HAYDAR XORAZMIYNING «GUL VA NAVRO‘Z» DOSTONI
![HAYDAR XORAZMIYNING « GUL VA NAVRO‘Z » DOSTONI
ANNOTATSIYASI
Turkigo‘y Mavlono Haydar Xorazmiy o‘zbek mumtoz adabiyotining
zabardast vakili bo‘lib, o‘z asarlari bilan adabiyotimiz tarixini boyitib kelmoqda.
Shoir bu ikki merosi - «Gul va Navro‘z» va «Maxzan ul-asror» asari bilan mumtoz
adabiyotimizda dostonda hikoyanavislikni go‘zal ko‘rinishlarini qo‘llash orqali
dostonchilik janrining rivoji uchun o‘z hissasini qo‘shish bilan birgalikda, o‘zidan
keyingi adiblar, xamsanavislar uchun betakror namuna bo‘lishiga zamin yaratdi.
Muallifning «Maxzan ul-asror»ida falsafiy-didaktiklik, axloq-odob haqida
taraqqiyparvarlik mulohazalarini va olijanob insoniy fazilatlari ilgari surilganligi
bilan ajralib tursa, «Gul va Navro‘z» masnaviyida esa ikki oshiq va ma’shuqa
o‘rtasidagi vafo, sadoqat, mehr-muhabbat tuyg‘ularining mujassam etganligi,
«ishq» deb atalmish tuyg‘uning mavj urishi va bu ilohiy kuchning ikki sevishgan
qalbni birlashtira olishi, ularning sevgi sarguzashtlari, shuningdek, XIV-XV asrda
yuz berayotgan feodal urushlar, Temur saltanatining bu urushlar oqibatida darz
ketayotganligi yuzasidan tanqidiy fikrlar va mulohazalar o‘z aksini topgan. «Gul
va Navro‘z» o‘zining badiiy salohiyatining izchilligi hamda mualliflik masalasi
bilan qator o‘zbek va chet el adabiyotshunoslar e’tiborini tortdi.
Mazkur magistrlik dissertatsiyasida «Gul va Navro‘z» dostonining badiiylik
xususiyatlari, adabiyotimiz olamida tutgan o‘rni, personajlar va ularning
ramziyligi, xalq og‘zaki ijodi mahsulidagi va yozma adabiyot namunalari bilan
hamohangligi, asar qanday tasviriy ifodalar bilan shakllantirilganligi, yillar
davomida bahslarga sabab bo‘lib kelayotgan asar muallifiga oid munozaralar
o‘rganildi, shuningdek, boshqa dostonlar bilan tarixiy-qiyosiy, analitik va statistik
metodlar asosida tadqiq etildi.
1](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_1.png)
![HIGHER EDUCATION OF THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN,
MINISTRY OF SCIENCE AND INNOVATION
SHARAF RASHIDOV
SAMARKAND STATE UNIVERSITY
Master's dissertation on the topic "Epic of Haydar Khorezmi's " Gul va
Navruz".
ANNOTATION
A master of the Turkish language Mavlano Heydar Khorazmiy is an
outstanding representative of Uzbek classic literature, enriching the history of our
literature with his works. The poet made his contribution to the development of the
genre of epic by using the beautiful forms of story-writing in our classic literature
with these two legacies- “Gul va Navruz” and “Makhzan ul-asror” laid the
groundwork for becoming a unique example for subsequent writers. The author’s
“Makhzan-ul asror” is distinguished by its philosophical- didacticism, progressive
comments on morals and noble human qualities, while in “Gul va Navruz”
masnavi loyalty, affection between two lovers and a lover the embodiment of their
feelings, “the surge of the feeling called love and the ability of this divine force to
unite the hearts of two lovers, their love adventures, as well as the feudal wars that
took play in the 14 th
and 15 th
centuries, the collapse of the Timur kingdom as a
result of these wars and opinions reflected. “Gul va Navruz” attracted the attention
of Uzbek and foreign literary critics along with the consistency of its artistic
potential and the issue of authorship.
In this master’s thesis, the artistic features of the “ Gul va Navruz” epic its
place in the world of our literature , charakters and their symbolism, their harmony
with the axamples of folk art and written literature, what visual expressions the
work is formed with , which has been the cause of debate for years discussions
about the author of the upcoming work were studied, as well as research with
others epics based on historical-comparative, analytical and statistical methods.](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_2.png)
![M U N D A R I J A :
I. KIRISH ( ISHNING UMUMIY TAVSIFI ) …………… … ……….. … …….. 3
II Asosiy qism:
I. BOB: XV ASR BIRINCHI YARMI ADABIYOTI VA HAYDAR
XORAZMIY IJODI…… . . ……………………………………………………...7
1. 1. Haydar Xorazmiy hayoti va ijodi…………………………………… . . . … ….7
1. 2. Shoirning «Gul va Navro‘z» dostoni borasidagi bahslarga doir . . . . . . . . . . 18
Bob yuzasidan xulosa……………………………………………………. . . . . . . 23
II. BOB. MUMTOZ ADABIYOTDA «GUL VA NAVRO‘Z» SUJETI……. .25
2. 1. Mumtoz adabiyotda ramziy dostonnavislik…………………………………25
2. 2. «Gul va Navro‘z» turkumidagi dostonlar haqida…………………………...31
Bob yuzasidan xulosa……………………………………………. . . . . . . . . . . ...37
III. BOB: HAYDAR XORAZMIYNING «GUL VA NAVRO‘Z» DOSTONI:
MAVZU, G‘OYA, POETIKA MASALALARI………………………………..38
3. 1. Dostonning sujeti, timsollar olami, kompozitsiyasi, mavzu va g‘oyasi. . . …38
3. 2. Badiiy tasvir vositalarining doston g‘oyasini ifoda etishdagi o‘rni……. . … .54
Bob yuzasidan xolasa………………………………………………………. . . . . 61
III. UMUMIY XULOSALAR…………………………………………………. 63
IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI………………….… 6 6](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_3.png)
![KIRISH ( ISHNING UMUMIY TAVSIFI )
Dissertatsiya mavzusining dolzarbligi va zaruriyati. Muhtaram
prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning O‘zbekiston ijodkor ziyolilari vakillari
bilan uchrashuvdagi ma’ruzalarini, - «Adabiyot va san’at, madaniyatni
rivojlantirish-xalqimiz ma’naviy olamini yuksaltirishning mustahkam
poydevoridir» -degan mazmunga boy so‘zlari bilan boshlab berishlari adabiyotga
bo‘lgan e’tiborning oshishi milliy adabiy merosimizni qadrlashga va kelajagini
yuksaltirishga bo‘lgan ishonchning isbotidir.
Adabiyot xalqning yuragi, elning ma’naviyatini ko‘rsatadi. Bugungi
murakkab zamonda odamlar qalbiga yo‘l topish, ularning ezgu maqsadlarga
ilhomlantirishda adabiyotning ta’sirchan kuchidan foydalanish kerak. Ajdodlar
merosini o‘rganish buyuk madaniyatimizga munosib buyuk adabiyot yaratish
uchun hamma sharoitni yaratamiz, - deya katta bir motivatsiya berdi.
Bugungi kunda shu qadar jadal tarzda rivojlanib borayotgan fan, texnika va
texnologiyalar asrida yashayotgan ekanmiz, xalqimizning boy intellektual merosi,
umumbashariy qadriyatlarimiz hamda milliy o‘zligimizni anglatuvchi tariximizni,
adabiyotimizni chuqur isloh qilish, targ'ib etish, yangilash va boyitib borish biz
yosh kadrlarning oliy maqsadimizdir.
Shuni eslatib o‘tish o‘rinliki, ona tilimizning bugungi kundagi ma’naviy
qiyofasini ko‘rsatishda, go‘zal va milliy qadriyatlarimizning o‘z ahamiyatini
yo‘qotmasdan aksincha, yangilanib davom etib kelishida va insonning ruhiy, ichki
dunyosini, kechinmalarini ifodalab, ma’naviy ongini boyitib turuvchi
adabiyotimizning bugunga qadar ravnaq topib borishida ko‘hna tarixda
qahramonlik ko‘rsatgan so‘z gavharining sohiblari, shoir-u ulamolarimiz,
bobokalonlarimizning nihoyatda o‘rni beqiyos. O‘tmishda yaratilgan mo‘tabar
og‘zaki va yozma adabiyotimiz namunalarini chuqur o‘rganish va bilish har bir
insonning shu yurtda istiqomat qiluvchi shaxslarning ulug‘ burchidir.
Adabiyotimizning asrlar osha davom etib kelayotgan mukammal asarlarini
keng xalq ommasiga yetkazishda muhim yutuqlarga erishilmoqda. Shuningdek,
hozirgacha ayrim noma’lum bo‘lib kelayotgan qo‘lyozmalarni aniqlab ularni nashr
3](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_4.png)
![etish borasida bir qancha ikkilanishlarga sabab bo‘layotgan ma’lum bir masalalar
diqqatimizni tortadi. Jumladan, «Gul va Navro‘z» masnaviyi muallifi masalasi
jiddiyroq o‘rganishga muhtoj muammolardan biri sanaladi. Bugunga kelib ham
ba’zi bir adabiyot yoxud uslubiy qo‘llanmalarda Lutfiy asari deb nashr qilingan,
aslida Haydar Xorazmiy ijodiy mahsuli hisoblangan «Gul va Navro‘z» dostoni
qator adabiyotshunos professor olimlar tomonidan mushohada ostiga olinsa-da,
to‘liq ilmiy asosda tasdiqlanmasdan qolmoqda.
Mavlono Haydar Xorazmiy davrining zamondosh shoirlari kabi o‘zining
ko‘p qirrali va sermahsul ijodi orqali dunyoga tanildi, ikki merosi - biri falsafiy –
didaktik ruhda bo‘lsa, biri ishqiy- romantik dostoni bilan “Xamsachilik” ning
yangi kurtaklarini namoyish etdi ham dostonnavislik janrining shakllanishiga
o‘zining katta bir ulushini qo‘sha oldi. Asarlarida muhim bir mavzular ko‘tarilib,
ular tubida qanchadan-qancha dolzarb muammolar hayqirig‘i yangradi. U bo‘lib
o‘tayotgan adolatsizliklar, gunohkorlar uchun qon to‘kayotgan begunohlar va
feodal urushlarga indamasdan ko‘z yuma olmadi, hech bo‘lganda ijodiy asarlari,
lirikasi orqali xalqqa va hukumat egalariga murojaat qildi, shu orqali ma’lum bir
natijaga erisha oldi.
Turkigo‘y Haydar Xorazmiyning adabiy merosi izchil, tadqiqiy izlanishlar
talab etishi va o‘rganilishi mazkur dissertatsiya mavzusining asosiy dolzarbligini
belgilab beruvchi omillardan biridir.
Muammoning o‘rganilganlik darajasi: O‘zbek adabiyoti tarixini
o‘rganishda keng ko‘lamli ishlar olib borish natijasida nafaqat o‘zbek, balki rus,
turk
adabiyotshunos olimlari ham o‘zining qator monografiya va risolalarini taqdim
etmoqda. Haydar Xorazmiy hayoti va ijodiga oid ma’lumotlar kam bo‘lsada,
ayrimlari «Abushqa», Ahmad taroziyning «Funun ul balog‘a», Alisher Navoiyning
«Majolis un- nafois», «Muhokamat ul- lug‘atayn», Boburning «Muxtasar» va
boshqalarning asarlarida shoir va uning ijodi haqida ma’lumotlar mavjud.
Filologiya fanlar doktori professor, adabiyotshunos olim R. Vohidov, N.
Rahmonov, A. Hayitmetov, N. Mallayev o‘zbek adabiyotshunosligida nazariy
4](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_5.png)
![ma’lumot bergan bo‘lsalar, Haydar Xorazmiy hayoti, ijodi va poetik mahorat
masalalarini o‘rganish borasida anchagina bahs-munozarali maqola va risolalar
yaratgan deb A. Rustamov, Y. Is’hoqov, F. Ergash, B. Valixo‘jayev, S.
Erkinovlarni ayta olamiz. 1
Lekin, shoirning lirik merosi badiiyatini chuqur tahlil va
tadqiq etish, uning mumtoz adabiyot tarixida tutgan o‘rnini belgilash hali ko‘p
tadqiqotlar olib borilishini taqozo etadi.
Tadqiqotning maqsad va vazifalari:
- jahon va o‘zbek manbalarida keltirilgan Haydar Xorazmiyning hayoti va ijodiga
oid bo‘lgan tadqiqot va mulohazalarni umumlashtirish;
- Haydar Xorazmiy ijodiga milliy istiqlol g‘oyasi asosida yondashish;
- shoirning adabiy merosi masalasida keltirilgan fikrlar va bahslarni o‘rganish va
xulosa berish;
- mumtoz adabiyotda» Gul va Navro‘z» sujeti, genezisi hamda ramziy
an’anaviylikni yoritish;
- shoir masnaviyi va uning janrlar tarkibini o‘rganish;
- «Gul va Navro‘z» dostonining mavzu va g‘oyalar ko‘lamini tahlil qilish,
ma’naviy san’atlarni aniqlash, obrazlar talqini va ularni sharhlash.
Tadqiqotning nazariy va amaliy, ijtimoiy ahamiyati . Haydar Xorazmiy
hayotiga doir ma’lumotlar, «Gul va Navro‘z» ning g‘oyalar olami, xususan, asar
mohiyatini ochish va obrazlar talqini va she’riy san’atlarni qo‘llashdagi shoir
mahorati tadqiq etilgan. Shuningdek ma’lumotlar umumlashtirilgan va xulosa
chiqarilgan. Bular ishning nazariy ahamiyatini belgilaydi. Buyuk ota-
bobolarimizning asarlari boy mulkiy meros sifatida katta ahamiyatga egadir. Bu
tarixiy, ishqiy-qahramonlik tipidagi dostonlarni o‘rganish orqali boy ma’naviy
merosimizning qanchalik yuksak ekanligini aniqlashdir.
1
1
Бу ҳақда батафсил қаранг: Рустамов Алибек. «Гулу Наврўз» нинг муаллифи тўғрисида. (Достон
Лутфийники эмас, Ҳайдар Хоразмийники деган Ё. Исҳоқов фикри тўғри эканлиги ҳақида). -1972. -№3. -Б.33;
Фозилов Эргаш. Лутфийнинг « Гулу Наврўз » и ҳақида (Достон Лутфийники. Ё. Исҳақов бу достон Ҳайдар
Хоразмийники деб бекорга шов-шув кўтариб юрганлги ҳақида). -1972. -№4. -Б.40; Валихўжаев Ботир.Яна
«Гул ва Наврўз» баҳсига доир. -1979. -№1. -Б.50; Исҳоқов Ёқубжон. «Гул ва Наврўз» достонининг муаллифи
масаласи. (Достон Лутфийники эмас, Ҳайдар Хоразмийники. Тахаллуси Муҳибб эканлиги ҳақида). - 1972. -
№1.-Б.59; Эркинов Содир. Яна «Гул ва Наврўз» нинг муаллифи ҳақида. (Достон Лутфийники эканлиги
ҳақида). - 1972. - №1. -Б.54.
5](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_6.png)
![Tadqiqotning ilmiy yangiligi: Tadqiqot ishining ilmiy yangiligi
quyidagilardan iborat:
-Haydar Xorazmiy ustozlari va zamondosh shoirlari asarlarida qanday
talqinda aks etganligi, ularning bir- biriga mosligi, hayotiy kechinmalari va
ijodining qay yo‘sinda o‘tganligi hamda mumtoz tarixda tutgan o‘rnini aniqlash;
- Shoirning doston janriga qo‘shgan hissasi, dostonda hikoya janrini qo‘llashi
va boshqa adiblar dostonlari bilan chog‘ishtirish;
- «Gul va Navro‘z»asarining badiiyati yuzasidan izlanish olib borish, asarni
poetikasi, kompozitsiyasi, g‘oyaviyligi, personajlar va ma’naviy san’atlar orqali
yoritish.
Tadqiqot mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi: Magistrlik dissertatsiyasiga
siyosiy, ilmiy, tarixiy va badiiy adabiyotlar mundarija asosida asos qilib olingan.
Tadqiqot ishida asosan 2ta siyosiy, 12ta ilmiy-nazariy, 12ta badiiy adabiyotlar
shuningdek, 9dan ortiq ilmiy maqola va monografiyalar va turli internet
saytlaridan foydalanilgan. Ular tadqiqot ishini ilmiy va badiiy saviyasini
belgilashda, tarixiy faktlarga asoslanib yozilganligini ifoda etishda, qiyosiy-tahliliy
o‘rganish asnosida faktlarga tayangan holda nazariya yozishga xizmat qiladi.
Tadqiqot usullari. Tadqiqot mavzusini yoritishda tavsiflash, tarixiy-qiyosiy,
zidlash, umumlashtirish, uzviy tahlil qilish usullaridan foydalaniladi.
Tadqiqot natijalarining e’lon qilinganligi. Dissertatsiya mavzusi bo‘yicha
2ta OAK jurnalida va 1ta respublika ilmiy-amaliy anjumanda maqola e’lon
qilingan.
Dissertatsiyaning tuzilishi va hajmi. Magistrlik dissertatsiyasi an’anaviy
tuzilishga ega bo‘lib, Kirish, uch asosiy bob, har bir bobda ikki fasl, har bir bob
yuzasidan xulosalardan iborat bo‘lib, umumiy xulosalar, foydalanilgan adabiyotlar
ro‘yxatini tashkil etadi. Ishning umumiy hajmi 74 sahifani tashkil etadi.
6](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_7.png)
![7](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_8.png)
![I. BOB. XV ASR BIRINCHI YARMI VA HAYDAR XORAZMIY HAYOTI
1. 1. Haydar Xorazmiy hayoti va ijodi
Tarixdan ma’lumki, Temur va Temuriylar davri O‘rta Osiyo madaniy va
adabiy hayotida alohida o‘rinda turadi. Bu davrlar XIV-XVI asrlarni o‘z ichiga
olib, O‘rta Osiyoning mustaqil markazlashgan bir davlat qilib birlashtirilishi,
mamlakatning madaniy, iqtisodiy taraqqiyotiga, ilm-fan, adabiyot va san’at,
hunarmandchilik va boshqa turli sohalarning ravnaq topishiga juda katta ijobiy
ta’sir ko‘rsatdi. Yurt obodonchiligi yo‘lida mahalliy va chet mamlakatlardan ilm
va san’at ahllari to‘plandi va shuningdek, turkiyzabon ziyolilar davlat poytaxti
Samarqand, Buxoro, Turkiston va boshqa shahardagi olimlar, shoirlar va
san’atkorlar bilan o‘zaro yaqin munosabatda bo‘la boshladilar.
Amir Temur hukmronligidan so‘ng davlat ikkiga bo‘linib, …Bu davrda,
ya’ni temuriylar hukmronlik qilgan yillarda qaysi ijodkor o‘ziga qaysi mamlakat
yoki shaharni qulay deb bilsa, o‘sha yerda yashab ijod qildi. 2
[4, 3-4 betlar ]
Temur va uning avlodlari adabiyot va san’atga, ilm-fanga yaqin kishilar edi.
Ba’zilari ijodkor-shoirlar bo‘lib, ular o‘zlari she’rlar yozish bilan birga
ijodkorlarga homiylik ham qilgan. Temuriy shohlar o‘sha davrlarda (XV asrdan
oldin ham) o‘zlariga atab bag‘ishlov va biografik asarlarni yozishni buyurishgan.
Asosan bu davrdagi asarlar mavzu ko‘lamini shohlarga atab bitilgan asarlar, ilohiy
va majoziy ishq, ahloqiy-ma’naviy ruhdagi mavzular boyitdi. Ilm ahli, ijodkor,
san’atshunoslar uchun mazkur davrda e’tibor va ehtirom kuchaydi. Aynan shu
davrda o‘zbek tarjima adabiyoti vujudga keldi. Shu bilan birga ikki tilda ijod
qiluvchi zullisonayn shoirlar, ular tomonidan meros qoldirilgan durdona, o‘chmas
asarlar hozirgacha adabiyotimizni boyitib kelmoqda.
XIV-XV asr davri haqida bizga qimmatli ma’lumotlar beruvchi asarlar bir
qancha bo‘lib, «Ulug‘bek davri fors-tojik va o‘zbek adabiyotlari haqida
Davlatshoh Samarqandiyning «Tazkirat ush-shuaro», Alisher Navoiyning «Majolis
un-nafois», «Nasoim ul-muhabbat», «Muhokamatu-l-lug‘atayn», Zahiriddin
Muhammad Boburning «Boburnoma», «Muxtasar», Sodiq Kitobdorning
2
А. Ҳайитметов. Темурийлар даври ўзбек адабиёти. Т.; «ФАН», 1996, 3-4 бетлар
8](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_9.png)
![«Tazkirayi Sodiq Kitobdor», Faxri Xirotiy va Muhammad Kazviniyning
«Majolisu-l-nafois» ni forschaga qilgan tarjimalarida …. » 3
[14, 4-bet ] - o‘sha
davrda yashab ijod yuritgan hamda ijtimoiy va siyosiy muhit ta’sirida boshqa
hududlarda yashab yurgan zamondosh shoir-u ulomalar va ularning asarlari haqida
bilib olsak bo‘ladi. Bundan tashqari, Ahmad Taroziyning «Fununu-l-balog‘a»
asarida bu davr haqida shunday deyilgan: «XV asrning birinchi yarmida
Movarounnahrda adabiy hayot qaynagan, badiiy adabiyot ikki tilda rivojlangan,
Samarqanddagina emas, boshqa shaharlarda ham adabiy suhbat va majlislar
qizg‘in edi. Adabiy jarayonlarda shohlar ham, oddiy hunarmand savdogarlar ham,
olim-u ulamolar ham qatnashgan, ya’ni badiiy ijod borasida insonlar teng faoliyat
yuritib, barcha barobar va faol qatnasha olgan. Bu davrda Xuroson va
Movarounnahrda yashab ijod qilgan yirik o‘zbek shoirlaridan Lutfiy, Haydar
Xorazmiy, Yusuf Amiriy, Atoiy, Sakkokiy, Gadoiy, Yaqiniy, Muqimiy kabilarning
nomlari ma’lum. Keyingi yillarda ularning yoniga, yuqorida aytib o‘tganimizdek,
Hofiz Xorazmiy, Sayyid Qosimiy kabilarning nomlari qo‘shildi. » 4
[4, 4-bet]
XIV-XVI asrlarda O‘rta Osiyo bo‘ylab ilm fan taraqqiyotida mislsiz katta rol
o‘ynagan tabiiy va gumanitar fanlar sohasida bir qancha buyuk olimlar yetishib
chiqdi, jahon fani taraqqiyotiga katta hissa qo‘shdi. Tabiiy fanlardan astronomiya
fani yuksaldi. Meditsina sohasida esa Ibn Sinoning ta’limoti davom ettirildi.
Gumanitar fanlardan tarix, adabiyotshunoslik, tilshunoslik va boshqalar o‘sdi.
Tarix faniga oid Temur yurishlari tavsilotlari bayon etilgan asarlar: «Zafarnoma»
(Sharafiddin Ali Yazdiy), «Zubdatut-tavorix» (Xofizi Abru), «Ravzatus-
safo» (Mirxond), «Habibus-siyar», «Xulosatul-axbor» (Xondamir), «Badoyiul-
vaqoe» (Zayniddin Vosifiy), «Boburnoma» (Z. Bobur) va boshqalar meros
qoldirilgan. Musiqa ilmi, musavvirlik, kitobat va xattotlik san’ati (bularga doir
yaratilgan asarlarning barchasiga N. Mallayev O‘zbek adabiyoti tarixi kitobida
alohida to‘xtalib o‘tilgan) rivojlanishning yuqori darajasiga yetdi.
3
Шайх Аҳмад Тарозий.Фунуну-л-балоға. Т.; Хазина, 1996, 4-бет
4
Абдуқодир Ҳайитметов. Темурийлар даври ўзбек адабиёти.- Т.; « Фан», 1996, 4-бет
9](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_10.png)
![Bu davr yana bir xususiyatlaridan biri adabiyotshunoslikda tur va janrlar
takomilining yangicha ko‘rinishlari vujudga keldi, aruz nazariyasi, qofiya va
boshqalarga oid eng mukammal risolalar yaratildi. G‘azal, tuyuq, chiston, tazkira,
munozara va noma janrlarida yaratilgan asarlar mumtoz adabiyotimiz, tariximizni
yanada boyitdi. XV asrda tazkirachilik taraqqiyotini alohida bosqichga ko‘targan,
ilk turkiy tazkira yaratgan Shayx Ahmad ibn Xudoydot Taroziyning «Fununul
balog‘a» (Yetuklik ilmlari) nomli asari (hijriy 840, milodiy 1436-1437 yillarda)
dunyo yuzini ko‘rdi. Mazkur manbaada turli zamonlarda yashagan turkigo‘y
hamda forsiyzabon olim-u ulamolar haqida ma’lumotlar, asarlaridan parchalar
keltirilgan.
XV asrning birinchi yarmida yana boshqa kurtak yozib gullagan sohalardan
so‘z ketganda, kitob ko‘chirish san’atida, kitob faqat o‘z mazmuni bilangina emas,
balki uning shakli, tashqi bezalishi va qanday husnixatda ko‘chirilganligi bilan
kitobxonga manzur bo‘lishi hamda unga estetik zavq bera olishi kerak. Shunday
ekan, kitobatlik ham nafis bir asar yaratish, ya’ni san’atkorlikning ajoyib bir
ko‘rinishidir. Tasviriy san’atda ham mehnati va ijodkorligi bilan kishilar e’tiborini
qozongan, yuksak tahsinga sazovor bo‘lgan Kamoliddin Behzod nomi ma’lum va
mashhur. U yaratgan miniaturalarda butun asarning g‘oyat go‘zal tasvirlari, tabiat
manzaralari jonli tarzda aks etgandek go‘yo. Badiiy asar xattotlarning husnixati,
rassomlarning surati, muqovasoz va zarhalchilarning san’ati bilan uyg‘unlashib,
g‘oyat ko‘rkam bir tusga kiradi. Bularning barchasi san’at turlari bilan
adabiyotning o‘zaro uzviy aloqada ravnaq topganini, biri ikkinchisiga samarali
ta’sir etganini ravshan ko‘rsatgan. Qisqa qilib aytganda, bu davr turli sohalarning
yuksalishi qolaversa, madaniy, iqtisodiy, moddiy va ma’naviy hayotning taraqqiy
etish, yangi «Renessans» davri bo‘ldi desak xato bo‘lmaydi.
«Bu davrda eski o‘zbek adabiy tilining shakllanish protsessi asosan
tugallandi, dunyoviy adabiyot adabiy hayotning yetakchi yo‘nalishiga aylandi,
Qutb, Xorazmiy, Sayfi Saroyi, Haydar Xorazmiy, Durbek, Amiriy, Yaqiniy, Atoiy,
Sakkokiy, Lutfiy, Bobir, Muhammad Solih, Majlisiy, Xoja va nihoyat o‘zbek
adabiy tilining asoschisi, o‘zbek klassik adabiyotining cho‘qqisi Alisher Navoiy
10](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_11.png)
![yetishdi. O‘zbek adabiyoti g‘oyaviy- tematik, badiiy uslub jihatidan takomillashdi,
yangi pog‘onaga ko‘tarildi, lirik va epik poeziyaning hamda badiiy prozaning nodir
va orginal asarlari vujudga keldi. Yozma adabiyot bilan xalq og‘zaki adabiyoti
o‘rtasidagi aloqa va o‘zaro ta’sir kuchaydi. O‘zbek adabiyoti bilan boshqa xalqlar
adabiyoti o‘rtasidagi aloqa va hamkorlik keng va chuqur ildiz otdi, o‘zbek tarjima
adabiyoti vujudga keldi. Badiiy adabiyotning o‘sishi bilan uzviy bog‘langanligi
holda adabiyotshunoslik ham taraqqiy etdi, qimmatli ilmiy asarlar yaratildi.» 5
[3,
200-bet ]
Ammo, bu davrda ham boshqa davrlarda bo‘lgani kabi mafkuraviy g‘oyalar,
turli ziddiyatlar, diniy qarashlar badiiy adabiyotga ham o‘z ta’sirini o‘tkazmasdan
qolmadi. Diniy –mistik adabiyot bilan dunyoviy adabiyot o‘rtasida: biri reaksion
feodal-klerikal guruhlarning dunyoqarashini idodalasa, boshqasi esa keng xalq
ommaning manfaatlarini ifoda etgani holda ular o‘rtasida kurash davom etdi .
Bunday jarayon ta’sirida ko‘plab ijod ahli vakillari, shoirlar, bastakorlar,
mashshoqlar azob-u uqubatda, muhtojlik, sargardonlikda qolib, asarlari yoqildi
yoki tarixga muhrlanmay qolib ketti, ba’zilari dorga osildi, o‘limga mahkum etildi.
Bunday tazyiqlar ular hayoti va faoliyatigajuda ko‘p va katta xavf solib turgan .
Xullas, diniy va dunyoviy adabiyot o‘rtasida kurashlar bo‘lib turgan
bo‘lsada, har doim dunyoviy adabiyot ustunda turgan, ya’ni dunyoviy adabiyot
hayotni, Alloh tomonidan yaratilgan barcha mo‘jizalarni sevishi, dunyoqarashning
kengligi va unga bo‘lgan talablarning o‘zgarib va ko‘payib borishi bilan ma’lum
darajada yuqorida turadi. Shunga asoslanib, ko‘proq shahar aholisining ishtirok
etishi, feodal tuzumga ijobiy qarab o‘z davrining peshqadam yozuvchilari yetishib
chiqishi natijasida dunyoviy adabiyot keng ildiz ota takomillashib boradi.
«XIV asrda va XV asrning birinchi yarmida yetishgan Xorazmiy, Xo‘jandiy,
Sayfi Saroiy, Durbek, Haydar Xorazmiy, Amiriy, Yaqiniy, Ahmadiy, Atoiy,
Mavlaviy, Mavlono Qozi Muhsin, Mavlono Ishoq, Sakkokiy va nihoyat Mavlono
Lutfiy kabi shoirlar dunyoviy adabiyotning taraqqiyotida mana shunday muhim rol
o‘ynagan edilar. Bu shoirlar lirikada insonning insonga bo‘lgan sof va samimiy
5 5
Натан Маллаев. Ўзбек адабиёти тарихи ( 1-китоб).«Ўқитувчи » нашриёти, 1965-й, 200-бет
11](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_12.png)
![sevgisini kuyladilar, badbin va tarkidunyochi shayx-zohidlarni achchiq tanqid
qildilar, jannatga qarshi hayot gulshani, hurga qarshi yor, kavsarga qarshi sharob
obrazlarini yaratdilar, Xizr va Masih kabi diniy-afsonaviy obrazlarning sifatlarini
hayot mahbubasiga ko‘chirib, uni Xizr va Masihlardan qudratliroq qilib
tasvirladilar, xalq og‘zaki ijodiyoti, xalq qo‘shiqlari, uning maqol va ta’birlaridan
foydalandilar» 6
[ 3, 205-bet ]
XIV asr oxiri XV asrning birinchi yarmida o‘zbek mumtoz adabiyoti
rivojining bir pog‘ona yuksalishi va gullab yashnashiga kattagina hissa qo‘shgan
buyuk istedod sohiblari qatorida, Haydar Xorazmiy hayot yo‘li va ijodiy faoliyati,
adabiy merosiga nazar tashlar ekanmiz, unga oid ma’lumotlarni nihoyatda oz
o‘rinlarda uchratamiz. Haydar Xorazmiy XIV asr oxirlarida Xorazmda tavallud
topgan. Xorazmiy taxallusi ham aynan shu boisdandir. Bu yerda bir muncha
yashab, so‘ng Navoiy va Davlatshoh Samarqandiy ta’kidlaganidek, (Sherozda)
temuriy shahzodalar Sulton Iskandar hukmdorligida (1409-1415) xizmatda bo‘ladi.
Uni lirikasining katta qismi saqlanmay qolib, undan bizgacha Ozarbayjon shoiri
Xamsanavis Nizomiy Ganjaviy «Maxzanul asror» dostonidan ilhomlanib yozgan
«Maxzanul asror» i va ko‘plab tanqidiy qarashlarga asos bo‘lgan «Gul va Navro‘z»
dostoni, shuningdek, turkiy va forsiyda bitgan go‘zal she’rlari yetib kelgan. U
she’rlarida inson psixologiyasini, ruhiy holatini g‘oyat ta’sirli, yorqin ifoda
etibgina qolmasdan, kishilarni faqat yaxshilik va yaxshi xulq-atvor egasi
bo‘lishga, jamiyatga foyda keltiruvchi amallar bajarib, muruvvat va himmatli
bo‘lishga da’vat etganligi uchun zamonasi, adabiyot ahllarining qalbidan joy
egallagan.
Bir qator manbalarda ta’kidlab o‘tilganidek, shoir haqida Davlatshoh
Samarqandiyning «Tazkirat-ush-shuaro», Shayx Ahmad Taroziyning «Fununul
balog‘a», Alisher Navoiyning «Muhokamat-ul lug‘atayn», «Majolis –un nafois»,
Zahiriddin Muhammad Boburning «Muxtasar», Faxriy Hiraviyning «Ravzat us-
salotin» asarlarida ma’lumotlar uchraydi.
6
Н. Маллаев. Ўзбек ада биёти тарихи (1-китоб). «Ўқитувчи» нашриёти . 1965 й, 205-бет
12](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_13.png)
![Haydar Xorazmiy Shayx Ahmad bilan zamondosh bo‘lib, Shayx Ahmad
uning ijodini juda yaxshi bilgan. Binobarin, uning « Gul va Navro‘z» dostonini
Lutfiyga emas, Haydar Xorazmiyga nisbat berilishi asosli.
… Yasodi tog‘ yang‘lig‘ o‘ngni, so‘lni.
Xirovul turg‘izib, to‘qtotti g‘ulni.
Xama jiylar qo‘ydi, berkitti qunbil.
Qaro tog‘dek yasab tur di muqobil.
Bu she’riy parcha XV asrning birinchi yarmida yashab ijod qilgan o‘zbek
katta shoiri Haydar Xorazmiyning «Gul va Navro‘z» dostonidan keltirilgan bo‘lib,
uning tarkibidagi ikki bayt hozirgi nashrlarda qarang:Lutfiy. Sensan sevarim,
Toshkent, 1987, 427-bet / yo‘q. 7
[14, 207-bet ]
«Funun-ul balog‘a» ni adib zamondoshlari «Latoyifi Tavoyif» deya ehtirom
ila tilga olishar ekan. Mazkur asar o‘z davridagi adabiy hayot va adabiy muhit
talablari asosida yuzaga kelgan. Taroziyning bu asari o‘zbek va turkiy xalqlarning
ma’naviy boyligi va madaniy taraqqiyoti bilan chambarchas bog‘langan deyish
mumkin. Taroziyning ushbu asari yana shunisi bilan ahamiyatliki, unda shu
paytgacha nomlari bizga noma’lum bo‘lgan 50 ga yaqin shoirlar eslatilib, ularning
asarlaridan parchalar keltirilgan. Asarning yagona qo‘lyozma nusxasi Angliyaning
Bodlean kutubxonasida saqlanadi. Xullas, «Funun-ul balog‘a» asarining topilishi
adabiyotshunosligimizda katta yangilik bo‘ldi. Shu jumladan, Taroziy asari
adabiyotshunos olimlar uchun ko‘p yillar davomida muallifi Lutfiy deb
aytilayotgan «Gul va Navro‘z» ni qo‘lyozmaning 110-varag‘ida aslida Haydar
Xorazmiyga tegishli ekanligini asoslab beradi.
«Mavlono Haydarning «Gul va Navro‘z» idintur:
Ushul kunlarki, vahtim erdi darham,
Buzulg‘on bu ko‘ngulda ming tuman g‘am.
Parishonlik bila holim mushavvash,
Tiriklik nomuloyim, umr noxush.
7
Аҳмад Тарозий.Фунун-ул балоға. (Балоғат илмлари) / маъсул муҳаррир Б. Ҳасанов / -Т .; Хазина, 1996,
207-бет
13](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_14.png)
![Na bir mahramkim, ul hamroz bo‘lg‘ay,
Na bir hamdamki, ul damsoz bo‘lg‘ay» 8
[ 14, 187-bet ]
XVI asr yirik vakili tazkiranavis Davlatshoh Samarqandiy «Tazkirat-ush-
shuaro» asarida Haydar Xorazmiy to‘g‘risida shunday yozadi: «Sulton
hukmronligida fozil kishilardan Mavlono Natanziy va Mavlono Haydarlar bor
ekan. Mavlono haydarning turkiy va forsiy tillarda bitgan yaxshi she’rlari bor va u
Nizomiyning «Maxzan-ul-asror» iga o‘zbek tiliga javob yozib shahzoda Iskandar
otiga bag‘ishladi». 9
[15, 81-bet]
Tarixiy ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, H. Xorazmiy ikki tilda she’rlar
bitgan. Ammo ular bizgacha noma’lum bo‘lib qolmoqda. «Tazkirat ush-shuaro»
asarida VII-XV asrlarda yashab ijod etgan 156 shoir haqida qisqacha, lekin o‘ta
muhim va qimmatli ma’lumotlar keltirilgan. Bu asar juda katta davr- qariyb sakkiz
yuz yil mobaynida Eron va Markaziy Osiyoda yashagan adiblar faoliyatini tadqiq
qabzasiga olgan.
Butun o‘zbek adabiyotimiz ma’naviy merosimizning katta xazinasini o‘zida
jam qilgan, nafaqat XV asr balki undan keyingi asrlar adabiyotida ham adabiy
janrlar rang - barangligi nuqtai nazaridan ham eng yuksak cho‘qqiga ko‘tarilgan
hazrat Alisher Navoiy ham asarlarida o‘zidan oldin yashagan va o‘ziga ustoz deb
bilgan shoirlar va salaflarni ulug‘lab, ularning asarlaridan, she’riy parchalaridan
misollar keltirib, ta’riflar berib o‘tgan. «Majolis un-nafois» tazkirasi bizga
shoirning qaysi hududlarda bo‘lgani va kimlar bilan uchrashgani to‘g‘risida, shu
bilan birga ustozlari, do‘stlari, yaqin kishilari, hamsuhbatlari haqida ham zarur
ma’lumotlarni taqdim etadi. Navoiy tazkirasida nomlari tilga olingan ko‘plab
salaflar , shoirlarning asarlari bizga qadar yetib kelmagan. Bu jihatdan ham
«Majolis un-nafois» g‘oyat nodir manba bo‘lib, adabiyotimiz tarixi va kelajagi
uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Asarning yettinchi majlisida temuriy
shahzodalarni ta’riflab o‘tar ekan, Sulton Iskandarni turkigo‘y shoir sifatida tilga
olib, bir bayt masnaviysidan («Maxzanul-asror» idan) misol keltiradi.
8
Аҳмад Тарозий.Фунун-ул балоға.Т.; «Хазина» 1996, 187-бет
9
Давла тш оҳ Самарқандий. «Тазкират ут-шуаро». - Т.; Ғофур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат
нашриёти.1981, 81-бет
14](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_15.png)
![Sulton Iskandar Sheroziy ham (Temurga) nabiradur. Saltanat tajammulini,
derlarkim salotindin ozi oncha qilmish bo‘lg‘ay. Yetti yo sakkiz yilliq saltanatida
go‘yoki uch ganj topibdur. Mavlono Haydar turkigo‘y, aning modihi (madhchisi)
ekandur. Bu aning masnaviysidurkim:
Himmat elidur yadi bayzo degan,
Er nafasidur dami Iso degan. 10
[ 10, 157-bet]
Sulton Iskandarni derlarkim, ta’bi nazmg‘a moyil erdi va bu tuyuqni andin naql
qilurlarkim:
«To‘lin oyg‘a nisbat ettim yorumi,
Ul hijolatdin kam o‘ldi yorumi.
Tori muyungning zakotin men beray,
Yo Misrni yo Halabni yo Rumi» . 11
[10, 157-bet ]
Navoiyning bu ma’lumotlari Haydar Xorazmiyning Sulton Iskandar saroyi
bilan aloqada bo‘lgani, turkigo‘y shoirlardan «xush ta’b» sifatida tanilgani va
e’tirof qilinganini ko‘rsatadi. Alisher Navoiy «Muhokamat ul-lug‘atayn» da turkiy
she’riyatda o‘zidan avval yetishib chiqqan bir necha shoirlarni tilga olib, shunday
yozadi: «Sakkokiy va Haydar Xorazmiy va Atoiy va Muqimiy va Yaqiniy va
Amiriy va Gadoiy …. va Forsiy bo‘lg‘on shuaro muqobalasida kishi paydo
bo‘lmadi, bir Mavlono Lutfiydin o‘zgakim, bir necha matla’lari borkim, tab’ ahli
qoshida o‘qusa bo‘lur…» 12
[ 11, 32-bet ] «Maxzan-ul-asror» ning «Musannifning
vasfi holi» bobida shoirning ahvoli bayon qilinadi:
Bir kecha birla edim hamnafas,
Munisu damsozim ul erdi-yu bas.
Ko‘z yoshidin boda, bag‘irdin kabob,
Dardu dilim nuqlu fig‘onim rubob.
Charxi falak tashna bo‘lib qonima,
Dunyayu dun qasd qilib jonima.
Sabr binosini bakulliy buzub,
10
Navoiy 20 tomlik. MAT.- T.; «Fan».1997, 13-jild, 157-bet
11
Navoiy 20 tomlik .MAT.- T.; «Fan». 1997.13-jild, 157-bet
12
Navoiy 20 tomlik. MAT. - T.; «Fan». 2000-y. 16-jild, 32-bet
15](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_16.png)
![Hosili yo‘q umrdin umid uzub. 13
[20, 213-bet]
Zahiriddin Muhammad Bobur «Muxtasar» (ayrim adabiyotlarda “Risolayi
aruz» ham deb ataladi) ida Haydar Xorazmiy hayoti va asarlariga bog‘liq
jumlalarni uchratamiz: «Yana Mavlono Haydar Xorazmiy turkigo‘yning «Gulshan
ul-asror» idur, pandu nasihatga yaxshi abyoti bor, nechukkim debtur:
Er kishiga himmat agar bo‘lsa yor,
Oqibat ul amr murodin topar.
Har kishiga himmat agar tush bo‘lur,
Ko‘kni talashquchi uchar qush bo‘lur,
Har g‘alat er o‘g‘lig‘a bir pand erur,
Kim g‘alatin bilsa xiradmand erur» . 14
[21, 194-bet]
«Risolayi aruz» da Bobur 70 dan ortiq ijodkorlarning eng sara asarlaridan
namunalar keltiriladi va eng sara masnaviylar yozilgan vaznlar sarhisob etiladi. Bu
ma’lum darajada dostonchilik borasidagi tasavvurlarimizni ham boyitadi. Asardagi
«Gul va Navro‘z» dostonining Haydar Xorazmiy qalamiga mansubligi kabi ayrim
dalillar, adabiyotshunoslikdagi munozarali masalalarga aniqlik kiritadi.
Haydar Xorazmiyning ulug‘ Ozarbayjon shoiri Nizomiy Ganjaviyning
«Maxzanul-asror» dostonidan ilhomlanib, unga javob tariqasida turkiy tilda
yozgan shu nomdagi dostonining o‘rni beqiyos bo‘lib, mazkur asardan shoirning
adabiy merosi va o‘zbek klassik adabiyotida tutgan o‘rni haqida chuqur bilimga
ega bo‘lamiz. Bu davrda Xamsa yaratish yoki Nizomiy «Xamsa» sining ayrim
dostonlariga javob yozish katta adabiy an’ana sanalgan. Shu jumladan, Haydar
Xorazmiy ham bu an’anaga qo‘l urdi va «Maxzanul-asror» dostonini yaratdi.
Xorazmiy asarni yozishda Nizomiy ijodiy istedodi va tafakkuridan ma’naviy kuch
oldi. U Nizomiy kabi doston yaratishni niyat qilib uning izidan bordi. Xorazmiy
asari muqaddimasida Nizomiy san’atkorligidan bahramand bo‘lganligini,
ta’sirlanganligini shunday ta’riflarda keltiradi:
Menki pishurdim bu laziz oshni,
13
Муборак Мактублар (тўплам). –Т.; Ғофур Ғулом номидаги адабиёт ва санъат нашриёти, 1987, 213 -бет
14
Bobur.Muxtasar (nashrga tayyorlovchi S. Hasan) - T.; «Fan» 1971 y, 194-bet
16](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_17.png)
![Shayx Nizomiydan olib choshni.
Shayx Nizomiy damidin jon topib,
Ma’nisidan yarluqu burxon topib. 15
[20, 222-bet]
Taxminlarga ko‘ra asar 1409-1414 yillar oralig‘ida yozilgan. «Maxzanul-
asror» ning bir nechta nusxalari: London, Parij, Vena, Qozon va boshqa joylarda
ham saqlanib kelinayotgan nusxalari fan olamiga ma’lum. Doston dastavval, 7 fasli
an’anaviy muqaddima bilan boshlanib, 639 bayt, 23 bobni o‘z ichiga oladi. Asarda
maqolat va hikoyalar axloqiy –ta’limiy mohiyat kasb etib, undagi voqealar hayotiy,
falsafiy, ijtimoiy-siyosiy masalalarga oid o‘git va pandnoma xulosalarni uqtirib
boradi. Muallif asarda kichik hikoyatlar orqali insoniylikni ulug‘lash,
oliyjanoblikni o‘ziga kasb etish, mehnat va halol mehnat orqali luqma topish,
qiyinchiliklarga yengilmaslik, baxillikning yomon oqibatlarga olib kelishini
yanada yorqin mulohazalarda tarannum etadi.
Oqil agar so‘z bila so‘zni yopar,
Orif o‘shul so‘zda o‘zni top.
Ulki bilur so‘z guhari qiymatin,
So‘zda topar so‘zlaguvchining otin.
Ahli nazar shevasini so‘z bilur,
Nuri basar mevasini ko‘z bilur.
Zohiru botin xabari so‘zdadur,
O‘zgada yo‘q har neki bor o‘zdadur. 16
[20, 213-bet]
Bu hikoyalarda o‘rta asr zulumotida odamiylikni targ‘ib etgan, oddiy inson
va uning tuyg‘usini kuylagan Haydar Xorazmiy o‘zi yashagan jamiyat
voqealarining eng muhim masalalarini dadil ko‘tarib chiqdi. Shu o‘rinda shuni
aytib o‘tishimiz o‘rinliki, Haydar Xorazmiy o‘zidan oldingi ustozlarni va keying
shoirlarning asarlarini yuksak ehtirom ila hurmat qilgan, va she’r va shoirlik
masalasiga doir bir necha o‘rinlarda purma’no fikrlar aytib o‘tganligi diqqatga
15
Муборак Мактублар (тўплам). –Т.; Ғофур Ғулом номидаги адабиёт ва санъат нашриёти, 1987, 222 -бет
16
Муборак Мактублар (тўплам). –Т.; Ғофур Ғулом номидаги адабиёт ва санъат нашриёти, 1987, 213 -бет
17](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_18.png)
![sazovordir. Haydar Xorazmiy so‘zga nisbatan kishilarning tafakkurini va fazilati
yoki nuqson, kamchiliklarini aks ettiruvchi asosiy vosita deb qaraydi, so‘zdagi
ma’no va shaklni o‘zaro uzviy bog‘liq deb aytib o‘tadi. Buning dalili sifatida
quyidagi jumlani ko‘rsata olamiz.
« Haydar Xorazmiy ham o‘z salaflari singari badiiy so‘zdagi ma’no haqida
gapirib, mazmundorlikni birinchi o‘ringa qo‘yadi va shu bilan Sayfi Saroiy
tomonidan tanqid qilingan shaklparastlikka u ham qarshi chiqadi. U yozadi:
…Ulki bilur so‘z guhari qiymatin,
So‘zda topar so‘zlaguvchining otin.
Ahli nazar shevasini so‘z bilur,
Nuri basar mevasini so‘z bilur…
Umr garonmoya chu bo‘lg‘ay talaf,
So‘z duru so‘z dunyoda qolg‘ay xalaf…
So‘zda kerak ma’niyu ma’nida zavq,
So‘zlaguchida so‘z uchun dardu shavq .
Muallifning fikricha, asardagi mazmun shoirning kechinmalari bilan
bog‘lanib ketmog‘i kerak, ya’ni u chuqur hissiyot bilan, zavq bilan bayon
etilmog‘i lozim.Haqiqatdan, agar shoir o‘zi tasvir etayotgan voqeadan
zavqlanmasa, unda u o‘quvchisini ham zavqlantira olmaydi.Shuning uchun
tasvirlanayotgan hodisa shoir tomonidan chuqur his etilgan bo‘lishi lozim- deya
uqtiradi Haydar Xorazmiy.» 17
[ 7, 198]
Haydar Xorazmiy hayoti va uning asarlari xususan “Maxzanul asror”
yuzasidan ilmiy tadqiqot va izlanishlar yuritayotgan olimlardan: H. Zarifov, A.
Abdug‘ofurov, A. Hayitmetov, B. Valixo‘jayev, E. Rustamov, J.Sharipov,
qolaversa sharqshunos olim E. E. Bertels va boshqalar nomlari ma’lum.Shunday
qilib, «Gulshan ul-asror» o‘zbek epik she’riyati tarixida muhim hodisa va turkiy
tildagi axloqiy-falsafiy dostonchilikning mukammal namunasi sifatida shuhrat
17
Б. Валихўжаев. Сайланма (И- қисм), Ўзбек адабиёцҳунослиги тарихи, - Самарқанд нашриёти, - 2022 й,
198-бет
18](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_19.png)
![qozondi, asarda ilgari surilgan g‘oyaviy motivlar orqali o‘z zamonasining yirik
bilimdoni hisoblanib turk, arab, fors-tojik tillarini chuqur o‘rgandi va o‘zbek tilini
ravnaq etishida tilning boyligi, qudratini namoyish etishda cheksiz qahramonlik
ko‘rsata oldi. Xorazmiy satirik va didaktik hikoyatlar orqali she’riy hikoyaning
rivoji uchun sezilarli hissasini qo‘shdi. Shu bilan birga, o‘zbek va ozarbayjon
adabiy aloqalarining yanada yaxshilanishiga yana bir imkoniyat yaratdi.
1 .2. Shoirning « Gul va Navro‘z» dostoni borasidagi bahslariga doi r
Asrlar mobaynida adabiy tariximiz xazinasini boyitib kelayotgan shunday
noyob, qimmatbaho, shoh asarlarimiz borki, ular haqida minglab maqola-yu
risolalar chop etilib, kitoblar yozilsada, ularni bot –bot tilimizda aytib dilimizda
saqlasak ham, ularning tub-tubida yashiringan yangicha qirralari, xususiyatlari
tug‘ilaveradi. Va yoki o‘ta nodir manbaalarimizning yetarli materiallari
bo‘lmaganligi boisdan o‘ziga izohlar, tadqiqotlarni talab etib keladi. Shulardan biri
«Gul va Navro‘z» dostonining muallifi masalasi XX asrning 70 yillariga kelib
qator bahslar va munozaralarning tug‘ilishiga sabab bo‘ldi. (Aslida besh asrlik
tarixga ega bo‘lgan mazkur masalaga bu davr mobaynida ko‘pgina tanqidiy
qarashlar va fikrlar berib o‘tilgan) Bu masalani birinchilardan bo‘lib
adabiyotshunos olim Y. Is’hoqov ilgari surdi. Olimning «O‘zbek tili va adabiyoti»
jurnalida e’lon qilgan «Gul va Navro‘z» ning muallifi Lutfiymi?» nomli
maqolasidan so‘ng 1972-yilning 2, 3, 4, sonlarida S. Erkinov, A. Rustamov, E.
Fozilovlar ushbu munozaraga fikr bildirdilar. Bu haqida Botirxon Valixo‘jayev
ham «Yana «Gul va Navro‘z» bahsiga doir» nomli maqolasida keltirishicha:
«Munozaraning borishi bu haqida so‘z yurituvchi olimlarni ikki guruhga ajratadi:
(S. Erkinov va E. Fozilov) asarni Lutfiy qalamiga nisbat bersalar (bunday fikr
yuritish hozirgacha davom etib kelayotgan aqidaning davomi), ikkinchi guruhdagi
olimlar (Y. Ishoqov va A. Rustamov) esa uning Lutfiyga emas, balki Haydar
Xorazmiy qalamiga mansubligi masalasini o‘rtaga tashlamoqdalar.» 18
[28, 50-bet] -
deyiladi. Har ikki guruh vakillari tomonidan chuqur o‘rganilayotgan mazkur
mavzu yuzasidan turli sabablar ko‘rsatilishi bilan birga yangi manbaalar ham
18
Б. Валихўжаев. Яна “Гул ва Наврўз” баҳсига доир”-1979, №1. –Б. 50
19](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_20.png)
![aytilmoqda. «Gul va Navro‘z» ning tahmin qilinayotgan har ikki muallifi - Haydar
Xorazmiy va Lutfiyning hayot va ijodiga oid bo‘lgan biografik asarlar va ijodiy
materiallar ko‘p bo‘lmaganligi, Lutfiy ham Xorazmiy adabiy merosining to‘liq
yetib kelmaganligi uchun ma’lum bir to‘xtamga kelish va qat’iy bir xulosa
chiqarish qiyinchilik tug‘dirmoqda. Lutfiydan bizgacha katta bir meros saqlanib
qolgan bo‘lib, u turk xalqining ustozi, sof muhabbat kuychisi, nozik did va yetuk
istedod sohibi sifatida e’zozlanib, hozirgacha lutfiyshunos tadqiqotchilar
tomonidan shoir ijodi chuqur o‘rganilib, asarlari va biografiyasiga oid materiallar
jamlangan bo‘lsada ayrim muhim muammolarni yechimini topishda bularning o‘zi
kamlik qiladi. Qolaversa, Haydar Xorazmiy hayoti va ijodi, asarlari bilan bog‘liq
izlanishlar aytarlik darajada ko‘p va chuqur o‘rganilgan emas, asarining tanqidiy
teksti mavjud emasligi ham muallif kimligi, ularning uslubi, yo‘nalishi orqali
aniqlashda chalkashliklar kelib chiqishiga omil bo‘la oladi. Adabiyotshunos,
akademik olim Botir Valixo‘jayev monografiyasida munozara obyekti «Gul va
Navro‘z» bahsiga doir qarashlarini va bir nechta muhim sabablarini sanab o‘tar
ekan, nafaqat Haydar Xorazmiy, balki XV asrning birinchi yarmida yashab ijod
etgan shoirlarning aksariyat qismining ijodiga tanqidiy tekslari yaratilmaganligiga
alohida urg‘u berib o‘tadi. Shu jumladan, masalaga to‘g‘ri va asosli yechim
topishda avvalo shu asar yaratilgan davr, xususan XV asrning birinchi choragidagi
adabiy muhitni, ayniqsa, o‘zbek adabiyotini chuqurroq o‘rganishni va yana bir
jihati qadimiy manbalarni ko‘rish yoki qadimiy nusxalarni qo‘lga kiritish
zaruriyatini masalani hal etilishida muhim asos bo‘lishini ta’kidlaydi.
Asar Lutfiyniki deya hisoblagan «Lutfiyning “Gul va Navro‘z» i haqida»
nomli maqolasida Ergash Fozilov Y. Is’hoqov qarashlariga zid tarzida bir nechta
tanqidiy jumlalarni keltiradi. «…dalil haqida shuni qayd etish kerakki, mazkur
maqola avtori Lutfiyga bag‘ishlangan tadqiqotlar bilan atrioflicha tanishib
chiqmagan. Biror shoir va uning asarlari haqida gapirilganda, mavjud faktlar,
manbaalarni diqqat bilan o‘rganish lozim. Ayniqsa, Sharqning yirik klassiklaridan
bo‘lmish Lutfiydek siymolar asarlarini boshqa biron shoirga nisbat berish chuqur
va har tomonlama tadqiqot talab etadigan ishdir. Maqola avtori «Gul va Navro‘z»
20](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_21.png)
![dan «Abushqa» da keltirilgan parchalar Lutfiyniki emas deydi-yu, biroq uni
isbotlaydigan asosli dalil keltirolmaydi. Bunday dalillarni o‘zi ham yo‘q. Qizig‘i
shuki, «Gul va Navro‘z»dostonini Lutfiy yozib qoldirganligi to‘g‘risida biror- bir
tarixiy yoki adabiy, badiiy manbalarda, aniq qilib aytadigan bo‘lsak, hatto uning
zamondoshi va uni eng yaxshi bilgan Navoiy lirikasida ham biror bir ma’lumot
uchratmaymiz. Lekin shunday bo‘lsada, asar Lutfiyniki, Lutfiy merosi etib turli
darslik yoki qo‘llanmalarda chop etildi. Xo‘sh, «Gul va Navro‘z» ni Lutfiy
qalamiga mansub deb hisoblangan taqdirda ham buni isbotlovchi biror tarixiy
manbaa va dalil yo‘qligi tepada Y. Is’hoqov tadqiqotlariga berilgan keskin tanqidiy
qarashlar behuda so‘zlar ekanligi yaqqol ko‘rinadi. Bunda adabiyotshunos olim Y.
Is’hoqov ham diqqat e’tiborini ko‘proq asar uslubiga va matniga qaratadi. Olim
Ergash Fozilov ta’kidlaganlaridek, asarni matnshunoslik tomondan o‘rganish
ancha mehnat va chuqur mulohaza talab etishini aytib o‘tganidek, Is’hoqov ham
ilmiy, adabiy haqiqatni aniqlashtirish maqsadida juda izchil izlanib, katta samara
ko‘rsatdi. Har ikki doston ham “Maxzanul asror” va «Gul va Navro‘z»asarlarining
muallifi Haydar Xorazmiydir degan mantiqiy xulosani berib o‘tdi. Yoki boshqa bir
risoladan misol keltiradigan bo‘lsak,, Otaturk Universiteti Adabiyot fakulteti
jurnalining 2018-yil, 60-sonida chop etilgan Sulaymon Efendi o‘g‘luning
«Lutfiyning Gul va Navruz» asari va uning yozma nusxalari» nomi ostidagi
monografiyasida-«Mavlono Lutfiydan ikki ajoyib asar yetib kelgan, birinchisi
«Devon» i «Gul va Navro‘z» masnaviysi bo‘lsa, yana boshqasi «Zafarnoma» dir »,
19
[ 34, 6] - deyiladi. Maqolada Lutfiyning «Gul va Navro‘z» i, Lutfiy asari deb
boshdan oyoq takrorlansada, Lutfiy zamondoshlari yoki boshqa tarixiy asarlarda
unga tegishli ekanligini ko‘rsatuvchi biror misra yoki jumla hatto asar nomini ham
ko‘rsatmaydi.
Bunday yirik manbashunos, tarix hamda abiyotshunos olimlarimizning
qarashlari va bahslarini to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri deb ayta olishga hech qanday
haqqimiz yo‘qligi bois faqat asosli va ishonchli faktlarga tayangan holda nazariya
yoza olamiz.
19
Sulaymon Efendi o’g’li. Lutfiyning «Gul u Navro’z» asari va uning nusxalari. Otaturk universiteti Adabiyot
fakulteti jurnali. 2018, № 60
21](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_22.png)
![Demak, «Gul va Navro‘z» ning Haydar Xorazmiy qalamiga mansubligini
ko‘rsatuvchi dalillarni aytib o‘tadigan bo‘lsak, «Fan olamida «Gul va Navro‘z»
ning 9 qo‘lyozmasi mavjud. Ular Britaniya muzeyida, Venada, Oksford
Universitetining Bodlyan kutubxonasida, Manchestr kutubxonasida va Qozonlik Z.
Maqsudovaning shaxsiy kutubxonasida saqlanmoqda. «Gul va Navro‘z» ning
Britaniya muzeyidagi qo‘lyozma nusxasi 7914 raqami bilan ro‘yhatga olingan va
Charlis Riel katalogida tasvirlangan jurnalga ham kiritilgan. Ushbu jurnalda 12 ta
asar bor: «Bahrul Hudo», «Tuhfat us-salotin», «Gul va Navro‘z», «Maxzan ul-
asror», «Latofatnoma», «Devon ul Lutfiy», «Dahnoma», «Taashuqnoma»,
«Muhabbatnoma», «O‘q va yoy munozarasi», «Asboblar bo‘yicha bahs», «Chog‘ir
va Bang munozarasi». Bu yerda « Gul va Navro‘z» va « Maxzan ul-asror» ketma-
ket joylashgan. 20
[ 29, 59-bet] Bu alohida ahamiyatga ega.
Dastavval ta’kidlab o‘tganimizdek, Shayx Ahmad Taroziyning «Fununul
balog‘a» asarining qo‘lyozma nusxasiga asoslanib, «Gul va Navro‘z» ning muallifi
xususida taniqli adabiyotshunos A. Hayitmetov quyidagilarni bayon etadi: «Bu
asar («Fununul balog‘a») yordamida endi «Gul va Navro‘z» dostonining muallifi
masalasi ham hal etilishi mumkin. Qo‘lyozmaning 110-varag‘ida «Gul va
Navro‘z» dan quyidagi baytlar keltirilib, ularning Mavlono Haydar, ya’ni Haydar
Xorazmiyga tegishli ekanligi aytilgan:
O‘shul kunlarki, vaqtim edi darham,
Buzulg‘on bu ko‘ngulda ming tuman g‘am.
Parishonlig‘ bila holim mushavvash,
Tiriklik nomuloyim, umr noxush.
Na bir hamrohkim, ul hamroz, bo‘lg‘ay,
Na bir hamdamki, ul damsoz bo‘lg‘ay. 21
[14, 187-bet]
Zahiriddin Muhammad Bobur «Muxtasar» irida quyidagi fikrlari bilan
xulosalarni (asarning Lutfiyniki emas ekanligini ) quvvatnaltiradi: «Mavlono
20
Y. Is’hoqov. «Gul va Navro’z» dostonining muallifi masalasi( Doston Lutfiyniki emas, Haydar
Xorazmiyniki.Taxallusi Muhibb ekanligi haqida), -1972.- № -1.- Б . 59 ?
21
Аҳмад Тарозий. Фунунул балоға. – Т.; «Хазина» 1996, 187-бет
22](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_23.png)
![Abdul Haydar Xorazmiyning «Gul va Navro‘z» i deb o‘tgan edi» 22
[4, 25-26-
betlar] ]
Sharq adabiyotida shunday an’ana borki, «Masnaviy» yozgan shoir asarning
boshida yoki oxirida asarning yozilish sabablari, uning holati va tabiati haqida fikr
bildiradi. Shunday ekan «Gul va Navro‘z» masnaviysida Lutfiy ismi bir marta ham
tilga olinmagan. Asar oxiridagi «Sulton va kitob xotima» da muhim ma’lumotlar
keltirilib unda Xorazmiyga nisbatan «Muhhibi» taxallusi qo‘llanilgan.
Sog‘ingaylar muhibbi benavoni,
Duo bila sevindirgaylar oni. 23
[29, 59-bet]
Ya’ni, ilm va hunar egalari yuqoridagi asarni o‘qib, ilhom olishlarini, baxtsiz
Muhibni eslab, ruhini duo bilan shod etishlarini so‘rayotganligi aytilmoqda.
«Muhibb» ning Haydar Xorazmiy taxallusi ekanligini ko‘rsatuvchi yana bir
fakt sifatida «Maxzanul asror» ning «So‘z ibtidosi» bo‘limida keltirilgan ushbu
misralarni ko‘rishimiz mumkin:
…. Dard kerak jondaki ko‘rgay safo,
Me’da kerak, toki singurgay balo
Suvg‘a baliq, o‘tqa samandar kerak,
G‘amg‘a Muhib, dardg‘a Haydar kerak.
Demak, har ikki asarning avtori Haydar Xorazmiy, ushbu misrada ham
“Muhib» shoirning taxallusi o‘rnida qo‘llanilib, shoir ittifoq san’ati vositasida
Muhib va Haydar so‘zlaridan baravar foydalangan.
«Fununul balog‘a» da zikr etilishicha: «Bu she’riy parcha XV asrning
birinchi yarmida yashab ijod qilgan o‘zbek katta shoiri Haydar Xorazmiyning «Gul
va Navro‘z» dostonidan keltirilgan bo‘lib, uning tarkibidagi quyidagi ikki bayt
hozirgi nashrlarda /qarang:Lutfiy. Sensan sevarim, Toshkent, 1987, 427-bet/ yo‘q:
Yasodi tog‘ yang‘lig‘ o‘ngni, so‘lni.
Xirovul turg‘uzub, to‘qtotti g‘ulni.
22
А. Ҳайитметов.Темурийлар даври ўзбек адабиёти, Тошкент, 1996, 25-26-бетлар
23
Y. Is’hoqov. «Gul va Navro’z» dostonining muallifi masalasi ( Doston Lutfiyniki emas, Haydar Xorazmiyniki.
Taxallusi Muhibb ekanligi haqida), - 1972. - № -1.- Б . 59
23](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_24.png)
![Xama jiylar qo‘ydi, berkitti qunbil.
Qaro tog‘dek yasab turdi muqobil.
Haydar Xorazmiy Shayx Ahmad bilan zamondosh bo‘lib, Shayx Ahmad
uning ijodini juda yaxshi bilgan. Binobarin, uning «Gul va Navro‘z» dostonini
Lutfiyga emas, Haydar Xorazmiyga nisbat berishi asosli. Keyingi davr
tadqiqotchilarining bu dostonni Lutfiyga nisbat berganliklari, shu paytgacha uning
asarlari tarkibida nashr etganliklari bundan buyon takrorlanmasligi kerak.» 24
[14,
207-bet]
Guvoh bo‘lganimizdek, ko‘pgina dalillar Gul va Navro‘zning muallifi
Muhib taxallusi bilan qalam tebratgan shoirning ijodiy mahsuli ekanligini
ko‘rsatmoqda. «Gul va Navro‘z» va «Maxzanul asror» masnaviylari o‘zaro uslub
jihatdan bir-biriga juda o‘xshash. Haydar Xorazmiy har ikki dostonda an’anaviylik,
xalq og‘zaki ijodiga oid pafos va o‘z davrining muhim ijtimoiy muammolarini
katta mahorat ila misralarga joylagan holda ustozlari kabi buyuk vazifani ado etish
(beshlik yozishni) istagan.
I. Bob yuzasidan xulosa. Xulosaning mazmuni shundan iboratki, XV
asrning birinchi choragida ham o‘zbek va turkiy xalqlar bir madaniy hayot va
buyuk davlat ostida birlashib, millat rivoji, mahalliy xalq farovonligi va ilm-fan
ravnaqi yo‘lida kurashishda o‘z qahramonliklarini ko‘rsata oldilar. XV asrda Balx,
Hirot yaqinidagi o‘zbeklarning Movaraunnahr o‘zbeklari bilan siyosiy, iqtisodiy va
madaniy yaqinlashuvi o‘zbek xalqi tarixida katta voqea bo‘ldi. Oddiy xalq
orasidan shoir va mutafakkirlar, faylasuf va daholar yetishib chiqdi. Shular
qatorida Haydar Xorazmiy ham temuriylar davrida ko‘zga ko‘ringan adabiyot
ilmiga sezilarli darajada hissa qo‘shgan, shoir, yirik namoyonda sanaladi.
Xorazmiy mumtoz she’riyatda dostonchilik, she’riy hikoyanavislik janrining
rivojini yuqori pog‘onaga ko‘tardi. Mavlono Haydariy biografiyasiga tegishli
materiallar oz bo‘lib, u kishi dunyosi, qarashlari haqida tasavvurlarimiz keng
bo‘lmasada, lek u yaratgan san’at asarlarida xalqparvarlik, qiynalgan, ezilgan
omma uchun kuyinish, ularni bunday ahvolga solyatgan xon va amaldorlarning
24
Аҳмад Тарозий . Фунунл балоға . – Т . ; “ Хазина ”. 1996, 207-бет.
24](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_25.png)
![turli zug‘um va bosimlariga qarshi bosh ko‘tarishi hamda insoniylik va uni yuzaga
keltiruvchi barcha yaxshi xislatlar, jamiki yaxshilikka eltuvchi motivlar singib
ketgan.
Temuriylar davrida turkiy she’r aytish an’anasi Fors viloyatida ham mavjud
edi. Sulton Iskandar huzurida turkiy she’rlar kuylagan eng mashhur shoir Navoiy
aytganidek Haydar Xorazmiydir. Shubha yo‘qki, Sulton Iskandar «Gul va
Navro‘z» ni chig‘atoychaga «tarjima» qilishdek ma’sulyatli vazifani Haydar
Xorazmiy yelkasiga yukladi. Shoir shunday ulug‘ va sharafli ishni ado etar ekan,
xalq og‘zaki ijodi namunalari, binobarin, eski o‘zbek tilining boyliklaridan keng
foydalanish, uning qudrati va ko‘rkini namoyon etish bilan o‘z asarlariga muhrladi.
Darvoqe, bugungi kunga qadar o‘zbek adabiyotshunoslari tomonidan tarixiy
yodgorliklarimiz, ma’naviy boyligimiz bo‘lgan qimmatbaho qo‘lyozma asarlar
topilmoqda, ular ustida chuqur o‘rganish ishlari amalga oshirilmoqda. Ko‘p yillar
davomida munozaralarga sabab bo‘lib kelayotgan «Gul va Navro‘z» asariga ilmiy
yondashish, tanqidiy matnini yaratish ishlari va yuqorida so‘z borganidek
anchagina bahslar bo‘lib o‘tsada, oxiri tugallanmasdan xulosa berilgan emas.
Demak, ko‘plab xatoliklarga yo‘l qo‘yilgan adabiyotlarni yangilash, yirik
iste’dodli adiblarni tabarruk nomlarini ulug‘lash, ularning mehnat mahsulini asrab
avaylash vazifalari oliy vazifamizdir.
25](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_26.png)
![II. BOB. MUMTOZ ADABIYOTDA «GUL VA NAVRO‘Z»SYUJETI
2. 1. Mumtoz adabiyotda ramziy dostonnavislik
Doston- mumtoz adabiyotimizdagi yirik va mukammal janr. Turkiy yozma
adabiyotning hozirga qadar yetib kelgan dastlabki namunalari, ilk yozma dostonlar
X – XI asrlarda yaratilgan. Ularni yaratish ijodkordan o‘ziga xos badiiy
tayyorgarlikni talab qiladi. Shu sababli nazmda shoirning yetukligi
dostonnavislikdagi mahorati bilan belgilangan. Badiiy adabiyotda dostonlarni
yaratish usuli jihatidan ikki turga ajratamiz. Birinchi turdagi dostonlar guruhiga
she’riy shaklda yaratilgan, ikki bandli, ya’ni masnaviy shaklidagi dostonlar kiradi.
Bunga eng qadimgi mukammal ko‘rinishdagi dostonlardan “Qutadg‘u bilig”,
Navoiy “Xamsa” sidagi dostonlar va boshqalar misol bo‘la oladi va ular aruz
vaznida yoziladi. Keyingi davrlarda mumtoz dostonchilik an’anasi Ahmad
Yugnakiy, Qutb Xorazmiy, Sayfi Saroiy, Haydar Xorazmiy va Navoiy singari
shoirlar tomonidan davom ettirildi va doston janrining yangi ko‘rinishlari
shakllanib bordi.
Keyingi ikkinchi turdagi dostonlar tipiga folklor an’analariga bo‘ysungan,
ya’ni og‘zaki ijod mahsuli asosida yaratilgan asarlar ko‘rsatiladi. Bu turdagi
dostonlarni yaratish va ijro etish katta ma’sulyat talab etib, mazkur janr o‘zbek
xalqining ijodiy merosini dunyoga tanitgan janr hisoblanadi.
Ma’lumki, o‘zbek dostonchiligi xalq dostonlari va Sharq mumtoz
adabiyotidagi dostonnavislik an’analari ta’siri ostida rivojlandi. X asrlardan
boshlangan Sharq Uyg‘onishi davri xususiyatlari va o‘sha davr
adabiyotshunosligidagi yangi, takrorlanmas asarlar ijod qilish haqidagi nazariy
talab «Panj ganj» singari dostonlar turkumini maydonga keltirib, badiiy ijodni
janriy rang-baranglikka intilishga rag‘batlantirgan bo‘lsa, «Panj ganj», o‘z
navbatida, keyingi asrlarda baynalmilal badiiy hodisaga aylangan Xamsa yozish
ma’nosini va uning turli yo‘sinlarda davom etishini belgiladi. Ma’lumki, Nizomiy
Ganjaviy Sharq adabiyotida dostonnavislikning shakllaridan biri bo‘lgan “Xamsa”
yozish kabi adabiy an’ananing asoschisi sanaladi. Xamsa dostonlaridagi har bir
doston mavzusi, qahramonlar va g‘oyaviy aniqligi muhim hisoblanib, undagi har
26](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_27.png)
![bir doston oldingisining davomi sifatida yaratilib bir butunlikni anglatadi. Nizomiy
dostonlarini dunyoga taqdim etib, undan so‘ng xamsa yaratuvchilar uning shaklini
saqlagan holda ayrim o‘zgarishlar bilan uning an’anasini davom ettirdilar. Bu kabi
ijodkorlardan biri Haydar Xorazmiydir. Alisher Navoiy davriga kelib Xamsa
dostonlarini yozish nihoyatda tarqqiy etib, Nizomiy darajasiga yetdi. Hazrat
Navoiy dostonlari hozirgi vaqtda o‘zbek adabiy tilining mukammal boyligi va
jozibasidir
O‘tmish (ba’zan hozir ham) badiiy asar haqida ikki xilda og‘zaki va yozma
tarzda fikr bildirishni uchratish mumkin.
Badiiy asarning ilk yaratuvchisi xalq bo‘lganidek, bunday asarlarga birinchi
bo‘lib o‘z munosabatini bildiruvchi ham xalqning o‘zidir.
V. G. Belinskiy aytganidek, folklorda mashhur nomlar yo‘q, uning muallifi
hamisha xalqdir. Haqiqatdan ham, jamiki badiiy asarning barchasi xalq hayotidan,
ularning mehnat faoliyati-yu ishq-muhabbatidan dunyoga keladi. Xususan,
dostonlar xalq ijtimoiy hayotining mahsulidir. Unda kishilar hayotning turli
tomonlarini, jumladan, yashash uchun, unda baxtli hayot kechirish, ozodlik uchun
qahramonlik ko‘rsatishlari, bunda ular insoniy fazilatlari: do‘stlik, vafoli yor
bo‘lishlik, adolatli hukmdor va hokozolar o‘z ifodasini topadi. Dostonlarda
qahramonlik ko‘rsatuvchi yoki ijobiy xulosalar tug‘diruvchi, o‘zidan ramziylik
timsolini yarata oluvchi obrazlar, doimiy sifatlashlar, an’anaviy qoliplar, turg‘un
iboralarning ko‘pligi, erkalovchi, kichraytiruvchi qo‘shimchalarning serobligi,
mubolag‘a va sajning behadligi, ramziy obrazlarning bir dostondan boshqasiga
ko‘chishi yo bo‘lmasa boshqa variant tug‘ilishi an’anaga aylangan.
Doston istilohi forsiy adabiyotda X asrdan janr nomi sifatida qo‘llanila
boshlagan bo‘lsa, turkiy adabiyotda esa u XIII-XIV asrlardan boshlab keng
tarqalgan. Mumtoz adabiyotimizda ilk turkiy doston deya «Qutadg‘u bilig»
maydonga keldi. “Saodatga yo‘llovchi bilim” deya ta’riflanuvchu ushbu doston o‘z
davridanoq mashhur bo‘lib, turli mamlakatlarda turlicha nomlanib e’zozlangan.
Masalan, Chinliklar “Adab ul-muluk” ya’ni “Hukmdorlar odobi” deyishsalar,
eronliklar uni “Shohnoma”i turkiy deb ataganlar . Muallif dostonni yaratar ekan,
27](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_28.png)
![o‘z oldiga doston yozish an’analariga amal etish bilan birga bir qancha vazifalarni
maqsad qilib qo‘yadi. Umumiy qilib aytadigan bo‘lsak, adib o‘z oldiga
Qoraxoniylar sulolasining mustahkamlanishi, hokimiyatda yuz berayotgan
ixtiloflarga barham berish va xalqning ma’naviy va moddiy hayot tarzini
yaxshilashni maqsad qilib olgan. Doston markaziga qo‘yilgan to‘rt masala to‘rtta
asosiy, ramziy obraz orqali ochib beriladi. Hukmdorlar nizomnomasi bo‘lgan
“Qutadg‘u bilig” Tabg‘ach Bug‘roxonga taqdim etiladi.
Keyingi asrlarda Durbekning «Yusuf va Zulayho», Haydar Xorazmiyning
«Gul va Navro‘z», «Gulshan ul-asror», Navoiy Xamsasini tashkil etuvchi
dostonlar, Majlisiyning «Sayfulmulk», Nishotiy «Husn-u Dil», singari axloqiy-
ta’limiy, ishqiy–romantik, falsafiy-didiaktik va qahramonlik dostonlari ham adabiy
janrni rivojlantirdi ham adabiyotimiz xazinasini boyitgan holda kishilar qalbidan
joy oldi. Bu asarlarda folklor dostonlaridagi kishini boshqa birovning baxti uchun
xolis xizmat qilishi, kezi kelsa, o‘zini bu yo‘lda fido etishgacha borib yetish kabi
buyuk odamiylik tarannum etildi.
XVIII asrning keyingi yarmida ham dostonchilikda, ham masalchilik va
munozara asarlar muallifi sifatida elga mashhur bo‘lgan Nishotiy o‘zining “Husnu
Dil” dostoni bilan epik poeziyaning go‘zal va yirik namunalaridan birini yarata
oldi. Doston katta hajmga egaligi bois Nishotiy uni dunyoga keltirishda ancha
zahmat chekkanligi ayon bo‘ladi. “Husnu Dil”da ellikka yaqin majoziy ramziy
obrazlar orqali «Gul va Navro‘z»va boshqa ishqiy dostonlar singari muhabbat
kuylanadi. Unda Aqlshohning o‘g‘li Dil hamda Ishqshohning qizi bo‘lgan Husn
o‘rtalaridagi ishq va unga erishishdagi turli sarguzashtlar hikoya qilinadi. “Husnu
Dil” boshqa dostonlardan bir xususiyati bilan farqlanib turuvchi tomoni shuki,
ya’ni undagi timsollarning barchasi inson ichki dunyosidagi hissiyot, tuyg‘ular va
tashqi qiyofasidagi turli tushunchalar orqali aks ettiriladi. Nishotiy dostonida ham
xilma-xil obrazlar orqali insoniy hislatlar, tinchlik, adolatparvarlik, mardlik,
sodiqlik va boshqa yaxshi fazilatlar ulug‘lanadi. Undan keyingi XV asr oxiri va
XVI asr birinchi yarmlarida faoliyat olib borgan Majlisiy ijodida ham
dostonchilikning eng yaxshi namunalari vujudga keldi. Adib to‘rt ming misralik
28](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_29.png)
![“Qissasi Sayfulmuluk” nomdagi ishqiy-sarguzasht dostonini nazm etib, asarni
masnaviyda, hazaj bahrida, qissa ichida qissa keltirish shaklida yozib, tuzilishi
jihatidan uni o‘zbek yozma adabiyotiga folklor ko‘rinishida tuhfa etdi. Misr
podshohi bo‘lgan Osimning yolg‘iz o‘gli Sayfulmuluk Fatina shohi Shohbol qizi
Badeuljamolga g‘oyibdan oshiq bo‘lib, unga yetishish yo‘lidagi sarguzashtlari,
sevgisiga yetishish yo‘lida qiyinchiliklarni yengib kamol topishi tasvirlanadi.
Asarda “shoirning so‘zga kirgoni” bobida o‘zining holini juda ohangdosh qofiyali
so‘zlar ila jilolaydi.
Necha kunlar parishon erdi holim
Yo‘q erdi hech kimla qilu qolim,
…Dedikim: “Majlisiy, holing nechukdur?”
Firoq o‘tida ahvoling nechukdur?”
Yigitlik vaqti erdi so‘z manda,
Bor erdi bir “Gulu Navro‘z” manda.
Yuqoridagi misralarni o‘qib anglamoq qiyin emas albatta. Yigitlik
chog‘imda ayni navqironligimda menda ham xuddiki, «Gul va Navro‘z»dostonida
ta’riflangan sevgi qissasi bor edi deya “Sayfulmuluk” ka nisbat bermoqda. Majlisiy
ushbu dostonni yozishda «Gul va Navro‘z»sujetining ayrim mezonlarini yoki
g‘oyaviy ko‘rinishlarini chog‘ishtiradi. Sayfulmuluk obrazini gavdalantirishda
Navoiy dostonidagi Farhodga, «Gul va Navro‘z»dagi Navro‘zga qiyoslagandek,
ularning o‘zaro monand nuqtalari, bir qarashda bir-biriga o‘xshash jihatlari yaqqol
ko‘rinadi.
Ma’lumki, dostonlarda ramziylik, ramziy obrazlar haqida so‘z borar ekan,
avvalo xalqning ilk rivoyatlaridan To‘maris obrazi qadimgi jangovar ayollarning
tipik vakili sifatida talqin etiladi. Uning jasurligi, o‘ktamligi, donoligi tarannum
qilinadi. Bora bora shu asosda «Oysuluv» dostoni yaratilgan. Ko‘rinadiki, ushbu
obrazlar vatan uchun jon fidolik, tinchlik, ozodlik uchun kurashda mardlik, jasorat
va qahramonlik g‘oyalarini madh etmoqda. Albatta, mazkur motivlar qadimiy
eposga xos an’anaviy motivlardir. Yana biri Rustam-ideal qahramon. Xalq orzu
29](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_30.png)
![qilgan bemisli kuch-qudratning ramziy ifodasi. U shuningdek ko‘pgina Rustam
sujeti qatnashgan ertaklarning yaratilishiga zamin bo‘lgan.
Kitobiy dostonlarning bir guruhi mumtoz adabiyot namunalarining baxshilar
tomonidan qayta ishlanishi natijasida yuzaga kelgan. Masalan, «Gul va Navro‘z»,
«Farhod va Shirin», «Layli va Majnun», «Bahrom va Gulandom» Alisher Navoiy
dostonlari, «Yusuf va Zulayho», shu sujetdagi forsiy turkiy asarlar, «Rustami
Doston», «Varqa bilan Gulshoh», «Vomiq bilan Uzro» forschadan
ozarbayjonchaga qilingan tarjimalar asosida yaratilgan.
Sharq xalqlari orasida eng keng tarqalgan ishqiy qissa va doston namunasi
sifatida “Yusuf va Zulayho” asari ko‘plab yirik ijodkorlar tomonidan qalamga
olinadi. Uning asl manbasi Qur’oni karim, Tavrot va Injil hisoblanib, Sharqda
uning 150 ga yaqin qissalari yaratildi. “Yusuf va Zulayho”da eng sof insoniy
muhabbat tasvirlanadi. XIV asr oxiri va XV asr boshlarida yashab o‘tgan Durbek
adabiy merosidan bizga qadar faqat “Yusuf va Zulayho” dostonigina saqlanib
qolgan. Durbekning ijodiy mahorati dostondagi muhabbat mavzusini salaflariga
nisbatan ancha keng va chuqur talqinda namoyish etadi. Ya’ni shoir uni zamon
nafasi, ruhi bilan to‘yintiradi. U o‘zi yashab turgan muhitda ro‘y berayotgan barcha
qiyinchiliklar, temuriy shahzodalarning mol-mulk talashuvi jamiki og‘riqli
nuqtalarni qalamga ostiga oladi va uni xalqqa taqdim etishga muvaffaq bo‘ladi.
Kitobiy dostonlar orasida yana shunday namunalar borki, ularning
yaratilishida asos bo‘lgan manbani topish qiyin. Ammo asarning mavzusi, uslubi,
tasvir mohiyati kitobiy manbaga asoslanganligi va yozma adabiyotga yaqin
turganligini aniq ko‘rsatadi. «Sanobar», «Zevarxon» kabi dostonlar shunday
asarlardan hisoblanadi.
O‘zbek dostonchiligida yozma adabiyot ta’siri murakkab ko‘rinishlarga ega.
Xuddi shunday ta’sir va aks ta’sir natijasidagina o‘zbek xalq baxshilari
repertuarida maxsus janr-kitobiy dostonlar paydo bo‘ldi. Bunday dostonlar
(«Farhod va Shirin», «Layli va Majnun», «Bahrom va Gulandom» va boshqalar)
klassik poeziya namunalarining baxshilar tomonidan folklorga xos ravishda qayta
ishlanishi natijasidir. O‘zbek folkloridagi ishqiy-romantik dostonlar janrining
30](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_31.png)
![yuzaga kelishi va taraqqiyotini yozma adabiyot ta’sirisiz tasavvur qilish mumkin
emas. Shuning uchun V. M. Jirmuniskiy va X. T. Zarifovlar xalq baxshilarining
podsholar saroylari va shaharlarga qatnovi, professional xalq ashulachilari
tomonidan klassik lirika namunalarining ijro etilishi, shahar va shahar atrofidagi
qishloqlarda maxsus xonaqolarning mavjudligi bunday o‘zaro ta’sirga asosiy shart-
sharoitlar yaratdi, busiz og‘zaki folklor janri-romantik dostonlarning rivojlanishi
va taraqqiyotiga imkoniyat bo‘lmagan bo‘lar edi, deb ta’kidlagan edilar.
Adabiy- tanqidiy qarashlar, she’r va shoirlik haqidagi mulohazalar dostonlar
yoki dostonlar turkumi bo‘lmish «Panj Ganj», «Xamsa», «Haft avrang» larda ham
ifoda etildi.
So‘zning ahmiyati va shoirlar to‘g‘risida so‘z yuritilganlikni Firdavsiyning
«Shohnoma» si, Nizomiy Ganjaviy «Panj ganj» i, Yusuf xos Hojibning «Qutadg‘u
bilig» i, Alisher Navoiy «Xamsa» si va «Lison ut-tayr» i, Nishotiyning «Husn va
Dil» i, Ochilmurod Miriy dostonlarida kuzatish mumkin.
Jumladan, Alisher Navoiy o‘zining «Xamsa» dostonlarida Nizomiy, Xusrav
Dehlaviy, Abdurahmon Jomiy, Ashraf Mirog‘aviy, Shayxim Suhayliy kabi so‘z
san’atkorlari va ularning asarlari haqida asrlardagi, ayrim voqea, timsol talqiniga
munosabatlari to‘g‘risida mulohaza yuritadi, she’r va shoirlikning muhim
masalalari (she’rdagi mazmun va shakl, rost va yolg‘on, ba’zi janrlar, jumladan
an’ana va yangilik yaratish masalalari) qalamga olinib, nihoyatda diqqatga sazovor
fikrlar bayon etiladi. 25
[ 7, 151]
O‘zbek xalq og‘zaki ijodiyotidagi dostonlar yozma adabiyotdagi doston
janrining yuzaga kelishiga katta zamin bo‘ldi. Yozma adabiyotda folklorning
bevosita ta’siri ostida muayyan tarixiy davrdagi ijtimoiy-siyosiy hayot bilan uzviy
bog‘langan, zamonasining muhim masalalarini dadil ko‘tarib chiqqan ajoyib
xilma-xil dostonlar yaratildi. O‘zbek dostonchiligida mavzu, g‘oya, uslub,
kompozitsiya va obrazlar o‘zgarib, lirik-epik janr mohiyat-e’tibori bilan
yangilandi. Lekin yangi doston an’anaviy dostonchilikning qahramonona
hodisalarini kuylash, bosh qahramonni ijobiy fazilatlarda ko‘rsatish, chuqur
25
Б.Валихўжаев. Сайланма (И-қисм) Ўзбек адабиёцҳунослиги. - Самарқанд нашриёти, 2022 й, 151-бет
31](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_32.png)
![g‘oyaviylik voqelikni to‘la qamrab olish, yuksak badiiylik kabi muhim belgilari
saqlanib qoldi va o‘zbek dostonchiligi uchun asos bo‘ldi.
32](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_33.png)
![2. 2. « Gul va Navro‘z» turkunidagi dostonlar haqida
Sharq adabiyoti, ayniqsa forsiy hamda turkiy adabiyotimizda zamonlar osha
davom etib kelayotgan bir nechta adabiy an’analarimiz borki, ular serqirra, ijodkor
shoir va yozuvchilar e’tiboridan chetda qolmasdan avloddan avlodga o‘tib, go‘yoki
adabiy tariximiz ildizlariga sarchashma bo‘lib quyilib bormoqda. Bu an’analarning
biri Xamsachilik an’anasi bo‘lsa, yana boshqasi ishqiy-qahramonlik ko‘rinishidagi
dostonlar yoki shohnomalar bitishdir. Mazkur dostonlarni sanab ado
etolmaganimizdek, ularni eshitmagan, bilmagan kishi bo‘lishiga shubha qilamiz.
Ulardan dunyoga dong‘i ketgan «Layli va Majnun», «Farhod va Shirin», «Yusuf
va Zulayho» va shular singari «Gul va Navro‘z» ishqiy dostonlardir. Bizga ma’lum
bo‘lishicha, fors va turk tillarida bir mavzuda yozilgan « Gul va Navro‘z»
dostonining uchta varianti mavjud. Ular mavzu jihatidan bir-biridan farq
qilmasada, hajman yoki obrazlar yuzasidan farqlanib turadi. Hijriy 8 (melodiy 14)
asrda yozilgan Jalol Tabib, Xoju Kirmoniyning «Gul va Navro‘z» manzum
dostonlari va hijriy 9 (melodiy 15) asrning birinchi choragida nazr etilgan Turkiy
shoir Mavlono Haydar Xorazmiyning «Gul va Navro‘z» dostonlaridir.
Davlatshoh Samarqandiy tazkirasida jamlangan shoirlarning asarlari sharq
mumtoz adabiyotining umumiy yo‘nalishi, uning taraqqiyot yo‘llari, Sharq
she’riyatida keng qo‘llanilgan ruboiy, qasida, g‘azal, hajv, janrlarining paydo
bo‘lishi va takomillashuvi, tarsi, tajnis, tarj’band, murabba singari she’riy
shakllarni o‘rganish tadqiq etishda muhim rol o‘ynaydi. Qolaversa, ular orasida
Javhariy Zangar, Xoja Kirmoniy, Jalol Tabib, Xoja Ismatillo Buxoriy, Aminiddin
Nuzulobodiy singari dostonchilik janrining yetuk nomoyondalarni keltirib,
ularning asarlari bilan zikr etib o‘tgan. Shoir ushbu kitobni osmon tabaqalari
tariqida yetti tabaqaga bo‘lgan holda, har tabaqada tahminan yigirmata fozilu
shuaroning hayot faoliyatiga oid ma’lumotlarni berib boradi. Aynan beshinchi
tabaqa vakillariga: «Xoja Imod Faqih Kirmoniy, xoja Salmon Sovajiy, mavlono
Muzaffar Hiraviy, mavlono Hasan Mutakallim, Nosir Buxoriy, Amir
Yaminuddavla, Tug‘royi Faryumadiy, Ibi Yamin, Ubayd Zakoniy, Sayyid
33](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_34.png)
![Jaloliddin Azud Yazdiy, Mavlono Hasan Koshiy, Jalol Tabib Sheroziy,………» 26
[17, 15] va boshqa bizgacha ismlari noma’lum bo‘lgan olimu fuzalolar haqida zikr
etilgan.
Davlatshoh Samarqandiy «Tazkirat ush-shuaro» dan olingan «Shoirlar
bo‘stoni» bobida Xoja Kirmoniy hayot faoliyatini quyidagicha ta’riflaydi: - «Asl
ismi Abu Ota Mahmud Xojuyi Kirmoniy bo‘lgan xamsachilikda yangi an’ana
yaratishga uringan ulkan forsiy shoir (1280-1341) . Uning « Xamsa» si asosan ikki
romantik doston - « Humoy va Humoyun» hamda « Gul va Navro‘z» dan iborat.
«Shoir bu asarni yaratishda xalq og‘zaki ijodidan barakali foydalangan ekan.
Kirmon buzurgzodalaridan, fozil va xushsuxan kishidur. Davrining fozilu
mo‘tabarlari uni fasohat va balog‘atda tengi yo‘q, shoirlar nahbandi, deb ataganlar.
U Kirmonda turg‘un bo‘lib qolmay, doimo sayohat qilar edi.
Toki men Bog‘dodni qilmay yuz vatan,
O‘zga joy kelmas ko‘zimga, Dajladan. 27
[ 17,94-95-bet]
Kirmoniy o‘sha vaqtda donishmand shayx, muhaqqiqlar yetakchisi, vosillar
sultoni, millatu din suyanchig‘i Alouddin Simnoniy suhbatidan bahra topib, murid
bo‘lib qoldi ham bir muncha yil So‘fiyobodda so‘fiylik bilan mashg‘ul erkan,
shayx Alouddin Simnoniy janoblarining she’rlarini ja’m qiladi….Xojuning devoni
yigirma ming baytdan iborat. Vafoti 1341 (742 hijriy) yili sodir bo‘lgan, deb qayd
qilinadi «Shoirlar bo‘stoni» da.
Shuni aytish o‘rinliki, Xusrav Dehlaviydan so‘ng Navoiygacha bo‘lgan davr
orasida (1302-1483-yillar) ham dostonlar turkumidan iborat beshliklar yaratish
davom etdi. Jumladan, Xoju Kirmoniyning 1332-1348-yillar orasida yaratgan
beshligi, Salmon Sovajiyning, XV asrda esa Jamoliy Tabriziy, Kotibiy, Kavkabiy,
Ashraf kabi shoirlar qo‘l urgan bo‘lsa, bular orasida Xoju Kirmoniyning «Xamsa»
si o‘ziga xos xarakterga ega. Zero, o‘zbek adabiyoti tarixida xamsanavislikka ilk
qadam qo‘ygan Haydar Xorazmiyning «Maxzan ul-asror» hamda “Gul va
26
Давла тш оҳ Самарқанди. Шоирлар бўстони.Тошкент, Ғофур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат
нашриёти, 1981, 15-бет
27
Давлатшоҳ Самарқанди. Шоирлар бўстони.Тошкент, Ғофур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти,
1981, 94-бет
34](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_35.png)
![Navro‘z» dostonlari yaratilishida boshqa fors tojik klassiklari qatorida Xoju
Kirmoniy asarlarining ham sezilarli ta’siri bor. Qolaversa, Alisher Navoiyning o‘z
e’tirofiga ko‘ra «Layli va Majnun» dostoni Xojuning «Gavharnoma» si ta’sirida
yaratilgan. Binobarin, Xoju Kirmoniy adabiy merosi va uning o‘zbek adabiyotida
ta’siri masalasini tadqiq etish adabiyotshunoslikning muhim vazifalaridandir.
Shoirning ilk masnaviysi «Humoy va Humoyun» bo‘lsa, ikkinchi dostoni «Gul va
Navro‘z» dir. O‘n yildan keyin hijriy 742 (1341) yilda yozilgan. Asar aruzning
hazaji musaddasi mahzuf va maqsur (mafo‘iylun mafo‘iylun fa’uvlun yoki
mafo‘iyl) vaznida yaratilgan. Binobarin, u «Xamsa» ga «Xusrav va Shirin»
dostonining muqobili sifatida kiritilgan. Doston muqaddimasida qayd etilishicha,
uning yozilishida do‘sti tomonidan taqdim etilgan etilgan hind tilidagi nasriy qissa
asos vazifasini bajargan. Asarning asosiy qismi 50 bobni o‘z ichiga olgan bo‘lib,
unda Xuroson shohi Firuzshohning o‘g‘li Navro‘z va Rum Qaysarining qizi Gul
o‘rtasidagi ishqiy sarguzashtlar bayon etilgan.
Hofiz Sheroziyning Xoju Kirmoniyni g‘azal sohasida o‘zining ustodi deb
bilganligidan ul zotning shu qadar katta istedod egasi va so‘z gavharining sohibi
ekanligini anglash qiyin emas.
Muzaffariylar zamonining tabibi va shoiri bo‘lgan Mavlono Jaloluddin
Ahmad b. Yusuf b. Ilyos Tabib Xuvofiy Shiroziy, hijriy 8 asr (XV) da « Gul va
Navro‘z» dostonini ilk bor forsda hukmronlik qilgan Fors mamlakati hukmdori
Shoh Shujo hukmdori Muzaffariy podshohligining mashhur olimi, fozili, shoir va
yozuvchisi , tabibi bo‘lgan. Shoir Shirozda shahrida tug‘ilgan deyilib, tavallud
tarixi VII asrning so‘ngida deb tasavvur qilinadi, uning vafoti esa 795 yilda ro‘y
bergani qayd etilgan.
«Pokiza kishi bo‘lib muzaffariylar hukmronligi zamonida Forsda hakimlik
va tabiblik qilgan. Hakim va tabib bo‘la turib, she’rni yaxshi aytgan, balki she’r
ilmini yaxshi bilgan. U 1334-yili «Gul va Navro‘z» dostonini bitgan. O‘sha doston
zo‘r shuhrat topib, yoshlar orasida sevib o‘qilmoqda. Garchand masnaviylari
nuqsondan xolis bo‘lmasa ham, lekin ravo va pokizadir. Hikoyat qiladilarki,
Mavlono Nasimiy Nishopuriy bir oy mobaynida «Gul va Navro‘z» dan yigirma
35](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_36.png)
![nusxa ko‘chirgan. Lekin uning bu qudratiga ajablanmay bo‘lmaydi…, 28
[16,124] -
deydi Davlatshoh Samarqandiy.
Jalol Tabibning she’rlari devoni, aruz haqida forscha va arabcha risolalari,
«Nazhat-ul-Arvoh» nomli asari va albatta «Gul va Navro‘z» manzum dostoni
zamonlar osha bizgacha yetib kelgan. Ushbu manzum doston aruzning hazaji
musaddasi mahzuf vaznida yozilgan. Tahminlarga ko‘ra, baytlar soni 1400 dan
ortiqroq. Jalol Tabibning manzum dostoni an’anaviy Alloh Ta’olo sanosi,
Payg‘ambarning na’ti va munojot bilan boshlanadi. So‘ngra muallif dostonini
nazm rishtasiga tortish sababi unvoni ostida, ushbu kitobni yozishga hukm etgan
Shiroz hukmroni Sulton G‘iyosuddin Kayxusrav va uning ukasi Amir Shayx Abul
– Is’hoq madhida atab bir nechta bayt yozadi. Bularni ng hammasi 65 baytni o‘z
ichiga oladi, so‘ngra doston boshlanadi. Dostonning bosh qahramonlari-Navshod
o‘lkasi podshohi Farruhshohning o‘g‘li «Navro‘z» va Farxor podshohi
Mushkinshohning qizi «Gul» dan iborat. Farruxshoh xonadonida Navro‘z
ayyomida o‘g‘il farzand dunyoga kelib, uning ismini Navro‘z qo‘ydilar.
Falak zin moh xurshide barovard Jahon zon
shoh Jamshide barovard Muborak tala’te,
Farxunda shohe Xujasta toli’e,
Zebanda mohe ba soli xurra m on mohi dil-afro‘z
zi modar dar vujud omad ba Navro‘z.
Navro‘z tezda ulg‘ayadi, ta’lim olib ilm o‘rganishda yuqori cho‘qqilarni zabt
etadi. Barcha hunarlarni o‘rganadi, jumladan, ov bilan shug‘illanadi, qurol-aslahani
yaxshi ishlatishni bilgan mohir ovchi bo‘ladi. Navro‘z navqiron o‘g‘lon bo‘lib
ulg‘ayadi. U bir kecha tush ko‘radi.Tushida sohibjamol malikani ko‘rib, unga
g‘oyibona oshiq bo‘lib, hushidan ayriladi.
Shabe dar xob did on olam afro‘z
Ki bude bomdodi ro‘zi Navro‘zzi
Dar boz omadash sarve xiromon
Ba dastash sog‘are dode ki biston
28
Давлатшоҳ Самарқанди. Шоирлар бўстони.Тошкент, Ғофур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти,
1981, 124-бет
36](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_37.png)
![Bipursidash ki ay gulrux kudomi
Begu to az kujoe-yu chu nomi?
Javobash dod on sarv az sari noz
Ki ay shohi javonbaxti sarafroz
Gulam xonandu dar Farxor bosham
Dar in buston guli bixor bosham.
Navro‘z Gulning ishqida yonib uni axtarib cho‘l-u biyobon kezib yurarkan,
bir karvonga duch kelib unda Bulbul ismli bir chiroyli yigit bilan tanishib uning
Gulning yurtidan ekanligini bilgach, undan Gul to‘g‘risida u shoh Mushkinning
qizi ekanligini bilib oladi. So‘ng ma’shuqasiga bir noma yo‘llaydi. Bulbul ham
Navro‘zning bunday iztirobdaligini ko‘rgach, Navro‘zning holidan Gulni xabardor
etish maqsadida Farxor mamalakatiga ravona bo‘ladi. Bulbul Gul o‘tiradigan
ko‘shk yoniga to‘xtalib Navro‘z haqidagi arzi-yu- nolasini kuyga solib butun
xalqqa ovoza qilib turganda, saharlab uyg‘ongan malika Gulning ham bunday
voqealardan holi parishon bo‘ladi, vujudida bir tug‘yon bilan bezotalanadi. Bu
holatni engasiga “dasturxon” etgach Navro‘z sifatlarini undan bilib oladi. Gul ham
doyasi Susan orqali xat yuborib Navro‘z bilan shu orqali bir- biridan ogoh
bo‘lishadi. Otasi Farxor o‘g‘liga qo‘shib yollangan Bahman otli keksa qo‘mondon
yo‘lda Navro‘zga xiyonat qilib uni hech vaqosiz yolg‘iz qoldirib tashlab qochadi.
Ko‘pgina mashaqqatlarni yengib o‘tgan Navro‘z Gul bilan bir- birini topadi. Ikkisi
bir bo‘lib yo‘lga tushar ekan, shu yerdan birin- ketin talofatlar, mashaqqatlar,
aldovlar va ayriliq ularga raxna soladi. Qattiq bo‘ron, qoratanli Yaldo, Xitoy
xoqoni, Shayx Najdiy, Javhar, Adan podshohi Rabishoh, Shurta, Badi’shoh va
boshqa obrazlar ishtirok etgan kulminatsion voqealar ro‘y berar ekan, bu
sinovlarda ikki oshiq sevgisi yengilmadi balki, yuksak cho‘qqilarda sof, otashin
muhabbat alangasini yoqdilar. Shu bilan Gul va Navro‘z ota onalaridan rozi rizolik
olib, to‘rt podsholikni birlashtirdi va baxt qasriga birgalikda qadam qo‘ydilar.
Gulu Navro‘z bo ham aqd bastand
Ba Navro‘zi miyoni Gul nishastand
Vaz on jo shodu xurram boz gashtand
37](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_38.png)
![Ham bo yak digar damsoz gashtand
Ba yak sol in hama zahmat kashidand
Ba vaqti gul ba joi xud rasidand….
Jalol Tabib va Xoju Kirmoniylarning «Gul va Navro‘z» laridan tashqari
yana boshqa masalan, Mulla Soqiyning «Gul-u Navro‘z» ini ko‘rsatish mumkin, -
deydi Ergash Fozilov «Lutfiyning «Gul va Navro‘z» i haqida “nomli maqolasida. 29
[ 28, 42-bet] Biroq bu asar bizga yaqindan tanish emas.
«Gul va Navro‘z» turkumidagi boshqa e’tiborga molik dostonlardan
Durbekning «Yusuf va Zulayho», Abdulla Ansoriyning «Xizr va Robi’a»,
Nizomiy Ganjaviyning «Shirin va Farhod», Qutbning “Xisrav va Shirin” dostonlari
bor. Yuqoridagi dostonlarning har qaysisi «Gul va Navro‘z» mavzusining o‘ziga
xos ko‘rinishlarini, ham g‘oyaviy ham shakliy talqinini taqdim etib, u yozilgan
davrning madaniy, ma’rifiy, ijtimoiy va adabiy an’analarini o‘zida namoyon etadi.
Bu jihatlarni birgina Qutbning asari misolida ko‘rib o‘tadigan bo‘lsak, “Xisrav va
Shirin” ham ma’lum jihatlari, kompozitsion ko‘rinishlari, voqeaviy ketma-ketligi
va asar qahramonlarining ramziylik tomonlari bilan bir-biriga o‘xshash. Qutbning
ushbu dostonida turkiy xalqlarning hayotidagi ma’lum bir qirralar aks etadi. Xuddi
«Gul va Navro‘z»asaridagi Navro‘zning dunyoga kelishi va unib o‘sishi, u
yashagan muhit ham Xisrav obrazidagi ko‘rinishlar bilan bir xil. “Xisrav va
Shirin” dagi asosiy voqealar Xisrav va Shirin obrazi sarguzashtlari bayoni bilan
hikoya qilinadi. Xisrav tug‘ilgan kun katta shodiyonali kunga aylanib, u Yusuf
kabi chiroyli bir go‘dak bo‘lib, havas qilsa arziydigan ham aqlan ham jismonan
yetuk bo‘lib ulg‘ayadi. Navro‘z kabi u ham Shiringa g‘oyibdan oshiq bo‘ladi.
Asarning yana bir afsonaviy qahramoni Farhoddir.U xalq orasidan chiqqan oddiy
bir tosh yo‘nuvchi usta bo‘lib, Shirin yashayotgan hudud aholisi uchun sut
arig‘ining qazilishi jarayonida ishtirok etadi. Farhod ham Shiringa oshiq edi. Shu
tarzda voqealar davom etadi. Qutbning mazkur tarjima dostoni “Xamsachilik”
dostonining ilk ko‘rinishlarini dunyoga kelishiga zamin yarata oldi.
29
Ergash Fozilov. Lutfiyning “Gulu Navro’z” I haqida (Doston Lutfiyniki. Y. Ishoqov bu asar Haydar Xorazmiyniki
deb bekorga shov-shuv ko’tarib yurganligi haqida. - 1972. - № 4. 42-b
38](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_39.png)
![II.Bob yuzasidan xulosa. Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, «Gul va Navro‘z»
turkumi fors adabiyoti va madaniyati rivojida katta rol o‘ynagan doston va boshqa
asarlarning boy va rang-barang to‘plamidir. Bu asarlar o‘zining yorqin
personajlari, murakkab syujetlari va adabiy mavzulari orqali asrlar davomida
kitobxonlar hayolini o‘ziga singdirib, bugungi kunda ham e’zozlanib kelmoqda.
Qolaversa, «Gul va Navro‘z» turkum dostonlarida ham ular yozilgan ijtimoiy-
tarixiy sharoit o‘z aksini topgan. O‘sha davrlardagi fors va turkiy jamiyatning
qadriyatlari, e’tiqodlari-yu an’analari bilan sug‘orilgan bo‘lib, davrning siyosiy va
madaniy dinamikasi haqida tushuncha berib boradi. «Gul va Navro‘z»va uning
mavzuviy ham janriy safiga kiruvchi shu xildagi dostonlar ham bir umumiy
xulosani berishda xizmat qiladi. Ya’niki, ma’lum bir sevgisini uchratgan
insonning muhabbati uchun kurash yo‘lidagi turli afsonaviy qissasi,
sarguzashtlarga duch kelishi-yu dahshtli sinovlardan o‘tishi hikoya ostiga olinadi.
Binobarin, asar mazmuni bilan muallifning asar yozishdagi maqsadi bir butunlikda
kitobxonning asar to‘g‘risidagi xayolot manbaini boyitib, to‘ldirib boradi.
Xususan, “Gul va Navro‘z”da balki yuqorida qayd etilgan asarlar va Xamsa
dostonlarining g‘oyaviy hamohangligi bir –biriga monand turadi. Ular qalam
ostiga olgan mavzuda odil hukmdorlarning qanday markazlashgan davlat tuzib
adolatli siyosat olib borishlari, barcha ziddiyatlarni yechimini topib xalqqa farovon
yashash g‘oyalarini ilgari suradi.
III. BOB HAYDAR XORAZMIYNING «GUL VA NAVRO‘Z» DOSTONI:
MAVZU, G‘OYA, POETIKA MASALALARI
39](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_40.png)
![3. 1. Dostonning sujeti, timsollar olami, kompozitsiyasi, mavzu va g‘oyasi
«Gul va Navro‘z» XV asr o‘zbek dunyoviy adabiyoti taraqqiyotida muhim
o‘rin tutgan katta va qimmatli adabiy yodgorlik hisoblanib, Movarounnahr va
Xurosonda temuriy shahzodalarning o‘zaro toj-u taxt talashlari avjiga chiqqan,
feodal urushlar davom etayotgan bir paytda, ikkinchi tomondan insoniy sevgi,
muhabbat oyoq osti qilinib, ayollarning haq-huquqlari nazarga ilinmaydigan, ularni
xo‘rlab zo‘rlash, qul qilib sotish zamonining hukm surayotgan bir pallasida shu va
shunga o‘xshash qator asarlar orqali bo‘lib o‘tayotgan turli jarayonlar qattiq tanqid
ostiga olindi, hatto oz muncha bo‘lsada buni cheklashga erishildi ham.
«Gul va Navro‘z» ishqiy- qahramonlik dostonida sevgi temasini feodal
urushlarga xotima berish, ma’rifatparvar hukmdor boshchiligida markazlashgan
hokimiyat vujudga keltirish uchun kurash bilan bog‘laydi, mardona kurashi bilan
turlicha dahshatlarni, hatto o‘limni ham yengib murod -maqsadiga erishgan, el-
yurtni be’mani urushlar girdobidan qutqarib, osoyishtalikni barqaror etgan Gul va
Navro‘zning murakkab sarguzashtlari hikoya qilinadi, 30
[3, 336] - deb uqtirib
o‘tadi doston haqida N. Mallayev.
«Gul va Navro‘z» murakkab syujetli dostondir. U uzoq yillar davomida turli
o‘lkalarda sodir bo‘lgan xilma-xil voqealarni, oddiy hayot lavhalaridan tortib
kishini fantaziya olamiga olib kirib xayratda qoldiruvchi voqealargacha hikoya
qiladi. Asosiy voqea Navshod shohi Farruhning o‘g‘il ko‘rishi - Navro‘zning
tug‘ilishidan boshlanadi. Voqea asta-sekin rivojlanib, uning doirasi kengayadi,
turli-turli personajlar va ularning faoliyati bilan bog‘lanib boradi. Biroq dostondagi
voqealarning barchasi, har bir epizod, har bir lavha Gul va Navro‘zning ishqiy
qahramonlik sarguzashtini yoritishga xizmat qiladi, shu sarguzashtning ma’lum
halqasini tashkil qiladi yoki uni to‘ldiradi, takomillashtiradi. Bu narsa dostonning
izchil va mukammal kompozitsiyasini vujudga keltiradi.
Dostonning mavzusi voqealarning rivojlanishi, turli konflektlarning paydo
bo‘lishi va yechilishi bilan yoritilib boradi. Yaxshilik bilan yomonlik, ijobiy
obrazlar bilan salbiy obrazlar o‘rtasidagi kurash tobora murakkablashib boradi.
30
Натан Маллаев. Ўзбек адабиёти тарихи ( 1-китоб).«Ўқитувчи » нашриёти, 1965-й, 336-бет
40](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_41.png)
![Asar o‘quvchini ma’naviy va ramziy sarguzashtga olib boradigan sayohat sifatida
tuzilgan. Bu tasavvuf va islom ma’naviyatiga chuqur singib ketgan asardir. Doston
mavzulari umumbashariy xususiyatga ega bo‘lib, insonning ahvolidan so‘zlaydi.
«Gul va Navro‘z» dostonida tadqiq etilgan asosiy g‘oyalardan biri muhabbat
g‘oyasidir. Sevgi nafaqat insoniy tuyg‘u, balki koinotni harakatga keltiruvchi kuch
sifatida ham tasvirlangan. Sevgi butun ijodni jonlantiradigan kuchdir va
izlovchining ilohiy bilan ruhiy birlikka erishishi uchun vositadir.
Doston mazmunidan ko‘rinib turibdiki, xalq dostonlaridagi motivlar-
farzandsizlik, tush va safar motivlari mazkur dostonning asosiy syujetini tashkil
qiladi.
XVII asrdan keyin yaratilgan romantik dostonlarning deyarli hammasida
« Gul va Navro‘z» dostonidagi motivlar bor. Jumladan, Nishotiyning «Husnu Dil»
dostonidagi safar motivi bilan «Sanobar» xalq kitobidagi va ko‘plab xalq
dostonlaridagi safar motivi yoki «Gul va Navro‘z», Sayqaliyning «Bahrom va
Gulandom» dostonidagi farzandsizlik motivi bilan «Oshiq G‘arib va Shohsanam»
dostonidagi farzandsizlik motivi uyg‘unligini misol qilib keltirish mumkin. Dalil
sifatida Sharq xalqlari dostonlarining ko‘pida uchraydigan farzandsizlik motiviga
e’tibor qarataylik: «Qissasi Sayfulmuluk» da shoh Osim farzand ko‘rmay, oxiri
Xudodan farzand so‘rab o‘g‘il ko‘radi, o‘g‘lining ismini Sayfulmuluk qo‘yadi;
«Bahrom va Gulandom» dostonida Rum mamlakati podshohi farzand ko‘rmay,
oxiri xudoning marhamati bilan farzandli bo‘ladi va o‘g‘lining ismini Bahrom
qo‘yadi. Bu voqealar har ikkiala dostonning boshida beriladi, har ikkiala dostonda
safar motiviga zamin tayyorlanadi. Shuningdek, mazkur dostonlar « Gul va
Navro‘z» dostoniga bu jihatdan hamohang. Sayfulmuluk otasi hadya qilgan to‘nda
qizning suratini ko‘rib oshiq bo‘lib qoladi. Bahrom ham Gulandomning suratini
ko‘rib oshiq bo‘ladi va hokazo… 31
[ 13, 452]
Shubhasiz, bunday uyg‘unliklar romantik dostonlarning xalq dostonlari
zaminida shakllanganini ko‘rsatadi. Shu bilan birga Sharq adabiyotida, jumladan,
turkiy xalqlar dostonlarida bu motivlar asosida shakllangan dostonlar bir-biridan
31
Rahmonov N.O’zbek adabiyoti tarixi (Eng qadimgi davrlardan XV asrning birinchi yarmigacha). «Sano-standart»
nashriyoti . – T .; 2017, 452 -bet.
41](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_42.png)
![oziqlangan va bir tizimni hosil qilgan. O‘zbek adabiyoti tarixida bu tizim aynan
«Gul va Navro‘z» dostonidan boshlanganini ham e’tirof etish kerak.
Shunday qilib, «Gul va Navro‘z» dostonida ushbu bayt keltiriladi:
Tarix sekkiz yuz o‘n to‘rt erdi hijrat
Ki naqsh ettim bu manzuri muhabbat.
Uning hijriy 814 yilda, melodiy 1411 yilda yozib tugatiganini ko‘rsatadi.
Temuriylar imperiyasi parchalanib ketib, Movarounnahr va Xuroson taxti uchun
shahzoda va amir-amaldorlar o‘rtasida qonli kurashlar avj olgan bir pallada,
davrining iste’dodli shoiri va ma’rifatparvar qalam sohibi Haydar Xorazmiy
ommaviy urushlarni qoralab, tinchlik uchun birlashish maqsadida xalqqa mazkur
asarlari orqali murojaat etdi.
O‘shul kunlarki vaqtim erdi noxush,
Tiriklik nomuloyim umre noxush,
Parishonlik bila aqlim mushavvash,
Buzulg‘on bu ko‘ngulda ming tuman g‘ash.
Na bir hamdamki ul hamsoz bo‘lg‘ay,
Na bir mahramki ul hamroz bo‘lg‘ay,
Musohib nozaninlarning firoqi,
Muosir, hamnishinlar ishtiyoqi,
Ayoq tutquchi bandu hamdamim oh,
Ayoqlik qon yutar shomu sahargoh
Ushbu misralarning tug‘ilishi bejiz emas aslida, ya’ni adib yashayotgan
zomonda bo‘layotgan ko‘ngilsizliklar, siyosiy bosimlar, oddiy xalqning
azoblanishi-yu begunohlarning qon to‘kishi, achinarlisi shuki, bularning hammasi
o‘z manfaatlarini o‘ylagan holda molu-mulk uchun talashdir, yozuvchining bularga
munosabati va iztirob-u armonlari asar davomida yanada to‘laroq va ravon
anglashiladi.
Dostonning «Sababi nazmi kitob» ida aytilishicha, Lutfiy - , (Lutfiy deb
aytib o‘tilgan N. Mallayevning O‘zbek adabiyoti tarixi kitobida) dostonini
Temurning nabiralaridan bo‘lgan Iskandar mirzoning topshirig‘i bilan yozgan.
42](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_43.png)
![Iskandar Mirzo u vaqtlarda Fors va Isfahonning hokimi bo‘lgan, Temuriy
shahzodalardan birmuncha farq qilgan hamda qobiliyatli shoir bo‘lgan. 32
[ 3, 337]
Temur va uning avlodlari adabiyot va san’atga, ilm-fanga yaqin kishilar edi.
Ba’zilari ijodkor shoir bo‘lib, ular o‘zlari she’rlar yozish bilan birga ijodkorlarga
homiylik ham qilgan. Temuriy shohlar o‘sha davrlarda (XV asrdan oldin ham)
o‘zlariga atab bag‘ishlov, biografik asarlarni buyurishgan. Jumladan,
ta’kidlaganimizdek, bu an’ana Iskandar Mirzo zamonida ham davom etib, bunday
ulug‘ ishga Haydar Xorazmiy ham qo‘l urgan.
Buyurdikim: «Bu gul faslda darhol
«Gulu Navro‘z» ning afsonasin sol»
Dostonda sevgining to‘siqlarni yengib o‘tish va o‘zgarishlarga olib keladigan
kuch xarakterlanadi. Ikki bosh qahramon, yosh yigit va qiz, dastlab ijtimoiy va
madaniy to‘siqlar bilan ajralib turadi, ammo ularning bir-biriga bo‘lgan sevgisi
oxir oqibat bu to‘siqlarni yengib chiqadi. Ushbu mavzu qahramonlarning his-
tuyg‘ularining chuqurligini va ular duch keladigan qiyinchiliklarni ko‘rsatadigan
bir qator yorqin va ta’sirli sahnalar orqali o‘rganiladi.
«Gul va Navro‘z» mavzusi turkiy va forsiy adabiyotda an’anaviy mavzu -
yigit va qiz o‘rtasidagi muhabbat qissasidir. Biroq, Haydar Xorazmiy o‘zining
ramziy til va obrazlar yordamida bu tanish mavzuni yuksaklarga ko‘tardi.
Dostondagi timsollar olami boy va rang-barang bo‘lib, har bir personaj va predmet
o‘zining lug‘aviy ma’nosidan tashqari biror narsani ifodalaydi.
Asarning ramziy timsollari:
Navro‘z -yangi kun, yangi yil boshlanishidagi dastlabki kun.
Gul- go‘zallik ramzi, bahor faslining darakchisi, chiroyi.
Farruh -go‘zal, qutlug‘, muborak, qutlug‘ yuzli.
Navshod -xalqining go‘zalligi va chiroyi bilan mashhur bo‘lgan shahar nomi.
Farhor -orasta, chiroyli, shinam joy (uning Gul tug‘ilgan mamlakat sifatida talqin
qilinishi bejiz emas)
Mushkin -mushk hidli.
32
Натан Маллаев. Ўзбек адабиёти тарихи ( 1-китоб).«Ўқитувчи » нашриёти, 1965-й, 346-бет
43](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_44.png)
![Rafi’- oliy, baland.
Yaldo- qish faslidagi eng izg‘irin, qahraton, uzun va qorong‘u kecha.
Bahman- qish faslidagi eng ayozli kunlar.
Najd- to‘siq, yerning ma’lum bir baland joylashgan qismi.
Demak, asardagi obrazlar tizimi haqida so‘z yuritadigan bo‘lsak, avvalo,
bosh qahrmon « Navro‘z» syujetiga chuqurroq to‘xtalmoqchimiz. Navro‘zning asl
genezisi qanday?, Navro‘z nimaning ramzi-yu qanday qilib asarlarda ramziylik
yaratib kelmoqda? - kabi savollarga javob qidiramiz.
Navro‘z obrazining ramziyligi . Navro‘z- Sharq xalqlarining jumladan,
O‘rta Osiyo xalqlarining qadimiy, an’anaviy bayrami. Besh ming yillik tarixga ega
bu bayram inson ichki olamining yosharish yangilanishi va tabiat uyg‘unligi
ramzidir.
Afsonalarning aksariyati Navro‘zni vujudga kelishini afsonaviy Jamshid
nomi bilan bog‘laydi. Qadimgi Eron afsonalarining birida hikoya qilinishicha,
Navro‘z Jamshid podsho bo‘lib taxtga o‘tirgan kundir. U o‘ziga shohona taxt
yasatdi, har xil qimmatbaho toshlar bilan jilo berilgan necha turli dur javohirlar
qadalgan qimmatbaho tojini kiyib, tong mahali taxtga o‘tiribdi. Shu payt quyosh
chiqib oftobning zarrin nurlari Jamshidning toj-u taxtini yoritibdi. Butun tevarak
atrof munavvar bo‘lib ketibdi. Bu g‘aroyibotni ko‘rgan ulus ajablanib Jamshid
taxtga o‘tirgan kunni «Navro‘z» ya’ni «yangi kun» deya e’tirof qilishgan ekan.
Shunga o‘xshash ma’lumotlar qadimgi yodgorliklarimiz Avestoda
shuningdek, xalq qo‘shiqlari, bahor madhiyasi Mahmud Koshg‘ariyning «Devonu
lug‘otit turk» asaridan qolaversa, Abu Rayhon Beruniy ham «xalqlardan qolgan
yodgorliklar» kitobidan joy olgan. Beruniy mazkur asarida Quyosh yili hisobida
yilning birinchi oyi deb sanalgan Farvardin oyi to‘g‘risida so‘zlab : «Bu oyning
birinchi kuni Navro‘zdir, -deydi, -Navro‘z olamning boshlanishi va yaratilishiga
dalil qilingan» deya izoh berib o‘tgan.
Navro‘z bayramiga bag‘ishlangan dastlabki yozma badiiy asar fors tojik
adabiyotining yetuk namoyondasi Umar Xayyom ijodiga mansub bo‘lgan
44](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_45.png)
![«Navro‘znoma» deb qaraladi. Bu haqida Hamidjon Homidiyning «Daholar
davrasi» da berilgan quyidagi ma’lumotga ko‘zimiz tushadi.
«Navro‘znoma» asari juda katta tarixiy, ma’rifiy ahamiyatga ega. Zeroki,
unda muallif Sharq xalqlarining qadimiy udumlarini, xususan, Navro‘zning xalq
bayrami sifatida rasm bo‘lishi tarixini batafsil yoritgan, u bilan bog‘liq naql-u
rivoyatlarni keltirgan. «Navro‘znoma» omiyona til –xalq jonli tiliga yaqin bir ibora
ifodalarda yozilgani uchun yengil o‘qiladi. U XII asr forsiy tildagi nasrning eng
yaxshi namunasi hisoblanadi. 33
[23, 102]
Yetuk mutafakkir, ulug‘ zot Alisher Navoiy ijodida ham Navro‘z ta’rifini
ko‘p o‘rinlarda uchratamiz . Jumladan, «Tarixi mulki Ajam», «Mahbub ul qulb»,
«Holoti Pahlavon Muhammad», «Munshoat» kabi nasriy asarlarida ham Navro‘z
bilan bog‘liq fikr-mulohazalar, ta’rif-u tavsiflar, obrazli iboralar, betakror
qofiyalarga duch kelamiz. Navoiyning nasrda yozgan ma’lumotlari Firdavsiyning
«Shohnoma» sida bitgan quyidagi baytlarni yodga soladi.
Yil boshi Xurmuzu edi farvardin,
Dilda na g‘am qoldi, na adovatkin
Bu baxtiyor kunni o‘shandan buyon
Shohlardan yodgor deb bilurlar hamon. 34
[24, 30]
Hazrat Alisher Navoiy o‘z asarlarida bahor fasli bilan bog‘liq tasvirlarni ham
maroq bilan yozar ekan, Navro‘zni ham tilga olgan va buning yorqin misoli «Layli
va Majnun» dostonida bitgan bahor vasfi nomli bobidir. Uni qaysidir ma’noda
ulug‘ shoirning bahor va Navro‘z haqidagi hayratlari deyish mumkin.
Bu damki esib nasimi Navro‘z,
Gul atrini qildi majlisafro‘z.
Bog‘ o‘ldi bahordin gulafshon
Sunbul bu gul uzra kokulafshon,
Bu faslda azmi gulshan etgay,
Bo‘ston haramini maskan etgay. 35
[9, 59]
33
H. Homidiy. Daholar Davrasi. «O’qituvchi» nashriyot – matbaa ijodiy uyi. Toshkent: 2011, 102-bet.
34
Абулқосим Фирдавсий.Шоҳнома.Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти.- Т.; 1984, 30-бет.
35
Alisher Navoiy. 20 tomlik, MAT. Xamsa. Layli va Majnun.T; «Fan», 1992, 59-bet.
45](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_46.png)
![Navro‘z nasimi esib turgan shu damda Majnun o‘zining va jismoniy holatini
birma-bir sharhlaydi.
«Saddi Iskandar» dostoning 19-bobida shoir Navro‘zni butun borliqni birdek
saxiylik bilan yashnatuvchi bahor fasli hamda tog‘-u toshga yog‘uvchi bahorning
serob qut yomg‘irlari va butun xalq umid-u shukrona bilan orziqib kutadigan
yilboshi bayrami ma’nolarida san’atkorona qo‘llagan adolat barchaning tengligidir
degan ijtimoiy fikrlariga tamsil qilib keltirgan va ulug‘ shoir Navro‘z so‘zini
qofiyaga chiqarib «navro‘zdek» «jahonso‘zdek» kabi qofiyalar yaratgan.
Adolat aro fasli Navro‘zdek
Siyosatda balki jahonso‘zdek. 36
[ 10, 81]
Bunday go‘zal o‘xshatish va betakror poetik mahorat faqat Navoiy ijodida
uchraydi. Yana bir o‘rinda Navoiyning eng yetuk, go‘zal g‘azallaridan. U navro‘z
bayrami munosabati bilan hayotsevarlik, yaxshilik, shodlik, quvnoqlik, go‘zallik
targ‘ibiga bag‘ishlab yozilgan.
Muvofiq kiydilar, bo‘lmish magar Navro‘z ila bayram,
Chaman sarvi yoshil xil’at, mening sarvi ravonim ham.
Mazkur g‘azal 20 jildlik Mukammal asarlar to‘plami 6-jildidan o‘rin olgan
«Favoid ul-kibar» devoniga kiritilgan 420-g‘azal. U 7 baytdan iborat. Asar
Navoiyning musajja g‘azallaridan biri. U yuksak mahorat bilan, betakror badiiyat
namunasi sifatida yaratilgan. 37
[8, 261-, 262-b]
Musaffo nafosat va dilkash go‘zallik shaydosi Atoyi «Navro‘zi olam» tashrifini
quyidagi g‘azalda tarannum etadi.
Soqiyo, ketur mayi gulgunki xush damdur bukun
Olami farxundayi Navro‘zi olamdir bukun 38
[6, 175]
Soqiyga murojaat bilan boshlangan mazkur to‘qqiz baytli g‘azalda gulgun may
talab qilinib, bugun qutlug‘ Navro‘z olam ekanligi e’tirof etiladi.
36
Navoiy. 20 tomlik, MAT. Xamsa. Saddi Iskandar. – T .; «Fan», 1992, 81-bet
37
Nusratillo Ataullo o’g’li Jumaxo’ja, I. I. Adizova. O’zbek adabiyoti tarixi. - T. ; «NOSHIR» -2019, 261-262-bet
38
Vohidov R. , Eshonqulov H. O’zbek mumtoz adabiyoti tarixi. - T. ; O’zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Adabiyot
jamg’armasi nashriyoti, 2006-yil, 175-bet
46](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_47.png)
![Shu bois bu xush kunni ishqsiz tasavvur etish mumkin emas. Shoir Iso
Masihning jon baxsh etish amolini Navro‘zi olam kelgan kundagi tong shamoliga
ko‘chirib, tabiatning uyg‘onishini go‘zal lavhalarda tasvirlaydi.
Navro‘z obrazi . Endi esa «Gul va Navro‘z» dostonida Navro‘z qanday
xususiyatlarni o‘zida jamlagan va aynan qaysi xislatlari bilan kitobxonga o‘rnak
bo‘la oladi kabi savollarga javob qidiradigan bo‘lsak, darhaqiqat, Navro‘z-
dostonning bosh qahramoni.
Hazrat Alisher Navoiy «Farhod va Shirin» dostonida Farhod obrazi orqali
har tomonlama ideal, komil inson haqidagi gumanistik qarashlarini ifoda etib, unda
eng yuksak insoniy fazilatlarni madh etgan bo‘lsa, Haydar Xorazmiy ham xuddi
shuningdek, Navro‘zning mukammal epik obrazini Farhodga muqoyasa qiladi.
Farhod bilan Navro‘z obrazlari o‘rtasida judayam ko‘p ko‘rinishlarda
o‘xshashliklar kuzatilsada, dostonda Navro‘z ham chin sevgisi uchun ajdarho va
devni yenggan bo‘lsada, ammo Navro‘z Farhodchalik afsonaviy kuch-qudratga ega
emas. Farhod qadimgi mif va afsonalarda ko‘rsatilgan kuchli pahlavon va tog‘-u
toshlarni qalqon qilguchi qahramon.
Dostondagi asosiy voqea Navro‘zning tug‘ilishidan boshlanadi va u bilan
birga o‘sadi, rivojlanadi. Navro‘z yosh bolalik chog‘idanoq yaxshi sifat va
fazilatlar orttira boradi, u turli bilimlarni egallab oladi, ov, sipohiylik ishi va
boshqalar bilan shug‘ullanadi:
Kichik yoshdan qamuq fanlarni bildi,
Ko‘pin o‘z aqli birla fahm qildi.
Ne turdi bir nafas, ne urdi bir dam,
Tamom o‘rgandi, bildi barcha irdam,
Gahe qush qushlamoq, gah ovlamoqda,
Kiyik nemlamoq, arslon quvlamoqda…. 39
[18, 4]
Ammo jahondagi barcha bilimlarni egallash, hunarlardan xabardor bo‘lish
hali yetuk inson bo‘lish degani emas. Navro‘z o‘zini o‘rab turgan muhit ta’siriga
39
Лутфий.Гул ва Наврўз. «Ўқитувчи» нашриёти. Тошкент- 1974, 4-бет
47](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_48.png)
![beriladi va aysh-ishratga, xudbinlik kayfiyatlariga o‘ralashib qoladi. Bu o‘ziga xos
“o‘tish» davri edi. U may kosada o‘z husn-jamolini ko‘rib o‘ziga oshiq bo‘ladi.
Uni bu xoldan chiqarish va ulug‘ maqsadlar sari yo‘naltirish lozim edi. Xorazmiy
shu o‘rinda sevgi qudratidan foydalanadi. Otashin muhabbatgina Navro‘zni
xudbinlik botqog‘idan qutqarishi mumkin edi, shunday bo‘ldi ham. Shundan so‘ng
u ko‘plab mashaqqatlarni boshidan kechiradi, qiyinchiliklarga mardonavor bardosh
beradi. Bora-bora u shoh saltanatidan muhabbatni ustun qo‘yish darajasiga yetadi,
sevgi va sadoqat uning e’tiqodiga aylanadi. Navro‘zning o‘zi bu holni quyidagicha
sharhlaydi:
«Sabotek bu chaman farroshidurmen,
Ne yerga borsa, gul yo‘ldoshidurmen.
Qilib yakruya dunyodin ishimni,
Qo‘yubdurmen oyog‘ina boshimni.
Meni man etmangiz, kirmang qonimga,
Gar o‘lsam yo‘lidaminnat jonima.
Tilosun, gar tilomosun meni Gul,
Qulidurmen bulincha tuprog‘im kul.
Men ul menkim, ayog‘ining izimen,
Agar o‘lsam, busog‘osi tuzimen…» 40
[18, 44]
Samimiy sevgi uni jasoratga, kurashga undaydi, kurashlar uni har
tomonlama chiniqtiradi, nihoyat u adolatparvar, xalqparvar inson bo‘lib yetishadi.
Ezgulik va odamiylik uning eng a’lo sifati bo‘lib qoladi. Navro‘z miskinlarga
mushfiq, dardmanlarga malham bo‘ladi. Asar so‘ngida g‘amxo‘r va ma’rifatparvar
shoh sifatida saltanat tepasiga ko‘tariladi va el-yurtni shod-xurram qiladi. Navro‘z-
muborak « yangi kun » , bahorning ko‘rkiga ko‘rk qo‘shuvchi fusunkor kun
bo‘lganligi bois, Navshod hukmdoriga baxtli va qutlug‘ kunni baxsh
etadi.Dostonda ham kulminatsion va tadrijiy voqealar ortida turuvchi bosh
qahramon.
40
Лутфий.Гул ва Наврўз. «Ўқитувчи» нашриёти. Тошкент- 1974, 44-бет
48](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_49.png)
![Gul obrazi. Gul aql-farosatda yetuk, husnu malohatda barkamol qiz. U
ma’naviy jihatdan ham taxsinga sazovor. U Farxor mamlakatining malikasi
bo‘lishiga qaramay, aksariyat saroy xonimlari singari axloqan tuban, oqbilak va
tantiq emas. Gul o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ya oladigan va unga erishish yo‘lida
g‘ovlardan hayiqmaydigan jasorat egasi. Gul obrazi nozik did va go‘zal hilqat
egasi bo‘lsada:
Bute, ne but, magar huri parizod,
Tani nozik, bo‘yi, chun sarvi ozod
Parishon sochlari gul yaprog‘inda,
Tuman ming shivalar har boqmog‘inda, 41
[18,6-bet]
mardlik bobida hech qaysi o‘g‘londan qolishmasdi. Demak, “Mehrobdan chayon»
dagi Ra’no jasorati yangilik emas ekan-da. Gul ham o‘z maqsadlariga erishish
yo‘lida Navro‘zdan kam azob-uqubat chekmaydi. U janglarda mardlik ko‘rsatadi,
dushmanga shafqatsiz, o‘z baxt-u saodati uchun kurashuvchi inson sifatida
namoyon bo‘ladi. Xuddi shu fazilatlari tufayli u murod-maqsadiga yetadi.
Navro‘z va Gul shunday ilohiy ishqning asiri ediki, unga erishish yo‘lida
hech qanday to‘siqlarga qaramay o‘z maqsadi sari kurashishdan to‘xtamadi. Yaldo
ismli qonxo‘r zindoniga tushdilar, devlar manziliga duch keldilar, turli daryo
to‘fonlarida bir birlaridan ayro bo‘ldilar, ammo har ikkisi ham segilisi visoliga
yetmoqlik uchun jonini fido qilgudek tavakkal ish tutdilar. Vafo va sadoqat,
mardlik va jasorat, elparvar va oliyjanoblik kabi xislatlarni o‘zida ja’m qilgan bu
muhabbat ikki sevishganni har qanday dahshatli kuchlardan qutqara oldi.
Kishi kim ishq birla oshnodur,
Anga har dam falakdin ming jafodur…,
Balodur sarbasar ishqi jahonso‘z,
Kim o‘rtar mubtalolarni shabu ro‘z.
Er o‘g‘likim qadam qo‘ysa bu yo‘lda,
Qadam boshdin kerakdur, joni qo‘lda.
41
Лутфий.Гул ва Наврўз. «Ўқитувчи» нашриёти. Тошкент- 1974, 6-бет
49](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_50.png)
![Dostonda qo‘llangan barcha timsollar nomlari «Navro‘z», «Gul», «Farruh»,
«Mushkin», «Bahman», Man xoni «Rafi», Adan xoni «Badi», «Yaldo», «Bulbul»,
«Savsan», «Shayx Najdi» va boshqalar ramziylik anglatadi. Ularning har biri
dostondagi asosiy voqea yoki ma’lum epizodning rivojida, konfliktlarning
tug‘ilishi yoki hal etilishida ma’lum o‘rin tutadi, ijobiy yoki salbiy xislatlari bilan
namoyon bo‘ladi. Asarning o‘ziga xos xarakterli jihatlaridan biri shuki, har bir
qahramonga qisqa bo‘lsada xarakteristika berib o‘tiladi, hatto u salbiy obraz
bo‘lsa-da.
Bore di anda bir zangiyi xunxor,
Zuxaldin naxsroq, Mirrixi kirdor.
O‘rininda ichib qon qonmaguvchi
Yonar o‘tdin yuzu rib yonmaguvchi.
Oti Yaldo, yuzi yaldo tunidek,
Ko‘zi do‘zax, bo‘yi mashxar kunitek. 42
[18, 48]
Shoir shu kabi betakror tashbehlarni qo‘llab o‘tadi. Yoki shayx Najdi haqida
shunday yozadi:
Eshikdin utru chiqdi bir azozil,
Muxaqqah loyiqi tayran abobil. 43
[18, 52]
Bundan tashqari, dostonda to‘rt hukmdor obraz ishtirok etgan bo‘lib, ulardan
Navshod shohi Farruh o‘zining adolatparvarligi, ma’rifat yo‘lini ko‘zlovchi
mehribon ota, farzandi uchun har nega tayyorligi kabi qator xususiyatlarga egaligi
bilan ajralib turadi. Farruh qanchalik «adlu dodi mashhur», «cheriki benihoyat»
bo‘lmasin keksaygan chog‘ida bir farzandga, merosxo‘rga zor edi.
Oti Farruh, o‘zi farxunda axtar,
Aning hukminda ul iqlimu kishvar.
Qamuq olamda adlu dodi mashhur,
Cheriki benihoyat, mulki ma’mur.
42
Лутфий.Гул ва Наврўз. «Ўқитувчи» нашриёти. Тошкент- 1974, 48-бет
43
Лутфий.Гул ва Наврўз. «Ўқитувчи» нашриёти. Тошкент- 1974, 52-бет
50](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_51.png)
![Jahondin bir o‘g‘ulg‘a orzumand,
Mungi yo‘q hech nimadin g‘ayri farzand. [18, 3]
Tun-u kun Allohga qilgan iltijolari va aytgan hamdlari natijasida xudo xonga
bir o‘gil farzand ato etdi, farzand ko‘rgan keksa podsho sevinib, el-yurtni shod-u
xurram qilish maqsadida butun xazinasini sochdi, ehson qildi, bandilarni
zindondan xalos etdi.
Sevungandin otosi ganjni ochdi,
Nekim qozg‘ong‘anin olamga sochdi.
Uluq to‘ylar qilib, ishratlar etti,
Yarotqon birla ko‘p niyatlar etti.
Ulusta mustahiqlarni qilib shod,
Ham ul dam bandilarni qildi ozod. [18, 4]
E’tibor beradigan bo‘lsak, dostonining badiiy ko‘lamdorligi va necha asrlar
mobaynida o‘zining mohiyatini yo‘qotmay kelishi xalq og‘zaki ijodining bitmas
tuganmas sarchashmalaridan sug‘orilganligidan dalolat. «Dostonda mavzu va
g‘oya, obrazlarga xos xususiyatlar boshqa dostonlardagi kabi an’anaviylik hamda
xalq og‘zaki ijodining ta’siri yaqqol namoyon bo‘ladi. Gul va Navro‘z»
dostonining kirish qismidan boshlanib asar yakuniga qadar xalq ertak va dostonlari
bilan hamohang bir motivga duch kelamiz. Misol uchun, boy-u badavlat bo‘lgan
Navshod elining shohi Farruhning bir farzandga zorligi, Navro‘z dunyoga kelib
tug‘ma istedod va zehnli bo‘lishi, u ham o‘zini ko‘zguda ko‘rgach o‘ziga oshiq
bo‘lgani yoki sevgi o‘tida yonib hushidan ayrilishi-yu Gulning visoliga yetishish
uchun o‘zini har qanday to‘siqlarga fido qilganini ishqiy qahramonlik
dostonlaridagi voqealar rivojiga muqoyasa qilamiz.
Yuqorida fikr bildirilgan personajlardan tashqari yana boshqa Farxor
hukmdori Mushkin syujeti ham alohida e’tiborga ega timsoldir. U adolatpesha deb
aytilsa-da, biroq o‘z qizining taqdiri uchun zolim va befarqlarcha ish ko‘rgani-johil
ota, u qizi Gulni «yetti parda» ichida saqlaydi va uning istak va orzusi bilan
hisoblashmay Chin xoqoniga tortiq qiladi.
51](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_52.png)
![Bulbul do‘stlik timsoli bo‘lib, u Navro‘z bilan tanishib uning sevgi dardidan
xabardor bo‘lganidan boshlab murod-maqsadlariga yetguniga qadar qahramonlik
ko‘rsatgan timsoldir.
Savsan Gulni yoshligidan katta qilgan enagasi bo‘lib, saroy muhiti va feodal
urushlar ta’sirida Gulga o‘rinsiz malomatlar qilib, uni taqdirga ko‘nishga va
otasining hukmiga rozi bo‘lib xoqonga erga tegishga undasa-da, ammo Gulning
dard-alamlariga sherik bo‘lib uni baxtli-saodatli bo‘lishini istovchi obraz.
Dostonning qisqacha mazmuni. Navshod mamlakatining shohi Farruh
befarzand edi. Nihoyat, shoh navro‘z kuni bir o‘g‘il ko‘radi. Bola navro‘z kuni
tug‘ilganlidi uchun uning ismini Navro‘z qo‘yadilar. Navro‘z aqilli, ko‘p hunar
egasi, ilmga chanqoq bo‘lib o‘sadi. Kunlardan bir kun Navro‘z do‘stlari davrasida
dunyo go‘zallari haqida suhbatlashib o‘tirgan edi, qadahdagi mayga qarab,
o‘zining aksini ko‘rib, o‘z go‘zalligiga mahliyo bo‘lib qoladi. Navro‘z do‘stlaridan
ko‘zgu so‘raydi. Uning qo‘liga bir ko‘zgu tutqazishadi. Navro‘z oynadagi o‘z
aksini ko‘rib, hushidan ketib yiqiladi. Shundan keyin Navro‘z tush ko‘radi.
Tushida Farxor mamlakatining malikasi Gulni ko‘rib unga oshiq-u beqaror, ishqda
o‘zligini yo‘qotgan kishiga aylanadi. Gul haqida ma’lumot to‘plab uni topish –
ko‘nglidagi eng xayrli va xatarli ishni ado etish uchun otasidan rizolik so‘raydi.
Otasi Farruh ham yakka-yu yolg‘iz o‘g‘lini bunday xatarli safarga jo‘natgisi
kelmasada, ammo shahzodaning ko‘ngliga qarshi bora olmasligini ham anglagach
unga hamroh etib Bahmanni qo‘shib yuboradi. Bahmanni shahzodaning xavfsizligi
emas, balki uning mol-dunyo, xazinalari qiziqtirib Navro‘z o‘ziga “sodiq” deb
bilgan Bahman yarim yo‘lda razil niyatini ishga solib unga erishishga muvaffaq
bo‘ladi. Bahman Navro‘zni chuqur uyqudaligi vaqtida yonidagi bor mol-mulkini
sheriklari bilan olib qochib ketadi. Shunday bo‘lsada Navro‘z Farxorga yetib borib
Bulbul va Savsanning ko‘rsatgan sa’y-harakatlari natijasida sevishganlar ilk bora
uchrashishadi. Navro‘z Gulni nihoyat qidirib topdi. Ammo Bu paytda Gul Chin
xoqoniga unashtirilib qo‘yilgan va uzatilayotgan edi. Navro‘z Gul bilan ahdlashib
qochish rejasini tuzib, birgalikda yashirincha qochishadilar. Lekin qochish paytida
ikkovlari Yaldo Zangi qo‘liga tushib, qaytadan xoqon saroyiga yuboriladilar. U
52](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_53.png)
![yerda qamoqda saqlanadi. Ammo ikkinchi marta qochishga muvaffaq bo‘ladilar.
G‘urbat va musofirlik yo‘lida azob va mashaqqat chekib, qandaydir bir daryoga
yetib boradilar. Ular kemada ketayotganlarida dengizda bo‘ron ko‘tarilib, kema
halokatga uchraydi-kemalari ikkiga bo‘linib ketadi. Dengiz to‘lqini Navro‘zni
Yaman mamlakatiga olib ketadi. Gulni esa to‘lqinlar Adan mamlakati tomonga
oqizib ketadi. Gul to‘fondan xalos bo‘lib sog‘-omon sohilga chiqadi.
Gul dengizdan qutilib chiqqandan keyin Adan mamlakati chegarasiga borib
qoladi. Uni odamlar, Adan mamalakatiga boradigan yo‘llar xatarli deb
ogohlantiradilar. U yo‘lda arslonlar uya qurgan yerdan chiqib qoladi va yirtqich
arslonlarni yengadi.
Adan va Yaman mamlakatlari bir-biriga azaldan dushman edilar. Gul
nihoyatda tadbirli, jasur qiz bo‘lganligi uchun Adan g‘avvoslarini vahshiy
hayvonlar hujumidan qutqarib qoladi. Gulning ko‘rsatgan jasoratlariga guvoh
bo‘lgan Adan shohi Badi’ qoyil qolib, uni o‘z qo‘shiniga bosh qilib tayinlaydi va
yaman davlatiga qarshi urushda foydalanmoqchi bo‘ladi. Yaman shohi Rafi’ ham
Navro‘zni qo‘shiniga lashkarboshi qilib tayinlaydi va Yaman davlati qo‘shinlariga
qarshi jangga otlantiradi. Ikki davlat o‘rtasida jang boshlanadi. Gul jang oldidan
Yaman tomonga choparlar yuboradi. Yaman shohining Bahrom degan
lashkarboshisi bor edi. Bahrom «qonxo‘r» va «zolim» laqablari bor edi. U
Navro‘zga hasad qilib yurardi. Shuning uchun u jang maydoniga birinchilardan
bo‘lib chiqadi. Jang maydonida Gul Bahromga qilich tortib chopib tashlaydi. Shu
payt Navro‘z na’ra tortib maydonga otiladi va ikki sarkarda yakkama-yakka
olishuvga tayyorlanadilar. olishuv avjiga chiqqan paytda Gul Navro‘zni ovozidan
tanib qoladi va hushidan ketib yerga yiqiladi. Niqobdagi lashkarboshi Gul ekanini
Navro‘z sezib qoladi va qilichini uloqtirib, o‘zini Gulning bag‘riga otadi.
Bu voqeadan keyin Yaman va Adan podshohlari urushni to‘xtadilar. Har
ikkiala mamlakat shohlari Gul bilan Navro‘zga qattiq bog‘lanib, ularga suyanib
qoladilar. Shu orada farzandlarini sarson-sargardon, yurtma-yurt izlab yurgan
Navro‘z bilan Gulning otalari kelib qoladilar. Har ikkiala sevishgan yoshlar
qayerda yashashlari kerakligi to‘g‘risida hammalari o‘zaro bahslashadilar. Shunda
53](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_54.png)
![Navro‘zning otasi Farruh bahslashayotgan shohlarga mamlakatlarni birlashtirib,
hamjihat bo‘lib yashashni taklif qiladi. Hukmdorlar Farruhning maslahatini qabul
qiladilar. So‘ngra hukmdorlar o‘zaro yarashishadi va barcha adovatlar unitiladi.
Adan va Yaman podshohligidagi hukmdorlar Gul va Navro‘z bilan birgalikda haj
safariga borishadi. Farxor, Adan, Yaman va Navshod davlatlari birlashadi va
Navro‘z birlashtirligan davlatlarning yagona shohiga aylanadi. Barchalari baxt-
saodatga erishib Navro‘z birlashgan mamlakatni adolat bilan idora qila boshlaydi.
Shu bilan doston voqealariga yakun yasaladi.
«Gul va Navro‘z»dostonining so‘ngida “Podshoh madhi bilan kitob
xotimasi” nomidagi yakuniy bobida avtor Iskandar Mirzoni madh etib, uning
hislatlari va davlat boshqaruvidagi ko‘rsatayotgan karomatlari, yaxshiliklarini tilga
oladi.
Mavlono Haydar Xorazmiyning qalamiga tegishli bo‘lgan mazkur «Gul va
Navro‘z» asl doston hamd va na’t, dostonning yozilish sababi bilan birgalikda
1307 baytni tashkil etadi. Asardagi hodisalar matnda berilgan kichik sarlavhalar
ostida hikoya qilinadi; sarlavhalar soni yuzdan ortiqroq.
Shunday qilib, aruzning hazaj bahrida bitilgan «Gul va Navro‘z”» dostoni
tilining soddaligi, xalq jonli tilidagi so‘zlar bilan boyitilganligi va ravon uslubda
yozilganligi, timsollar olamining o‘ziga xosligi, tasviriy ifodalarning o‘zgacha
qolipda o‘z o‘rnini topganligi va badiiy salohiyatining kengligi bilan o‘zbek adabiy
tilining rivoji uchun yangi bir tuhfa bo‘ldi.
«Gul va Navro‘z» mavzuiy boyligidan tashqari, she’riy masalalari bilan ham
e’tiborga molik. Haydar Xorazmiyning til va shakl mahorati butun dostonda
yaqqol namoyon bo‘ladi, uning qofiya, o‘lchov, tasvir vositalaridan foydalanishi
asarning hissiy ta’sirchanligiga xizmat qiladi. Uning yozuvi ham go‘zal, ham
tushunarli, dostonni o‘qish kishini zavqlantiradi. Shuningdek, ijodkorning
markazlashgan davlat va adolatli shoh haqidagi qarashlari ham o‘z ifodasini
dostonning «Podshoh madhi bila kitob xotimasi» nomli so‘nggi bobida doston
muallifi Sulton Iskandarning kuch qudrati-yu adolatini o‘zgacha badiiy tasvirlar
orqali ta’riflagan. Asar yakunida to‘rt: Navshod, Farxor, Adan, Yaman
54](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_55.png)
![mamlakatining birlashuvi orqali Temur saltanatining inqirozga yuz tutganligini va
uning kelajagini saqlash, temuriy shahzodalarni birlashtirishga da’vat etadi.
«Navro‘z va Gulning sevgi sarguzashtlari orqali O‘rta Osiyo va Xurosonning XV
asrdagi hayoti uchun nihoyatda muhim bo‘lgan markazlashgan davlat tuzish
g‘oyasi ilgari suriladi. Mamlakatni xarobaga aylantiruvchi g‘oyalar qoralanadi.
Adolatparvarlik, ilm-hunar, ma’rifatparvarlik, do‘stlik ulug‘lanadi.
Dostonda Navro‘z bilan Gul yuksak insoniy fazilatlarga ega bo‘lgan
qahramonlar sifatida gavdalanadilar. Ular butun hikoya davomida johillik,
munofiqlik, riyokorlikka qarshi kurashadilar. Doston xalq og‘zaki ijodiyoti
asarlariga xos optimistik xotima bilan tugaydi. » 44
[19, 8-bet]
«Gul va Navro‘z» dostoni aruzning hazaj bahrida yozilib, asar sodda va
o‘quvchiga tushunarli uslubda yozilgan. Hamda istiora, tashbeh, mubolag‘a va
jonlantirish san’atlarining ishtiroki dostonni yanada adabiy qiymatini oshirgan .
Doston kompozitsiyasi bir necha qismlarga bo‘lingan bo‘lib, ularning har
biri bosh qahramon sayohatining turli bosqichini ifodalaydi. Birinchi qism
qahramonni tanishtiradi va uning sayohati uchun zamin yaratadi, o‘rta qismda
uning personajlar va to‘siqlar bilan uchrashishi batafsil bayon qilinadi. Dostonning
yakuniy qismi asarning barcha turli mavzularini birlashtirib, dramatik yakun bilan
yakunlanadi. Dostondagi timsollar olami keng va murakkabdir. Shoir Doston
boshidan yakuniy qismiga qadar so‘z qo‘llashi, so‘zni ma’no mohiyatiga etibor
berishi katta ahamiyatga ega hisoblanadi. Chunki har bir asardan o‘rin olayotgan
qahramonlar va ularning sifatlari, qolaversa joy nomlari ham izchil va muhim
tarkibga ega. Gullar hayot, go‘zallik va poklik ramzi sifatida ishlatilganligi boisdan
Navro‘z bahorning ilk kuni go‘zallikning shaydosi misolida, borliqdan go‘zallikni
qidirayotganga, yo‘lida uchrovchi barcha xunuk yovuzliklarga barham
berayotganiga o‘xshaydi go‘yo. Bunda tikanlar esa qiyinchilik va azob-uqubatlarni
ifodalaydi. Doston zulm va zulmdan xoli ideal dunyoni tasvirlashi bilan mashhur.
Asar shohga xos olijanob fazilatlarni ifodalovchi Navro‘z obrazi atrofida yotadi. U
adolatli mehribon bo‘lib, uning hukmronligi tinchlik, farovonlik bilan ajralib
44
Лутфий. Сенсан севарим.Т. ; Адабиёт ва санъат н.1987, 8-бет.
55](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_56.png)
![turadi. Boshqa bosh qahramon-hayotning go‘zalligi va nozikligini ifodalovchi
shaxs Guldir.
3.2. Badiiy tasvir vositalarining doston g‘oyasini ifoda etishdagi o‘rni
U yoki bu shoir ijodiga, yoki ma’lum bir badiiy asarga baho berilar ekan,
uning nimani emas qanday tasvirlaganiga e’tibor qaratilgan holda, ijodkor
ifodalayotgan o‘z aksini topgan ijtimoiy-siyosiy, falsafiy-axloqiy, ma’rifiy-
tarbiyaviy muammolar mohiyati va ko‘lami, badiiy timsollar jilosi bilan bir vaqtda
badiiy tasvir vositalarning rang-barangligi, asar mazmunini ochishdagi ahamiyati
alohida ahamiyat kasb etadi.
«Gul va Navro‘z» - muhabbat dostoni. Asarning nomi ham ramziy ma’noni
ifoda etadi. Zero, Navro‘z bahorning, Gul esa tabiatning ramzi sifatida qadim-
qadimdan kuylanib kelgan. Shoir har bir obrazni tasvirlashda o‘ziga xos badiiy
vositalardan foydalanishga harakat qiladi. Ayniqsa, xalq og‘zaki ijodi
na’munalarini ko‘proq qo‘llash, voqealar bayonidagi xayoliy yoki fantastik
unsurlar, tush ko‘rish, qahramonlar sarguzashtlaridagi g‘ayritabiiylik, bayonda
mubolag‘aning ustunligi kabilar buning yorqin ifodasi sanaladi. Dostonda
mubolag‘a, ta’did, jonlantirish, istiora, tashxis, tashbeh kabilarning katta o‘rin
egallaydi. Shoir bu kabi she’riy san’atlardan foydalanib, asarning yanada
hayotiyligi, ta’sirchanligi, badiiy asarda ishtirok etayotgan lirik va epik
timsollarning yanada yorqin gavdalanishi, baytlardagi ohangdorlik va musiqiylikni
ta’minlashga harakat qilgan. Dostonda asosan ta’did san’ati ko‘p marotaba
qo‘llangan. Ta’did fikr rivoji, ketma-ketlik, tadrijiylikni anglatadi. U Grammatik
qurilmalarning bir xil shaklidan uzviy foydalanish orqali ham yuzaga chiqishi
mumkin bo‘ladi. Haydar Xorazmiy ta’rificha:
Ki Navshod elida bor erdi bir shoh,
Kelurdin voqif-u ketgandin ogoh.
Oti Farruh, o‘zi farxunda axtar,
Aning hukminda ul iqlim-u kishvar
Qamuq olamda adl-u dodi mashhur,
benihoyat, mulki ma’mur. ( ta’did san’ati )
56](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_57.png)
![Parchada Farruhga xos bo‘lgan sifatlar go‘yoki «sanab» o‘tilmoqda, uning
yaxshi hislatlari ketma-ket, izchillikda yoritilib berilyapti. Yoki bo‘lmasa:
Tugandi sabri, oromi, qarori,
Yig‘i ko‘p bo‘ldi, haddin oshdi zori.
Ushbu baytda esa ta’did Navro‘zning ruhiy holatidagi o‘zgarishlarni jonli
ko‘rsatish uchun qo‘l kelgan.
Bundan tashqari, tashbehlar ham asarda kechayotgan muayyan voqealar,
ayniqsa, personajlar ruhiyatini, shaxsiyatini aniqroq, ta’sirliroq qilib
gavdalantirishda o‘z samarasini ko‘rsatgan.
Agar jonsen, neteg tandin yiroqsen,
Qorong‘u ko‘nglimiz ichra chiroqsen.
Bu o‘rinda tashbeh yordamida Gul zulmat aro qolgan ko‘ngil ichidagi
chiroqqa o‘xshatilmoqda.
Chu Farxor otini shah go‘sh qildi,
Ichi qaynar qozondek jo‘sh qildi.
Oshiq Navro‘z Gulni tushida bir bora ko‘rgach uning ishtiyoqi bilan hushidan
ayrilib kuyib- yonib yurgan edi. Bulbul orqali yetib kelgan xabar tufayli uning
ruhiyatidagi o‘zgarish shu o‘xshatish orqali tasvirlanmoqda.
Yuqorida kuyib- yongan kishi vujudining qaynar qozonga nisbat berilishi
muallifning so‘z tanlash mahorati nihoyatda kuchliligidan dalolat beradi va shu
kabi «tesha tegmagan» badiiy topilmalar doston badiiy jozibasini boyitadi. Go‘sh,
jo‘sh so‘zlarinign qofiyalanishi, qildi so‘zning radifda takrorlanishi she’riy
misralar ohangdorligini yanada kuchaytirmoqda.
Quyidagi bayt ham mumtoz adabiyotimizda «ipga marjon tizish» ya’ni tarse’
san’ati bilan ziynatlangan.
Gahe eltub ayyog‘ini o‘ziga,
Gahe surtub iligini ko‘ziga.
Avtor asarda she’riy ohangdorlikka ham e’tiborini qaratadi. Masalan. bir misrada
besh yoki oltitadan so‘z keltiradi, ular o‘zaro ham qofiyadosh ham
ohangdoshlardir.
57](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_58.png)
![Shular bilan bir qatorda, dostonda qo‘llangan asosiy obraz vositalaridan biri
simvolizmdir. Muallif o‘z fikrini ifodalash uchun gullar, darxtlar va boshqa tabiiy
elementlardan ramz sifatida foydalanadi.
Shubha yo‘qki, Haydar Xorazmiy o‘z zamonasining zabardast
san’atkorlaridan biri edi. Uning tuyuq janrini takomillashtirishdagi xizmatlari
ma’lum. «Gul va Navro‘z» dostonida ham tajnisli qofiyalarga murojaat qiladi.
Masalan, Navro‘z Gul ishqida telbanamo bo‘lib chiqib ketganda otasi uni qaytarib
keladi.
Bu ish birla olib, yondurdi o‘g‘lin,
Yonar o‘tqa solib yondirdi o‘g‘lin.
Mazkur baytning birinchi misrasidagi «yondurdi» so‘zi orqali ota o‘g‘liga
nasihatlar qilib bu ishdan «qaytarganligi», keyingisida esa «yondirdi» ya’ni o‘tda
yondirdi, kuydirdi singari ma’nolar anglashilmoqda. Tangridan tilab olgan yakka-
yu yagona farzandidan ayro bo‘lish ota uchun og‘ir musibat bo‘lsa-da,
shahzodaning ko‘ngliga qarshi bormoq ham tahlikali ekanligini hukmdor Farruh
yaxshi anglardi:
Otasi yig‘lay-yig‘lay uyga yondi,
O‘g‘ul o‘ynay-o‘ynay yo‘lg‘a uzandi ( tazod )
Gul Savsanni Navro‘z qoshiga yuborayotib deydi:
Qabul etsang tobuqchiman kamina,
Tarahhum qil tobuqchilar kamina.
Bu o‘rinda «kamina» o‘zim, men, ikkinchi misrada tobuqchiman «kamiga» degan
tajnisli qofiyalar ifodalangan.
Yarog‘ uldir, ki otlansaq bu shabgir,
Qilib boshdin-oyoq tunlarni tayg‘ir,
Qochib Farxor iqlimidin oshsaq,
Borib Navshod Mulkini toloshsaq
Rizo berdi Guli Mushkin bu so‘zg‘a,
Burunqi ahdini qilmadi o‘zga….
58](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_59.png)
![Shoir Gul va Navro‘zning go‘zal tashqi qiyofasini tasvirlash bilan ularning
ma’naviy dunyosini boyitsa, Baxmanning beo‘xshov qiyofasi, Shayx Najdining
do‘zaxga o‘xshash ko‘zi tasviri va boshqalar bilan salbiy obrazlarning razilligini
yanada chuqurroq ochadi. U iztirob chekayotgan kishini chala so‘yib tashlangan
parrandaga, jangni qora bulut yoki dahshatli quyunga o‘xshatish kabi soda va
go‘zal badiiy vositalar yaratadi. 45
[ 3, 346-bet ]
Xorazmiy ijodkorligining yana bir qirrasi shundaki, u inson psixologiyasini,
ruhiy holatini tasvirlashga urinadi. Misol uchun, u Gul va Navro‘zning ilk
uchrashuvini shunday tasvirlaydi: Ular bir-birlariga ko‘zi tushgach:
Hamul yerda yiqildiyiqildi zoru madxush,
Yana ondin batar mohi qasabpo‘sh.
Bo‘yi tuproq ichinda bo‘lgashib zor,
Ne og‘zinda, ne ko‘ksinda dami bor.
Ko‘rib qizlar bu ishdan bo‘ldilar mot,
Gulobu royha kelturdilar bot.
Biri navha qilib boshqa sochib xok,
Biri faryot etib ko‘ksin qilib chok.
Shoir qahramonlarning ruhiy kechinmalarini tasvirlashda peyzajdan,
qarshilantirish, jonlantirish, mubolag‘a, tashbeh kabi turli badiiy usullardan
foydalaniladi.Bir vaqtlar Navro‘zni saroy bazmlari ovutgan bo‘lsa, u Gulga oshiq
bo‘lgandan keyin bunday bazmlar ko‘ngil xushi bo‘la olmaydi. Shoir oshiq
Navro‘zning ichki kechinmalarini tasvirlab, jumladan bunday deydi:
…Nigorinomen ul bechoradurmen,
Ki hajring javridin ovoradurmen.
Yonar o‘t ichra o‘rtab xonlig‘imni,
Qulung bo‘ldim, qo‘yib sultonlig‘imni.
Agarchi shoh edim, emdi gadomen,
G‘ariblik dardi birla mubtalomen,
G‘aribu bekasu miskinman, ey jon!
45
Натан Маллаев. Ўзбек адабиёти тарихи ( 1-китоб).«Ўқитувчи » нашриёти, 1965-й, 346-бет
59](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_60.png)
![G‘aribu oshiqu g‘amginman, ey jon ! ..
Tarahhum vaqtidur, ey yor, ey yor ! ..
G‘aribqa rahm qil, zinhor, zinhor ! ..
Hijron azobi bilan bag‘ri ezilgan Gul Bulbuldan Navro‘zning hol ahvolini so‘raydi:
Anga so‘rdi: nechukdur ul g‘aribim,
Muhibdin yod etarmu ul habibim.
Sezibmudur bu darmonsiz baloni,
Sog‘inurmu bu miskin mubtaloni.
Falakning javridin holi nechundur?
Bu motam ichra ahvoli nechundur?
Rafiqi bormudur mehnatdin o‘zga?
Ko‘rarmu hech nima zahmatdi o‘zga ?... ( nido )
Bu misralar Gulning Navro‘zga munosabatini ifodalash bilan birga Gulning
ham, Navro‘zning ham ruhiy kechinmalarini tasvirlaydi.
Gul majburan Chinga jo‘natiladi. Jo‘nash paytida tun zulmati chekinib, tong
yorisha boshlagan edi:
…Jahon erdi aningtek tirau tor
Ki ne yulduz, ne oy erdi padidor
Bulut ko‘krab, yashin yoshnab, esib yel,
Buratib qor, yog‘ib yomg‘ur, etib sel…
Kuzatishimiz mumkinki, dostonda qanchadan – qancha badiiy tasvir
vositalarining yashiringanligi ma’lum, ular ta’sirida asarning mazmunini ochish,
asar emotsionalligini oshirish, fikrni go‘zal va mazmunli ifodalash hamda asar
orqali kitobxon qalbiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri kirib borish ko‘zlangan bo‘lsa ajab emas.
Labim nuqli shakardek otashangiz,
Solur yuz ming ko‘ngulda otashin tez. ( o‘xshatish )
Gahe sarvini o‘xshatur qadina,
Saanni mengzatur gohi hadina. ( o‘xshatish )
60](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_61.png)
![Gahe lola bila boshlar hikoyat,
Gahe gulni ko‘rib so‘zlar shikoyat. ( tazod )
Uzori naksidin kun xira bo‘lur,
Yuzi o‘trusida oy tiyra bo‘lur. ( mubolag‘a )
Bo‘yi boshdin ayoq ruhi mujassam,
Dami jon baxsh chun Isoyi Maryam. ( husni ta’lil, talmeh )
Agarchi shoh edim, emdi gado men,
G‘ariblik dardi birla mubtalomen. ( tazod )
Bulut ko‘krab, yoshin yoshob, esib el,
Burotib qor yog‘ib, yomg‘ur etib sel. ( tanosub )
Bor erdi anda bir zangiyi xunxor,
Zuhaldin nahsroq, Murrixi kirdor. ( talmeh )
Oti Yaldo, yuzi yaldo tunitek,
Ko‘zi do‘zax, bo‘yi maxshar kunitek. ( tashbeh )
Salobat birla ul berahmi kofir,
Alarning sharhi holin so‘rdi bir- bir. ( husni ta’lil )
Butu butgar nedur, butxona kimdur?
Agar but ul mening sevgan butumdur. ( takrir )
Tong otqanda qiyomatning tongitek,
Kelib ko‘rmadilar Gulni paritek. ( tashbeh )
61](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_62.png)
![Bu kez Chin zulfi chinitek topib chin,
Eshildi halqasi, sachradi parchin. ( tasdir )
Bulut ko‘krab, yashin andoq chaqildi,
Ki daryo nafrattek o‘tqa yoqildi. ( tashxis )
Bor erdi ul tengizda bir ulug‘ tog‘,
Ko‘rarga Qof tog‘indin ulug‘roq. ( talmeh, tashbeh )
Ne Gul Navro‘z ahvolindin ogoh,
Ne Navro‘z erdi Gul holindin ogoh. ( tardi aks )
Kumush inju qilib gul yaprog‘ini resh,
Asal ustinda ori tashladi nesh…
Tong otquncha ayoq tutmoq, bosh urmoq,
Uzuk o‘ynamoqu bormoq yoshurmoq,
Boliq bo‘g‘zindin oqti durri g‘alton,
Sadaf qursog‘idin sachradi marjon.
Parchada boshdan-oxirigacha tashbeh asosiga qurilgan. Tashbehning tashbeh
ul-kinoyat turida vositalar (go‘yo, xuddi, -dek) ochiq bayon qilinmaganligi uchun
to‘y tasviri go‘zal chiqqan.
Guvohi bo‘lyotganimizdek, baytlarda she’riy san’atlarning o‘zgacha
mahorat bilan qo‘llanilayotganligi ijodkor badiiy qobiliyatini, doston mohiyatini
yanada chuqurroq boyitishga xizmat qilmoqda. Demak, bunday she’riy san’atlar
orqali shoir asar voqeligini hayotiyroq, ta’sirchanroq ifodalanishiga, lirik epik
timsollarning yorqinroq gavdalanishiga, misralar, baytlar, bandlarning lafziy
nazokati, musiqiy hamda jozibadorligini ta’minlashni ko‘zda tutgan. Shuningdek,
62](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_63.png)
![turkiy va o‘zbek tillarining so‘zga boyligi, tilimizning badiiy ko‘rkini, milliy
qadriyatlarini namoyish qildi.
III. Bob yuzasidan xulosa. Asar g‘oyasining yorqinligi va unda insoniy
fazilatlarning ulug‘lanishi va aksincha, salbiy xarakterning qoralanishi, timsollar
tasvirining betakrorligi va ayrim detallar, obrazlarning ramziyligi, voqealar
rivojining interaktivligi va jadallashuvi ularga an’anaviy urf-odatlarning
singdirilishi-yu axiyri yaxshilik va muhabbatning g‘alaba qozonishining
tasvirlanishi kishida doston mutolaasi jarayonida doston temasi, badiiyatini
g‘oyatda aniqlik bilan fahmlashi va asar tilini tushunishiga ko‘maklashadi.Ko‘rinib
turganidek, asar kompozitsiyasi va qurilishi murakkab emas.Muallif har bir
personaj uchun obrazli ifodalar bilan sayqal beradi. «Gul va Navro‘z» hajmi,
mavzusi, obrazlari, g‘oyaviy motivlari va badiiy qimmati jihatidan mukammal va
boshqa dostonlardan ajralib turuvchi asardir.
Shoir nafaqat « Gul va Navro‘z», balki boshqa asarlarni ham dunyoga
taqdim etishi bilan ko‘pgina janrlar rivoji uchun hissa qo‘sha oldi. Jumladan, tuyuq
janrining go‘zal namunalarini yaratganligi ko‘pgina manbalarda o‘z tasdig‘ini
topgan.Bundan tashqari tashbeh, tashxis, tazod, tanosub, husni ta’lil, mubolag‘a va
boshqa tasvir vostilalariga takrorlanmas miniaturalar chizdi, ulardan asarning asl
mohiyatini ochishda mahorat bilan foydalandi.
Xulosaning mazmuni shuki, «Gul va Navro‘z» o‘zbek adabiyotining
durdona asari bo‘lib, O‘rta Osiyo tarixida qimmatli asardir. Muhim mavzu va
g‘oyalarni yorqin tasvirlar, timsollar va kuchli metaforalardan foydalangan holda
o‘rganadi. Dostonda davlat boshqaruvida adolat mehr-oqibat muhim ahamiyatga
ega ekanligi ta’kidlanib, hayotning abadiyligi, atrofimizdagi go‘zallikni eslatib
turadi.
63](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_64.png)
![U M U M I Y X U L O S A L A R
Xulosa o‘rnida shuni ayta olamizki, davrlar o‘tsa-da, zamonlar o‘zgarsa-da
insonlar qalbidan muqim joy egallagan, ularni ezgu ishlarga ilhomlantira olgan,
adib va uning asariga hurmati baland insonlar qalbini zabt etgan mukammal,
qimmatli asarlarimizning nomi qalbimizdan hamda tariximizdan hech qachon
o‘chmaydi.Ular asrlar mobaynida qanchadan qancha ko‘rgilik, uqubatlarni ko‘rdi,
kim-kimlar qo‘lida hatto oyoq ostida toptaldi, sahifalari o‘chib, qog‘ozlari nuradi,
ammo ular hamon yashamoqda, yashayveradi ham. Buyuk tariximizni,
sarhadlarimizni, bobokalonlarimizni, ular boshdan kechirgan muhitni guvohi
bo‘lgan bu asarlar hali necha kelajak avlodga bilim berib, tarbiyat etsa neajab.
Aslida ularni o‘qimoq, tadqiq etmoq biz uchun sharaf. Shunday ming minglab
asarlar qatoridan yetuk ijodkor adib mavlono Haydar Xorazmiy va uning asarlari
o‘rin olar ekan, shoirning adabiyotimizni ravnaqiga qo‘shgan hissasini takror
aytsak o‘rinlidir. Binobarin, Xorazmiyning o‘zbek tilini rivojlantirishdagi
xizmatlari ham katta. U turkiy tilning chig‘atoy shevasidan foydalanish orqali tilni
me’yorlashtirish va asrlar davomida saqlanib qolgan adabiy an’anani yaratishga
yordam berdi.Uning she’riyati va nasri hozirgi zamon adiblari uchun namuna
bo‘lib qolmoqda, uning ta’sirini ko‘plab zamonaviy o‘zbek yozuvchi va shoirlari
ijodida ko‘rish mumkin.
Uning bizgacha yetib kelgan, ko‘plab taxminlarga asoslangan fikrlarga ko‘ra
Lutfiyning asari deb kelingan, ammo Haydar Xorazmiy ijodining mahsuli bo‘lgan
«Gul va Navro‘z» til va adabiyotning bardavom qudratidan dalolat berib, buyuk
san’at asarlarining zamon va makondan oshib o‘tish yo‘llarini eslatib turadi. Bir
so‘z bilan aytilganda, mumtoz adabiyotimizda doston janri ravnaqiga muhim hissa
bo‘lib qo‘shilgan «Gul va Navro‘z» ishq-muhabbat haqidagi doston bo‘lsa-da
doston tubida boshqa hikmatlar ham yashiringan masalan, temur saltanati ostidagi
hukmdorlar va merosxo‘rlarni bir taxt ostida birlashtirish, hukumatni adolatli
boshqarishga, bo‘lib o‘tayotgan feodal urushlarga qarshi keskin munosabatlar
bildirilgan. Markazlashgan davlat tuzish g‘oyasi, o‘zaro urushlarga barham berish
istagi, osoyishtalik va farovon hayot orzusi shoirga bitmas-tuganmas ilhom
64](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_65.png)
![berganligi tabiiy. «Navro‘z» madhiga yoki navro‘z obraziga bag‘ishlangan asarlar
salmoqli bo‘lib, ular orasida Haydar Xorazmiyning «Gul va Navro‘z» ida
Navro‘zni ideal qahramon, chin oshiq obrazga ko‘targan, syujetlarning
professional tasvirini chiza olgan, kulminatsion nuqtaning inson emotsiyasiga katta
taa’ssurot bera oladigan darajada yetuk san’at asarini tuhfa etdi.
«Gul va Navro‘z» asari to‘g‘risida juda ko‘plab izlanishlar olib borilishi
bilan birga tanqidiy hamda munozarali bahslar bir muddat davom etdi. Umuman
olganda, Ulug‘ Oktyabr sotsialistik revolutsiyasigacha bo‘lgan davrdagi o‘zbek
adabiy, tarixiy yodgorliklarini nashr ettirish, tadqiqotchilik jarayoniga olib chiqish
va ilmiy o‘rganishda ancha –muncha samarasini ko‘rsatgan bo‘lsa-da, biroq
aksariyat hollarda ma’lum bir asarlarning tanqidiy tekstlari hali hamon
yaratilmagan.Bu asosan XV asrda faoliyat olib brogan shoirlar misolida namoyon
bo‘ladi. Bu davr mobaynida, ya’ni XX asrning 70 yillaridan keyin munozaraning
davom etishi Haydar Xorazmiy va uning asariga oid bir qator yangi faktlar va
isbotlovchi dalillarning topilishi juda katta va samarali ish bo‘ldi. Hozirda ko‘plab
adabiyotshunos olimlarimiz uning tanqidiy matni ustida ish olib bormoqda.
Xalqimiz ma’naviyatining shakllanishida tariximizning uzoq o‘tmishda
yaratilgan badiiy adabiyot alohida qadr-qimmatga ega. Darhaqiqat, har bir
asar zamirida muallif ichki kechinmalarini ifoda etuvchi ilmiy-falsafiy, ma’naviy
axloqiy, ishqiy yoki qahramonlikning in’ikosi yashiringan bo‘ladi. Ba’zilari
razolat yoki jaholatni, adolatsizlik yoki qonxo‘rlikni qoralasa, boshqalari esa
dunyoning go‘zalligini, ilohiy ishqni yoki ma’rifatparvarlik tuyg‘ulari bilan komil
insonni tarbiyalaydi.
Shuni ta’kidlash joizki, shunday og‘ir va qiyinchilik, feodal urushlar
kechayotgan bir zamonda o‘zlarining hur fikrliligi, el-yurt qayg‘usiga hamdardlik
bildirib, bunday g‘oyaviy-mistik urushlarga qarshi kurashishga undadi. XIV asrda
va XV asrning birinchi yarmida yetishgan Xorazmiy, Xo‘jandiy, Sayfi Saroiy,
Durbek, Haydar Xorazmiy, Amiriy, Yaqiniy, Ahmadiy, Atoiy, Tug‘ilxo‘ja,
Mavlono Imod Mavlaviy, Mavlono Qozi Muhsin, Mavlono Ishoq, Sakkokiy,
Lutfiy va boshqa yetuk adiblar dunyoviy adabiyotning taraqqiyotida mana shunday
65](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_66.png)
![muhim rol o‘ynagan edilar. Bu shoirlar lirikada insonning insonga bo‘lgan sof va
samimiy sevgisini kuyladilar, badbin va tarkidunyochi shayx-zodihlarni achchiq
tanqid qildilar, jannatga qarshi hayot gulshani, hurga qarshi yor, kavsarga qarshi
sharob obrazlarini yaratdilar, Xizr va Masih kabi diniy-afsonaviy obrazlarning
sifatlarini hayot mahbubasiga ko‘chirib, uni Xizr Masihlardan qudratliroq qilib
tasvirladilar, xalq og‘zaki ijodiyoti, xalq qo‘shiqlari, uning maqol va ta’birlaridan
foydalandilar. Shu bilan birga, ular alohida bayt yoki misralarda bo‘lsa ham
yashagan muhitlarning ayrim illatlarini tanqid qilib, insof va adolat g‘oyasini ilgari
surdilar, vafo, sadoqat, himmat, saxovat, marhamat va muhabbat kabi olijanob
insoniy fazilatlarni targ‘ib etdilar.
O‘zbek adabiyotining iste’dodli namoyondalaridan, o‘zbek adabiy tilining
o‘sishi, rivojlanishi va mustahkamlanishi uchun katta hissa qo‘shgan shoirlardan
biri Haydar Xorazmiy yuqorida zikr etilganidek Nizomiy Ganjaviyga
ixlosmandligi, uning asarlaridan hayratlanib, ilhomlangan holda «Xamsa» yozishni
maqsad qilgan, ammo ba’zi sabablarga ko‘ra tugallanmay qolgan. Shunday bo‘lsa-
da Xorazmiy yaratgan ikki doston xamsanavislar dostonlari orasida yuqori
saviyaga egaligi, mazmun-mohiyatining izchil va mukammalligi bilan ajralib
turadi. Haydar Xorazmiy axloq-odob haqida taraqqiyparvarlik fikr-mulohazalarini
ilgari suradi, olijanob insoniy fazilatlarni targ‘ib qiladi. U kishilarni yaxshi xulq-
odobga ega bo‘lishga, jamiyatga foyda keltirish, muruvvatli va himmatli bo‘lishga
chaqiradi, himmatsiz va saxovatsiz kishilarni qattiq qoralaydi.
Bugun mustaqillik sharofati bilan adabiyotshunoslikdagi yuzaga
chiqayotgan teranlikdan, bevosita badiiylik mezonlaridan turib talqin etish
tamoyillaridan kelib chiqib, mazkur asarlar o‘zgacha yondashuvni taqozo etadi.Shu
sababli, ularning har tomonlama: ham mazmun, ham mahorat jihatidan mumtoz
adabiyotdagi o‘rnini belgilash, teran tahlil va talqin etish bugunning nihoyatda
dolzarb muammolaridandir.
Dostonchiligimiz tarixiy merosining rivojiga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan «Gul
va Navro‘z» masnaviyi o‘zbek mumtoz adabiyotining qimmatli yodgorligidir.
66](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_67.png)
![67](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_68.png)
![FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YHATI:
Ijtimoiy-siyosiy adabiyotlar:
1. Mirziyoyev Sh. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash-yurt
taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. - T.; O‘zbekiston, 2017
2. Mirziyoyev Sh. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga
quramiz. - T. ; O‘zbekiston, 2017
Ilmiy va nazariy adabiyotlar:
3. Натан Маллаев. Ўзбек адабиёти тарихи (1-китоб). «Ўқитувчи » нашриёти,
1965-йил
4. Абдуқодир Ҳайитметов. Темурийлар даври ўзбек адабиёти. - Т.; «Фан»,
1996-йил
5. Rahmonqul Orzibekov. O‘zbek adabiyoti tarixi (XVII-XIX asrlar I yarmi).
O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamg‘armasi nashriyoti. - T.; 2006-
yil
6. Vohidov R. , Eshonqulov H. O‘zbek mumtoz adabiyoti tarixi. - T.; O‘zbekiston
yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamg‘armasi nashriyoti, 2006-yil
7. Б. Валихўжаев. Сайланма (И-қисм) Ўзбек адабиёцҳунослиги тарихи. -
Самарқанд: СамДУ нашриёти, 2022 й
8. Jumaxo‘ja N., Adizova I. O‘zbek adabiyoti tarixi XVI-XIX asrlar I yarmi.
NOSHIR, 2019-yil
9. A. Navoiy. 20 tomlik, MAT. Layli va Majnun. - T.; «Fan», 1992
10. Navoiy.20 tomlik, MAT. Xamsa. Saddi Iskandar. - T.; «Fan», 1992
11. Navoiy 20 tomlik, MAT. – T.; «Fan», 1997, 13-jild
12. Navoiy 20 tomlik, MAT. – T.; «Fan», 2000, 16-jild
13.
Rahmonov N. O‘zbek adabiyoti tarixi (Eng qadimgi davrlardan XV asrning
birinchi yarmigacha ). «Sano-standart» nashriyoti . - T.; 2017
14. O‘zbek mumtoz adabiyoti namunalari ( XIV-XV asrning boshlari) 11-jild, -
T.; O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi «Fan» nashriyoti, 2007-yil
Badiiy adabiyotlar:
15. Шайх Аҳмад Тарозий. «Фунунул балоға». - Т.; Хазина, 1996
68](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_69.png)
![16. Давла тш оҳ Самарқандий. «Тазкират ут-шуаро». – Т.; Ғофур Ғулом
номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, 1981
17. Давла тш оҳ Самарқандий. «Шоирлар бўстони». - Т.; Ғофур Ғулом
номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, 1981
18. Лутфий. «Гул ва Наврўз» .Ўқитувчи нашриёти. - Т.; 1974
19. Лутфий. «Сенсан Севарим» (Девон) - Т.; Адабиёт ва санъат нашриёти,
1987
20. У Ч БУЛБУЛ ГУЛ Ш АНИ. - Т.; Ғофур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат
нашриёти, 1986
21. «Муборак Мактублар» тўплам. - Т.; Ғофур Ғулом номидаги Адабиёт ва
санъат нашриёти, 1987
22. Бобур. «Мухтасар» ( нашрга тайёрловчи С. Ҳасанов) - Т.; «Фан», 1971
23. H. Homidiy. «Daholar davrasi». O‘qituvchi, - T.; 2011
24. Abulqosim Firdavsiy. «Shohnoma». G‘ofur G‘ulom nomidagi Adabiyot va
san’at nashriyoti, 1984
25. Navoiyning nigohi tushgan. - T.; G‘ofur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at
nashriyoti, 1986
26. А. Ҳайитметов. Алишер Навоийнинг адабий-танқидий қарашлари.
Ўзбекистон CC П Фанлар Академияси нашроиёти, -Т.; 1959-йил
Maqolalar:
27. Рустамов Алибек . «Гулу Наврўз» нинг муаллифи тўғрисида. (Достон
Лутфийники эмас, Ҳайдар Хоразмийники деган Ё. Исҳоқов фикри тўғри
эканлиги ҳақида). -1972. -№ 3. -Б. 33;
28. Фозилов Эргаш. Лутфийнинг «Гулу Наврўз» и ҳақида (Достон
Лутфийники. Ё. Исҳақов бу достон Ҳайдар Хоразмийники деб бекорга шов-
шув кўтариб юрганлги ҳақида). -1972. -№ 4. -Б. 40;
29. Валихўжаев Ботир. Яна «Гул ва Наврўз» баҳсига доир. -1979. -№ 1.-Б. 50;
30. Исҳоқов Ёқубжон. «Гул ва Наврўз» достонининг муаллифи масаласи.
(Достон Лутфийники эмас, Ҳайдар Хоразмийники. Тахаллуси Муҳибб
эканлиги ҳақида). -1972. -№ 1. -Б.59;
69](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_70.png)
![31. Эркинов Содир. Яна «Гул ва Наврўз» нинг муаллифи ҳақида. (Достон
Лутфийники эканлиги ҳақида).- 1972.-№ 1.- Б. 54.
32. Abdurasul Eshonboboyev. Igna bilan quduq qazib. «O‘zbekiston adabiyoti va
san’ati» gazetasi, 2014- y. - № 46
33. «Gul va Navro‘z» dostonlar misolida forsiy va turkiy adabiyotlar aloqasi
haqida bir tadqiq.
34. Sulaymon Efendi o‘g‘li. Lutfiyning «Gul u Navro‘z» asari va uning
nusxalari.Otaturk universiteti Adabiyot fakulteti jurnali. 2018, № 60
35. M. Tirkasheva, N. O‘ralova. Haydar Xorazmiy hayoti va ijodi. Oriental
Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 2022- y, - №
5.947
Internet ma’lumotlari:
36. ziyouz.com
37. natlib.uz
38. https://arxiv.uz
39. https://moluc h.ru
70](/data/documents/6e4b2069-0eef-4de1-b349-22dd6418fe13/page_71.png)
HAYDAR XORAZMIYNING « GUL VA NAVRO‘Z » DOSTONI ANNOTATSIYASI Turkigo‘y Mavlono Haydar Xorazmiy o‘zbek mumtoz adabiyotining zabardast vakili bo‘lib, o‘z asarlari bilan adabiyotimiz tarixini boyitib kelmoqda. Shoir bu ikki merosi - «Gul va Navro‘z» va «Maxzan ul-asror» asari bilan mumtoz adabiyotimizda dostonda hikoyanavislikni go‘zal ko‘rinishlarini qo‘llash orqali dostonchilik janrining rivoji uchun o‘z hissasini qo‘shish bilan birgalikda, o‘zidan keyingi adiblar, xamsanavislar uchun betakror namuna bo‘lishiga zamin yaratdi. Muallifning «Maxzan ul-asror»ida falsafiy-didaktiklik, axloq-odob haqida taraqqiyparvarlik mulohazalarini va olijanob insoniy fazilatlari ilgari surilganligi bilan ajralib tursa, «Gul va Navro‘z» masnaviyida esa ikki oshiq va ma’shuqa o‘rtasidagi vafo, sadoqat, mehr-muhabbat tuyg‘ularining mujassam etganligi, «ishq» deb atalmish tuyg‘uning mavj urishi va bu ilohiy kuchning ikki sevishgan qalbni birlashtira olishi, ularning sevgi sarguzashtlari, shuningdek, XIV-XV asrda yuz berayotgan feodal urushlar, Temur saltanatining bu urushlar oqibatida darz ketayotganligi yuzasidan tanqidiy fikrlar va mulohazalar o‘z aksini topgan. «Gul va Navro‘z» o‘zining badiiy salohiyatining izchilligi hamda mualliflik masalasi bilan qator o‘zbek va chet el adabiyotshunoslar e’tiborini tortdi. Mazkur magistrlik dissertatsiyasida «Gul va Navro‘z» dostonining badiiylik xususiyatlari, adabiyotimiz olamida tutgan o‘rni, personajlar va ularning ramziyligi, xalq og‘zaki ijodi mahsulidagi va yozma adabiyot namunalari bilan hamohangligi, asar qanday tasviriy ifodalar bilan shakllantirilganligi, yillar davomida bahslarga sabab bo‘lib kelayotgan asar muallifiga oid munozaralar o‘rganildi, shuningdek, boshqa dostonlar bilan tarixiy-qiyosiy, analitik va statistik metodlar asosida tadqiq etildi. 1
HIGHER EDUCATION OF THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN, MINISTRY OF SCIENCE AND INNOVATION SHARAF RASHIDOV SAMARKAND STATE UNIVERSITY Master's dissertation on the topic "Epic of Haydar Khorezmi's " Gul va Navruz". ANNOTATION A master of the Turkish language Mavlano Heydar Khorazmiy is an outstanding representative of Uzbek classic literature, enriching the history of our literature with his works. The poet made his contribution to the development of the genre of epic by using the beautiful forms of story-writing in our classic literature with these two legacies- “Gul va Navruz” and “Makhzan ul-asror” laid the groundwork for becoming a unique example for subsequent writers. The author’s “Makhzan-ul asror” is distinguished by its philosophical- didacticism, progressive comments on morals and noble human qualities, while in “Gul va Navruz” masnavi loyalty, affection between two lovers and a lover the embodiment of their feelings, “the surge of the feeling called love and the ability of this divine force to unite the hearts of two lovers, their love adventures, as well as the feudal wars that took play in the 14 th and 15 th centuries, the collapse of the Timur kingdom as a result of these wars and opinions reflected. “Gul va Navruz” attracted the attention of Uzbek and foreign literary critics along with the consistency of its artistic potential and the issue of authorship. In this master’s thesis, the artistic features of the “ Gul va Navruz” epic its place in the world of our literature , charakters and their symbolism, their harmony with the axamples of folk art and written literature, what visual expressions the work is formed with , which has been the cause of debate for years discussions about the author of the upcoming work were studied, as well as research with others epics based on historical-comparative, analytical and statistical methods.
M U N D A R I J A : I. KIRISH ( ISHNING UMUMIY TAVSIFI ) …………… … ……….. … …….. 3 II Asosiy qism: I. BOB: XV ASR BIRINCHI YARMI ADABIYOTI VA HAYDAR XORAZMIY IJODI…… . . ……………………………………………………...7 1. 1. Haydar Xorazmiy hayoti va ijodi…………………………………… . . . … ….7 1. 2. Shoirning «Gul va Navro‘z» dostoni borasidagi bahslarga doir . . . . . . . . . . 18 Bob yuzasidan xulosa……………………………………………………. . . . . . . 23 II. BOB. MUMTOZ ADABIYOTDA «GUL VA NAVRO‘Z» SUJETI……. .25 2. 1. Mumtoz adabiyotda ramziy dostonnavislik…………………………………25 2. 2. «Gul va Navro‘z» turkumidagi dostonlar haqida…………………………...31 Bob yuzasidan xulosa……………………………………………. . . . . . . . . . . ...37 III. BOB: HAYDAR XORAZMIYNING «GUL VA NAVRO‘Z» DOSTONI: MAVZU, G‘OYA, POETIKA MASALALARI………………………………..38 3. 1. Dostonning sujeti, timsollar olami, kompozitsiyasi, mavzu va g‘oyasi. . . …38 3. 2. Badiiy tasvir vositalarining doston g‘oyasini ifoda etishdagi o‘rni……. . … .54 Bob yuzasidan xolasa………………………………………………………. . . . . 61 III. UMUMIY XULOSALAR…………………………………………………. 63 IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI………………….… 6 6
KIRISH ( ISHNING UMUMIY TAVSIFI ) Dissertatsiya mavzusining dolzarbligi va zaruriyati. Muhtaram prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning O‘zbekiston ijodkor ziyolilari vakillari bilan uchrashuvdagi ma’ruzalarini, - «Adabiyot va san’at, madaniyatni rivojlantirish-xalqimiz ma’naviy olamini yuksaltirishning mustahkam poydevoridir» -degan mazmunga boy so‘zlari bilan boshlab berishlari adabiyotga bo‘lgan e’tiborning oshishi milliy adabiy merosimizni qadrlashga va kelajagini yuksaltirishga bo‘lgan ishonchning isbotidir. Adabiyot xalqning yuragi, elning ma’naviyatini ko‘rsatadi. Bugungi murakkab zamonda odamlar qalbiga yo‘l topish, ularning ezgu maqsadlarga ilhomlantirishda adabiyotning ta’sirchan kuchidan foydalanish kerak. Ajdodlar merosini o‘rganish buyuk madaniyatimizga munosib buyuk adabiyot yaratish uchun hamma sharoitni yaratamiz, - deya katta bir motivatsiya berdi. Bugungi kunda shu qadar jadal tarzda rivojlanib borayotgan fan, texnika va texnologiyalar asrida yashayotgan ekanmiz, xalqimizning boy intellektual merosi, umumbashariy qadriyatlarimiz hamda milliy o‘zligimizni anglatuvchi tariximizni, adabiyotimizni chuqur isloh qilish, targ'ib etish, yangilash va boyitib borish biz yosh kadrlarning oliy maqsadimizdir. Shuni eslatib o‘tish o‘rinliki, ona tilimizning bugungi kundagi ma’naviy qiyofasini ko‘rsatishda, go‘zal va milliy qadriyatlarimizning o‘z ahamiyatini yo‘qotmasdan aksincha, yangilanib davom etib kelishida va insonning ruhiy, ichki dunyosini, kechinmalarini ifodalab, ma’naviy ongini boyitib turuvchi adabiyotimizning bugunga qadar ravnaq topib borishida ko‘hna tarixda qahramonlik ko‘rsatgan so‘z gavharining sohiblari, shoir-u ulamolarimiz, bobokalonlarimizning nihoyatda o‘rni beqiyos. O‘tmishda yaratilgan mo‘tabar og‘zaki va yozma adabiyotimiz namunalarini chuqur o‘rganish va bilish har bir insonning shu yurtda istiqomat qiluvchi shaxslarning ulug‘ burchidir. Adabiyotimizning asrlar osha davom etib kelayotgan mukammal asarlarini keng xalq ommasiga yetkazishda muhim yutuqlarga erishilmoqda. Shuningdek, hozirgacha ayrim noma’lum bo‘lib kelayotgan qo‘lyozmalarni aniqlab ularni nashr 3
etish borasida bir qancha ikkilanishlarga sabab bo‘layotgan ma’lum bir masalalar diqqatimizni tortadi. Jumladan, «Gul va Navro‘z» masnaviyi muallifi masalasi jiddiyroq o‘rganishga muhtoj muammolardan biri sanaladi. Bugunga kelib ham ba’zi bir adabiyot yoxud uslubiy qo‘llanmalarda Lutfiy asari deb nashr qilingan, aslida Haydar Xorazmiy ijodiy mahsuli hisoblangan «Gul va Navro‘z» dostoni qator adabiyotshunos professor olimlar tomonidan mushohada ostiga olinsa-da, to‘liq ilmiy asosda tasdiqlanmasdan qolmoqda. Mavlono Haydar Xorazmiy davrining zamondosh shoirlari kabi o‘zining ko‘p qirrali va sermahsul ijodi orqali dunyoga tanildi, ikki merosi - biri falsafiy – didaktik ruhda bo‘lsa, biri ishqiy- romantik dostoni bilan “Xamsachilik” ning yangi kurtaklarini namoyish etdi ham dostonnavislik janrining shakllanishiga o‘zining katta bir ulushini qo‘sha oldi. Asarlarida muhim bir mavzular ko‘tarilib, ular tubida qanchadan-qancha dolzarb muammolar hayqirig‘i yangradi. U bo‘lib o‘tayotgan adolatsizliklar, gunohkorlar uchun qon to‘kayotgan begunohlar va feodal urushlarga indamasdan ko‘z yuma olmadi, hech bo‘lganda ijodiy asarlari, lirikasi orqali xalqqa va hukumat egalariga murojaat qildi, shu orqali ma’lum bir natijaga erisha oldi. Turkigo‘y Haydar Xorazmiyning adabiy merosi izchil, tadqiqiy izlanishlar talab etishi va o‘rganilishi mazkur dissertatsiya mavzusining asosiy dolzarbligini belgilab beruvchi omillardan biridir. Muammoning o‘rganilganlik darajasi: O‘zbek adabiyoti tarixini o‘rganishda keng ko‘lamli ishlar olib borish natijasida nafaqat o‘zbek, balki rus, turk adabiyotshunos olimlari ham o‘zining qator monografiya va risolalarini taqdim etmoqda. Haydar Xorazmiy hayoti va ijodiga oid ma’lumotlar kam bo‘lsada, ayrimlari «Abushqa», Ahmad taroziyning «Funun ul balog‘a», Alisher Navoiyning «Majolis un- nafois», «Muhokamat ul- lug‘atayn», Boburning «Muxtasar» va boshqalarning asarlarida shoir va uning ijodi haqida ma’lumotlar mavjud. Filologiya fanlar doktori professor, adabiyotshunos olim R. Vohidov, N. Rahmonov, A. Hayitmetov, N. Mallayev o‘zbek adabiyotshunosligida nazariy 4