TAQDIMOT” STRATEGIYASIDAN FOYDALANISH USLUBIYATI (ATOM FIZIKIKASI BO’LIM)
![MAVZU: “TAQDIMOT” STRATEGIYASIDAN FOYDALANISH
USLUBIYATI (ATOM FIZIKIKASI BO’LIM)
MUNDARIJA
KIRISH……………………………………………………………………………
I. BOB ATOM FIZIKASINI O’RGANISH METODLARI
TAVSIFI…………………………………………………………………………..
1.1 . Atom fizikasini o’rganish metodlari………..………….
1.2 «Taqdimod» metodi ...............................…… .................................. ...............
II. BOB ATOM YADROSI
2.2 Yadro reaksiyalari……………………………………………………………
XULOSA …………………………………………………………………………
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………...
1](/data/documents/6edab4c9-24da-4c17-bf71-0c2c691db989/page_1.png)
![KIRISH
Ta’lim sohasida olib borilayotgan islohotlarning tub mohiyati ta’lim
mazmuni va shaklini takomillashtirishga qaratilgan. Fan-texnika taraqqiyoti,
jamiyatimizning demokratlashuvi, axborot miqyosining oshib borishi kabi omillar
bolaning shaxsiy xususiyatlariga, jumladan, idrok eta olish, tasavvur va
tafakkurlash, aqliy qobiliyatining rivojlanishiga olib keldi. Bolaning olamni
bilishga bo’lgan ehtiyoji avvalgi yillarga nisbatan keskin oshganligi hech kimga sir
emas.
Zamoniy ta’lim oldida turgan eng muhim vazifa o’quvchi shaxsining ilm
olishga bo’lgan ehtiyojini qondirishga qaratilgan. Biz kimni tarbiyalashimiz kerak?
degan savol zamonaviy pedagogika, didaktika fanlarini o’qitish metodikalarining
bosh masalasiga aylandi.
O’zbekiston Respublikasi sobiq Prezidenti Tarixiy xotirasiz - kelajak yo’q
asarida komil inson tushunchasiga aniq ta’rif keltirdilar, ya’ni Komil inson
deganda biz, eng avvalo, ongi yuksak, mustaqil fikrlay oladigan, o’z xulq-atvori
bilan o’zgalarga ibrat bo’ladigan bilimli, ma’rifatli kishilarni tushunamiz. Ta’lim
tizimi va maktab oldiga maqsad qilib komil insonni tarbiyalab voyaga yetkazish
qo’yildi .
Bu ezgu maqsadni bajarish eski an’anaga kirib qolgan tarbiyaviy usullar
vositasida emas, balki zamonaviy yangi dars usullari vositasida amalga oshirilishi
shart.
Hozirgi davr o’qituvchi va talaba, o’quvchi oldiga katta talablar qo’ymoqda,
bu talablarning eng asosiysi darsning samaradorligi, uning sifatliligi,
o’quvchilarning bilim va ko’nikmalariga, oliy o’quv yurtlari, o’rta maxsus o’quv
yurtlari, maktabdagi o’quv mashg’ulotlarida zarur bilimlarni egallab olishdir.
Ilg’or pedagogik tajribada darsda materialni yirik qismlarga ajratib berish,
talabalar, o’quvchilar uchun yangi narsalarni, ko’p marta ishlab chiqish o’rinli
ekanligini ko’rsatadi. Bilimlarni mavzular bo’yicha hisobga olish juda foydalidir.
Har bir o’qituvchining ishga ijodiy yondashishi juda muhimdir. Bu o’z-
o’zidan bo’lib qolmaydi. Buning asosiy shartlaridan biri o’quv ishining barcha oliy
o’quv yurtlari, o’rta maxsus o’quv yurtlar va maktab uchun yagona bo’lgan Davlat
ta’lim standarti (DTS) ni bajarishni mahalliy tashabbus bilan uyg’unlashtirishdir.
2](/data/documents/6edab4c9-24da-4c17-bf71-0c2c691db989/page_2.png)
![Xalqimizning asosiy maqsadi huquqiy demoqratik davlat barpo etish, hamda
odil fuqarolik jamiyatini shakllantirish bo’lib bu xalq ta’limi xodimlarining ham
eng umumiy metodalogiyasidir.
Elementar zarralar deb, fizika fanining hozirgi taraqqiyot bosqichida eng
sodda, ma’lum ichki strukturaga ega bo’lmagan, faqat bitta zarradan tashkil topgan
zarralarga aytiladi.
1932-yilgacha elementar zarralarning soni 3 ta elektron, proton, netron edi.
1956-yilga kelib ularning soni 30 ga bordi.Hozirgi vaqtda barqaror bo’lgan va
o’rtacha yashash vaqti s dan kam bo’lmagan 39 ta elementar zarra mavjud.
Bundan tashqari 300 dan ortiq qisqa muddat yashovchi zarralar kashf qilindi.
Elektron -birinchi elementar zarra bo’lib, atom tarkibiga kiradi. Uning
mavjudligi haqida 1881- yilda Stoney oldindan postulat tarzda aytgan. 1897-yilda
J.J.Tomson elektronning e/m solishtirma zaryadini o’lchab, elektronning
mavjudligini eksperimental kashf etgan.Elektron barqaror zarra, uning yashash
vaqti kamida yilga teng ekanligi aniqlangan.
Proton p- atom yadrosi tarkibiga kiruvchi birinchi elementar zarra bo’lib,
1919-yilda kashf etilgan. Lekin qaysi hodisani proton kashf qilingan hodisa deb
aytish qiyin, chunki vodorot ioni sifatida u uzoq vaqtdan buyon ma lum edi.
Protonning kashf qilinishida 1911-yilda E.Rezerford yaratgan atomning planetar
modeli ham,1906-1919-yillarda J. Tomson , F.Soddi, F. Aston tomonidan
izotoplarning ochilishi ham azot yadrosidan alfa-zarralar urib chiqargan vodorod
yadrolarini kuzatish ham rol o’ynaydi.Proton ham barqaror zarra bo lib uning
yashash vaqti yildan kam emas.
Neytron n-atom yadrosining tarkibiga kiruvchi ikkinchi elementar zarra
bo lib, uni 1932-yilda J.Chedvig kashf etgan.Netron faqat barqaror atom yadrolari
tarkibidagina turg’undir.Erkin atom yadrosidan tashqarida neytron barqaror
emas,uning o’rtacha yashash vaqti 15 minutga yaqin.
Kursh ishini dolzarbligi: Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan ijtimoiy-
iqtisodiy siyosat xalqimizning moddiy farovonligini yanada oshirish, aholini
kundan-kunga o’sib borayotgan moddiy va ma'naviy ehtiyojlarini qondirishga
qaratilgan. Bunda ishlab chiqarilayotgan xalq iste'mol mollarining sifatini
yaxshilash, ularning turini kengaytirish hamda jaxon bozoridagi
raqobatbardoshligini oshirish alohida ahamiyat kasb etadi. Shu munosabat bilan
respublikamizda xalq iste'mol mollarini ishlab chiqarish bo’yicha kun sayin juda
ko’p ishlar amalga oshirilmoqda.Elementar zarralar, atomning tuzilishi va kvant
sonlarning ahamiyati juda katta, chunki tabiatda roy berayotgan voqea
xodisalarning tub negizida atom tashkil etadi. Demak, bu xil tahlillarni o’rganish
masalani naqadar dolzarbligini ko’rsatadi.
3](/data/documents/6edab4c9-24da-4c17-bf71-0c2c691db989/page_3.png)
![Kurs ishining vazifalari: bitiruv malakaviy ishida nazariy va amaliy isbotni
taqozo qiladigan ilmiy faraz, tadqiqot ob’yekti, predmeti, maqsadiga muvofiq
quyidagi tadqiqot vazifalari hal qilinadi:
1. Atom fizikasini fanlar bilan bog’lab o`qitishda o`quvchilarda ekologik
tafakkurni shakllantirish yo`nalishlarini, pedagogik asoslarini aniqlash;
2. Zamonaviy shakl va uslublardan foydalanish;
3. Fizika ta’limiga oid didaktik va metodik adabiyotlarni o’rganish;
4. Akademik litsey va kasb-hunar kollejida fizika ta’limini tashkil etish,
boshqarish, nazorat qilishning hozirgi amaliyotini tahlil qilish;
5. Ilg’or pedagogik g’oyalarni umumlashtirish, pedagogik amaliyot
imkoniyatlarni aniqlash;
6. Fizikani boshqa fanlar bilan bog’lab, darsda va darsdan tashqari
mashg’ulotlarda o`quvchilarning tafakkurini shakllantirish yo`llari, vositalari va
imkoniyatlarini aniqlash;
7. Fizika ta’limining fanlararo bog’lanishini pedagogik tajribada o’rganish,
nazariy asoslarini bayon qilish va unga oid metodik tavsiyalar ishlab chiqish.
4](/data/documents/6edab4c9-24da-4c17-bf71-0c2c691db989/page_4.png)
![I. BOB ATOM FIZIKASINI O’RGANISH METODLARI
1.1 Atom fizikasini o’rganish metodlari
Atom fizikasi fanining o’qitilishida boshqa fanlar bilan aloqadorlik, fizika
fani bilan kuchli va kuchsiz darajada bog’langan fanlar, shuningdek, boshqa
fanlarning o’qitilishida fanning qo’llanilishi tarix, ona tili va adabiyot, matematika
hamda amaliy fanlari, ularning o’qitilishi misolida ko’rsatib berishga harakat
qilinadi. Bir-biri bilan kuchsiz darajada bog’liq fanlarga nisbatan kuchli darajada
bog’liq fanlar o’zaro mushtarak bo’lib, mavzular mohiyati va ularni o’quvchilarga
tushuntirish jarayonida hamisha bir-birini taqozo etadi. Bu fanlarning kuchli
darajada bog’lanishi ularning bir-birining ichki tizilmalarigacha kirib borishi,
deyarli har bir mavzu bayonida ularga murojaat qilish zaruriyati bilan belgilanadi.
Bu bog’liqlik va bir-biriga chuqur singib borish natijasida fanlar tadqiq etadigan
muammolar va masalalar o’z yechimini topib boradi. Fanlarning bir-biriga
bog’liflik darajalarini, shuningdek bu fanlarda bo’layotgan o’zgarishlar, yangi
tadqiqot natijalari, yangilanishlardan xabardor bo’lib borish, hozirgi zamon
o’qituvchisiga qo’yilgan talab bo’lib, u dars saviyasi, mavzu mazmunining
o’quvchilar ongiga singdirilishi va uning beradigan samarasining oshishida asosiy
omillardan biri bo’lib hisoblanadi. Dars jarayonida fanlarning bir-biriga bog’liqlik
darajasi va ularning mavzu mazmunini to’ldirishdagi ahamiyati asosan o’qituvchi
bilim va malakasi, pedagogik mahorati, ko’rgazmali qurollar, texnik vositalardan
va axborot-kommunikatsion texnologiyalardan qay darajada o’rinli foydalanishiga
bog’liq bo’ladi. O’qituvchining fanlarni bir-biriga bog’liq holda dars o’tishida 42
akademik litsey va kasb-hunar kolleji dars jarayonining mazmunini va uning
o’quvchilar tomonidan idrok etilishida beradigan samarasi benihoya katta bo’ladi.
Dars samaradorligini oshirishda o’qituvchining shaxsiy mahorati ham muhim rol
o’ynaydi, o’quvchilarda fanga nisbatan qiziqish uyg’otadi va dunyoqarashini,
amaliy malakalarining hosil qilish mahoratlarining oshishida asosiy omil bo’ladi.
Metodik tavsiyalar: Barkamol, har tomonlama yetuk, komil inson tarbiyasi bosh
5](/data/documents/6edab4c9-24da-4c17-bf71-0c2c691db989/page_5.png)
![maqsadimiz ekan, bu ish hamma vaqt o’qituvchining diqqat markazida turishi o’z
pedagogik faoliyatining barcha imkoniyatini shunga qaratishi taqozo etiladi.
Buning uchun o’qituvchi keng dunyoqarashli, chuqur bilimli va yuksak ilm
malakasiga ega bo’lishi, shuningdek pedagogik metod va usullarni yaxshi bilishi,
ilg’or ish tajribalari, pedagogik va axborot texnologiyalaridan xabardor bo’lishi,
o’z darsi mazmuniga ko’ra ularni qo’llay bilishi, o’zi dars o’tadigan fan bo’yicha
kerakli adabiyotlar, ko’rgazmali qurol va didaktik materiallar to’plashi, ulardan
dars mavzusi mazmuniga ko’ra unumli foydalanishi zarur. Yuqorida ko’rsatilgan
talablar darajasida dars berish va dars jarayonida fanlararo bog’liqlik,
prinsiplaridan foydalanib dars samaradorligini oshirish uchun o’qituvchiga
quyidagi metodik tavsiyalarni beramiz: 1. Fanlaoda bo’layotgan o’zgarish va
yangilanishlardan doimo xabardor bo’lib turish va uni to’g’ri baholay olish, o’zi
o’zlashtirgan bilimlar ko’lamini unutmaslik, aksincha, uni kengaytirib borish va
ijro malakasini oshiib borishi uchun to’xtovsiz o’z ustida ishlash; 2. Dars
mavzusiga ko’ra metod va usullarni to’g’ri tanlash va ularni muvaffaqiyatli amalga
oshirish bu metodlarning to’g’ri tanlanganligi va mavzuni yoritishdagi o’rnini
to’g’ri belgilash; 3. Dars mavzusiga ko’ra faoliyat turlarini to’g’ri tanlash bu
faoliyat turlari darsning mazmunini tashkil qilishini unutmaslik faoliyat turlaridan
foydalanish ketma-ketligini to’g’ri belgilash (dars strukturasi). 43 4. Dars mavzusi
mazmuniga ko’ra qaysi fan bilan bog’liqlik holda dars o’tish hamda bu darsda
qaysi faoliyat turlaridan foydalanish yaxshi natija berishini to’g’ri belgilash va har
bir faoliyat turiga bog’liq bo’lgan fanni aniqlab faoliyat jarayonida qo’llash. 5.
Mavzuga mos dars rejasini tanlash va uni amalga oshirish malakasini egallash
o’quvchilarga shaxsan amalga oshirish metodining boshqa metodlarga nisbatan
samarasi yuqori ekanligini bilish; 6. Akademik litsey yoki kasb-hunar kollejining
fizika va texnika kutubxonasini, axborot-resurs markazini tashkil qilish va uni
kerakli o’quvuslubiy, siyosiy-ijtimoiy, ilmiy hamda turli sohalardagi materiallar,
asarlar bilan boyitish va ulardan dars jarayonida mavzu mazmuniga ko’ra unumli
foydalanish; 7. Fizika va texnika kutubxonasi xazinasining doimo to’liq bo’lishi,
uning turlarga va sohalarga ko’ra joylashtirilishi, foydalanishni nazorat qilish,
6](/data/documents/6edab4c9-24da-4c17-bf71-0c2c691db989/page_6.png)
![ehtiyot qilib saqlash, ulardan foydalanish uchun zarur bo’ladigan texnik jihozlarni
saqlash va zarur vaqtda ishlata bilish; 8. Maxsus fizika va texnika (yoki to’garak)
xonasining bo’lishi va unda fizik va texnik adabiyotlar, ko’rgazmali hamda
tarqatma-didaktik materiallar, texnik vositalar, magnitofon, audio-video
apparatlari, monitor, axborot-kommunikatsion texnologiyalar vositalari, devor
stendlari (bannerlar) va boshqalarning bo’lishiga erishish; 9. Har bir o’quvchining
O’rta Osiyodan yetishib chiqqan va fizik ilm hamda uning amaliyotida
muvaffaqiyatli ijod qilib tariximizda iz qoldirgan alloma olimlar hayoti, ijodiy
faoliyati va qoldirgan ilmiy merosi to’g’risida chuqur bilimga ega bo’lishiga
erishish uchun ular to’g’risida qisqa va mazmunli ma’lumotlar keltirilgan, devoriy
rasmlar, bukletlar, foto stendlar bilan fizika xonasi va uning atroqini jihozlash.
Atom fizikasi – fizikaning atom xossalari, elektron qobiqlari tuzilishi,
elektronlar va ionlar xos-salari, ularning elektromagnit maydo-nidagi harakatini
o rganadigan bo limi. ʻ ʻ Moddalarning atom (A.)lardan tashkil topganligini qadimgi
yunon faylasuf-mate-rialistlari Epikur, Levkipp va Demo-kritlar aytgan.
Demokritning fikricha, bizga uzluksiz bo lib ko ringan jismlar haqiqatda
ʻ ʻ
bo linmas mayda zarralardan, ya’ni A.lar va ular orasidagi bo shliqdan tashkil
ʻ ʻ
topgan; bu A.lar hamma vaqt harakatda bo ladi. 15 – 18-asrlarda tabi-atni tajriba
ʻ
asosida o rganish usullari taraqqiy eta boshlaydi. Hamma fanlar qatori kimyo fani
ʻ
ham rivojlandi. Tajribada olingan natijalar jismlar atomlardan tashkil topgan degan
nazari-yani tasdiqlay bordi. Tajribalar kimyo-viy birikma hosil qilishda bir
moddaning zarralari ikkinchi modda zarralari orasiga kirib, ular o zaro birlashadi
ʻ
va yangi birikma zarralarini hosil qiladi, degan xulosaga keltirdi. Atom fizikasi
nazariya-sining rivojlanishida Dalton, fran-suz kimyogari J. L. Prust, Lomonosov
va Avogadroning ilmiy gipotezalari katta rol o ynadi. Avogadro bir xil temperatura
ʻ
va bosimdagi teng hajmli har xil gazlarda molekulalar soni o zaro teng degan
ʻ
fikrni aytdi. Avogadroning bu qonuni har xil elementlarning A. ogirliklarini o zaro
ʻ
taqqoslash imkonini berdi. Har bir moddaning gramm-molekulasida molekulalar
soni bir xil, ya’ni JV0 = 61023 ga teng ekanligi ma’lum (qarang Avo-gadro
qonuni). Avogadro soni ma’lum bo lsa, har bir A.ning og irligi gramm-molekula
ʻ ʻ
7](/data/documents/6edab4c9-24da-4c17-bf71-0c2c691db989/page_7.png)
![og irligini Avogadro soniga bo lib topiladi. Hatto 19-asr oxirlariga-cha A.niʻ ʻ
bo linmas zarra deb qaraganlar. 1897 – 98 yillardan Tomson (Lord Kel-vin) A.
ʻ
tarkibida elektronlar bor de-gan farazni aytdi. 1911 yi.aa Rezerford A.ning planetar
modelini yaratdi. A. – proton va neytronlardan iborat yadro va uning atrofida
aylanuvchi manfiy zaryadli elektronlardan tashkil topgan. Elektron (ye) zaryadi
4,810~10 CGSE ga teng, massasi esa proton massasigi dan 1840-marta kichik
bo lgan zarradir. Pro-766ton vodorod A.ning yadrosidir. Proton zaryadi musbat
ʻ
bo lib, qiymati elektron zaryadiga teng. Neytron massasi tp taxminan proton
ʻ
massasiga teng, lekin zaryadsiz zarradir. Yadrodagi protonlar soni yadro atrofida
aylanuvchi elektronlar so-niga, bu son esa elementlarning davriy tizimidagi
o rnining raqami, ya’ni A. raqamiga teng. Elementlarning A. ogir-ligidan A.
ʻ
rakamini ayirganda yadrodagi neytronlar soni kelib chiqadi. Daniya fizigi Nils Bor
1913-yilda Rezerford modeliga asoslanib, vodorod A.ning ichki tuzilish
nazariyasini yaratdi. N. Bor atom zarralari murakkab tizim bo lgani holda
ʻ
muvozanatda bo lishini birinchi bor tushuntirib berdi. N. Bor A. nazariyasini
ʻ
yaratishda faraz sifatida uchta postulat qabul qiladi.I postulat. Elektron yadro
atrofida aylanma harakat qilayotganda o z energi-yasini yo qotmaydi.II postulat.
ʻ ʻ
Elektron yadro atrofida faqat barqaror orbitalardagina aylani-shi
mumkin.Shpostulat. Elektron energiyasi kat-ta bo lgan barqaror orbitadan
ʻ
energiyasi kichik bo lgan orbitaga o tganda ortiqcha energiyasini yorug lik nuri,
ʻ ʻ ʻ
kvant (fo-ton), ya’ni h v sifatida chiqaradi. Bor nazariyasi faqat vodorod va vo-
dorodga o xshagan atomlar uchungina yaroqlidir. Biroq zaryadlari soni ko p
ʻ ʻ
bo lgan elementlarning kvant nazariyasi – kvant mexanikani yaratishda Borning
ʻ
atom nazariyasi boshlang ich qadam bo lib xizmat qildi. Kvant mexanika N. Bor,
ʻ ʻ
V. Geyzenberg, L. de-Broyl, M. Born, A. P. Dirak va boshqa tomonidan
yaratildi.Atom fizikasi fizikaning yangi bo limi bo lib, yangi kashfiyotlar bilan
ʻ ʻ
boyib bormoqda. Atom fizikasining asosiy bo limlari – atom nazariyasi, atom
ʻ
(optik) spektro-skopiya, rentgen spektroskopiyasi, radio-spektroskopiya, lazer
spektroskopiyasi, atom va ion to qnashishlari fizikasidan iborat. Atomning barcha
ʻ
holat harakte-ristikalarini mukammal aniqlash Atom fizikasining eng muhim
8](/data/documents/6edab4c9-24da-4c17-bf71-0c2c691db989/page_8.png)
![vazifasidir. Bunda atom energiyasi qiymatlari – energiya satqi, harakat miqdori
momentlarining qiymatlari va atom holatini ifodalovchi boshqa miqdorlar
aniqlanadi. Atom tuzilishini batafsil tekshirishda qo lga kiritilgan nati-jalardanʻ
fizikaning ko pgina bo limlaridagina emas, balki kimyo, astrofizika va boshqa fan
ʻ ʻ
sohalarida ham juda ko p foydalaniladi. Spektral chiziqlarning kengayishi va
ʻ
siljishini o rganish muhit (suyuklik, kristall)ning ma’lum qismidagi maydonlar va
ʻ
uning holati haqida fikr yuritishga im-kon beradi. Elektron zaryad zichligining
taqsimlanishini va tashqi kuchlar ta’si-rida uning qay tariqa o zgarishini bi-lish
ʻ
atom hosil qilishi mumkin bo lgan kimyoviy bog larni, kristall panjarasidagi ion
ʻ ʻ
harakatini aniqlash uchun juda muhimdir. Atom va ionlarning tuzili-shi va
energiya sathi harakteristikalari haqidagi ma’lumotlar kvant elektro-nika
qurilmalari uchun katta ahamiyatga egadir. Atom va ionlar to qnashganda ularning
ʻ
ionlashishi, uyg onishi, qayta zaryadlanishi haqidagi bilimlar plazma fizikasida
ʻ
muhim o rin tutadi. Atomlar energiya sathlarining tuzilishini bilish astrofizika
ʻ
uchun juda zarur. Shunday qilib, Atom fizikasi tabiat fanlari bilan chambarchas
bog liqdir. Atom haqida Atom fizikasi yaratgan tasavvur dunyoni bilish uchun
ʻ
ham ahamiyatga ega. Turli moddalarning turg unligi, Yerdagi oddiy temperatura
ʻ
va bo-simda kimyoviy elementlarning boshqa elementlarga aylanmasligi atomning
"turg unligi"ga bog liq. Tashqi sharoit o zgarganda atom xossalari va holatining
ʻ ʻ ʻ
o zgara olishi, atomning "plastik" bo lishi elementar zarralardan birining
ʻ ʻ
ikkinchisiga aylanishi yo llarini ko rsatib berib, murakkab tizimlarning paydo
ʻ ʻ
bo lishi sabablarini ochadi. Shu kunlarda Atom fizikasi modda tuzilishi haqidagi
ʻ
tasavvurlarni kengaytiruvchi alohida fanga aylanib qoldi. Modda tuzilishi
nazariyasi ancha murakkab bo lib, fizi-kaning deyarli barcha yutuqlari va hozirgi
ʻ
zamon matematik apparatning qudratiga 767tayangan. So nggi yillarda atom
ʻ
spektro-skopiyasining plazma diagnostikasiga, astrofizik tadqiqotlarga, gazli la-
zerlar spektroskopiyasi va boshqa sohalarga tatbiqi ancha rivoj topdi. Ammo bu
masalalarni yoritish atom spektrlari nazariyasiga, atomda yuz berayotgan radi-
atsion jarayonlarning ehtimolligi va ko ndalang kesimi kabi muhim harakte-
ʻ
ristikalarga tegishli tayin hisoblarni o tkazishni talab qiladi.
ʻ
9](/data/documents/6edab4c9-24da-4c17-bf71-0c2c691db989/page_9.png)
![1.2 «Taqdimod» metodi
Taqdimot texnologiyasi, ya’ni mashg‘ulotni ko‘rgazma sifatida o‘tkazish,
darsda kompyuterdan foydalanishning eng oson usulidir. Buning uchun
o‘qituvchiga birgina kompyuter va multimedia proektori kerak bo‘ladi. MS Power
Point dasturi yordamida o‘tilajak dars uchun kompyuterda o‘qituvchining o‘zi
slaydlar yaratadi va ko‘rgazmalar paketini tayyorlaydi. Metod o‘rganiladigan
mavzu mohiyatini kompyuter xizmatidan foydalanilgan holda slaydlar majmuasi
yordamida ochib berilishini ta’minlaydi. Uni qo‘llashda mavzuning asosiy
g‘oyalari, tayanch tushunchalari, muhim xususiyatlari kichik matn, jadval, tasvir,
sxema, rasm va diagrammalar asosida yoritiladi. Metod o‘quvchi
(talaba)larda mavzu mazmunini obrazli, yaxlit tarzda o‘zlashtirish
ko‘nikmalarini shakllantiradi. Ta’lim jarayonida metodni qo‘llash tartibi
quyidagichadir:
10](/data/documents/6edab4c9-24da-4c17-bf71-0c2c691db989/page_10.png)
![Izoh: 1. O‘qituvchi kichik guruhlarga bir yoki bir necha mavzuni tavsiya
etishi mumkin.
II. BOB ATOM YADROSI
2.2 Yadro reaksiyalari
Hozirgi vaqtda atom yadrosida ko p sonli elementar zarrachalar kashf
qilingan. Ulardan eng muhimlari protonlar bilan neytronlardir. Bu ikkala zarracha
nuklon deyiladigan yadro zarrachasining ikki turli xil holati sifatida
qaraladi.Elementar zarrachalarning muayyan massasi va zaryadi boladi.Protonning
massasi 1,0073 m. a. b. ga va zaryadi + 1 ga teng. Neytronning massasi 1,0087 m.
a. b. ga, zaryadi esa nolga teng (zarracha elektr neytraldir). Proton bilan
neytronning massasini deyarli bir xil deyish mumkin.Neytron kashf etilgandan
keyin tez orada rus olimlari D.D.Ivanenko bilan Y.N.Gapon yadro tuzilishining
proton—neytron nazariyasini yaratdilar (1932). Bu nazariyaga muvofiq vodorod
atomining yadrosidan boshqa barcha atomlarning yadrolari Z protonlar bilan (A—
Z) neytronlardan tarkib topgan, bunda Z — elementning tartib raqami, A — massa
soni.Massa soni A atom yadrosidagi protonlar Z bilan neytronlarning N umumiy
sonini ko‘rsatadi, ya’ni
A=Z+N
Proton bilan neytronlarni yadroda tutib turuvchi kuchlar yadro kuchlari deyiladi.
Bular juda qisqa masofalarda (10-15 m atrofida) ta'sir etuvchi nihoyatda katta
kuchlar bo‘lib, itarilish kuchlaridan katta bo‘ladi. Bu kuchlarning tabiatini-yadro
fizikasi o'rganadi.
Tekshirishlar shuni ko‘rsatdiki, tabiatda bitta elementning massasi turlicha
bolgan atomlari mavjud bolishi mumkin ekan. Masalan, xlorning massasi 35 va 37
bolgan atomlari uchraydi. Bu atomlarning yadrolarida protonlar soni bir xil, lekin
neytronlarning soni turlicha boladi.Elementning yadro zaryadlari bir xil, lekin
massa sonlari turli olia bolgan atom turlari izotoplar deyiladi.Har qaysi izotop
11](/data/documents/6edab4c9-24da-4c17-bf71-0c2c691db989/page_11.png)
![ikkita kattalik: massa soni (tegishli kimyoviy element belgisining chap tomoni
yuqorisiga yoziladi) va tartib raqami (kimyoviy element belgisining chap tomoni
pastiga yoziladi) bilan xarakterlanadi.Elementning atom massasi uning barcha
tabiiy izotoplari massalarining shu izotoplarning tarqalganlik darajasi e’tiborga
olingan o‘rtacha qiymatiga teng.Masalan, tabiiy xlorning 75,4 foiz massa soni 35
bolgan izotopdan va 24,6 foiz massa soni 37 bolgan izotopdan iborat: xlorning
o'rtacha atom massasi 35,453.
Yadro reaksiyalari — bu atom yadrolarining elementar zarrachalar bilan va
bir-biri bilan o‘zaro ta’sirlashishi natijasida o‘zgarishidir. Bunday reaksiyalarning
tenglamalarini yozish massa va zaryadning saqlanish qonunlariga asosiangan. Bu
degan so‘z, tenglamaning chap qismida massalar yig‘indisi bilan zaryadlar
yig'indisi tenglamaning o‘ng qismidagi massalar yig'indisi bilan zaryadlar
yig‘indisiga teng bo‘lishi kerak, demakdir.Siklotron qurilmasi yaratilgandan
(1930) keyin juda ko‘p turli-tuman yadro reaksiyalari kashf qilindi va
tekshirildi.Yadro reaksiyalarining tenglamalarini qisqacha yozish ko‘p qollaniladi.
Dastlab boshlanglch yadroning kimyoviy belgisi yoziladi, so‘ngra (qavs ichida)
reaksiyani vujudga keltirgan zarracha va reaksiya natijasida hosil bolgan zarracha
qisqacha belgilanadi, shundan keyin hosil bo lgan yadroning kimyoviy belgisi
qo‘yiladi. Bunda boshlangich va hosil bolgan yadrolaming simvollarida faqat
massa sonlari qo‘yiladi,chunki yadrolarning zaryadlarini D.l.Mendeleyevning
elementlar davriy sistemasidan oson aniqlash mumkin.
Yadro reaksiyalari – bu atom yadrolarining elementar zarrachalar bilan va
bir-biri bilan o’zaro tasirlashishi natijasidagi o’zgarishidir. γ - nurlanish r е ntg е n
nurlariga o‘xshash bo‘lib, kuchli o‘tish (singish) xossasiga ega; 0,1 m qalinlikdagi
to‘siqdan o‘ta oladi. Atom yadrosidagi energiya kamayadi, lekin massasi va
zaryadi o‘zgarmaydi. Yadro reaksiyalari β - parchalanish, α - parchalanish kabi
asosiy turlarga bo‘linadi. α - parchalanishda el е m е ntning tartib raqami 2 birlikka
kamayadi. β - parchalanishda el е m е ntning tartib raqami bir birlikka ortib,
yadroning massa soni o‘zgarmay qoladi. Ayrim yadro r е aksiyalarida pozitron ( 1+
12](/data/documents/6edab4c9-24da-4c17-bf71-0c2c691db989/page_12.png)
![0e )yoki (+ β ) zarracha hosil bo‘lib, yadroning massa soni o‘zgarmasdan, tartib
raqami bir birlikka kamayadi. Ba’zi yadro r е aksiyalarida yadro β -zarrachani
biriktirib oladi. Bunda tartib raqami bir birlikka kamayadi, yadro massasi
o zgarmaydi. Yadro reaksiyalari yordamida radioaktiv xususiyati bor izotoplar
(radioaktiv izotoplar) olinadi. Ularning hammasi beqaror va radioaktiv
parchalanish natijasida boshqa elementlarning izotoplariga aylanadi. Barcha
kimyoviy elementlarning radioaktiv izotoplari olingan. Ularning taxminan 1500
turi ma’lum. Faqat radioaktiv izotoplardan tarkib topgan elementlar radioaktiv
elementlar deyiladi. Bular Z=43, 61 va 84 — 105 elementlardir.
Bunday reaksiyalarning tenglamalarini yozish elementlarning massa va
zaryadlari yig‘indisi o‘zgarmasligiga asoslangan. Bu degan so z, tenglamaning chap
qismida massalar yig indisi bilan zaryadlar yig indisi tenglamaning o ng qismidagi
massalar yig indisi bilan zaryadlar yig indisiga teng bo lishi kerak.
1919-yilda Rezerford azot atomlarining yadrolarini α -zarrachalar bilan
bombardimon qilib, birinchi marta sun iy ravishda yadro reaksiyasini amalga
oshirdi:Barqaror (radioaktiv emas) izotoplardan 300 ga yaqini ma lum. D.I.
Mendeleyev elementlar davriy sistemasidagi ko‘pchilik kimyoviy elementlar ana
shunday izotoplardan tarkib topgan. Ba’zi elementlarda barqaror izotoplar bilan
birga uzoq vaqt yashaydigan radioaktiv izotoplari ham bo‘ladi.
Yadroviy reaksiyalarda saqlanish qonunlari.
Reaksiya kesimi, chiqishi Zarralarning zarralar bilan, zarralarning yadrolar
bilan, yadrolarning yadrolar bilan yadro masshtabida intensiv ta’sirlashuvi yadrolar
tarkibini o'zgartishga olib kelsa yadro reaksiyalari amalga oshgan boMadi.Yadro
reaksiyasida energiya, impuls yadroda qayta taqsimlangan boMadi. Reaksiyalar
kuchli, elektromagnit, kuchsiz ta’sirlashuvlarga ko‘ra, amalga ortishi
mumkin.Reaksiyalar zaryadli, zaryadsiz zarralar, fotonlar ta’sirlashuvlariga ko‘ra,
bo ladi.Barcha reaksiyalar saqlanish qonunlarining bajarilishi bilan ro‘y beradi.
a+A —»B+b.
13](/data/documents/6edab4c9-24da-4c17-bf71-0c2c691db989/page_13.png)
![Agar ko‘p kanalli bolsa:
Reaksiya kanallari chiqish ehtimoliyatlligiga ko ' ra , ularga ruxsat etilgan yoki
cheklashlarga sabab boMadigan kvant xarakteristikalarini aniqlash imkonini
beradi . Yadro reaksiyalarida saqlanish qonunlari toMa bajarilishligi reaksiyada
qatnashayotgan yadrolar va zarralar xarakteristikalarini yuqori aniqlikda aniqlash
imkonini beradi ( masalan : impulsi , zaryadi , juftligi va h . k .). Yadro reaksiyalari
ta sirlashuv energiyasiga , reaksiyani yuzaga keltirayotgan zarraning turiga ,
xossalariga hamda yadroning massa soniga , reaksiyaning borish mexanizmiga ,
reaksiya energiyasiga va h . k . lar qarab tavsiflanadi . Reaksiyaga kirishayotgan
zarralarning turiga qarab reaksiyalarni n , zaryadli zarralar , g - fotonlar reaksiyalari
deb ataladi .
Yadroviy reaksiyalarning turli mexanizmlari
Turli yadroviy reaksiyalarni har taraflama to g ri
tushuntirib beruvchi
nazariya hozirgacha yaratilgan emas . Shuning uchun yadroviy reaksiyalar turli
soddalashtirilgan mexanizm yoki modellar asosida tushuntiriladi. Bu mexanizm
yoki modellar asosida yadroviy reaksiyalarning u yoki bu xususiyatlari to‘g‘ri
tushuntirilishi mumkin.Yadroviy reaksiyalarning quyidagi mexanizmlari mavjud:
1.Bor kompaund yadro mexanizmi. 1936-yilda Nils Bor taklif qilgan yadro
mexanizmiga ko‘ra, yadro reaksiyasi ikki bosqichdan iborat. Birinchi bosqich
nishon-yadro bilan zarraning birikma (kompaund) holat tashkil etishidan iborat,
ya’ni a + A —>C*.Birikma holat C* har doim kuchli uyg‘ongan boMadi, ikkinchi
bosqich esa birikma holatning u yoki bu zarraga parchalanishidan iborat, ya’ni C*
—»B + b. Demak, bu mexanizmga asosan reaksiya quyidagicha o‘tadi: a+A —
14](/data/documents/6edab4c9-24da-4c17-bf71-0c2c691db989/page_14.png)
![>C* —»B+b.Bu mexanizmga ko‘ra, yadroviy reaksiyaning boMib,o‘tishi juda
sekin yuz beradi deb qaraladi.
2. Bevosita o‘zaro ta’sirli yadroviy reaksiya. Bunday reaksiyada nuklon
yadrodagi bir yoki ko‘pi bilan ikkita-uchta nuklon bilan ta’sirlashadi yoki biror
zarra almashish bilan ta’sirlashadi deb hisoblanadi. Bu holdakompaund yadro hosil
bo lmaydi. Bunga (d, n), (d, p) uzilish reaksiyalari va (p, d), (n, d) ilish
reaksiyalari misol bo la oladi. Uzilish reaksiyasida tarkibiy qismga ega bo‘ lgan
birlamchi zarra deytrondagi nuklonlaming biri yadro tomonidan «uzib» olinadi.
Ilish reaksiyasida esa, aksincha, birlamchi nuklon yadrodan bitta nuklonni ilib
oladi, deytronga aylanadi.3. Kulon o‘yg‘onish. Bunda yadro oldidan uchib
o‘tayotgan zaryadlangan zarraning kulon maydoni ta’sirida yadro uyg‘ongan
holatga o‘tib qoladi.
3. Bir yoki bir nechta zarralar hosil boMishi bilan yuz beradigan yadroviy
reaksiya mexanizmi. Bu jarayonda birlamchi zarra energiyasi 109eV dan yuqori
bo lganda yadro reaksiyasi natijasida bir yoki bir nechta ikkilamchi zarralar hosil
bo ladi. Juda yuqori energiyalarda barion-antibarion juftlari ham hosil bo lishi
mumkin.
Yadro reaksiyalarining kompaund yadro mexanizmi.
N.Bor 1936-yilda yadro tomchi modeligaasoslanib yadroviy reaksiyalar
nazariyasini yaratdi. U yadroviy reaksiya ikki bosqichda boMadi deb faraz qildi.
Birinchi bosqichda a -zarra A-yadro-nishon bilan birikib kompaund yadro C* ni
hosil qiladi, ikkinchi bosqichda uyg‘ongan holatdagi kompaund yadro b zarra
chiqarib parchalanadi. Umumiy holda reaksiyani quyidagicha yozish mumkin:a +
A —»C*—»B + b. Bunday bolishligi yadroga tushayotgan a-zarra o‘z energiyasini
nishon-yadro nuklonlari bilan to‘qnashib energiyasini yo‘qotadi. Uning energiyasi
yadrodagi nuklonning bogManish energiyasidan kichik boMib,qoladi va endi u
nishon-yadrodan chiqib keta olmaydi. Hosil boMgan kompaund yadro uyg‘ongan
holatda boMadi. Shunisi muhimki, kompaund yadro tarkibidagi bitta ham nuklon
15](/data/documents/6edab4c9-24da-4c17-bf71-0c2c691db989/page_15.png)
![bogManish energiyasini yengib chiqib ketish energiyasiga ega emas.Masalan,
nishon-yadroga zarra tomonidan olib kelingan uyg‘onish energiyasi 15 MeV,
kompaund yadrodagi nuklonlar soni esaA = 100 boMsin. U holda har bir
nuklonning uyg‘onish energiyasi 0,15 MeV ga teng. Nuklon yadrodan chiqib
ketishi uchun esa uning kinetik energiyasi bogManish energiyasi (8 MeV) dan
katta boMishi kerak.Vaqt o'tishi bilan bu ortiqcha 15 MeVenergiya kompaund
yadro nuklonlari o‘rtasida bir necha xil taqsimotda bo ladi. Tasodifan shunday
fluktuatsiya vaziyati vujudga keladiki, bunda yadro sirtidagi biror nuklonda
yadroni tark eta oladigan darajada energiya yig’lib qolishi mumkin. U holda
ehtimolligi juda kichik bo lgan «bug’anish» jarayoni yuz beradi va nuklon
yadrodan chiqib ketadi.
Ikkilamchi zarralarning energiya va burchak bo‘yicha taqsimlanishi.
Kichik uyg‘onish energiyalarida reaksiya jarayoni alohida sathlar
xususiyatiga bog liq bo ladi. Shuning uchun ikkilamchi zarralarning energiya
taqsimotida parchalanuvchi yadroning energetik sathlariga mos ravishda qator
maksimumlar kuzatilad.Ikkilamchi zarralarning harakat miqdor momentiga
bog liq ravishda ularning burchak taqsimoti ham o‘zgaradi. Masalan, 1 = 0 holda
ikkilamchi zarralar burchak taqsimoti izotrop bo ladi.Yadro uyg‘onish energiyasi
katta bo lganda energetik sathlar qo‘shilib ketgani uchun zarralarning energiya va
burchak bo‘yicha taqsimoti haqidagi maMumotlar statistik nazariya asosida
keltirilib chiqarilishi mumkin.
Bevosita o‘zaro ta’sirli yadroviy reaksiyalar.
Yadroviy reaksiyalarni o‘rganish shuni ko‘rsatadiki, ba’zi hollarda reaksiya
natijasini Boming kompaund yadro mexanizmi asosida tushuntirish mumkin emas.
Masalan, ikkilamchi zarralarning burchak taqsimoti izotrop emas, balki anizatrop
bo lib,chiqdi. Agar yadro reaksiyasi tyad yoki unga yaqinroq vaqtda ro‘y
beradigan bo lsa, bunday reaksiya bevosita o‘zaro ta’sirli yadro reaksiyasi
deyiladi. Bunday qisqa vaqt ichida yadroga kelib tushgan zarra yadrodagi bitta
16](/data/documents/6edab4c9-24da-4c17-bf71-0c2c691db989/page_16.png)
![yoki ko‘pi bilan ikkita-uchta nuklonlar bilan to‘qnashishga ulguradi.Kompaund
yadro mexanizmidan farqli o laroq, bu holda bitta nuklon bilan to‘qnashgan zarra
unga bevosita impuls beradi va natijada bu zarra yadrodan urib chiqarilishi
mumkin bo ladi.Bunday mexanizm asosida nishon-yadrodan protonlar hamda
neytronlar teng intensivlik bilan uchib chiqishi mumkin, chunki yuqori
energiyalarda tushayotgan zarra bilan nishon-yadro orasidagi kulon ta’simi hisobga
olmasa ham boMadi.Shunday qilib, bevosita o‘zaro ta’sirli yadroviy reaksiyalar
quyidagi alomatlarga ega boMishadi: birinchidan, tushuvchi nuklon o‘z impulsini
asosan bitta nuklonga beradi, uchib chiquvchi nuklonlar ko‘plab tushish
yo‘nalishida boMadi. Ikkinchidan, tushuvchi nuklon bitta nuklonga deyarlik toMa
energiyasini berar ekan, chiquvchi nuklon energiyasi ham maksimum energiyaga
yaqin energiya bilan chiqadi. Uchinchidan, kulon to‘sigM rol o‘ynamaydi, proton
va neytronlar teng intensivlik bilan chiqa oladi.Bevosita o‘zaro ta’sirli yadroviy
reaksiyalar xillari turlicha, istalgan tushuvchi zarralar bilan barcha yadrolarda
kuzatish mumkin. Reaksiya mahsulida bitta, juft nuklonlar, deytron, 3He yadro, a-
zarra, murakkab litiy, berilliy yadrolari va h.k.lar chiqishi mumkin. Bulardan
tashqari to‘qnashuv natijasida elementar zarralar - pion, kaon, giperonlar va boshqa
zarralar chiqishi mumkin. Bevosita o‘zaro ta’sir yadroviy reaksiyalardan: (n, n); (n,
p); (p, n); (p, p) reaksiyalar, uzilish (d, p); (d, n) va ilib olish (p, d); (n, d) va
boshqa ko‘plab turlari yaxshi o rganilgan.
Bo linish va termoyadroviy reaksiyalar.
ʻ
Yadro bo‘linish reaksiyasiYadroning bo‘linish tarixi E.Fermi va uning
izdoshlarining 1934-yilda uran yadrosini neytronlar bilan bombardimon qilish
bo'yicha o’tkazgan tajribalaridan boshlanadi. Ular zaiyadsiz neytron uchun kulon
to‘sig‘i yo‘qligi sababli og‘ir yadrolami neytron bilan bombardimon qilib nishon
yadroni neytronlar bilan boyitish bu yadrolar o‘z navbatida radioaktiv boMib, b'-
emirilish bilan zaryadini bittaga oshirishi, shu yo‘l bilan davriy sistemada uran
elementidan keyin joylashgan transuran elementlarini hosil qilish maqsad qilib
17](/data/documents/6edab4c9-24da-4c17-bf71-0c2c691db989/page_17.png)
![qo‘yilgan edi. Haqiqatda esa, ular boMinish parchalarini (yarim yemirilish
davrlari: T|/2 = 13 min., T ,/2 = 90 min.) kuzatdilar.Ko‘pyillik muntazam
izlanishlar olib borib 1939-yilda O.Gan (1879 — 1968), Lize Meytner (1878 —
1968) va Shtrassman (1902 — 1980) E.Fermi tajribalarini takrorlab, bunday
reaksiya natijasida boshIang‘ich yadro o‘zidan anchayengil elementlarga
parchalanishini ko‘rsatdilar.I.Kyuri va P.Savich (1909-y.t.) yuqoridagi
reaksiyalarda radioaktiv lantanning, O.Gan va Shtrassmanlar radioaktiv bariy
elementining hosil boMishini aniqladilar.Bu tajriba natijalarini tahlil qilib, 1939-
yilda Meytner va O.Frish (1904— 1979) neytronlarta’siridauran yadrosi ikki
boMakkaajralishi kerak, degan fikrga keldilar. Bu fikr keyinchalik tasdiqlandi va
bu jarayon yadroning boMinishi degan nomni oldi.L.Meytner va Frishlar yadro
boMinishini tomchi modeliga ko‘ra, tushuntirishga harakat qildilar. 1939-
yildaN.Bor, D.Uiler (1911) bulardan mustaqil Ya.I.Frenkel (1894— 1952) yadro
boMinish mexanizmini tomchi modeli asosida tushuntirib berdilar.Nishon yadro
neytron ta’sirida uyg‘ongan holatga o‘tadi va yadro suyuqlik tomchisida kuchli
tebranishlar yuzaga keladi. Bunday tebranishlar yadrodagi zaryadlangan protonlar
o‘rtasidagi kulon itarishish kuchlari bilan yadroni barqaror holatga qaytaruvchi sirt
taranglik kuchlari tufayli vujudga keladi.Solishtirm a bogManish energiyasining
massa soniga bog’liqligidan ma’lumki, yengil yadrolarning qo‘shilishi n atijasida
yuz beradigan sintez reaksiya ekzotermik bolib, bu reaksiyalarda bitta nuklonga
to‘g ‘ri keluvchi ajralgan energiya og‘ ir yadrolarning boMinishida ajralgan
energiyadan ancha katta boMadi. Yengil yadrolarning qo‘ sh ilib sintez
reaksiyasini am alga oshirishi uchun musbat zaryadli ikki atom yadrosini bir-biriga
yaq in lash tirish ular orasidagi kulon itarilish kuchini yengish lozim . Z aryad lari
Z,e va +Ze boMgan ikki yadro o rasid ag i kulon to ‘ sigi balandligi:R 12 = Rj +
R2 - yadrolar orasidagi masofa, Rp R2 -birinchi va ikkinchi yadro radiusi.Kulon
potensial to‘sigMni yen gish ga yetarli en ergiyaga ega boMishi zarur.S h u n d ay
q ilib , kin etik en e rg iyasi y e tarli d a ra ja d a katta boMgan yad ro largin a
sintez reak siyasin i hosil q ila o lad i. B u n d ay yadrolarni (reagen tlarn i) ju d a
yuqori tem peraturagacha q izd irish hisobiga olish m um kin. A gar kerakli tem
18](/data/documents/6edab4c9-24da-4c17-bf71-0c2c691db989/page_18.png)
![peratura sintez reaksiyasi jarayonida hosil bo ladigan bo lsa, u holda reaksiya
o‘z-o‘zini ta’ minlaydigan bo ladi. Umuman olganda, kuchli qizdirish hozircha
ma’ lum bo lgan yagona uslubdir. Shuning uchun bu usul bilan hosil qilinadigan
sintez reaksiyalarini termo yadro reaksiyala ri deb ataladi.Zarraning kinetik
energiyasi bilan harorati orasid a quyidagicha bog lanish mavjud:T(grad) = 1,16
104 E(eV). (5.11.2)M asalan, ikki proton Kulon to‘sig’ (5.11.1) g aaso san 1 M eV
g a to ‘g ‘ri k elsa, term oyadro reak siyasi yuz berish i uchun T = 1,16* 1010 AT
tem peraturagacha qizdirish lozim . U Quyosh markazidagi haroratdan taxm inan
100 marta katta.T erm oyadroviy sintezni issiq lik uslubi bilan hosil qilish mumkin
emasdek ko ‘rinadi. Lekin quyidagi ikkita
muhim omilni hisobga olsak:birinchidan , zarralarnin genergiya bo‘yicha
taqsimoti M ak sv e ll qonuniga bo‘ysu n ad i, y a ’ ni berilgan temperaturada
yadrolarning m a’ lum qismi o ‘ rtacha energiyadan kattaroq energiyaga ega
bo ladi.Ikkinchidan, Kulon potensial to‘ sigMdan energiyasi kichik E < Ukul
bo lgan yadrolar ham tunnel effekti hisobiga kulon bareridan o‘tib reaksiyaga
kirish ishi mumkin. Shuning uchun tabiatda term oyadro reaksiyalari intensiv yuz
beradi va Quyosh hamda boshqa yulduzlarning energiya m anbayi boMadi.Sintez
reaksiyasini reaksiyada qatnashadigan yadrolarni tezlatgichlar yordam ida
tezlashtirib keyin o‘zaro to‘qnashtirish yoMi bilan am alga oshirish kutilgan
natijalarni bermadi. Bunda tezlatish uchun sarf boMgan energiya sintez natijasida
ajralib chiqadigan energiyadan katta, bundan tashqari, sintez reaksiyalarining
kesim i ionizatsiya kesim idan 8 — 9 tartibga kichik. Shuning uchun tezlatilgan
yengil yadrolarning eng ko‘p qismi, sintez reaksiyasiga emas, balkim nishon
atomlarini u yg ‘otish va ionizatsiyaga sarflaydi.Demak, hozircha termoyadro
reaksiyasini olish uchun deyteriy-tritiy reaksiyasidan foydalanish m aqsadga
muvofiq hisoblanadi:*He + In + 1 7 ,6MeV. (5.11.3)Bu reaksiya Kulon to‘sigM
kichik, past energiyada katta kesim ga ega. Bu reaksiyaning har bir nuklonga to‘g
‘ri keluvchi energiya chiqarishi. Ogir yadrolarning bolinishidagisi: q~ 1 MeV.
19](/data/documents/6edab4c9-24da-4c17-bf71-0c2c691db989/page_19.png)
![Kelajakda deyteriy - deyteriy reaksiyasi asosida sintez reaksiyasini hosil
qilish mo’ljallangan:(5.11.3)reaksiyadan bu (5.11.4) reaksiyaning ko‘rsatgichlari
birmuncha past, lekin (5.11.4) reaksiya ustunligi shundaki, ularda faqat deytronlar
ishtirok etadi.D eyteriyning yerdagi m anbayi tuganm as, chunki u okean suvidagi
ham m a vodorodning 0,015% ni tashkil qiladi. 250 g suvdagi deyteriy1 kg ko‘m ir
yongandagi issiq lik n i beradi. O keanlardagi suv taxm inan
1,45- 1024kg, bu esa 6 -10181 ko ‘ m irga ekvivalent. Bu esa Yer m assasi
(6 -10211) ning 10-3 qism iga teng.Termoyadro boMinish reaksiyalaridan ham
foydalanish mumkin:
Bunday term oyadroviy reaksiyalardan song radioaktiv chiqindilar va neytronlar
oqimidan iborat boMgan nurlanish hosil boMmaydi.Yuqorida sintez reaksiyasi
(5.11.3) tritiy \H v ad eyteriy 2{H lar bilanboMishligi m aqsadga m uvofiqligi
takidlandi. Tritiy radioaktiv yarim yem irilish davri T |/2 = 12,3yiltab iiyh o latd
auch ram ayd i. SunMy ravishda reaktorda vujudga keluvchi «-la r bilan ni
nurlantirish bilanhosilqilinadi.
Sintez reaksiyasi jarayonida ni hosil qilishlik uchun (5.11.3) deytrontritiy
reaksiyasida vujudga kelgan я -lardan foydalanish lozim . Buning uchun (5.11.7)
reaksiyaga ko‘ra, reaktor devorlarini litiy bilan o ‘rab qo‘yish lik lozim.Bu qoplam
20](/data/documents/6edab4c9-24da-4c17-bf71-0c2c691db989/page_20.png)
![aga litiy b lan keti d eyiladi. Shunday qilib, (d, t) reaksiyasida vujudga kelgan n
reaktor devorlaridagi litiy 6Li bilan reaksiyaga kirishib, bevosita reaktorda tritiy
3H hosil qilinadi. 6Li o‘m iga asosiy izotopi olinsa (tabiiy holda litiyn in g6L i-7 ,5
2 % , 7L i - 92,18% tashkil etadi), endotermik reaksiya:
kuzatiladi.Bu reaksiya energiya jihatidan noqulay bolsada, neytronlari
yoqotmasdan tritiyni hosil qilish mumkin. Tabiatda litiy zahirasi istalgancha
yetarli, shuning uchun aytish mumkinki, (d, t) reaksiyalari boMishligi faqatgina
deyteriy m iqdoriga bogMiq.
Termoyadroviy reaksiya hosil bo‘lish shartlari
Barqaror termoyadro reaksiyalari mavjud bolishi uchun plazma
temperaturasi T, konsentratsiyalari bir xil bolgan deyteriy va tritiy aralashmasidan
ishchi hajmda t vaqt ushlab turish lozim.Albatta termoyadro reaksiyalari ro‘y
berayotganda ajralib chiqadigan energiya miqdori yonilg aralashmasini qizdirish
va boshqa isrofgarchiliklarga sarf bo’layotgan energiya miqdoridan ortiq bolishi,
buning uchun plazmaning zichligi ham yuqori bolishi lozim.Hajm birligida sintez
jaryonlar soni:
21](/data/documents/6edab4c9-24da-4c17-bf71-0c2c691db989/page_21.png)
![Bu yerda - deyteriy va tritiy konsentratsiyalar, г - plazmani issiq holda ushlab
turish vaqti, a(T) - harorat funksiyasi boMib, plazmada issiqlik alm ashinish va
reaksiya kesim ining energiyaga bogMiqligini ifodalaydi.B ir sintez aktida Q
energiya ajralsa, r vaqt ichida hajm birligida QN energiya ajraladi. Bu issiqlik
energiyadan olinadigan elektr energiya:
bunda rj - foydali ish koeffitsienti boMib, bir energiyani (issiqlik) ikkinchi (elektr)
xil energiyaga aylantirish koeffitsienti deb ham ataladi.
Plazm ani qizdirganda quyidagi energiya sarflanadi:
Bu formuladagi 2 koeffitsient plazmadagi ionlar va elektronlar mavjudligini
hisobga oladi . Termoyadro reaksiya ekzotermik bo ’ lishi uchun ajralgan energiya
katta boMishi , y a ni W e | > W jssjq boMishligi lozim , bu esa г bogMiq . (5.11.10)
va (5.11.11) formulalardan
22](/data/documents/6edab4c9-24da-4c17-bf71-0c2c691db989/page_22.png)
![bu yerda n = nD+nT, plazma toMa konsentratsiyasi nD = n/2 da reaksiya m inim al
boMishini ’tiborga olib (5.11.12) ifodadan yoza olam iz
Toroidal kam eraning ichki halqa m arkaziga yaqin tom onidagi magnit
maydon tashqi (m arkazning uzoq) tomonidagi m agnit maydondan katta
bo lganligidan, bu hoi butun plazmani tashqi devor tomon surilishga va tashqi
devorga urilib «halok» boMishga olib keladi. Plazm aning bu «surib chiqarilisn»
effektini bartaraf qilish uchun L. Spitser kam erani sakkiz raqam i ko‘rinishida
tayyorlashni tak lif etdi Bunday kamerada yarim aylanishdan so‘ng birortom onga
surilib qolgan plazm a ikkinchi yarim aylanishda boshqa tomonga suriladi va
kamera ichidagi devordan yetarlicha uzoqroq masofada boladi.Bunday kamera
stellarator deb ataladi.Stellaratorlarda magnit sirt plazma hosil qilishuvchi hajm
dan tashqarida
joylashgan o‘tkazgichdan oquvchi toq yordam ida hosil qilinadi.
23](/data/documents/6edab4c9-24da-4c17-bf71-0c2c691db989/page_23.png)
![Plazmadan toq otkazilsa oqayotgan elektr toki protsesningboshlangMch davrida
plazm ani yaratadi, uni qizdiradi, plazmani idish devorlaridan uzib term
oizolyatsiyalaydi va nihoyat, plazm a berk doiraviy toq rolini otab, uning atrofida
berk magnit sirtni hosil qiladi. Bu prinsip asosida ishlovchi term oyadroviy sintez q
urilm alari tokam ak (tok, m agn it v a katushka sozlaridan olingan) deb
ataladi.Termoyadro reaksiyasini am alga oshirishda tokamak usulidan tashqari
plazmaga yetarli darajada tezlashtirilgan neytral atom lam i injeksiya qilish
ham istiqbolli usullardan hisoblanadi. Bunda atomlar plazmani ushlab turgan
magnit maydonidan erkin otadi va qizdirilgan plazm aga kirib ionlashadi.Boshqa
usullardanintensiv lazer nurlanishi vatez elektronlam i injeksiya qilish va
h.k.lardan foydalaniladi.Lazer nurlari bilan nurlantirilganda hosil boMgan intensiv
nurlanish jismsirtid a katta bosim ni hosil q ilad i. B uning h iso b iga d ey te riy -
tritiy aralashm asi ming marta kuchlirok siqiladi va termoyadroviy reaksiyaning bo
lish intensivligi million m artaortibketadi. Lekin bujarayonda energiya so ch ilish
kattadir. M asalan, lazerlard a elektr en ergiyan i yorugM ik energiyasiga
aylantirish foydali koeffitsienti atigi 1%. Lazer yorugMik energiyasining 6-10%
gina term oyadroviy yoqilgMni qizdirishga sarf boMadi, qolgan qismi bugMangan
modda bilan sochiladi.
Kuchli tokli im pulsli elektron-tezlatgichlarda olingan relyativistik elektronlar
oqimid an foydalnilganda,lazer termoyadroviy qurilmalardan afzalligi shundaki,
ularning foydali ish koeffitsienti kattaroqdir. Lekin relyativistik elektronlarni
fokuslash va energiyasini juda kichik hajmda konsentratsiyalash muammosi juda
murakkabdir. Hozirgi vaqtda bu sohada turli uslublarda butun dunyo olimlari
intensiv izlanishlar olib bormoqdalar. Bu muammoning hal bolishi energetikada
katta o‘zgarish yasaydi va yer yuzida insoniyatning energiyaga bolgan ehtiyojini
tola qondiriladi.
Quyosh va yulduzlarda yuz beradigan termoyadroviy reaksiyalar
24](/data/documents/6edab4c9-24da-4c17-bf71-0c2c691db989/page_24.png)
![Quyosh nurlanishinispektral tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki,Quyosh xrom osferasi
asosan vodorod va g eliyd an tashkil topgan. Quyosh moddasining zichligi
taxminan 100g/sm3 bolib, quyoshdagi zarralar orasidagi masofa atom
olchamlaridan kichik ekanligini ko‘rsatadi.Demak,quyosh va yulduzlarda modda
tola ionlashgan holatda boladi, bunda elektron va yadrolardan tashkil topgan
gaz,ya’ni plazma katta gravitatsiya kuchi hisobiga ularning harorati bir necha
million gradusga qizigan boladi. Quyosh xrom osferasida vodorod va geliyning
ko‘p miqdorda uchrashi,yuldu zlardagi vodorodning bir qismi geliyga aylanib
turadi degan fikrga olib keladi.Termoyadro sintezining asosiy natijasi to‘rtta
protonning geliy yadrosiga aylanishidir. Bu ikki usul uglerod-azot va vodorod-
vodorod sikllari bilan ro‘y beradi.Vodorod sikli uch reaksiya orqali o‘tadi.
Birinchi bosqichda proton-proton bilan qo‘shilib deytron hosil boMadi, hosil
boMgan deytron bir vodorod yadrosi bilan tezda qo‘shilib geliy-3 izotopini hosil
qiladi. Yetarli darajada geliy-3 izotopini ikkita geliy -3qo‘shilishi natijasida * He
va ikkita proton hosil bolishi bilan sikl tugaydi.Vodorod sikli nisbatan kichik haro
ratlarda (~ 10 mln gradus) bolib o‘tadi. Shuning uchun u asosan yu lduzlarda hosil
bolishi va rivojlanishining dastlabki bosqichida energiya manbayi rolini bajaradi.
Yulduzlarda yetarli miqdorda ge liy hosil bolgan yuqoriroq haroratlarda yangi
nuklonlaring qo‘shilishi natijasida ogirroq elementlar hosil bola boshlaydi.
25](/data/documents/6edab4c9-24da-4c17-bf71-0c2c691db989/page_25.png)
![Masalan, ~ 100-106 gradus haroratda uch geliy yadrosi qo‘shilib uglerod- 12 hosil
qilishi m um kin. Bundan tashqari uglerod-12 oraliq *Be ning hosil bolishi bilan
ham ro‘y berishi mumkin. Yulduzlarda uglerod mavjud bolsa, T > 15-106
graduslarda oltita reaksiyadan iborat uglerod azot sikli borishi mumkin (5.7-jad
val).
-
26](/data/documents/6edab4c9-24da-4c17-bf71-0c2c691db989/page_26.png)
![XULOSA
Innovatsion texnologiyalar pedagogik jarayon hamda o’qituvchi va o’quvchi
faoliyatiga yangilik, o’zgarishlar kiritish bo’lib uni amalga oshirishda asosan
interaktiv metodlardan to’liq foydalaniladi. Interaktiv metodlar bu-jamoa bo’lib
ta’lim mazmunining tarkibiy qismi xisoblanadi. Bu metodlarning o’ziga hosligi
shundaki, ular faqat pedagogik va o’quvchilarning birgalikda faoliyat ko’rsatishi
orqali amalga oshiriladi.
Atom fizikasi — fizikaning atom yadrosi tuzilishini va ularning xossalarini,
radioaktiv yemirilish va yadro reaksiyasi mexanizmini o rganuvchi bo limi. ʻ ʻ
"YA.f." atamasiga umumiy ma no berib, Yadro fizikasiga ko pincha elementar
ʼ ʻ
zarralar fizikasi ham kiritiladi. Ba zan texnikaning mustaqil tarmoqlariga aylangan
ʼ
tadqiqot yo nalishlari, mas, tezlatish texnikasi (qarang Tezlatkichlar), yadro
ʻ
energetikasi ham Yadro fizikasi bo limlari hisoblanadi. Umuman Yadro fizikasi
ʻ
atom yadrosi mavjudligi aniqlanishidan avval paydo bo lgan. Yadro fizikasining
ʻ
paydo bo lishi radioaktivlik kashf qilingan vaqtdan hisoblanadi.
ʻ
Zamonaviy Yadro fizikasi tor soha va yo nalishlarga aniq bo linmagan.
ʻ ʻ
Odatda, past, oraliq va yuqori energiyalar Yadro fizikasi farqlanadi. Past
energiyalar Yadro fizikasiga yadro tuzilishi masalalari, yadrolarning radioaktiv
yemirilishini o rganish, shuningdek, energiyasi 200 MeV gacha bo lgan zarralar
ʻ ʻ
keltirib chiqaradigan yadro reaksiyalarini o rganish kiradi. Energiyasi 200 MeV
ʻ
27](/data/documents/6edab4c9-24da-4c17-bf71-0c2c691db989/page_27.png)
![dan 1 GeV gacha bo lgan energiyalar oraliq energiyalar deb, 1 GeV dan katta ʻ
energiyalar yuqori energiyalar deb ataladi. Bunday bo linish shartli bo lib, tezlatish
ʻ ʻ
texnikasining rivojlanishi tarixi bilan bog liq. Hozirgi zamon Yadro fizikasida
ʻ
yadro strukturasi yuqori energiyali zarralar yordamida tekshiriladi. Elementar
zarralarning fundamental xossalari esa yadrolarning radioaktiv yemirilishini tadqiq
qilish natijasida aniqlanadi.
Past energiyalar Yadro fizikasining tarkibiy qismi sekin neytronlarning
modda bilan o zaro ta sirini va neytronlar ta sirida boradigan yadro reaksiyalarini
ʻ ʼ ʼ
tadqiq qiluvchi neytron fizikasidan iborat. Yadro fizikasining yangi sohasi ko p
ʻ
zaryadli ionlar ta sirida sodir bo ladigan yadro reaksiyalarini o rganishdir.
ʼ ʻ ʻ
Yadrolarning elektronlar va fotonlar bilan o zaro ta sirini o rganish Yadro
ʻ ʼ ʻ
fizikasining alohida yo nalishini tashkil qiladi. Yadro fizikasining eksperimental
ʻ
vositalari majmui turlituman va murakkabdir. Uning asosini zaryadlangan zarralar
tezlatkichlari, yadro reaktorlari, yadro nurlanish detektorlari tashkil etadi. Yadro
fizikasining amaliy ahamiyati ham juda katta: yadro qurolini yaratish va yadro
energetikasida, tibbiyotda (diagnostika va davolashda) keng qo llanadi.
ʻ
O zbekiston FA Yadro fizikasi institutit Yadro fizikasiga doir ilmiy tekshirish
ʻ
ishlari olib boriladi. O zbekistonda Yadro fizikasi ni taraqqiy ettirishda U.O.
ʻ
Orifov, S.A.Azimov, R. .Bekjonov, .S.Yo ldoshev, M.S.Yuno sov, P.Q.
ʼ ʼ ʻ ʻ
Habibullayev va boshqalar olimlarning hissasi katta.
O’qituvchi va o’quvchining maqsaddan natijaga erishishida qanday
texnologiyani tanlashlari ular ixtiyorida, chunki har ikkala tomonning asosiy
maqsadi aniq natijaga erishishga qaratilgan, bunda o’quvchilarning bilim saviyasi,
guruh xarakteri, sharoitga qarab ishlatiladigan texnologiya tanlanadi, masalan,
natijaga erishish uchun balkim, kompyuter bilan ishlash lozimdir, balkim film
tarqatma material, chizma va plakatlar, turli adabiyotlar, axborot texnologiyasi
kerak bo’lar, bular o’qituvchi va o’quvchiga bog’liq. Yangi pedagogik texnologiya
jarayon, bu jarayonni darslarda qo’llaymiz darslarni amaliy mashq mustaqil
28](/data/documents/6edab4c9-24da-4c17-bf71-0c2c691db989/page_28.png)
![ishlash, guruhlash, tanlovlar, aqliy hujum, baxs-munozra va boshqa usullarni
mavzuga mos qilib o’quvchilarga o’rgatishimiz ular faolligini oshiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Ishmuhamedov R., Abduqodirov A., Pardaev A. Ta’lim va tarbiyada
innovatsion texnologiyalar amaliyoti – T.: Iste’dod, 2010.- b.
2. Golish L.V, Fayzullayeva D.M. Pedagogik texnologiyalarni
loyihalashtirish va rejalashtirish. TDIU. Toshkent. 2010.
3.Shavkat Mirziyoyev. ,,Tanqidiy taxlil, qatiy tartib intizom va shaxsiy
javobgarlik-har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak” Toshkent
2017.
4. Shavkat Mirziyoyev. ,,Erkin va farovon, demakratik O’zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz”
5.Shavkar Mirziyoyev. ,,Qonun ustuvorligi va inson maanfatlarini
ta’minlash –yurt taraqiyoti va xalq farovonligi garovidir”
6.Fizika 3-kitob, ,,Optika,atom va yadro “ M.M O’lmasova Toshkent-2010
7. T.Mo’minov, A.Xoliqulov ,,Atom yadrosi va zarralar fizikasi”.
8. G.Axmedova, O.Mamatqulov, I.Xolbayev. ,,Atom fizikasi”.
9. Bozorov S. ,,Fizika, optika, atom va yadro” Toshkent-2007.
10. http://arxiv.uz
11.http://ilm.uz
12. www.google
”.
29](/data/documents/6edab4c9-24da-4c17-bf71-0c2c691db989/page_29.png)
MAVZU: “TAQDIMOT” STRATEGIYASIDAN FOYDALANISH USLUBIYATI (ATOM FIZIKIKASI BO’LIM) MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………………… I. BOB ATOM FIZIKASINI O’RGANISH METODLARI TAVSIFI………………………………………………………………………….. 1.1 . Atom fizikasini o’rganish metodlari………..…………. 1.2 «Taqdimod» metodi ...............................…… .................................. ............... II. BOB ATOM YADROSI 2.2 Yadro reaksiyalari…………………………………………………………… XULOSA ………………………………………………………………………… FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………... 1
KIRISH Ta’lim sohasida olib borilayotgan islohotlarning tub mohiyati ta’lim mazmuni va shaklini takomillashtirishga qaratilgan. Fan-texnika taraqqiyoti, jamiyatimizning demokratlashuvi, axborot miqyosining oshib borishi kabi omillar bolaning shaxsiy xususiyatlariga, jumladan, idrok eta olish, tasavvur va tafakkurlash, aqliy qobiliyatining rivojlanishiga olib keldi. Bolaning olamni bilishga bo’lgan ehtiyoji avvalgi yillarga nisbatan keskin oshganligi hech kimga sir emas. Zamoniy ta’lim oldida turgan eng muhim vazifa o’quvchi shaxsining ilm olishga bo’lgan ehtiyojini qondirishga qaratilgan. Biz kimni tarbiyalashimiz kerak? degan savol zamonaviy pedagogika, didaktika fanlarini o’qitish metodikalarining bosh masalasiga aylandi. O’zbekiston Respublikasi sobiq Prezidenti Tarixiy xotirasiz - kelajak yo’q asarida komil inson tushunchasiga aniq ta’rif keltirdilar, ya’ni Komil inson deganda biz, eng avvalo, ongi yuksak, mustaqil fikrlay oladigan, o’z xulq-atvori bilan o’zgalarga ibrat bo’ladigan bilimli, ma’rifatli kishilarni tushunamiz. Ta’lim tizimi va maktab oldiga maqsad qilib komil insonni tarbiyalab voyaga yetkazish qo’yildi . Bu ezgu maqsadni bajarish eski an’anaga kirib qolgan tarbiyaviy usullar vositasida emas, balki zamonaviy yangi dars usullari vositasida amalga oshirilishi shart. Hozirgi davr o’qituvchi va talaba, o’quvchi oldiga katta talablar qo’ymoqda, bu talablarning eng asosiysi darsning samaradorligi, uning sifatliligi, o’quvchilarning bilim va ko’nikmalariga, oliy o’quv yurtlari, o’rta maxsus o’quv yurtlari, maktabdagi o’quv mashg’ulotlarida zarur bilimlarni egallab olishdir. Ilg’or pedagogik tajribada darsda materialni yirik qismlarga ajratib berish, talabalar, o’quvchilar uchun yangi narsalarni, ko’p marta ishlab chiqish o’rinli ekanligini ko’rsatadi. Bilimlarni mavzular bo’yicha hisobga olish juda foydalidir. Har bir o’qituvchining ishga ijodiy yondashishi juda muhimdir. Bu o’z- o’zidan bo’lib qolmaydi. Buning asosiy shartlaridan biri o’quv ishining barcha oliy o’quv yurtlari, o’rta maxsus o’quv yurtlar va maktab uchun yagona bo’lgan Davlat ta’lim standarti (DTS) ni bajarishni mahalliy tashabbus bilan uyg’unlashtirishdir. 2
Xalqimizning asosiy maqsadi huquqiy demoqratik davlat barpo etish, hamda odil fuqarolik jamiyatini shakllantirish bo’lib bu xalq ta’limi xodimlarining ham eng umumiy metodalogiyasidir. Elementar zarralar deb, fizika fanining hozirgi taraqqiyot bosqichida eng sodda, ma’lum ichki strukturaga ega bo’lmagan, faqat bitta zarradan tashkil topgan zarralarga aytiladi. 1932-yilgacha elementar zarralarning soni 3 ta elektron, proton, netron edi. 1956-yilga kelib ularning soni 30 ga bordi.Hozirgi vaqtda barqaror bo’lgan va o’rtacha yashash vaqti s dan kam bo’lmagan 39 ta elementar zarra mavjud. Bundan tashqari 300 dan ortiq qisqa muddat yashovchi zarralar kashf qilindi. Elektron -birinchi elementar zarra bo’lib, atom tarkibiga kiradi. Uning mavjudligi haqida 1881- yilda Stoney oldindan postulat tarzda aytgan. 1897-yilda J.J.Tomson elektronning e/m solishtirma zaryadini o’lchab, elektronning mavjudligini eksperimental kashf etgan.Elektron barqaror zarra, uning yashash vaqti kamida yilga teng ekanligi aniqlangan. Proton p- atom yadrosi tarkibiga kiruvchi birinchi elementar zarra bo’lib, 1919-yilda kashf etilgan. Lekin qaysi hodisani proton kashf qilingan hodisa deb aytish qiyin, chunki vodorot ioni sifatida u uzoq vaqtdan buyon ma lum edi. Protonning kashf qilinishida 1911-yilda E.Rezerford yaratgan atomning planetar modeli ham,1906-1919-yillarda J. Tomson , F.Soddi, F. Aston tomonidan izotoplarning ochilishi ham azot yadrosidan alfa-zarralar urib chiqargan vodorod yadrolarini kuzatish ham rol o’ynaydi.Proton ham barqaror zarra bo lib uning yashash vaqti yildan kam emas. Neytron n-atom yadrosining tarkibiga kiruvchi ikkinchi elementar zarra bo lib, uni 1932-yilda J.Chedvig kashf etgan.Netron faqat barqaror atom yadrolari tarkibidagina turg’undir.Erkin atom yadrosidan tashqarida neytron barqaror emas,uning o’rtacha yashash vaqti 15 minutga yaqin. Kursh ishini dolzarbligi: Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan ijtimoiy- iqtisodiy siyosat xalqimizning moddiy farovonligini yanada oshirish, aholini kundan-kunga o’sib borayotgan moddiy va ma'naviy ehtiyojlarini qondirishga qaratilgan. Bunda ishlab chiqarilayotgan xalq iste'mol mollarining sifatini yaxshilash, ularning turini kengaytirish hamda jaxon bozoridagi raqobatbardoshligini oshirish alohida ahamiyat kasb etadi. Shu munosabat bilan respublikamizda xalq iste'mol mollarini ishlab chiqarish bo’yicha kun sayin juda ko’p ishlar amalga oshirilmoqda.Elementar zarralar, atomning tuzilishi va kvant sonlarning ahamiyati juda katta, chunki tabiatda roy berayotgan voqea xodisalarning tub negizida atom tashkil etadi. Demak, bu xil tahlillarni o’rganish masalani naqadar dolzarbligini ko’rsatadi. 3
Kurs ishining vazifalari: bitiruv malakaviy ishida nazariy va amaliy isbotni taqozo qiladigan ilmiy faraz, tadqiqot ob’yekti, predmeti, maqsadiga muvofiq quyidagi tadqiqot vazifalari hal qilinadi: 1. Atom fizikasini fanlar bilan bog’lab o`qitishda o`quvchilarda ekologik tafakkurni shakllantirish yo`nalishlarini, pedagogik asoslarini aniqlash; 2. Zamonaviy shakl va uslublardan foydalanish; 3. Fizika ta’limiga oid didaktik va metodik adabiyotlarni o’rganish; 4. Akademik litsey va kasb-hunar kollejida fizika ta’limini tashkil etish, boshqarish, nazorat qilishning hozirgi amaliyotini tahlil qilish; 5. Ilg’or pedagogik g’oyalarni umumlashtirish, pedagogik amaliyot imkoniyatlarni aniqlash; 6. Fizikani boshqa fanlar bilan bog’lab, darsda va darsdan tashqari mashg’ulotlarda o`quvchilarning tafakkurini shakllantirish yo`llari, vositalari va imkoniyatlarini aniqlash; 7. Fizika ta’limining fanlararo bog’lanishini pedagogik tajribada o’rganish, nazariy asoslarini bayon qilish va unga oid metodik tavsiyalar ishlab chiqish. 4
I. BOB ATOM FIZIKASINI O’RGANISH METODLARI 1.1 Atom fizikasini o’rganish metodlari Atom fizikasi fanining o’qitilishida boshqa fanlar bilan aloqadorlik, fizika fani bilan kuchli va kuchsiz darajada bog’langan fanlar, shuningdek, boshqa fanlarning o’qitilishida fanning qo’llanilishi tarix, ona tili va adabiyot, matematika hamda amaliy fanlari, ularning o’qitilishi misolida ko’rsatib berishga harakat qilinadi. Bir-biri bilan kuchsiz darajada bog’liq fanlarga nisbatan kuchli darajada bog’liq fanlar o’zaro mushtarak bo’lib, mavzular mohiyati va ularni o’quvchilarga tushuntirish jarayonida hamisha bir-birini taqozo etadi. Bu fanlarning kuchli darajada bog’lanishi ularning bir-birining ichki tizilmalarigacha kirib borishi, deyarli har bir mavzu bayonida ularga murojaat qilish zaruriyati bilan belgilanadi. Bu bog’liqlik va bir-biriga chuqur singib borish natijasida fanlar tadqiq etadigan muammolar va masalalar o’z yechimini topib boradi. Fanlarning bir-biriga bog’liflik darajalarini, shuningdek bu fanlarda bo’layotgan o’zgarishlar, yangi tadqiqot natijalari, yangilanishlardan xabardor bo’lib borish, hozirgi zamon o’qituvchisiga qo’yilgan talab bo’lib, u dars saviyasi, mavzu mazmunining o’quvchilar ongiga singdirilishi va uning beradigan samarasining oshishida asosiy omillardan biri bo’lib hisoblanadi. Dars jarayonida fanlarning bir-biriga bog’liqlik darajasi va ularning mavzu mazmunini to’ldirishdagi ahamiyati asosan o’qituvchi bilim va malakasi, pedagogik mahorati, ko’rgazmali qurollar, texnik vositalardan va axborot-kommunikatsion texnologiyalardan qay darajada o’rinli foydalanishiga bog’liq bo’ladi. O’qituvchining fanlarni bir-biriga bog’liq holda dars o’tishida 42 akademik litsey va kasb-hunar kolleji dars jarayonining mazmunini va uning o’quvchilar tomonidan idrok etilishida beradigan samarasi benihoya katta bo’ladi. Dars samaradorligini oshirishda o’qituvchining shaxsiy mahorati ham muhim rol o’ynaydi, o’quvchilarda fanga nisbatan qiziqish uyg’otadi va dunyoqarashini, amaliy malakalarining hosil qilish mahoratlarining oshishida asosiy omil bo’ladi. Metodik tavsiyalar: Barkamol, har tomonlama yetuk, komil inson tarbiyasi bosh 5