kerak. Shuning uchun Navoiy tamomila yangi
doston yaratishga kirishadi.Uning "Farhod va Shirin" dostoni davrining, inson
faoliyatining xilma-xil masalalarini qamrab olgan, o rta asrning eng ilg or
ʻ ʻ
qarashlari, orzu-intilishlarini ifodalagan bir doston sifatida vujudga keladi.
Hazrat Navoiy sevgi, sadoqat, mehnatsevarlik, ijodkorlik, do stlik,
ʻ
vatanparvarlik va qahramonlik haqidagi fikr-o ylari va orzu-intilishlarini, xususan,
ʻ
dostonning bosh qahrmoni Farhod obrazida mujassamlashtiradi:
Yozib jon mushafidin ikki oyat,
Debon Farhodu Shirindin hikoyat, -
degan shoir o z dostoniga "Farhod va Shirin" nomini beradi.
ʻ
42](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_40.png)
![Shoir Farhodni bosh obraz qilib olishi bilan doston qurilishini, uning
mazmunini o zgartiradi. Bu o zgarish ʻ ʻ
xamsachilikka shoir kiritgan eng katta yangilik hamda dostonga "Farhod va
Shirin" nomining berilishiga asos bo ldi. Bu doston 1484-yilda yozib tugallangan,
ʻ
59 bob, 5782 baytdan iborat. U hazaji musaddasi mahzuf (mafoilun-mafoilun-
faulun(V - - - V - - - V - -) vaznida yozilgan. Shoir bu dostonni "Mehnatnoma" va
"shavq dostoni" deb ham atagan. Doston syujeti ortida asosan ramziy, shuningdek,
majoziy ma’nodagi irfoniy(so fiyona) haqiqatlar yashiringan.
ʻ Doston an’anaviy
hamd - Allohning maqtovi bilan boshlanadi. Dostonda ikkita hamd
mavjud.Birinchi hamdda Hazrat Navoiy Yaratuvchining qudratini ta’riflaydi.
Uning irodasi bilan qalamga olmoqchi bo lgan g oyaviy niyati haqida ko z
ʻ ʻ ʻ
yuritar ekan, 1-misrani arabcha kalima bilan boshlaydi:
Bi hamdi fath abvob ul mainly
Nasib et ko ngluma fath o lmak on I
ʻ ʻ
Ya’ni: ma’nolar eshiklarini ochilishi sening maqtoving bilan va ko nglumga
ʻ
ularni zabt etishni nasib qil.
Ikkinchi hamdda shoir yozishga kirishayotgan "Farhod va Shirin"
dostonining umumiy talqini, undagi personajlarning muxtasar tasvirini
beradi. "Dard bog i" deb ta’riflangan ishq bilan alqador barcha hayajon va
ʻ
iztiroblar haqida yozadi. Shoir Xoliq maqtoviga kirishar ekan, eng avvalo, u
inson ko nglini ishq gulshani va bu gulshanda ishqni xazinaga aylantirganligini
ʻ
madh etadi:
Ki inson ko nglini etti gulshani ishq
ʻ
Bu gulsanning harimin mahzani ishq.
Hazrat Navoiy qazoni Farodga, osmonni Farhodga aloqador Besutun
tog iga, aqlni Chin hoqonining vaziri Mulkoroga va donishmand Suqrotga, tunni
ʻ
Xusrav Parvezning oti Shabdezga, qadarni Farhodning do sti Shopurga, ajalni
ʻ
otasini o ldirgan Xusrav Parvezning o g li Sheruyaga, zamonni Parvezning
ʻ ʻ ʻ
sozandasi Nishsoga o xshatgan holda muqaddimani dostonning personajlariga
ʻ
43](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_41.png)
![uyg unlashtirgan. Bu o xshatishlar zamirida, shoir , dostonning mundarijasidaʻ ʻ
personaj va obrazlar faoliyti qaysi ko lamda kelishi, ular dostonda qanday rol
ʻ
o ynashi bilan kitobxonlarni tanishtiradi.
ʻ
Har bir obraz, lavha ortidagi ana shu haqiqatlarni anglabgina
dostonning asl ma’nosiga yo l topish mumkin. Dostonda ishq inson hayotining
ʻ
mohiyati tarzida tasvirlanadi.Lekin bu xususiyat avomga xos jo n ishqqa emas,
ʻ
ilohiy ishqqa tegishlidir. Asarda majoziy va ilohiy muhabbat tushunchalari bir-biri
bilan chambarchas bog langan. Ularni ajratib bo lmaydi.Chunki, Allohga bo lgan
ʻ ʻ ʻ
ishq uning jilvasi bo lmish insonga bo lgan muhabbatdan boshlanadi.
ʻ ʻ
"Xamsa"ning boshqa dostonlari qatori "Farhod va Shirin" dostonining har
bir bobiga Navoiy sarlavhalar yozgan. Bu sarlavhalarda o sha boblarda bayon
ʻ
etilgan voqea va fikrlar personajlar ismi tahlili bilan qisqacha, ammo go zal badiiy
ʻ
tasvirlarda bayon etiladi. Sarlavhalarning badiiy libosi boy va rang-barang.
Shuning uchun ham Navoiy "Xamsa"sidagi dostonlarning sarlavhalari Navoiy
nasriy ijodining bir ko rinishi sifatida ifodalana oladi.
ʻ
Mumtoz adabiyotshunoslikda badiiy matn haqida asar yaratishni ilmi g‘ariba
deyishgan. Qadimgi yunon faylasuflari ilmiy dunyosini o‘zlashtirish sharq musulmon
olamida sharh, talqin ilmini keltirib chiqardi. Sharh, tafsir (talqin) Qur’oni Karim,
hadisi shariflarni o‘zlashtirish, hayotga yaqinlashtirishda qo‘l keldi. Madrasalarda
ilmi sharh asosiy fanga aylandi. Sharh, talqin bora-bora badiiyat, xususan,
adabiyotshunoslik sohasiga ko‘chdi.
Ilmi g‘ariba talqin fani bilan bevosita bog‘liq. Ilmi g‘ariba matndagi asosiy
nuqtlarni, ich-ichidagi ma’nilarni anglash san’atidir. Ilmi g‘ariba san’atkordan,
olimdan so‘z ustida qunt bilan ish olib borishni taqozo qiladi. U so‘z tarkibidagi
barcha ma’nolarni yuzaga chiqarish san’atiga asoslangandir. 1
O‘tmishda badiiy matnni chuqur anglab, muhim xulosa chiqaruvchilar ahli
dark deb atalgan. Ahli dark orasida shundaylari borki, ular badiiy asarni baholash
sharafini ham zimmalariga olganlar. Ahli dark, zurafolarning yuksak maqomdagilari
1 1
Расулов А. Илми ғарибани қўмсаб. Т., 1998. 23-б.
4](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_42.png)
![oriflar (urafo) nomini olgan bo‘lib, Qur’on, hadis, falsafiy asarlarni tafsir, ta’vil
etganlar. Bular badiiy ijod namunalarini ham talqin qilganlar. Ahli darkning etuk,
iste’dodli qatlami munaqqid deyiladi. “Haqiqiy badiiy matnni o‘qiganida iste’dodli
tanqidchi jo‘shib ketadi, ilhom bilan ijod qilishga tutinadi. Tanqidchidagi iste’dod
kuchli bo‘lsa, yozuvchi ijodining mevasi - badiiy matn shunchalik ochilib ketadi,
uning tarkibi kitobxon - tanqidchi ijodining samarasidan boyiydi, to‘yinadi” 1
.
Bugungi ahli dark namoyandalaridan biri I.Haqqulov tadqiqotlarida Alisher Navoiy
ijodi o‘ziga xos yo‘lda tahlil va talqin etiladi, teran ilmiy-nazariy xulosalar
chiqariladi.
Ibrohim Haqqulovning mumtoz adabiyot janrlarini (ruboiy, g‘azal, qit’a)
tadqiq etgan ishlarida ham, tasavvuf ta’limoti va adabiyotini o‘rganish yo‘lidagi
izlanishlarida ham, zamonaviy adabiyot haqidagi suhbat va maqolalarida ham takror
va takror Navoiy ijodiga murojaat qilinganini ko‘ramiz.
Olimning “Zanjirband sher qoshida” kitobiga Alisher Navoiy ijodining
mohiyatini tushuntirib, sharhlab beruvchi maqolalari jamlangan. Biz ataylab “tadqiq
etuvchi” yoki “o‘rganuvchi” deb emas, “tushuntirib, sharhlab beruvchi” deb
atayapmiz. Sababi, kitob tayyorlangan 80-yillarning ikkinchi yarmida O‘zbekiston
ijtimoiy-siyosiy hayotida bo‘lgani kabi tarix va o‘tmish adabiyotiga munosabat
borasida ham milliy uyg‘onish ro‘y berayotgan, Navoiy va boshqa mutafakkir
shoirlarimiz ijodiga sinfiy nuqtai nazardan qarashlarga barham berilib, yangicha, sof
adabiy talqinlar yuzaga chiqayotgan edi. 70 yil davomida sho‘ro mafkurasi ostida
ongi qisilgan xalqqa, ayniqsa, yoshlarga Navoiy ijodining asl mohiyatini tushuntirib
berish kerak edi. Bu tadqiqot ana shunday vaziyatda hozirjavob ommabop risola
sifatida namoyon bo‘ldi.
“Boshni fido ayla” deb nomlangan dastlabki qismda Navoiy ulug‘lagan
insoniy fazilatlar – ota-onani hurmat qilish, tabiatga va borliq mavjudodga mehr, tilga
1 1
Расулов А. Танқид, талқин, баҳолаш. Т., 2006. 146-б.
45](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_43.png)
![va so‘zga e’tibor, kamtarlik, saxovat, muhabbat kabilar ulug‘ shoirning asarlaridan
olingan parchalar orqali tafsir qilinadi.
Inson tabiat farzandi. Shu sababli yosh avlodni tabiatga muhabbat ruhida
tarbiyalash, ular qalbida o‘simlik va hayvonot dunyosiga mehr-shafqat tuyg‘ularini
shakllantirish doimo dolzarb vazifalardan bo‘lib kelgan. Shuning uchun ham risola
aynan shu mavzu talqini bilan boshlanganligi bejiz emas. Olim tabiat va inson bir-
biriga nechog‘lik chambarchas bog‘liqligini ko‘rsatar ekan, avvalo, o‘quvchini
tarixga nazar tashlashga undaydi. Qadim zamonlarda odamlar daraxtlarga
sig‘inishgani, daraxtlar qurishini ayrim qabila yoki elatlar katta fojeaday qabul
qilganliklari, daraxtlar sharafiga o‘tkaziladigan g‘aroyib marosimlar bo‘lganligini
eslatadi.
Alisher Navoiyning biror bir asari yo‘qki, inson va tabiatning
chambarchas bog‘liqligiga urg‘u berilmagan bo‘lsa. Shundan kelib chiqib, olim
o‘quvchi e’tiborini hazrat Navoiyning quyidagi baytlariga tortadi:
Ey husn aro sohib g‘ino, xurshid otangdur, oy ono,
Istar esang nisbat yono: ham sarv og‘a, ham gul singil.
Quyoshni otaga, oyni onaga qiyoslash, husnda tengsiz go‘zalga sarv – og‘ang,
gul – singling deyilishi bayt mazmuniga tabiiylik baxsh etganligini tanqidchi to‘g‘ri
ko‘rsatib bergan. Tabiat insonning onasi, daraxtlar birodagi ekanligini aytar ekan,
olim shu o‘rinda Nizomiy Ganjaviyning “Xusrav va Shirin” dostonidagi tolesiz oshiq
Farhodning ahvolini eslaydi. Farhod odamlarni tark etib, dashtu sahrolardagi
hayvonlar bilan do‘stlashadi, ular Farhodga mehr-shafqat ko‘rsatishadi. Farhod
odamlardan ko‘rmagan xayrixoxlikni hayvonlardan ko‘radi, jamiyatdan topmagan
erkinlikni ona tabiat quchog‘idan topadi. Haqiqatan ham ba’zan kimdir ko‘nglimizni
ranjitsa, ozor bersa tabiat bag‘riga o‘zimizni olgimiz keladi, tabiat farzandi
ekanligimizni his qilamiz.
Shunisi e’tiborliki, I.Haqqulov kitobga kirgan maqolalarning deyarli
hammasini keng kitobxonlar doirasini mo‘ljallab, ilmiy til andozalari va zerikarli
jumlalardan qochgan holda dastlabki satrlardanoq kitobxonni o‘ziga tortib ketadigan
46](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_44.png)
![uslubda yozgan. Aksar maqolalar qiziqarli rivoyat yoki fikr bilan boshlanadi.
Masalan: “Rivoyat qilinishicha, qadim-qadim zamonlarda oqil bir odamning suluv
qizi bo‘lgan emish. Shu dilbarga ikkita farishtaning ishqi tushibdi...” (“Tilga e’tibor –
elga e’tibor”).
“Qadimgi yunon faylasufi Suqrotning aytishicha dunyoda bitta ezgulik bor –
bilim. Bitta yovuzlik bor – nodonlik ” 1
. (“Nodonlik – yovuzlik”)
Mana shu oxirgi keltirilgan maqolani tahlil qilib ko‘raylik. Avvalo maqolaning
sarlavhasidayoq uning mazmun mohiyati yaqqol ifodalangan: “Nodonlik - yovuzlik”.
Bu Suqrotning iborasi. Endi buni asoslash, dalillash kerak. Ibrohim Haqqulov
mavzuga olinayotgan tushunchani ijtimoiy hodisa sifatida talqin etishga urinadi.
Tahlil ob’ekti aniq: bu – “Ezgulik – bilim, nodonlik – yovuzlik ” degan aqida.
“Xo‘sh, inson uchun eng nafli ilm nima?” deya savol tashlaydi I.Haqqulov va o‘zi
javob izlay boshlaydi. “Bu – Vatanni sevish ilmi!” Millatsevar olimning javobi shu.
Kimdir yuqoridagi savolga “Odamiylik” yoki “Iymon ilmi” va yoki yana boshqacha
javob aytishi mumkindir, lekin Ibrohim Haqqulov aynan “Vatanni sevish ilmi” deb
aytadi va isbotlash uchun mumtoz adabiyotdan dalil izlaydi.
“Buni o‘tmishda “Ilmu hubbul Vatan” deb atashgan. Sevmoq uchun avval
topmoq kerak, - deb yozadi I.Haqqulov. – Ashaddiy nodonlar vatanda bevatan
bo‘lganlar. Bundaylardan har qanday bedodlikni kutish mumkin. Axir shundaylar
emasmi, ibn Sinoday buyuk zotning ruhini ezganlar. Olim yozadi: “Mahbub-ul
qulub”da o‘qiymiz: “Nodon eshak, balki eshakdan ham battar. Eshakka nimani
yuklasang ko‘taradi, qayoqqa haydasang o‘sha yoqqa boradi, unda aql-farosat da’vosi
yo‘q, bermasang och, bersang – to‘q. Bu bir bechoradur... Nodon yuqoridagi
sifatlardan xoli: zoti bilim libosidan mahrum. Nodonning ishi takabburlik, kekkayish,
xayolida yuz xil behuda tashvish...” 2
.
Olim o‘zi bilgan haqiqatni bayon etarkan: “Qaysi eldaki malolat, ya’ni
malollik, siqilish va horg‘inlik g‘olib kelsa, u elda nodonlik avjiga chiqqan. Qaysi
1 1
Ҳаққулов И. Занжирбанд шер қошида. 84- бет.
2 2
Ҳаққулов И. Занжирбанд шер қошида. 86- бет.
47](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_45.png)
![yurtdaki haqiqatning bag‘ri tilinib, adolatning ustunlari qulatilsa, biling: u yurtda
g‘ofillar baland mavqelarni egallab olishgan. Bu haqiqatni o‘zimcha bashorat
etayotganim yo‘q, Navoiyga suyanib aytayotirman”, - deb yozadi.
I.Haqqulov maqolalarida kurashchanlik, fidoyilik ruhi yaqqol sezilib turadi.
“Tarix – kechmish hayot, olis zamonlarda yashab o‘tgan ajdodlar taqdiri, yaxshilik va
yomonlik o‘rtasidagi kurash tajribasi, haqiqat va diyonat uchun to‘kilgan qonlar,
mag‘lublik va g‘oliblik jangu suronlari. Tarix – Vatan iqbolidagi o‘zgarishlar, xalq
tafakkurining yuksalish yo‘llari”, - deb boshlaydi I.Haqqulov “Tarix – xotira
chirog‘i” maqolasini. Va yana davom etib, Alisher Navoiy ijodiga murojaat etadi:
“Alisher Navoiy Husayn Boyqaroning o‘g‘li G‘arib Mirzoga tarixni o‘rganish
zaruriyatini bunday sharhlaydi:
Vagar tarix sari aylagung mayl,
Muni bilg‘achki, ne ish qildi har xayl...
Ne ishdin mamlakat obod bo‘ldi,
Qayu ishdin ulus barbod bo‘ldi.
Olim baytlar ma’nosini tahlil qilib berar ekan bu bilan o‘quvchini ham tarixni
o‘rganishga da’vat etadi va tarix barbodlik emas, obodlik istiqboliga xizmat etishi
kerakligini ta’kidlaydi.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, “Zanjirband sher qoshida” tadqiqoti
I.Haqqulovning Navoiy ijodini targ‘ib qilish yo‘lidagi zahmatli ijodining yorqin
namunasi sifatida o‘z vaqtida kitobxonlar ommasining ehtiyojini qondirdi va
zamonaviy sharhlardan, o‘ziga xos talqin va tahlillardan iborat bu kitob
navoiyshunoslik fanining rivojiga munosib hissa bo‘lib qo‘shildi.
2.2. Majnun obrazi ginezisi va Navoiy ijodida o‘rni
Majnun obrazi Sharq mumtoz adabiyotiga arab folklori adabiyotida mavjud
bo‘lgan oshiq obrazi bo‘lib, 10-11 asrlarda ishqiy g‘azallar shoirlar tomonidan
Majnun taxallusida yozilib “Devoni Majnun” kabi devonlar tartib berilgan.
48](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_46.png)
![Xamsanavislik an’anasini Nizomiy boshlab berar ekan Majnun obrazi
xamsanavislarda an’ana va novatorlik nuqtai nazaridan individuallik kasb etdi.
Ishq yo‘liga kirgandan keyin tinimsiz ravishda o‘zlikni unutib borish ‒
tasavvufning asosiy g‘oyalar i dan biri. Bu Navoiy asarlarida to‘g‘ridan to‘g‘ri
tasvirlab beriladi gan emas, shoir, hatto, bayon va ifodada ham, ko‘rib o‘tilganidek,
bunga qat’iy amal qila boradi.
Xuddi “ Lison ut-tayr ” dagidek usul “ Layli va Majnun ” dostonida ham bor.
Ma’lumki, Majnunning otasi tilab-tilab erishgani ‒ o‘ g‘ li tu g‘ ilgach, unga “ Qays ”
deb o‘z otasining ismini beradi. Asarning 10-bobidan boshlab to 15-bobigacha
nasriy sarlavhalarda “ Qays ” so‘zi qayta-qayta uchraydi. 15-bobda shoir bu oshiqi
benavoni bolalaru kattalar “ Majnun ” , ya’ni “ Jununiy ” ( “ Jinni ” ) deb chaqira
boshlaganini yozadi (3:378) .
Qays haqiqiy oshiqqa aylanganidan (tasavvufiy ma’noda , ya’ni analogik
jihatdan sulukka kirganidan) keyin o‘z oti nimaligini ham unutgan, u ning xayolida
faqat “ Layli ” degan ism bor, xolos:
Ul bo‘lub otin biluridin yot,
Mundan do g‘ ikim, ne nimadur ot.
O‘z otiyu qavmu xayli oti,
Yo‘q yodida g‘ayri Layli oti,
“ Layli, Layli ” , ‒ debon chekib un,
El deb: “ Majnund u r, ushbu Majnun ” [Alisher Navoiy, 1996: 378].
Ana endi Qays haqiqiy oshiqqa aylandi. Tasavvufiy ma’noda talqin
etiladigan bo‘lsa, u batamom sulukka kirdi. Unda o‘zligini unutish boshlandi.
O‘zlikdan kechmay turib, yorga etish mumkin emas.
v](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_47.png)
![3](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_48.png)
![Navoiy doston ning 16-bobida Qaysni faqat “ Majnun ” deb ataydi. 16- , 17-
va 20 ‒ 35-boblar nasriy sarlavhalarida ham endi Qays nomi “ Majnun ” deb zikr
etiladi. Bu qismda faqat 16-bobning boshro g‘ ida bir bob Layli otasining yaqinlari
nutqida gina “ Qays ” (378) deyiladi, vassalom
Majnunning eldan uzilib, demak, tabiiy hayot tarzini unutib, dashtu
biyobonda vahshiy hayvonlar bilan do‘st tutinib yurgan holati tasvirida shunday
baytlarga duch kelamiz:
Yo‘q hech so‘z aytmoqqa mayli,
Aytur so‘zi bu qadarki: “ Layli ” .
H am Layli o‘lub tilida zikri,
H am Layli o‘lub ichida fikri.
H ar yon nazar etsa oshkoro,
Layli nazarida jilvaoro [Alisher Navoiy, 1960: 393].
Bu tipologik jihatdan xuddi “Lison ut-tayr”da nomlari sanalib turgan
qushlarning birdan nomsiz bo‘lib qolishi, ya’ni ulardan qaysi biri tilga olinmasin,
faqat “bir qush” deb ketilaverishi bilan aynan hodisa.
Endi yana bir narsani esga solaylik: Majnun otini so‘raganlarida o‘zini
“Layli” deb atadi, qayoqqa qarasa, Laylini ko‘rganday bo‘ldi. Xo‘sh, bu talqin
bilan “Lison ut-tayr”dagi qushlar o‘zlari si (o‘ttiz) va murg‘ (qush), ya’ni Simurg‘
ekanini anglashgani, qaysi tarafga boqishsa, o‘zlarini, ya’ni Simurg‘ni
ko‘rishganlari o‘rtasida nima farq bor?
Faqat bu tasavvufiy yo‘l “ Lison ut-tayr ” da qushlar majozida, “ Layli va
Majnun ” da inson majozida tasvirlangan , xolos . Navoiyning bu majoziy ishq
talqinida n ko‘zlagan bosh maqsadi esa haqiqiy ishqning mohiyatini ochib
berish dan iborat edi.
Bejiz emaski, shoir “Lison ut-tayr”ning 2 ta bobida Layli va Majnun (Qays
Omir) bilan bog‘liq hikoyat keltiradi. 168-bob d a ba yon etilishicha, Majnun
dashtda hamisha kimgadir gapirar edi. Undan kim bilan so‘zlashayotganini
so‘rashdi. “Layli bilan”, deb javob berdi. ‒ “U sendan ancha uzoqda-ku”, ‒
3](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_49.png)
![deyishdi. Bunga javoban:
...Dedi: “Ey g‘ofil, erur jonimda ul.
Ulki, oning zikridur jonimda qut,
Yo‘l yiroq bo‘lg‘ondin o‘lg‘oymu unut?!” [Alisher Navoiy, 1996:266].
178-bob dagi hikoyatdagi savol-javob esa tubandagicha kechadi:
Kim birav bir kun dedi: “ Oting nedur? ”
Dedi: “ Layli! ” Dedi: “ Isboting nedur?
Dedi: “ Ulkim , Layli o‘ldi zot anga,
H ojat ermas aylamak isbot anga.
Gar sanga shakdur, manga budur yaqin..! ” [Alisher Navoiy, 1996: 285).
Demak, voqealarning insonlar o‘rtasidagi munosabatlar tarzida kechishiga
qarab, “Farhod va Shirin” yo “Layli va Majnun”, aytaylik, “Lison ut-tayr”dan
ko‘ra soddaroq asar, “Lison ut-tayr” esa “murakkab falsafiy asar” degan
xulosalarga kelish uchun hozircha hech bir asos yo‘q. Chunki “Farhod va Shirin”
ham, “Layli va Majnun” ham xoh falsafiy ma’noda, xoh majoziy ma’noda‒
bo‘lsin, tasavvufiy asar.
Agar tasavvuf yo‘llarining oshkor va yo yashirin tasvirini inobatga oladigan
bo‘lsak, aksincha, “Farhod va Shirin” bilan “Layli va Majnun”da Navoiy
oshiqning qaysi voqea orqali tasavvufdagi qaysi muayyan bosqichni bosib o‘tgani
yoxud tariqatdagi qay bir aqida, ya’ni shiorga amal qilganini aniqlash u qadar oson
ish emas. Bu jihatdan “Farhod va Shirin” bilan “Layli va Majnun” dostonlari
‒
“Lison ut-tayr”ga nisbatan o‘ta murakkab asarlar.
Birgina tasavvufiy tavba masalasining o‘zini ana shunday juz’iy tipologik
qiyosda ko‘rib chiqishki, masalaning tub mohiyatiga etishda shu qadar asqotdimi,
demak, “Lison ut-tayr”ni shoirning boshqa asarlari, xususan, “Xamsa”
dostonlariga qiyosan keng va atroflicha tahlil etish navoiyshunosligimiz, qolaversa,
umumadabiyotshunosligimiz uchun ko‘p yangi xulosalar berishi turgan gap.
‒
4](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_50.png)
![3-BOB: ALISHER NAVOIYNING ISHQIY DOSTONLARIDA FARHOD
VA MAJNUN TIMSOLLARINING QIYOSIY TAHLILI
3.1. Farhod va Majnun – komillik timsoli
Alisher Navoiy Farhod va Shirin kabi komil insonlarning baxtli bo‘lishi,
orzu- istaklariga yerishishi uchun shart bo‘lgan omil odil podshoning o‘qimishli,
ilmli bo‘lishi lozim deb biladi, ya’ni komil insonning maydonga kelishi uchun
komil sharoit ham, ya’ni Farhodkush zamona-sharoit yemas, balki Farhodparvar
zamona-sharoit bo‘lishi haqida so‘z yuritadi. Xuddi shuni nazarda tutib,
zamondoshlari bo‘lgan tarixiy shahzodalarga ishora qilib, ular shoh bo‘lgach,
shunga amal qilishlari lozimligini istaydi.
Alisher Navoiyning deyarli barcha asarlarida faoliyat ko‘rsatadigan oshiqu
ma’shuqlar uchun bunday mayl yagona harakat dasturiday ko‘zga tashlanadi.
Ayniqsa, Farhodu Shirin, Layli va Majnunlar taqdirida bunday joziba eng yuksak
ohangda badiiy talqinini topgan, desa sira xato bo‘lmaydi. Alisher Navoiy
tasviridagi Farhodning, umuman ishqqa va o‘z sevgilisiga munosabatini
oydinlashtirishda uning Xusrav Parviz bilan qilgan munozarasi katta ahamiyat
kasb etadi. Keling, yaxshisi o‘sha shuhratli savol-javobdan bir parchani nazardan
o‘tkazaylik:
... Dedi: Nedur sanga olamda pesha?
Dedi: ishq ichra majnunluq hamisha...
Dedikim: ishq o‘tidin de fasona!
Dedi: kuymay kishi topmas nishona.
Dedikim: kuymagingni ayla ma’lum!
Dedi: andin zarur joh ahli mahrum!
Dedi: qay chog‘din o‘ldung ishq aro mast?
Dedi: ruh ermas erdi tanga payvast...
Dedi: bu ishq tarki yaxshiroqdur!
Dedi: bu sheva oshiqdin yiroqdur!
5](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_51.png)
![Dedi: ol ganju qo‘y mehrin nihoniy,
Dedi: tufroqqa bermon kimyoni!...
Dedikim: Shahg‘a bo‘lma shirkat andesh!
Dedi: ishq ichra tengdur shohu darvesh!...
Dedi: kishvar beray, kech bu havasdin!
Dedi: bechora, kech bu multamasdin!
Dedi: ishq ichra qatling hukm etgum!
Dedi: ishqida maqsudumg‘a yetgum! (“Xamsa”, 275-276-
betlar).
Navoiy barcha ibratli fazilatlariga ko‘ra Xusravning ziddi bo‘lgan Farhod
timsolini yaratish ishtiyoqi bilan qalam suradi. XV asrning ikkinchi yarmi
xurosonda murshidi komili hazrat Jomiy bo‘lgan naqshbandiya tariqatiga ixlos
qilish bilan, inson manfaati va poklikdan o‘zga iddaosi bo‘lmagan o‘sha o‘lmas
g‘oyalarni badiiy ijod olamida keng targ‘ib qilgan Alisher Navoiy “Farhod va
Shirin”da ham ayni g‘oyaviy uslubiga sodiq qoladi. “Di l ba yor-u dast ba kor”ni
farzona Farhodning ham harakat dasturiga aylantiradi. Muallifning bunday urinishi
dostonning boshlanish boblarida kelgan satrlardayoq nomayon bo‘lgan:
Zaruratkim solib bir o‘zgacha tarx,
Bu mehnatkashni qilgumdurur sharh (8,46)
Shu ishoradan ravshanki, dostonda ifodalangan sevgi sarguzashtlari mehnat,
hunar, qahramonlik, jasorat, sadoqat, yuksak insoniy birodarlik singari qator
oliyjanob fazilatlarni yuzaga chiqarish uchun xizmat qilgan. “Alisher Navoiy
o‘zining jamiyat va tabiat haqidagi mulohazalarini, - yozadi O‘zbekiston
Respublikasi Fanlar akademiyasining akademigi Botirxon Valixo‘jayev
maqolalaridan birida, - inson va uning bilan bog‘liq bo‘lgan turli masalalarni,
hayotiy tajribalari natijalarini “Xamsa”ning “Hayrat ul-abror” (Yaxshi kishilarning
hayratlanishi) “Layli va Majnun”, “Sab’ai sayyor” (Yetti kezuvchi musofir),
“Saddi Iskandariy” (Iskandar devori) deb atalgan syujetli va maqolalardan iborat
6](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_52.png)
![poemalarida turli badiiy shaklda aks ettirdi. Shuning natijasida “Xamsa”
poemalarida goh mutafakkir donishmand tarzida, gohida Farhod, Shirin, Layli,
Majnun, Farruh, Axiy, Dilorom, Iskandar va Lubati chiniy taqdiridan so‘z
yurituvchi, ularning shodligidan quvonuvchi, g‘am-g‘ussasidan esa nola-yu fig‘on
qiluvchi, hatto yig‘laguvchi shoir sifatida (masalan, “Layli va Majnun”dagi
fojeaviy final haqida gapirib, shunday deydi:
So‘ngin nechakim uzattim oxir,
Yig‘lay-yig‘lay tugatdim oxir,
ba’zida esa o‘sha davrdagi ijtimoiy tengsizlik, zulm, adolatsizlik, nohaqlik,
firibgarliklardan g‘azabi oshib ketgan, bunday hollarga qarshi keskin kurashga
muboriz-kurashchi sifatida namoyon bo‘ladi ulug‘ shoir va mutafakkirimiz Alisher
Navoiy (B. Valixo‘jayev. Alisher Navoiy “Xamsa”si va uning Sharq xalqlari
adabiyoti taraqqiyotida tutgan o‘rni. “Alisher Navoiy “Xamsa”sini o‘rganish
masalalari”. Maqolalar to‘plami. Samarqand -1987 , 5-6-betlar).
Majnun – birinchi navbatda inson. Insonning komillik-poklikka intilishida
esa ishqi majoziy imtihon maydoni. Chunki ana shu maydonda inson ishq yo‘lidagi
dard, kuyish-yonishlar, jonni kuydiruvchi yuzlab sho‘la-yolqinlar ko‘rasida
toblanadi – har xil xiraliklardan poklanadi va poklikda shuhrat qozonadi
(“poklikka mavsuf”).
Ul o‘tda chu ehtizoz topdi,
Andoqki kerak gudoz topdi.
Har g‘ashlig‘din erdi noqis
Bo‘ldi bu gudoz bila xolis.
(MAT, 9-tom, 294-bet.)
Boshqacha aytganda, u “o‘zligi” – surati majoziyligidan qutulib, ma’naviy –
axloqiy poklik darajasiga, ya’ni komil inson darajasiga erishib, odamlarni maftun
etadi (“birovga mash’uf”). Majnun ana shu darajadagi timsol bo‘lib, Ilohiy zotning
sifatlaridan bahramand bo‘lgan komil insondir. Demak, Majnun majoziy ishqda
7](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_53.png)
![komillikka erishib, haqiqiy ishqdan bahramand bo‘lganlarning Ramzidir.
Majnunning bunday yuksak komillik darajasiga erishuvining asosiy omili Laylidir.
Layli komillikni namoyon etadigan ko‘zgudir, mazhardir.
Majnun ana shu ko‘zguda o‘zini emas, balki Laylini-komillikni ko‘radi:
Ham Layli o‘lub tilida zikri,
Ham Layli o‘lub ichida fikri.
Har yon nazar etsa oshkoro,
Layli nazarida jilva oro.
(MAT, 9-tom, 1v-bet).
Shuning bilan bir qatorda:
Majnun sog‘inib o‘zini Layli,
Aylar edi nozu ishva mayli.
Layli o‘zini so-indi Majnun,
Shukur ettiki, yori bo‘ldi maqrun.
Ul bu bo‘ldiyu lek bk ul
Topmadi aroda ikkilik yo‘l.
(MAT, 9-tom, 250-bet)
Demak, Majnun va Layli komillikda vahdatni yagona-yaxlitlikni tashkil
etadi. Bu esa nihoyatda baland darajadagi ishqning-xos ishqning ko‘rinishi bo‘lib,
unda jismoniylik emas, balki ma’naviylik yetakchi mavqyeni egallaydi. Bunday
yuksak darajadagi xos ishqni tushunmaydiganlar Majnun va Layli mohiyatini ham
tushunmaydilar. Bular qatorida Laylining otasi ham bor, ibn Salomlar ham bor.
Alisher Navoiyning naqshbandiya tariqatining muridi ekanligini yana bir
karra his qilish qiyin emas. Asarning faqatgina 15-bobida naqqosh, naqshin,
naqshpayvand, naqshband kabi so‘z va birikmalar 15-martaga yaqin ifoda
yetiladi, shuningdek Farhodning qurilish jarayonida qo‘l keladigan hunarlarini,
ayniqsa, teshaga suv berib toblash,tosh kesish, naqsh solishni mohirlik bilan
o‘rganishda ham o‘sha mayl seziladi. Aslida asarning 12-bobidan Farhodni shaxs,
8](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_54.png)
![oshiq sifatidagi madaniy-ma’rifiy olami shakllantirilgan. Komil inson pog‘onasiga
ko‘tarish uchun tayyorlash jarayoni boshlanadi.
3.2. Farhod va Majnun timsollarining takomillashishida dostondagi
ramziy obrazlarning ahamiyati
“Tarixiy, riyoziy, ilohiy” fanlarini mukammal o‘zlashtirgan Farhod qiyosida
“Arastu kichik bir shogirdi”ga aylanib qoladi. Farhod shahzoda, uning istiqbolida
taxt turibdi. Toju taxt esa qo‘shin bilan himoya qilinadi. Uni sarkarda boshqarishi,
yextiyoj tug‘ilgan oldinda shoxini o‘zi ot surishi va birinchi qilichni uning o‘zi
yutishi lozim. Shuning uchun xoqon suyukli Farhodni jismoniy jihatdan
shakllantirishga alohida ye’tibor qiladi.
Iskandar oynasi tilsimining yechimi nimada ekanligini anglagan shahzoda
yunon safariga chiqishni ixtiyor etadi va bu qaroridan otabegi Mulkoroni voqif
qiladi. Xoqon vaziri bilan ayni masala xususida uzoq bahslashgandan so‘ng Farhod
bilan borishni, ya’ni yunon mulki tomon lashkar tortishni ma’qul ko‘radi.
Taniqli adabiyoshunos N.Komilov Farhodning yunon safarini suluk yo‘liga
kirib ma’rifat manzillarini (maqomotni) bosib o‘tish deb biladi. Chin shahzodasi
zo‘r qobilyat bilan zohiriy bilimlarni o‘zlashtirgan, ammo ular tilsimotlar, ya’ni
ilohiy sir - asrorlarni ochishga kifoya qilmaydi. Olimlarning fikricha: “Irfoniy –
botiniy bilimlarni egallab, ilm-ul-yaqin darajasidan haq-ul-yaqin darajasiga
ko‘tarilish ko‘ngil oynasida g‘ayb jamolini aks yettira olish uchun esa u (Farhod)-
piri komil ta’limini olish kerak yedi. Farhodning xazinasidagi ko‘zguni billur
sandiq ichidan ololmay (chunki u tilsimlangan) Yunonistonga safarga, Suqrot
huzuriga otlanishga zarurat shundan kelib chiqadi”.
N. Komilovning mazkur tatqiqotida dostondagi obraz va timsollarning
ramziy-majoziy xususiyatlari ham juda keng tarzda tahlil qilingan. Jumladan,
Farhodning Yunonistonda hokim Suhayloga uchrashi-shahzodaning tariqat
yo‘lidagi birinchi piridan saboq olishidir. Hokim Suhaylo besh yuz yillik hayot
9](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_55.png)
![paytida bo‘lib, Farhodning kelishini ilhaqlik bilan kutadi. U qadimgi Eron
afsonaviy donishmandi va munajjimi Jomospning bashoratida chin shahzodasi
Iskandar tilsimini yechadi, deya fikr bildirganligini aytadi hamda Farhod yengib
o‘tish kerak bo‘lgan to‘siqlar: ajdaho va devdan xabar beradi.
Hakim Suhaylo Farhodning tariqat yo‘lidagi ilk piri bo‘lganligi bois unga
ilohiy ishq sirlarini o‘rgatadi. Avvalo, ta’kidlash o‘rinliki, dostonda keltirilgan bu
obraz bilan aloqador badiiy timsollarning ma’no-mohiyati majozda o‘z ifodasini
topgan. Jumladan, Suhaylo Farhodga ajdarhoni yengish uchun bir necha
otashgohlardan yurib yig‘gan samandar yog‘ini tuhfa yetadi. Samandar-afsonasiga
ko‘ra, o‘tda kuymaydigan qush bo‘lib, u - ishq; ajdarho esa - nafs timsoli. Demak,
Farhodning piri, unga ishq bilan ko‘nglini oyinafom etish, nafsini mag‘lub qilish
sirlarini o‘rgatadi. Shahzoda Suhayloning so‘zlariga amal qilib, Axriman devni
o‘ldiradi. Uning bo‘ynidagi lavhani olib, o‘sha yordamida Jamshid jomini qo‘lga
kiradi. Jom aylanasida esa, Suqrot huzuriga olib boruvchi yo‘l haqidagi yozuv
mavjud edi. Zero, tasavvuf ta’limotiga ko‘ra shayxlar o‘z muridlarini ma’lum
muddat tarbiya qilgandan so‘ng salohiyati o‘zlaridan yuqori pirlardan ta’lim
olishni tavsiya etganlar. Farhod ham Suhaylo yordamida komillik sari
ildamlayotgan bo‘lsa-da, hali u tilsimni yechish imkoniyatga ega emasdi.
Shahzodaning irfoniy bilimlarning oshganligi esa Xizr alayhis-salomga duch
kelishda nomayon bo‘ladi:
Padid o‘ldi falakdek marg‘zori,
Quyosh yanglig‘ ichinda chashmasore.
Zuloliy chashmayi hayvon masallik,
Bo‘lib har qatra andin jon masallik.
Qirog‘ingda daraxti ko‘kga hambar,
Bu hayvon suyi ul Xizri payg‘ambar.
Farhod ishq sirlaridan voqif bo‘la boshlagani bois, g‘oyibdan kelgan madad
timsoli Xizr payg‘ambar maslahati bilan jomga qaraydi, unda Suqrot maskan
tutgan tog‘ va qorang‘u g‘orni ko‘radi. Farhod bu ulug‘ zot oldiga borish uchun
10](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_56.png)
![eng mudhish manzil hisoblangan sher va “Temir paykar” odamlar-robotlar
maskaniga duch keladi. Sher – g‘azab, temir paykarlar esa - dunyo mo‘jizalari
ramzi. Farhod Axriman devdan tortib olgani saltanati timsoli-Sulaymon xotami
bilan sherni daf yetadi. Temir paykar bilan jangda Xizrdan olgan tasfihiga tayanib
g‘olib chiqadi va qorang‘u g‘orni jomi Jamshid-ko‘ngli shu’lasi bilan yoritib
Suqrot huzuriga yetadi.
Xoqon va Mulkoro Suqrot oldidan chiqib ketganlaridan so‘ng, donishmand
Farhodni yoniga chorlaydi. Chin shahzodasining kelishini u intizorlik bilan
kutganini so‘zlab, murodi hosil bo‘lgani uchun ollohga shukronalar qiladi. Vaqt
qisqaligi uchun tezda maqsadga o‘tib, Farhodga abadiylik haqida mulohazalarni
bildiradi.
Navoiy qadim Yunon madaniyatini, arab adabiyotini, Hindistonni juda
yaxshi bilgan. “Far h od va Shirin” dostonidagi Yunon mamlakatiga oid ta’rif va
tavsiflarni ko‘zdan kechirar ekanmiz, unda shunday satrlarga duch kelamiz:
Ki Yunon mulki ul Farhunda kishvar,
Ki hikmat birla topti zebu zevar.
Hakimikim, topib ashkoli aflok
Bu kishvar tufrog‘idin bir ovich xok.
Toshi h ikmat elining durri toji,
Giyohi barcha illatlar iloji.
Bu o‘rinda Navoiy Yunon mamlakatini qadimiy madaniyatning beshigi,
barcha fanlar rivojlangan, tabiati ham boy bir baxtiyor (“farxunda”) o‘lka sifatida
madh etmoqda. Biroq shoir bu o‘rinda umumiy gaplar va mavhum ta’riflar bilan
cheklanib qolmoqchi emas. Qadim Yunon shuhrati haqida gap borar ekan, ikkinchi
baytda osmonning tuzilish sirlarini birinchi marta hal qilib bergan bir Yunon
olimini eslatib, o‘shanday buyuk inson ham shu mamlakatning tabarruk bir siqim
(“ovuch”) tufrog‘idan dunyoga kelmog‘ini aytmoqda. Bu olim kim? Bu
yeramizning 90-yillarida tug‘ilgan, “Almajasti” asarining muallifi Klavdiy
11](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_57.png)
![Ptolomey bo‘lib, u Sharqda Batlimus nomi bilan shuhrat topgan, asarlari arab tiliga
tarjima ham qilingan, navoiy Batlimus haqida boshqa dostonlarida ham so‘zlagan.
Navoiyning arab xalqlari tarixi, madaniyati, arab va arab tilida O‘rta va
Yaqin Sharq olim va shoirlari yaratgan ilmiy va badiiy asarlarni qiziqib o‘rganishi
uning yoshlik vaqtidanoq boshlangani shubhasiz. U Qur’on va h adis ilmlarini h am
ni h oyatda p u x ta egallagan edi.
Hirot va Mashhadda bilimini kamolotga yetkazgan shoir 1464 - yili siyosiy
voqyealar taqozosi bilan, Samarqandga ketishga majbur bo‘ldi. Bu yerda ham u
o‘z bilimini chuqurlashtirdi va ijodiy faoliyatini davom ettirdi.
Farhod Yunon safaridan Chinga qaytib “Oynai Iskandariy”da Arman
o‘lkasidagi dasht, unda kanal qazuvchilar va bir go‘zal boshchiligidagi qizlarni
ko‘rdi va o‘sha go‘zalga oshiq bo‘lib qoldi. Ishq Farhodni kasal qiladi, uni
davolash uchun dengiz sayohatini uyushtiradilar. Kemalar halokatga uchrab,
Farhod bir yog‘och chetida tanho qoladi. Shopir bilan tanishadi. So‘ng ular, Arman
dashtida kanal qazayotganlar oldiga keladilar. Farhod ularga rahmi kelib:
Hunarni asrabon ketgumdur axir,
Olib tuproqqamu ketgumdur oxir.
-deb hunarini, mo‘jizalar teshasini ishga solib kanal qazadi.
Chin shahzodasi Iskandar oynasining tilsimini yechishga muvaffaq bo‘ladi.
Bu tilsim komil inson Suqrotning qalbi edi.
Unda Farhod Shirinni, o‘zini va o‘z boshidan kechirishi lozim bo‘lgan
voqyealarni ko‘radi. Suqrot ta’kidlaganidek, Farhodni maqsad sari eltuvchi yo‘l-
ishqi majoziy bo‘lib, unda oshiqning jismi yonib erishi-o‘zligidan foniy bo‘lishi
talab etiladi. Buning uchun bir mazhar-ilohiy jamol siymosida aks etgan kishi
lozim edi. Shunday vazifani Shirin o‘taydi.
Tabiblar dengiz safariga tavsiya etadilar. Dengizda kuchli to‘fon sodir
bo‘lib, Farhodni xoqon va mulkorodan ajratib qo‘yadi. Xo‘janddan Yaman tomon
yo‘l olgan savdogarlar kemasi ulkan dengizda bir taxta ustida xushsiz yotgan
Farhodni ko‘rib, uning hayotini saqlab qolishadi. Kemaga qaroqchilarning hujum
12](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_58.png)
![qilishi va Farhodning mislsiz qahramonlik namunalarini ko‘rsatib savdogarlarni
ofatdan asrashi, Shopur bilan topishib, Arman mamlakati tomon yo‘l olishi, bu
yerda mashaqqatlar girdobida qolgan xalqning holiga achinib, “Nahr ul-hayot”
arig‘i, “Bahr ul najot” hovuzini barpo etishga kirishishi dostondagi Farhod
obrazining har tomonlama yetuklik sari intilishini badiiy ifoda etgan jozibali
lavhalardir.
B o d i saboga iltijo qilib, Chin-u Xitoy mulkiga yo‘l olishini, xoqonga uchrab
ota yuzini ko‘rolmay armon bilan o‘lgan farzandidan unga xabar yetkazishni
o‘tinadi. Shuningdek, bu o‘tinch zamirida Farhodning salomi mushtipar onasi,
Mulkoro va Qoranga ham yo‘llanganligini ifodalaydi. Do‘sti Shopurdan qabrining
toshidan hamisha voqif bo‘lishini iltimos qilib jon taslim etadi:
Buzulg‘on joni jonig‘a tushti,
Balo o‘ti buzuq jonig‘a tushti.
Ul o‘t bir nav kuydirdi vujudin,
Ki, kul qildi vujudi tor-u nudin.
Kelib jonon otin tilga ta’lim,
Tutib jonon otin, jon e tti taslim. (8,419)
Xoqon, Mulkoro, Bahrom, Qoran, Moniy, Mehinbonu, Shopur singari
obrazlar ham zohirbin kishilar vakili bo‘lsalarda, ular ilohiy fayzdan bahramand
bo‘lib komillik sari intiluvchi Farhod va Shiringa zulm qilmaydi, ularga madadkor .
Xusrav , Buzruk Ummid, Sheruya, makkora zol esa nafs bandalari, ularning qalbi
zulm va qabohat, makr-hiyla maskanidir.
Asardagi Suhaylo, Xizr, Suqrot obrazlari orqali haqsevarlik, insonsevarlik
g‘oyalari ilgari suriladi.
Tadqiqotlarda ko‘rsatilganidek, “ Farhod va Shirin” dostonidagi ramziy
timsollar ifodalangan ma’nolar quyidagichadir:
Farhod – Haqqa yetishishni maqsad qilgan solik
Shirin – mazhar, ya’ni Haq jamolini o‘ziga zohir qilgan timsol
13](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_59.png)
![Moniy, Boniy, Qoran – Farhodga, ya’ni solikka dunyoviy ilimlarni
o‘rgatgan ustozlar.
Suhaylo – Farhodga Haqqa yetishga yo‘l ko‘rsatuvchi murshidni topishga
ko‘maklashgan ustoz, Farhodning tariqatdagi 1- piri.
Xizr- tariqatdagi 2- pir.
Suqrot – Haqqa yetish va ko‘ngil sirlarini yechishning yo‘lini ko‘rsatgan piri
murshid
Ajdarho – nafs
Dev – saltanat
Samandar yog‘i - ishq
Sher – g‘azab
Temir paykar – ro‘yo, yolg‘on dunyo
Jamshid jomi – ko‘ngilni ochish kaliti
Oyinayi jahonnamo – ko‘ngil
Xusrav, Sheruya, Yosuman – nafsga qul bo‘lgan, shayton izmidagi bandalar
[Yusupova, 260].
“Farhod va Shirin” dostoni qiyosiy tahlilini tadqiq etgan S.Erkinov shunday
deydi: “Alisher Navoiy Qoran, Boniy va Moniyning mahoratlarini ular
bajarayotgan ish ustida ravshanlashtirishga, umumiy tarzda bo‘lsa ham ularning
obrazlarini gavdalantirishga erishgan” [Erkinov, 90].
Dostonda ma’lumki, Farhod ilohiy ishq dardiga mubtalo bo‘lgan oshiq. U o‘z
maqsadi yo‘lida juda murakkab va halokatli sarguzashtlarni boshidan kechirgan.
Dengiz to‘foni va qaroqchilar hamlasini daf yetib, dev va ajdarni o‘ldiradi.
Iskandar tilsimini ochib, Jamshid Jomi va Sulaymon uzugini qo‘lga kiritadi. Bular
cheksiz romantik lavhalarda tasvirlangan. Yunoniston safari bilan bog‘liq mana
shu voqyealar rivojida donishmand, zotlar-Suhaylo, Suqrot va Hazrati Xizrlar
muhim o‘rin tutadi.
Hakim va faylasuflar mushkullarni yechib mo‘jizalar ko‘rsatadilar, o‘git va
nasihatlar bilan qahramonni saodat manzili sari yetaklaydi.
14](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_60.png)
![«Farhod va Shirin» dostonida yunonliklar Xoqonga Suhaylo hakim
yashayotgan makondan xabar berib, mushkulotlar tuguni faqat uning hikmati bilan
yechilishini aytgan yedi:
Bu so‘zkim shoh so‘rar andin nishona,
Bu mulk ichra hakimdir yagona.
O‘tib besh yozdin ayni hayoti,
Suhaylo hakim el ichra oti.
Erur Yunonda Suqroti Zamon ul,
Tutib Suqrotdek g‘ori nihon ul.
Bu mushkul nuqta holin ul qurulul,
Aning sori buyursang boshlali yo‘l.
Donishmandlar tavsifidagi hamohanglik ularni bir-biriga yanada
yaqinlashtirgan. Har ikkala dostondagi hikmat egalari moddiy olam mojoralardan
yiroqda, uzlatga chekinib g‘orlarda, uzlatga chekinib g‘orlardan makon tutgan.
Lekin har ikkala olam sirlari ularga ayon.
Suhaylo Jomosp hakimdan ming yil oldin Farhodning qismati haqida yozib
qoldirgan bashoratini ma’lum qiladi, yo‘lda uchraydigan balolarni (ajdar, dev) daf
etish hikmatlarini o‘rgatadi. Qahramon taqdiri haqda so‘zlab, Farhodni ilmda yakto
Suqrot huzuriga yo‘llaydi va jonini haqqa topshiradi.
“Farhod va Shirin” dostonining XVII bobi Farhodning Suqrot hakim
huzuriga yetishib, maqsad sari yo‘l ochilganiga bag‘ishlagan. Shoh va shahzoda
mashaqqatlar bilan baland tog‘lardan, qorong‘u g‘orlardan Suqrotni izlaydilar va
nihoyat Jomi Jamshid yordamida, uning manziliga yetadilar. Shu o‘rinda shoir
voqyealar borishini bir zumda to‘xtatib, Suqrot hakim ta’rifiga o‘tadi.
Uy ichra ko‘rdilar bir pori nur,
Bo‘lib ev portaviddin bayt ma ’ mur.
15](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_61.png)
![Muzakkiy ruxdan jismi nomudor,
Mujarrad aqldin shaxsi padidor.
E takni tog‘dek tortib jahondin,
Nechukkim tog‘ tebiranmay makondin.
Suqrot timsolida butun siymosi tafakkur nurlardan porlagan, aqli teran , fazli
daryo, o‘tar dunyo g‘avg‘olaridan tog‘ kabi yetak tortgan komil inson qiyofasi
namoyon bo‘l a di. “Ba’zi insonlar aqlga shu qadar ergashadilarki, natijada butunlay
malaklashdilar, nur bo‘l a dilar. Bular anbiyo va avliyolardir,”- deyiladi. Jaloliddin
Rumiyning “Ichingdagi ichingdadir” nomli tasavvufiy-falsafiy asarida. Binobarin ,
butun sayratidan inom nurlarini taratayotgan yunon mashoyixiga Farhodning
o‘tmishi va kelajagi, qayg‘uli qismati va oxir-oqibat e rishajak saodati ham ayon:
Baq o mulkda topgung qahramonlik,
Haqiqat taxtida so h ibquronlik.
At o ngdek yuz tuman xoqonu qaysar,
Unut bo‘lgay jahon a h li yaksor.
Sening q o lg‘ay jahon ichra sif o ting,
Tari q i ishq ichinda yaxshi o ting.
Foniy dunyo taxtiga e galik qilgan yuz minglab Xoqonlarning nomi unut
bo‘lib ketar, ammo sen haqiqat taxtining sohibq i roniga aylanib, boqiylik sari yuz
tu t a sa n. Ta ’ bir joiz bo‘lsa , aytish mumkinki, mana shu hikmatli bashorat butun
dostonning g‘oyaviy mohiyatini ochishda muhim ahamiyat kasb etgan. Gap
shundaki, Alisher Navoiy o‘zining deyarli barcha dostonlarida, g‘azaliyotida ilgari
surilgan o‘zak fikrni – ilohiy ishq sohiblarining yuksak martabalari haqidagi
so‘fiynoma qarashlarni yana bir bora yunon donishmandi tili bilan izhor etgan.
16](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_62.png)
![Alloh nuridan (hech narsa) pinhon qolmas”. “Nasoim ul –muhabbat”da
shunday so‘zlarni o‘qiymiz:
“Va ul sohib davlatlardin (payg‘ambarlardan) so‘ngra bu ummatning
mashoyihi va avliyolari bu irshodga ishtig‘al ko‘rguzdilar va vada budirkim, olam
inqirozigachkim millat va shariat siyrati mustaqil bo‘lgusidir, bu toifakim viloyat
va karomat ahlidurlar va haloyiqga irshod va uhda qulurlar, muborak zotlarning
barokati bu millat boshida kam bo‘lmagay”. Darhaqiqat ro‘yi zaminda
payg‘ambarlik nuridan-da ravshanroq nur yo‘q. Mashoyixlar va avliyolar
payg‘ambarlarning vorislari ekan, demak, ular “Olam inqirozigacha” xaloyiqning
yo‘lini hidoyat nurlari bilan munavvar qiladilar, binobarin, avliyolar talqinida har
ikkala dostonda ham inkor qilib bo‘lmaydigan, mana shu hayotiylik ustuvorlik
qilgan. Bu haqiqatning negizi esa Qur’oni Karim va Hadisi Sharif g‘oyalardan
oziqlangan.
Dostonlar syujet halqasining bir qismini tashkil etgan avliyo-hakimlar
timsoli va ularning qahramonga rahnomaligi motivining epik an’ana doirasida bu
qadar mustahkam o‘rin egallashning boisi ham shundaydir. Bu epik an’ananing
shakillanishi esa, yuqorida aytilgandek, xalqning ishonch va e’tiqodi, diniy va
falsafiy qarashlari bilan uyg‘unlashib ketgan chuqur zaminga ega.
Zero, bu ko‘hna olam qadr-qimmatidan donishmand bobolar karomatepesha
avliyolar nuridan fayz-barokatidan holi bo‘lmagan. Shunday ekan, so‘z
yuritayotganimizda dostonlardagi valiyullohlar timsoli asarning badiiyligiga zeb
berib, jozibadorligini oshirish barobarida voqyealarning hayotiyligini ham
ta’minlagan.
“Farhod va Shirin” dostonida g‘ayb olamning vakili sifatida ishtirok
etadigan timsollardan biri Hazrati Xizirdir. U Farhodni ikki xavfdan-sheri nor va
temir o‘pchindan xalos etib, Suqrot huzuriga yo‘l topishida rahnomalik qiladi.
Alisher Navoiy ishqiy sinovlar va mashaqqatlar girdobida o‘y surayotgan
inson (Farhod) qismatini suhaylo, suqrot va xizir kabi ilohiy siymolar, faoliyati
bilan bog‘liq hodisa aks ettirdi. Bundan chiqadigan yagona xulosa: inson qanchalik
17](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_63.png)
![jismoniy kuch-qudratga ega bo‘lmasin, u koinot va borliqning qonunlari oldida
hamisha ruhiy madadga nuhtoj. Faqat yaratganning niyati, pirlarning madadi
bilangina maqsadga erishish mumkin.
Ulug‘ shoir beqiyos tafakkur masuli bo‘lgan “Farhod va Shirin”ni yaratishda
xalq og‘zaki ijodi an’analari bilan ilhomlangan edi. Keyingi davrdagi yozuvchi va
shoirlar, baxshi va qissaxonlar esa Navoiy dahosidan fayz topdi.
«Tasavvufga ko‘ra ko‘ngilni poklash ham bir ilmdir. Ilm esa ustozlardan
o‘rganiladi. Farhodning ustozlaridan kasb o‘rganishini eslang. Ular shunchaki
hunarmand ustalar obrazi emasdi. Boniy-ko‘ngilga ishq binosini qurgan va
qurishni o‘rgatgan piri Moniy – Olloh ishqini qalbda naqshlash sirlarini anglatgan
ustoz. Qoran – ko‘ngildagi toshdan ham qattiq nafsoniy istaklarni parchalash
ilmini bildirgan murshid. Shular kabi yana Suhaylo, Suqrotdek ulug‘lardan ishq
sirlarini, poklanish ilmini o‘zlashtirgan insongina hayotlik davrida o‘z botinida
dev, ajdaho, arslondek bo‘lgan nafsoniy illatlarni yenga biladi, kundalik hayotda
duch keladigan o‘z nafsiga qul Xusrav, Sheruya kabi odam qiyofasidagi
shaytonlarga bas kela oladi. Bir so‘z bilan aytganda, u insoniy o‘zligini yo‘qotmay,
poklanish yo‘lida davom etadi. Poklanishga erishgan komil inson ayni paytda
yuksak axloq va odob timsoliga aylanadi. Shu ma’noda Farhod o‘zbek adabiyotida
mukammal yaratilgan komil inson obrazidir» .
Ishqning markaziy tushuncha ekanligi shunday ta’riflanadi: Tasavvufda ishq
deganda faqat mehr, sevgi kabi tuyg‘ulargina emas, ulardan tashqari yana iroda,
sabot, ilm, ibodat, oqillik, xoksorlik, sabr, qanoat, g‘ayrat, kamtarinlik, adolat,
saxiylik, halimlik, mardlik, hayo, pokizalik, shirinso‘zlik, shafqat, umuman inson
qalbini, ruhini poklashga xizmat qiladigan, uni Ollohga yaqinlashtiradigan barcha
ezguliklar, pokliklar yig‘indisi tushuniladi. Ishqning o‘rni ko‘ngilda bo‘ladi.
Ko‘ngil ishq tufayli poklanadi. Ko‘ngil poklansa, ishq yana-da o‘tli, nurli bo‘ladi,
ilohiy mohiyat kasb etadi.
Nafs tushunchasi, yemoqlik, ichmoqlik, kiymoqlikdan tashqari yana johillik,
g‘urur, tama’, ko‘rolmaslik, baxillik, mansabparastlik, shahvat, ko‘ngli torlik,
18](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_64.png)
![g‘azab, umuman, inson ruhini, qalbini bulg‘aydigan, uni Ollohdan
uzoqlashtiradigan barcha illatlar yig‘indisi tushuniladi.
Qur’oni karimning bir qator oyatlarida ochiq yoki ishora bilan nafsni
jilovlash, yengish lozimligi mazmunida hukmlar bor. Shuningdek, payg‘ambar
Muhammad alayhissalomning hadislarida ham bu borada ko‘rsatmalar talaygina.
Misol tariqasida Hazrati Aliga aytgan ushbu nasihati (hadisi)ni keltirish mumkin6
«Yo Ali, valoyat( avliyolik) maqomiga yetishgan zotlar ko‘p-ko‘p ibodat
qilganlaridan emas, o‘z nafslarini yengganliklaridan bunday ulug‘ darajaga
erishganlar» Nafs insonning juda qudratli, xavfli dushmani. Unga tobe inson
ma’naviy va jismoniy tubanlikka, halokatga mahkum. Shuning uchun Navoiy
«Nafs itin qilsang zabun olamda yo‘q sendek shujo» deb yozsa, «Qisasi
Rabg‘uziy»da bir nafsning ishini yetmish shayton qilolmaydi , deb ta’kidlanadi.
Umuman, so‘fiyona adabiyotning tasvir mavzui tariqat yo‘li bilan
poklanayotgan va tinmay komillik sari taraqiiy etayotgan inson bo‘lgani uchun ana
shu solik – yo‘lovchi insonning dunyoqarashi, estetikasi, kechinmalar olami
muhim [Komilov, 155].
“Layli va Majnun” dostonida “Farhod va Shirin”dagi Shopurni xotirga
keltiruvchi bir timsol mavjud. To‘g‘ri, ularning mavqye va ijtimoiy hayotdagi o‘rni
birday emas. Shopur Eron farzandi, u jahongashta tijoratchi, dunyo kezgan,
ko‘rgan, “base achchiq-chuchuklarni” boshidan kechirgan inson. Muhimi, faqat
pul topish, sanash va mo‘may foyda izidan quvuvchi, ma’naviy olami qashshoq
kimsa emas. Shopur – ma’rifatli, fahmu farosati joyida bo‘lgan shaxs. U qalb ila
sirlasha oladi. Shuning uchun u Farhodni o‘zi uchun kashf qiladi, uning qalbi
tubida pinhon darddan ogoh bo‘la oladi. Shunday jasur, hozirjavob va hunarli
insonga madad qo‘lini cho‘zishni o‘zi uchun sharaf hisoblaydi. Farhod va
Shopurdagi ma’naviy-ma’rifiy uyg‘unlik ularni shu qadar jipslashtiradiki, natijada
bu ikki birodar yagona maqsad yo‘lida xizmat qiladilar. Shopur tabiatida Axiyga
xos fazilatlar yo‘q emas. “Layli va Majnun”da Navfal shunday qiyofada ko‘zga
tashlanadi. Avvalo mushohada qilib ko‘raylik, Shopur, Navfal, Axiylarning
19](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_65.png)
![voqyealar to‘qimasiga olib kirilishi hayot haqiqatiga rost keladimi? Ular sun’iy
ravishda o‘ylab topilgan to‘qima timsollar emasmi? Dadil javob berish mumkinki,
ushbu qahramonlar asarlarda faoliyat ko‘rsatmasa, norasolik, kemtiklik yuz berardi
va o‘sha asarlarning badiiy-ma’rifiy qadri bu qadar yuksakda bo‘lmas edi.
Alisher Navoiy dostonda Majnun va Laylilar ishq mohiyatini tushunuvchi va
ularga yordam qo‘lini cho‘zganlar ham borligini Navfal obrazi misolida ko‘rsatadi.
Chunki:
Navfalki Arabda erdi nodir,
Tig‘iga qadar, o‘qig‘a qodir.
Yaxshiliq ila Arabda mavsum,
Oromgahi bu marz ila bum...
Navfal dag‘i ishq ko‘rgan erdi.
G‘am dashti aro yugurgan erdi.
(MAT, 9-tom, 152-153-betlar).
Shu jihatdan Navfal qizi va uning sevgilisi taqdirining ijobiy hal qilingani
tushinarlidir. Ammo Navfal qizi va uning sevgilisining muhabbati Majnun va
Laylilar o‘rtasidagi ishq-xavos ishqi darajasiga ko‘tarilgan emas. Navfal qizi va
sevgilisining o‘zaro ishqi Alisher Navoiy ta’riflagan “avom ishqidurkim,...derlar:
“falon falonga oshiq bo‘lubdir... va bu qismning (avom ishqining) biyikrak
martabasi shar’iy nikohdurkim, bari xaloyiqqa sunnat...”
(MAT, 14-tom, 67-bet).
Alisher Navoiy dostonida bu ikki xil ishqning talqinida shoir majoziy ishq
martabasiga Majnun va Laylilar ishqi misolida alohida ur-u beradi, chunki bu
martaba komillik martabasi bo‘lib, unda “pok ko‘zni pok nazar bila pok yuzga
solmoqdur va pok ko‘ngul ul pok yuz oshubidin qo‘z-olmoq va bu pok mazhar
vositasi bila oshiqi pokoz mahbubi haqiqiy jamolidin bahra olmoq”dir (MAT, 14-
tom, 68-bet).
20](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_66.png)
![Demak, Alisher Navoiy mazkur dostonda hamma sohada poklikka erishgan
komil inson haqidagi mulohazalarini Majnun va Layli afsonasi vositasida bayon
qiladi:
Yozmoqda bu ishqi jovidona,
Maqsudum emas edi fasona.
Mazmunig‘a bo‘ldi ruh mayli,
Afsona edi aning tufayli.
Lek chu raqamg‘a keldi mazmun,
Afsona anga libosi mavzun...
Insonga erur kamol matlub,
Andin dag‘i dardu hol matlub...
Yo rab, bu raqamki bo‘ldi marqum,
Har kim o‘qumoqdin etsa ma’lum.
Har ne ki o‘qur taammula etsa,
Degan –arazim taxayyul etsa.
(MAT, 9-tom, 310-312-betlar).
Shunday qilib, Alisher Navoiy “Xamsa”sidagi ikkinchi – “Farhod va
Shirin”, uchinchi – “Layli va Majnun” dostonlari haqida umumiy yo‘nalish tarzida
mulohaza yuritdik. Agar diqqat bilan qaralsa, bu ikki dostonni bir-biriga
yaqinlashtiruvchi mushtarak mavzu – komil inson mavzusi bor. Bu mavzu ularni
bir-biriga bog‘labgina qolmaydi, balki mavzuning har bir dostonda o‘ziga xos
tarzda yoritilishi ularning uslubiy o‘ziga xosliklarini namoyon etadi, ya’ni “Farhod
va Shirin”da bu mavzu ijtimoiy faollik ko‘lamida yoritilsa, “Layli va Majnun”da
esa asosan ishq maydonidagi ichki kechinmalar, ruhiy holatlarning chuqur tasviri
orqali nihoyatda mahorat bilan tasvirlanadi.
Haqqa yetish yo‘lidagi soliklar – Farhod va Majnun qiyosida quyidagi jihat
muhim:
Haq vasli sari intilish (mashaqqat va riyozat yo‘li) – Haq diydoriga yetishda
ularning faoliyati quyidagichadir:
21](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_67.png)
![Farhod Soliki majzub timsoli – Haq diydoriga ilm va riyozatdan
(maqomlarni bosib o‘tgandan) so‘ng jazba topib intilish
Majnun Majzubi solik timsoli – Haqdan tabiiy, tug‘ma ravishda jazba yetishi
Demak, Alisher Navoiy bu dostonlarda bir mavzuni ikki yo‘nalishda davom
ettirib, uning ko‘p qirrali ekanini ko‘rsatishga, badiiy timsollar, voqyealar,
hikoyatlar orqali tasvirlashga katta mahoratini namoyon etgan.
Ko‘rinadiki, tasavvuf insoniyatni ruhiy-ma’naviy poklanishga da’vat etuvchi
g‘oyalar silsilasi sifatida katta tarbiyaviy ahamiyatga molik. O‘zlikni anglash va
o‘zini poklash bilan bog‘liq uzluksiz jarayon sifatida qarash tasavvuf mohiyatini
teranroq anglashga ko‘mak berishi bilan birga, uning ijtimoiy ahamiyatini oshrib,
hayotiy, ma’naviy-ma’rifiy o‘rnini aniq tasavvur etishga zamin yaratadi.
O‘tmishda o‘z faoliyatini tasavvuf amaliyotiga yo‘naltirgan kishilarni
so‘fiylar, tasavvuf tarixi va tarqqiyotini o‘rganib, uning g‘oyalari targ‘ibiga sa’y
etgan olimlarni esa mutasavuflar deb atashgan. Badiiy adabiyotda esa, mazkur
ta’limot obrazlar olami rang-barangligi, axloqiy ideallarni mujassam etgan inson
siymosini yaratish asosi hisoblangan. Binobarin, tasavufiy terminlarni o‘rganish
ham komil inson tarbiyasida, yoshlarni barkamol inson, yetuk shaxs sifatida kamol
toptirishda muhim rol o‘ynaydi.
XULOSA
22](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_68.png)
![XV asrda Xuroson poytaxti Hirotda ikki buyuk shoir yashab ijod etdi.
Ulardan biri buyuk shoir, fors-tojik adabiyotining ulkan namoyondasi
Abdurahmon Jomiy, ikkinchisi ulug‘ o‘zbek mutafakkiri Alisher Navoiylar. Ular
ham Nizomiy va Xusrav Dehlaviy yaratgan «Xamsa»ga javoban «Xamsa»
yozishga bel bog‘laydilar va ko‘p o‘tmay ikki ajoyib asar - fors-tojik va o‘zbek
tilida ikki «Xamsa» maydonga keldi. Ammo to‘rt buyuk shoirning to‘rtta
«Xamsa»siga kirgan dostonlar ham nomlari, ham mazmun jihatdan bir-biridan farq
qiladi.
Ishimizning dastlabki sahifalarida ta’kidlanganidek, Alisher Navoiyning
“Farhod va Shirin”, “Layli va Majnun” dostonlari fanda ancha keng o‘rganilgan
asarlar sirasiga kiradi. Biroq bu bilan asar har tomonlama tadqiq etildi, degan fikrni
bildirish tugal xulosa bo‘la olmasligini olimlarimiz tomonidan keyingi yillarda olib
borilgan tadqiqotlar isbotlamoqda. Alisher Navoiy akademik B.N.Valixo‘jayev
ta’kidlaganidek, xamsachilikka yangicha ruh olib kirdi.
Alisher Navoiy “Xamsa”sining har bir dostoni, shu jumladan, “Farhod va
Shirin”, “Layli va Majnun”lar ham so‘z san’atining hayratlanarli durdonasi sifatida
boqiy asarlardir.
Navoiy tavalludining 550 yilligini nishonlash mamlakatimiz Mustaqilligining
birinchi yiliga to‘g‘ri keldi. Bu tarixiy sana har jihatdan yuksak darajada
nishonlandi. Shu vaqtdan e’tiboran Navoiyni o‘rganishning yangi davri boshlandi,
deyish mumkin.
Dostonlarda shoir yashab ijod etgan davrning ilg‘or falsafasi, ahloqiy
qadriyatlari va shoirning ularga bo‘lgan munosabati, so‘z san’atkori sifatidagi
yondashuvi o‘z ifodasini topgan. Shuning uchun ham “Farhod va Shirin” XV
asrdan boshlab faqat o‘zbek adabiyotida emas, balki Sharqdagi ko‘pgina qo‘shni-
qardosh adabiyotlarda ham shuhrat qozondi.
Dostonlarning mavjud imlodagi nashrlarini tayyorlash, uni ilmiy muomalaga
kiritish, asar yuzasidan tadqiqotlar olib bo r ish kabi ko‘pgina sohalarda salmoqli
ishlar amalgam oshirilgan. Bunda S.Ayniy, A. Fitrat, O.Sharafiddinov, Oybek,
23](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_69.png)
![V.Zohidov, I.Sulton, A.Hayitmetov, N.Mallayev, T.Jalilov, S.Erkinov,
B.Valixo‘jayev, A.Qayumov, H.Qudratullayev, I.Haqqulov, M.Oripov kabi
olimlarning xizmatlari beqiyos ekanligini, nashr ishlarini amalgam oshirishda
olimlar P .Shamsiyev, H.Zaripov, sevimli shoir H.Olimjonning jonbozlik
ko‘rsatganini alohida ta’kidlab o‘tish o‘rinlidir.
Umuman, o‘zbek xalqi ma’naviy dunyosining shakllanishida g‘oyat kuchli va
samarali ta’sir ko‘rsatgan ulug‘ zotlardan biri bu Alisher Navoiy bobomizdir.
Alisher Navoiy bobomizning ma’naviy merosining qanchalik buyukligini tarixda
o‘zlarining ma’naviy merosi bilan bashariyat olamini lol qoldirgan
mutafakkirlarning ko‘pchiligi qayd qilib o‘tgan. Jumladan, Abdurahmon Jomiy
“Bahoriston” tazkirasi, “Haft avrang” dostonlarida Navoiy ijodini yuksak baholab,
uni she’riyat quyoshi, so‘z gavharini teruvchi ijodkor, deb ta’riflagan bo‘lsa,
Mirxond “Dastur ul-vuzaro”, Xondamir “Makorim ul-ahloq” asarini Navoiy
faoliyati, ibratli ishlari va ajib insoniy xislatlarini yoritishga bag‘ishladilar.
Zayniddin Vosifiy o‘zining “Badoye’ ul-vaqoye’” asarida Navoiy haqida o‘zi
shohid bo‘lgan yoki qarindoshi Sohib Dorodan eshitgan nodir hikoyalarni naql
qilib, uning ajib hislatlarini tasvirlash orqali birinchi marta Navoiy obrazini badiiy
tarzda gavdalantirdi. Axliy Sheroziy esa Navoiyga bag‘ishlangan forsiy qasidasida
uning bemisl tarixiy xizmati, oliymaqom ishlarini tavsif etadi.
Navoiyning turkiy tildagi asarlari butun turkiy xalqlar yashaydigan
mamlakatlarga yoyilgan bo‘lsa, forsiy devoni (“Devoni Foniy”) forsigo‘y xalqlar
orasida e’tirof etildi. Nizomiy, Hofiz, Sa’diy, Xusrav Dehlaviy kabi nomi jahonga
ketgan shoirlar qatorida hazrat Navoiy asarlari ham qadrlanib,o‘qib kelingan.
Ayniqsa, shoirning forsiy qasidalari shuhrat qozonadi. Chunki falsafiy
mushohadalarga boy bu qasidalarda inson fitrati, komillik haqidagi g‘oyalar,
jamiyat ziddiyatlari chuqur badiiy tahlil qilinadi, g‘oyat dadil va jasoratli fikrlar
bayon etiladi. Navoiy g‘azal va qasidalarida yozilgan forsiy tatabbu’lar ham bunga
dalildir.
24](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_70.png)
![Alisher Navoiy “Xamsa”ning “Layli va Majnun” dostonida sevgini
tarannum etadi va shunday bayon qiladi: “qattiq sevgi iztirobidan Laylida harorat
paydo bo‘ladi, tabiblar uning dardiga malham topishdan ojiz edilar, uning ahvoli
borgan sari og‘irlashadi”.
Ota-onasi Laylining boshi ustida ilojsiz o‘tirar edilar. Layli o‘limi oldidan
onasini o‘z huzuriga chaqirib vasiyat qiladi: mening dunyodan o‘tar paytim keldi.
Qaytish qilsam men uchun ortiqcha motam tutmang. Mening vafotim xabarini
eshitib zora g‘aribim kelar, u ulusga ishq odatini namoyish qilib, yonimda jon
berar. Shunda keragicha lutf ko‘rsatib uning sharofatli jismini ko‘z yoshlari bilan
yuvsangiz, jon pardasidan kafan qilsangiz arziydi. O‘sha kafanga meni ham
chirmangiz, toki ikki badanga bir kafan bo‘lsin, bir joyga qo‘ying.
Asarning davom ettirilishi jarayonida tasvirlanishicha, Majnun g‘oyat
xastahol yotardi. Birdan qulog‘iga nido kelib Laylining o‘lim oldida ekanligidan
xabar yetti. U yotgan joyidan qoplon kabi sakrab turdi. Laylining qabilasi tomon
chopdi. U to‘g‘ri Layli yotgan uyga kirib bordi. Layli endi Majnun to‘g‘risidagi
vasiyatni tugallagan edi. Ikkalasining bir-biriga nigohi tushdi. Ikkalasi ham baravar
jon berdi. Ularni bir kafanga o‘rab, bir tobutga solib, bir joyga dafn ettilar.
Dostonni tadqiq etgan T.Ahmedov Majnun obrazi Navoiy ijodida keng
ishlanganini alohida ta`kidlaydi [Ahmedov, 80].
Dostonning yakunlovchi bobida bu g‘am dostoniga bardosh bera olmagan
Navoiy bu g‘am dostonini “yig‘lay, yig‘lay tugatdim oxir” deb xabar qiladi. Shu
bilan qahramon, ishqli kishilarni ulug‘laydi, yasama qalbaki ishq egalarini
qoralaydi. Yana Navoiy bu dostonning turkiyda bitilganligini ta’kidlab, bu tilda
o‘qiydigan xushta’b, sof idrokli kishilar bahra olishlarini ko‘zda tutganligini
bildiradi. Shu bilan shoir o‘quvchilarning ishq g‘ami bilan shod bo‘lishlari va
shunda uni ham yod etishlaridan umidvor bo‘ladi.
Alisher Navoiy mudhish voqyelikka bardosh bera olmadi. U bir butun
niqobli qahramonlar obrazlarini yaratadi. Chinning yosh shahzodasi Farhod, Rum
shohining asrandi o‘g‘li Iskandar, Farhodning ko‘kaldoshi Bahrom, Mehinbonu,
25](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_71.png)
![Shirin, shoh Navfal kabi ijobiy qahramonlar shoir orzu-umidlarini ifodalovchi
badiiy obrazlar sifatida maydonga keldi.
Farhod otasining hokimiyatini, taxtini egallash to‘g‘risidagi taklifini qat’iyan
rad etadi. “Sab’ai sayyor”dagi birinchi hikoya qahramoni Farruh ham xuddi
shunday yo‘l tutadi. Iskandar vafot etgan otasining taxtiga o‘tirish to‘g‘risidagi
taklifni qabul qilmaydi. Bunday vazifaga tayyor emasligini bildiradi. Bu
qahramonlar har doim xalq g‘ami bilan yashab, xalqqa g‘amxo‘rlik va shafqat
ko‘rsatadilar. Iskandar Eron shoxi Doroning ko‘p mamlakatlarni talon-taroj qilib
yiqqan behisob xazinalarini xalqqa, lashkarlarga ulashadi, u o‘z qo‘l ostiga kiritgan
mamlakatlardan olinadigan soliqlardan voz kechadi, elga ozor beruvchi yovuz
kuchlarga qarshi to‘siq bino etadi. Farhod, Shirin, Mehinbonu faqat xalq
manfaatini ko‘zlab ish tutadi. Ushbu obrazlar faoliyati orqali ko‘rsatilgan
voqyealar o‘z davri uchun ham, hozirgi davr uchun ham juda katta ahamiyatga
molikdir.
“Xamsa”da Navoiy fan va olimlarning jamiyatda tutgan o‘rniga katta
ahamiyat beradi. U fanning jamiyat taraqqiyotida tutgan o‘rni va ahamiyatini
yaratuvchanlikda deb biladi.
Navoiy ilm fanni shaxsiy boylik yig‘ish vositasi deb qarovchi shaxslarni
shunday tasvirlaydi:
Ilmni kim vositai joh etar,
O‘zini-yu, xalqini gumroh etar.
Demak, Navoiy “Farhod va Shirin”, “Layli va Majnun” dostonlarining
asosiy mavzusi komil inson masalasi bilan yo‘g‘rilgandir. Dostonlardagi ishq
masalasi chin insonga xos, yuksak, pokiza, sadoqatli va fojiiy sevgidir. “Farhod va
Shirin”, “Layli va Majnun” shunday qudratli g‘oyani ishqiy yo‘l bilan tarannum
etgan dostonlar hisoblanadi. Dostonlar qahramonlari Farhod va Majnun inson
qalbining naqadar oliy tuyg‘ularga boy ekanini nomoyish etadilar. Bu tuyg‘ular
26](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_72.png)
![insonlarni mayda va yuzaki kechinmalardan, holatlardan baland ko‘taradi va
ulug‘laydi. Navoiy o‘z qahramonlai faoliyati va taqdirini yuksak ma’naviy
kamolotning natijasi deb talqin qiladi. Shuning uchun ham dostonlarda ilgai
surilgan g‘oyalar barhayot, qahramonlar esa o‘rnak va namunadir.
27](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_73.png)
![FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI
I . I j t i m o i y - siyosiy adabiyotlar
1. Mirziyoev Sh.M. Erkin va farovon demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda
barpo etamiz. – Toshkent: O‘zbekiston, 2016. – 32 b.
2. Mirziyoev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan
quramiz. – Toshkent: O‘zbekiston, 2017. – 488 b.
3. Mirziyoev Sh.M. Adabiyot va san’at, madaniyatni rivojlantirish –xalqimiz
ma’naviy olamini yuksaltirishning mustahkam poydevoridir. Prezident
Sh.Mirziyoevning O‘zbekiston ijodkor ziyolilari vakillari bilan uchrashuvdagi
ma’ruzasi G‘G‘ Xalq so‘zi. – 2017. – 4 avgust.
4. Mirziyoev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash – yurt
taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2017. – 32 b.
5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasini yanada
rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi” to‘g‘risidagi Farmoni G‘G‘ Xalq
so‘zi, 2017 yil, 8 fevral. №28 (6722). – B.1-2
6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori “Oliy ta’lim tizimini yanada
rivojlantirish chora-tadbirlari” to‘g‘risida G‘G‘ Xalq so‘zi, 2017 yil, 21 aprel.
7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoevning BMT Bosh
Assambleyasining 72-sessiyasida so‘zlagan nutqi G‘G‘ Xalq so‘zi, 2017 yil, 20
sentyabr.
8. O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar
strategiyasi to‘g‘risida G‘G‘ Xalq so‘zi, 2017 yil 8 fevral, №28 (6722). – B.1-2
II.Monografiya, darslik, o`quv qo`llanmalari va badiiy
asarlar
1. Ahmedov T. Alisher Navoiyning “Layli va Majnun” dostoni. – Toshkent:
Fan, 1970.
28](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_74.png)
![2. Valixo`jayev B. O`zbek adabiyoti tarixi (XV asrning ikkinchi yarmi). II
qism. – Samarqand: SamDU nashri, 2002.
3. Vohidov R.J., E shonqulov H.R. O`zbek mumtoz adabiyoti tarixi. –
Toshkent , 2006.
4. Vohidov R.J., Mahmudov M. Ma`naviyat – komillik saodati. – Toshkent:
Ma`naviyat, 1997.
5. Komilov N. Tasavvuf. Birinchi kitob – Toshkent: Yozuvch”, 1996.
6. Mallayev H. Alisher Navoiy va xalq ijodi. – Toshkent, 1979.
7. Mallayev H. O`zbek adabiyoti tarixi. – Toshkent, 1976.
8. Muhiddinov M. Adabiy an’ana va ijodiy o`ziga xoslik. – Toshkent, 1990.
9. Muhiddinov M. Komil inson – adabiyot ideali. - Toshkent: ma’naviyat,
2005.
10. Navoiy A. Farhod va Shirin. Murammal asarlar to`plami. 8-tom. – Toshkent:
Fan, 1991.
11. Navoiy A. Layli va Majnun. Murammal asarlar to`plami. 9-tom. – Toshkent:
Fan, 1992.
12. Olim S. Naqshband va Navoiy. – Toshkent, 1996.
13. Salohiy D. Navoiy nazmiyoti. – Samarqand: Zarafshon, 2013.
14. Sultonov I. Navoiyning qalb daftari. - – Toshkent, 1969.
15. E rkinov S. N a voiy “Farhod va Shirin”i va uning qiyosiy tahlili. – Toshkent,
1971.
16. E rkinov S. Sharq adabiyotida Farhod qissasi. – Toshkent: Fan, 1985.
17. O`zbek adabiyoti tarixi. Besh tomlik. II tom. – Toshkent, 1978.
29](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_75.png)
![18. Qayumov A.”Farhod va Shirin” sirlari. – Toshkent, 1978.
19. Qayumov A. Asarlar. 1-kitob. – Toshkent: Mumtoz so`z, 2008.
20. Qayumov A. Asarlar. 2-kitob. – Toshkent: Mumtoz so`z, 2008.
21. G‘afurov I. O‘ttiz yil izhori (adabiy o‘ylar, maqolalar). – Toshkent: G‘afur
G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1987.
22. Xudoyberdiyev A. Navoiyni anglamoq farzdir. – Samarqand, 2012.
23. Hayitmetov A. Navoiyxonlik suhbatlari. – Toshkent, 1993.
24. Haqqulov I. Tasavvuf va she’riyat. – Toshkent, 1991.
III . Jurnallar va ilmiy to`plamlarda ye’lon qilingan maqolalar.
25. Badalova M. Alisher Navoiy “Xamsa” dostonlaridagi maktublarda inson
ruhiy halatining tahlili. O`TA, 1993-yil, №5 , 61-betlar.
26. Bozorova N. Alisher Navoiy g`azallarida ruh va ko`ngil tasviri G‘G‘ O`TA,
1999-yil, №5 , 60-61-betlar.
27. Boltaboyev H. Mir Alisher Navoiy Fitrat talqinida” G‘G‘ O`TA, 1992-yil,
№1 , 13-22-betlar.
28. Navoi yga armug`on (ilmiy to`plam). –Toshkent, 2003.
29. Narziqulova M. Alisher Navoiyning “Sab’ai sayyor’ dostoni va folklor
asarlari orasidagi mushtarak jihatlarga doir G‘G‘ O`TA, 1998, №6 , 48-bet.
30. Ne’matov S. Navoiyshunoslar anjumani G‘G‘ O`TA, 1994, №8 4-5-6, 86-
87-betlar.
31. Rafiddinov S. Navoiy she’riyati va qalandar timsoli. G‘G‘ O`TA, 1996,
№6 , 14-16 -betler.
30](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_76.png)
![32. E rgashev Q. Navoiyshunoslar anjumani. G‘G‘ O`TA, 1995, №2 , 69-70-
betlar.
33. G`afforov N. “Hayrat ul-abror” da Abdulloh Muborak obrazi va nafs talqini.
G‘G‘ O`TA, 1998, №6 , 18-21-betlar.
34. G`aniyeva S. Tehron kitobxonalaridagi Navoiy asarlari qo`lyozmalari. G‘G‘
O`TA, 1991, №4 , 73-76-betlar.
35. Hayitmetov A. Alisher Navoiy uslubi muammolari (“ X amsa” misolida)
G‘G‘ O`TA, 1999, №1 , 28-33-betlar.
31](/data/documents/c56976eb-e569-4a20-a85f-71b8af99827a/page_77.png)
Alisher Navoiy dostonlaridagi Farhod va Majnun timsollarining qiyosiy tahlili MUNDARIJA: I bob. Xamsachilik an’anasida ishqiy dostonlarning o‘rni 1.1. Alisher Navoiy “Xamsa”sidagi ishqiy dostonlarning g‘oyaviy yo‘nalishi 1.2. Farhod va Majnun timsollarining ma’rifiy ahamiyati Bob bo‘yicha xulosalar II bob.’’Farhod va Shirin’’ va ‘’Layli va Majnun’’ dostonlarida oshiq timsoli 2.1. Farhod obrazi ginezisi va Navoiy ijodida badiiy talqini…………………… 2.2. Majnun obrazi ginezisi va Navoiy ijodida o‘rni…………………………… Bob bo‘yicha xulosalar III bob. Alisher Navoiyning ishqiy dostonlarida Farhod va Majnun timsollarining qiyosiy tahlili 3.1. Farhod va Majnun – komillik timsoli 3.2. Farhod va Majnun timsollarining takomillashishida dostondagi ramziy obrazlarning ahamiyati …… Bob bo‘yicha xulosalar Umumiy xulosalar …………………….…………………………………….. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati ……………………………………….… 3
ISHNING UMUMIY TAVSIFI Mavzuning dolzarbligi. Ma’lumki, Alisher Navoiy ijod i hamma davrlar uchun muhim mavzular va g‘oyalar mushtarakligida benihoya katta ahamiyatga molik. Shu bois bo‘lsa kerak, uning asarlarida yoritilmagan masala yo‘q hisobi ekanligiga guvoh bo‘lamiz. Uning qalamiga mansub durdonlar tasavvufiy, tarixiy, islomiy, tarbiyaviy kabi qator sohalar, adabiyotshunoslik, tilshunoslik, she’rshunoslik va boshqa fanlarga oidligi bilan diqqatimizni tortadi. Alisher Navoiy yodgorlik majmuining dunyoning barcha chekkasida ochilishi, mamlakatimizda shoir nomida shahar, ko‘cha, bog‘ va ta’lim maskanlari barpo etilishi millatimiz ma’naviy yuksalishi salohiyatini tiklaydi. Mamlakatimizda Yurtboshimiz Sh.Mirziyoyev boshchiligida mamlakat strategik rivojining bosh omillari belgilanar ekan, “Mana shu strategiyaga muvofiq, barcha soha va tarmoqlar qatori madaniyat va san'at, adabiyot, ommaviy axborot vositalari ravnaqini yangi bosqichga ko‘tarishni biz o‘z oldimizga maqsad qilib qo‘yganmiz... Avvalo xalqimizning yaratuvchilik dahosi bilan bunyod etilgan noyob merosini har tomonlama chuqur o‘rganish, yurtimizdan yetishib chiqqan buyuk alloma va nuktadon shoirlarning hayoti va ilmiy-ijodiy faoliyati haqida yaxlit tasavvur uyg‘otish, yosh avlodni gumanistik g‘oyalar, milliy g‘urur va iftixor ruhida tarbiyalashdek ezgu maqsadlarni ko‘zda tutadi” 1 . Alisher Navoiyning “Farhod va Shirin”, “Layli va Majnun” dostonlari fanda ancha keng o‘rganilgan asarlar sirasiga kiradi. Biroq bu bilan asar har tomonlama tadqiq etildi, degan fikrni bildirish tugal xulosa bo‘la olmasligini olimlarimiz tomonidan keyingi yillarda olib borilgan tadqiqotlar ham isbotlamoqda. Tarixdan ma’lumki, temuriylar davrida, shu jumladan, Husayn Boyqaro hukmronligida madaniy yuksalishlar bo‘ldi. Buni shu davrda yetishib chiqqan ko‘p 1 Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М.Мирзиёевнинг Ўзбекистон ижодкор зиёлилари вакиллари билан учрашувдаги “Адабиёт ва санъат, маданиятни ривожлантириш – халқимиз маънавий оламини юксалтиришнинг мустаҳкам пойдеворидир” нутқи // http://uza.uz/oz/politics/adabyet-va-sanat- madaniyatnirivozhlantirish-khal-imiz-mana-03-08-2017 4
sonli shoir, rassom, xattot, sozanda, tarixchi va shu kabi sohalarda ma’lum mavqiyega erishgan siymolar misolida aniq tasavvur qilishimiz mumkin. Yaratuvchanlikka asoslangan bunday muhit tabi i y ravishda har bir ijodkor oldiga muayyan maqsadlarni qo‘yar edi. Aytish mumkinki, Alisher Navoiy dahosining eng muhim jihatlaridan biri ulug‘ maqsad bilan bog‘liq. Tadqiqotlarda asosli tarzda eslatib kelinayotganidek, Navoiy o‘zining har bir asarini, birinchi navbatda, o‘z xalqining milliy manfaatlarini ko‘zlab, turkiy, ya’ni hozirgi til bilan aytganda, o‘zbek kitobxonlari uchun yozgan. U, masalan, ona tilida “Xamsa” yaratishga kirishar ekan, o‘zidan oldingi xamsanavislar forsiyzabon o‘quvchilarni qanday xursand qilgan bo‘lsalar, o‘zi ham turkiy tilda so‘zlashuvchi kitobxonlarga shunday xursandchilik baxsh etmoqchi bo‘lganini “Hayrat ul-abror” dostonining boshlanish qismida quyidagicha bayon etadi [Qarang: Hayitmetov, 3]: Kim bu yo‘l ichraki, alar soldi gom, Bir necha gom o‘lsa, manga ham xirom. Forsiy o‘ldi chu alarg‘a ado, Turk i y ila qilsam ani ibtido. Forsiy el topti chu xursandlik, Turk dog‘i topsa barumandlik 2 . Ushbu e’tirof ulug‘ Navoiy maqsadlarining naqadar buyukligidan dalolat berish barobarida, mamlakat fuqarolari, ayniqsa, yosh avlodni vatanparvarlik, elsevarlik ruhida tarbiyalashda alohida ahamiyat kasb etishi o‘z-o‘zidan ma’lum. Akademik B.N.Valixo‘jayev xamsachilik genezisi va bu yo‘lda Navoiyning o‘rni masalasiga to‘xtalar ekan, shunday xulosaga keladi: “Abdurahmon Jomiy Alisher Navoiy “Xamsa”sini mutolaa qilgach, o‘zining shu vaqtgacha bo‘lgan xamsa-beshlik yozish niyatini o‘zgartirib, bu an’anaga “tarki toza” kiritish maqsadida o‘zi mo‘ljallagan xamsa-beshlikni yettilik - “Haft avrang”ga aylantirishni lozim topgan ko‘rinadi. Jomiyning Alisher Navoiy “Xamsa”siga 2 Navoiy , VII , 55 5
bergan bahosida ham shunga ishora borday tuyuladi” [Valixo‘jayev, 18]. Bunda olim Abdurahmon Jomiyning “Xiradnoma y i Iskandariy” asaridagi fikrlarni nazarda tutadi. “Xamsa” yozish an’anasiga Alisher Navoiyning munosabati haqidagi fikrlarga ko‘ra, natijada, “Haft avrang” 1486-yilda, ya’ni “Silsilat uz-zahab” dostoning uchinchi daftari yozilgandan keyin maydonga keldi. Chunki Abdurahmon Jomiy 1468-1472 - yillar orasida yozgan “Silsilat uz-zahab” dostoning birinchi daftari- qismini yanada rivojlantirib, uning ikkinchi (1485) va uch i nchi (1486) daftarlarini ham yozib tugatdi hamda 1480 - yilda bitilgan “Salomon va Absol” dostonini ham avval mo‘ljallangan xamsasi dostonlari sirasiga qo‘shib, “Haft avrang” nomidagi yettilik turkumini maydonga keltirdi. Tadqiqotning obekti va predmeti. Ushbu MDda obekt qilib, “Farhod va Shirin”, “Layli va Majnun” dostonlarining yetakchi qahramonlari Farhod va Majnun timsollarini qiyoslab o‘rganish masalasi olindi. Uning predmeti materiallar bilan bog‘liqlikda xarakterlanadi. Alisher Navoiy “Xamsa”si o‘ziga xosligi bilan alohida ajralib turar ekan, undagi timsollarni o‘rganish ham muhim ahamiyatga egadir. Alisher Navoiy “Xamsa”sining har bir dostoni, shu jumladan, “Farhod va Shirin”, “Layli va Majnun”lar ham so‘z san’atining hayratlanarli durdonasi sifatida boqiy asarlar hisoblanadi. Albatta, bu dostonlarda shoir yashab ijod etgan davrning ilg‘or falsafasi, ahloqiy qadriyatlari va shoirning ularga bo‘lgan munosabati, so‘z san’atkori sifatidagi yondashuvi o‘z ifodasini topgan. Shuning uchun ham “Farhod va Shirin” XV asrdan boshlab faqat o‘zbek adabiyotida emas, balki Sharqdagi ko‘pgina qo‘shni-qardosh adabiyotlarda ham shuhrat qozondi. Tadqiqotning metodologik asosi va metodlari. Navoiyshunoslik sohasi mutaxassislarining, chunonchi, S.Ayniy, A. Fitrat, O.Sharafiddinov, Oybek, V.Zohidov, V.Abdullayev, I.Sulton, A.Hayitmetov, N.Mallayev, T.Jalilov, S.Erkinov, B.Valixo‘jayev, A.Qayumov, T.Ahmedov, H.Qudratullayev, 6
N.Komilov, S. G‘aniyeva, T.G‘afurjonova, N.Komilov, M.Muhiddinov, I.Haqqulov, M.Oripov kabi olimlarning, nashr ishlarini amalgam oshirishgan P.Shamsiyev, H.Zaripov tadqiqotlarida bayon etilganlar ishning metodologik asosini tashkil qiladi. Tadqiqotning maqsad va vazifalari. MDda ko‘zlangan maqsad Alisher Navoiy dostonlaridagi Farhod va Majnun timsollarining qiyosiy tahlilini o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, ularning komil inson sifatidagi xususiyatlarini ko‘rsatishdan iboratdir. Mavzuning ilmiy yangiligi. Alisher Navoiy ishqiy dostonlarining g‘oyaviy yo‘nalishini belgilashda yetakchi timsollarning ahamiyati quyidagi yangiliklarda gavdalandi: xamsanavislikda ishqnoma tsiklidagi dostonlar o‘ziga xosligi, hamda Navoiy dostonlaridagi ishqiy dostonlarda an’ana va o‘ziga xoslik masalasi aniqlashtirildi; Alisher Navoiy ijodida oshiq obrazlarining poetik takomili va ishqiy dostonlar irfoniy-tasavvufiy talqini ochib berildi; Farhod va Majnun timsollari misolivf muayyan mulohazalarning umumlashtirilib irfoniy jihatdan tahlil etilib, hamda bugungi kundagi ahamiyati ochib berildi. Tadqiqotning nazariy va amaliy ahamiyati xususida aytish mumkinki, kuzatishlar natijalari sohaga oid ishlanmalar yaratish va uslubiy adabiyotlar tayyorlashda ma’lumot vazifasini bajaradi. Shuningdek, undan adabiyot o‘qituvchilari ham o‘z faoliyat jarayonida foydalanishlari mumkin. Tadqiqotning tuzilishi va hajmi . Ish umumiy tavsif, uch bobdan iborat asosiy qism, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatini tashkil qiladi. 7