YADRO MAGNIT REZONANS USULI BILAN MOLEKULALARNING AYLANMA HARAKATINI NAZARIY


YADRO MAGNIT REZONANS USULI BILAN MOLEKULALARNING AYLANMA HARAKATINI NAZARIY MUNDARIJA KIRISH ………………… ………………………………………..……..…3 I BOB. MOLEKULANING AYLANMA HARAKATI NAZARIYASI 1.1-§ Broun harakati nazariyasi…………….……………..……….……..5 1.2-§ Molekulaning aylanma harakati umumiy xarakteristikasi…..…...…13 1.3- § Aylanma harakatda inversion effektlar………..…………...……….15 I bob bo‘yicha xulosa…………..……………………………………..…..19 II BOB. Yadro magnit rezonansining umumiy nazariyasi 2.1-§ Yadro magnit rezonans hodisasi……...………….…………………21 2.2-§ Yadro magnit rezonans usulining ahamiyati………….…………….27 2.3-§ Korelatsion funksiyani aniqlash, xossalari, yutuq va kamchiliklari..29 II bob bo‘yicha xulosa…………………………………………………….42 XULOSA ....................................................................................................44 Adabiyotlar ................................................................................................45
KIRISH Malakaviy bitiruv ishi mavzusini asoslanishi va uning dolzarbligi: Biz molekulalarni harakatini o‘rganishda quyidagi harakatlarni bilishimiz kerak bo‘ladi. Bu harakatlar quyidagilar: Molekulalarni ilgarilanma harakati, tebranma harakati va ilgarilanma harakati. Bu harakatlar ichida ilgarilanma va tebranma harakati juda yaxshi o‘rganilgan. Lekin molekulalarni aylanma harakati yaxshi o‘rganilmagan. Molekulalarni bunday harakati turli muhitlarni molekulalariga bog‘liq bo‘lgan holda yorug‘likni turlicha sochilishiga hissa qo‘shar ekan. Bu ishda molekulalar aylanma Broun harakatidagi molekulani inersiyasini hisobga oluvchi tenglamalar yaratilmagan bo‘lsada, lekin uning relaksatsiya vaqtini hisoblovchi tenglamalar yaratilgan. Bu tenglamalar orqali hisoblashlar olib borilganda tajribalar bilan bir xil bo‘lmasada shu najialarga yaqin natijalar olingan. Xo‘sh molekulalarni inersiyani hisoblash uchun qanday usul qo‘llash kerak bo‘ladi? Molekulalarni inersiyasini hisoblashda ularni asosiy xarakteri bo‘lib ularni relaksatsiya vaqtini hisoblaymiz. Muhitning molekulalari unga yorug‘lik tushirilganda yorug‘lik to‘lqini bo‘ylab tizilishga harakat qiladi va birqancha muddat shu yo‘nalish bo‘ylab tiziladi. Keyinchalik esa bu molekulalar turlixil yo‘nalishlarda tizilib qoladi. Bu tizilishlar orasidagi farq judaham kichik vaqtlarda ro‘y beradi. Bu vaqtlarni hisoblash uchun juda ko‘p olimlar urinib ko‘rishgan. Mak-Klung , D. Kivelson va D. Kivilson, M. Kivilson va Oppengeym korelatsiya vaqti τα , impuls momenti vektor komponentasi M α uchun yanada umumiyroq nazariya yaratishdi. Tadqiqot obyekti va pridmetni belgilanishi. Molekulani harakatini tavsivlash juda ham qiyin. Sababi molekulani qaysi vaqtda qaysi tomondan zarba qabul qilishini bilish qiyin. Malakaviy bitiruv ishida bu harakatlarni o`rganishda ularni yadro magnit rezonans hodisasi orqali o‘rganib, korrelyatsion funksiyasi va uning yechimlari tenglamalarini keltirib chiqarish.
Tadqiqot maqsadi va vazifalari. Malakaviy bitiruv ishning asosiy maqsadi qilib yadro magnit hodisasi orqali molekulaning aylanma harakat tenglamalarini nazariy o‘rganish . Tadqiqotni asosiy masalalari va farazlari. Bu malakaviy bitiruv ishida biz turli xil farazlardan foydalanamiz. Masalan: Yadro magnit rezonans modeli asosida molekulalar harakatini tushintirish,korrelyatsin funksiya yechimlarini aylanma harakat uchun hisoblash. Tadqiqotda qo`llanilgan uslublarni tavsifi. Nazariy hisoblashlarda faraz etish va natijaga erishish. Erishilgan natijalar amaliy ishlarni bajarishni yaxshilaydi. Tadqiqot natijalarini nazariy va amaliy ahamiyati. Bu tadqiqot natijalari Yadro magnit rezonans usuli orqali molekulaing aylanma harakati haqida to`liq ma’lumot olishimizga xizmat qiladi. Tadqiqotning ilmiy yangiligi. Bu ish juda ham katta ahamiyat kasb etadi. Molekulalar ilgarilanma va tebranma harakatiga molekulani aylanma harakati bevosita bog‘liq bo`lganligi sababli qisqa vaqt ichida sodir bo`ladi. Bu harakatlarni bir vaqtni o`zida inobatga olib hisoblash juda ham qiyin masala. Shuning uchun molekulaning aylanma harakati alohida hisobga olinib, bevosita aylanma harakat tenglamalari yechimlarini keltirib chiqarish hamda hisoblashlarda qo`llashdan iborat. Malakaviy bitiruv ishi tarkibining qisqacha tavsifi . Malakaviy bitiruv ishi tarkibi kirish qismi, 2 ta bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro`yhatidan iborat.
I BOB. MOLEKULALARNING AYLANMA BROUN HARAKATI NAZARIYASI 1.1-§ Molekulalarning aylanma Broun harakati 1827- yilda ingliz botanigi Robert Broun tomonidan suvda suzib yurgan gul changchilarini mikroskop ostida kuzatdi. Broun harakatini o‘ziga xos xususiyatlaridan biri shundaki, unda harakatlanayotgan zarralar tezligi qiymat va yo‘nalish jihatidan tasodifiy o‘zgaradi. Braun harakatidagi zarralarni chizsak o‘zini cheksiz takrorlovchi siniq chiziqdan iborat bo‘ladi. Bu harakatni asosiy sababi muhitni molekulalarini issiqlik harakati ekanligini ilk bora 1871-yilda Karbonel, hamda keyinchalik 1876-yilda Ramzal ko‘rsatib o‘tadi. Issiqlikning molekulyar-knetik nazariyasi vujudga kelgach, Braun harakati bu katta o‘lchamdagi “molekula”larning issiqlik harakati ekani tushiniladi. Darhaqiqat, zarra o‘lchami qancha kichik bo‘lsa va temperatura qancha yuqori bo‘lsa, harakat shunchalik katta bo‘lishi tajribada kuzatilgan va dastlab sifat jihatdan gazlar uchun hosil qilingan:m ¯v2 2 = 3 2 kT (1.1.1) bu formula orqali Broun harakatini tushuntirish imkoniyati tug‘uldi. Biroq tajribada Broun harakatini tezligini o‘lchash (1) dagiga nisbatan har vaqt kichik qiymatlarni kuzatishga olib keldi. Broun harakati mavjudligi statistik nazariyani to‘g‘riligini yana bir bor tasdiqlaydi. Aslida muhitda harakat qilayotgan zarra harakat qarshiligiga energiya sarflashi natijasida to‘xtashi lozim. Lekin Broun harakatini mavjudligi energiya sochilishiga qarshi jarayon borligini ko‘rsatadi. Bu zarra termodinamikani ikkinchi qonuniga zid holda o‘z harakatini saqlamoq uchun muhitda uzluksiz ravishda energiya olib turadi. Bu qarama- qarshilikni 1905-yilda Eynshteyn va Smoluxovskiylar hal qildi. Haqiqtdan olganda (1.1.1) formula odatdagi molekulalarga nisbatan o‘lchami ancha katta bo‘lgan Broun zarrasiga ham talluqli bo‘lishi lozim. Ammo Broun zarrasining ilgarilanma harakati juda murakkab xususiyatga ega. Uning bosib o‘tadigan yo‘li turlicha uzunlikka ega bo‘lgan burilish chiziqlaridan iborat.