O‘qish va yozuv darslarining turlari. O‘qish va yozuv darslariga qo‘yiladigan talablar.
![O‘qish va yozuv darslarining turlari. O‘qish va yozuv darslariga
qo‘yiladigan talablar.
Reja:
1. Savod o‘rgatish davrida o‘quvchilarni yozuvga o‘rgatish.
2. Savod o‘rgatish davrida o‘qish va yozuv darslariga qo‘yiladigan talablar.
3. 1-4 sinflarda husnixat darslari.](/data/documents/4899d180-19f1-4644-ba20-56f246ee2ade/page_1.png)
![Boshlang‘ich sinflar dasturiga ko‘ra 1-sinfda husnixatga o‘rgatish savod
o‘rgatish bilan bir vaqtda amalga oshiriladi. Bunda o‘quvchilar husnixatning
gigiyenik talablariga rioya qilishlari, harflarni grafik jihatdan to‘g‘ri
shakllantirishlari va ulashlari, ritm asosida yozishlari nazarda tutiladi. 1 -sinfda xat -
savod davrida bolalar yozuvga bevosita yozuv daftaridagi mat e riallar asosida
o‘rgatiladi.
l-sinfning 2-yarim yilligida o‘qituvchi husnixatga o‘rgatishni ona tili
darslariga qo‘shib olib borsa ham, o‘z ishlarini rejalashtirib olishi zarur, Bunda
harflarni elementlarning qiyaligiga, harflar bo‘yining tengligiga, harflar va so‘z
oralig‘ining teng bo‘lishiga e'tibor berish lozim. Savod o‘rgatishdan so‘ng yozuv
sharti ham o‘zgaradi. O‘quvchilarning daftarlarida harf namunasi yo‘qligi tufayli
ular qo‘shimcha bir qancha shartlarni bajaradilar. Jumladan. bosma harfni yozma
harfga aylantiradilar, ulanish o‘rinlarini aniqlaydilar so‘zlarni qatorga to‘g‘ri
joylashtiradilar. Bundan tashqari, mashq shartlarini. ham bajarishlari lozim.
Shuning uchun o‘qituvchi doim yozuv materiallarini ko‘zdan kechirish. yordamga
muxtoj holatlarni o‘ziga belgilab olishi va qisqa izohlashdan foydalanishi lozim.
2-sinfda husnixat uchun har haftada ona tili darslarining oxirgi hir soati
ajratiladi va u o‘quv yili davomida 33 soatni tashkil etadi. 2-sinfda husnixat
darslarini rejalasht i rga n ida quyidagilarga e ’ tibor b e rish z arur:
a) bir chiziqli daftarning qiyinligini hisobga
olib: harflarni gen e tik prinsip asosida yozdirish;
b) har bir harfning o‘zidan oldingi va o‘zidan
keyingi harfga ulanishini o‘rgata borish;
v) harflarni el mentla rn ing o‘xshashligini hisobga o l ib guruhlash;
g) b osh harflarni elem e ntlarning yuqoriga va pastki tomon tushishini
hisobga olgan holda guruhlash;
d) matnlarning bolalar hayotiga oid bo‘lishiga erishish;
e)imlosi qiyin bo‘lgan so‘zlarni yozuv mat e riali sifatida tanlash;
j)yozuv sur'atini oz-ozdan tezlashtirib borish maqsadida material hajmini
ko‘paytirib borish. 3-sinfda har bir ona tili darsining 8-10 daqiqasi hu snixatga](/data/documents/4899d180-19f1-4644-ba20-56f246ee2ade/page_2.png)
![ajratiladi. Lo‘ nda gigi y enik bilimlar mustahkamlanadi. Bolalar 1 chiziqli; daftarga
bosh va kichik shakllari bir xil, tuzilishi murakkab-harflarni yozishni.o‘rganadilar.
ritm bilan yozishni, harflarni ulab so‘z, gap yozishni mashq qiladilar.
O‘quvchilarni husnixatga o‘rgatish, grafik bilimlarni |shakllantirishda o‘quvchi
shaxsining psixologik xususiyatlarini hisobga olish. Grafik malakalarning uzoq
muddatda hosil bo‘lishi, uning o‘qish, imlo, chizmachilik, rassomchilik. nutq kabi
o‘quv faoliyatlari bilan bog‘liqdir.
Dastxatning o‘ta barqarorligi va individualligi. Yozuvning inson aqliy
faoli y at i bilan b og‘liqligi.
Husnixatni e gallashda barmoqlar harakatini rivojlantjirishning ahamiyati.
Bolalarning ko‘rish, eshitish qobiliyatlarining yozuvi bilan bog‘liqligi. Yozuvga
o‘rgatishning keyingi bosqichlarida yozuvning aftomatlashuvi. 1-sinflarda
o‘quvchilar yozuvi sifatining o‘sib borishi.
3.Yozuv qurollari( ruchka va daftar) bilan ishlash malakasini
shakllantirish
Bugungi kunda eng ko‘p tarqalgan yozuv qurollaridan biri sharikli (ravon
yozadigan, “Alfa”) ruchkalar bo‘lib qolmoqda. Shundan kelib chiqib, butun sinf
o‘quvchilarining bir xil tipdagi yozuv ruchkasidan foydalanishi katta ahamiyatga
egadir. Ular varaq sathiga nisbatan bir xil qiyalikda ishlatiladi. Ruchkalarga qarash
va ularni yozishga shaylashga ham talab qo‘yiladi. Agar bolalarga bir xil tipdagi
ruchkadan foydalanish qat`iy talab qilib qo‘yilmasa, ularning biri qimmatbaho
ruchkada, biri gelli, yana biri rangli, boshqa birovi esa ruchka pastasi bilan ham
yozaveradi. Bu holat esa yozuv malakasining shakllanishiga salbiy ta`sir qiladi,
o‘qituvchining mehnatini murakkablashtiradi. Mana shunday holatning oldini olish
uchun bir xil tipdagi ruchkadan foydalanilsa maqsadga muvofiq bo‘ladi.
(1-rasm)](/data/documents/4899d180-19f1-4644-ba20-56f246ee2ade/page_3.png)
![“Alfa”ruchkasi birinchidan, ushlashga qulay, ikkinchidan, keraklicha
uzunlikka ega, uchinchidan, pastasida ham boshqa ruchkalarga nisbatan
rangi ko‘p, to‘rtinchidan, bu ruchkani ishlatish jarayonida parta va yozuv
daftarlari bulg‘anmaydi. Lekin ushbu ruchka ham kamchiliklardan xoli
emas:Ruchka haddan ko‘p qiyalikda hamda usti yaltiroq qog‘ozga yaxshi
yozmaydi. O‘quvchilar hamma vaqt o‘z oldida bir dona toza varaq (nam salfetka)
saqlashi lozim. Bu ruchka uchini tozalab turishga, varaq va qo‘lni
bulg‘amaslikning oldini oladi. Chunki, birinchi sinfda bolalar juda sekin, ruchkani
bir joyda ko‘p ushlab, yoki ruchkani qattiq bosib yozadilar. Natijada, ruchka
ichidagi sharik yemirilib, rang to‘playdi. Agar u tozalab turilmasa,hamma yoqni
bulg‘ashi tabiiy hol.
Ruchka bilan yozayotganda bosim, ya`ni ko‘p kuch ishlatishning hojati
yo‘q. Shuning uchun bolalarga ruchka bilan yozishni o‘rgatayotganda uning shu
xususiyatini unutmaslik va bolalarga tushuntirmoq lozim.
(2-rasm)
Yozish jarayonida o‘qituvchi qo‘1 holati borasida ham o‘quvchilarga aniq
ko‘rsatma beradi. Ruchkani uchta barmoqda ushlash lozim: katta, ko‘rsatkich va
o‘rta. Katta va o‘rta barmoqlar ruchkani ushlaydi, ko‘rsatkach barmoq esa
yuqoridan yozish jarayonini boshqaradi. Bolalar ruchkani barmoqlari orasida](/data/documents/4899d180-19f1-4644-ba20-56f246ee2ade/page_4.png)
![qattiq qismasdan erkin ushlashlari lozim. Yozish jarayonida ruchkaning oxirgi
uchi o‘ng yelkaga qaratilgan bo‘lishi darkor.
O‘qituvchi ruchkani ushlash jarayonida qo‘1 holati qanday bo‘lishini
tushuntiradi. U ruchkani olib butun sinfga uni ushlash qoidalarini ko‘rsatadi.
Ruchkaning uchidan to qo‘lning ko‘rsatkich barmog‘i uchigacha taxminan
1,5, 2 sm. masofa bo‘lishi kerak. Shundan keyingina o‘qituvchi bolalarga yozish
uchun ruxsat beradi. Birinchi kunlar o‘qituvchi o‘quvchilar qo‘lidan ko‘zini
uzmaydi. Ba`zi o‘quvchilar ruchka ushlash qoidalarini tez o‘zlashtira olmay
qiynaladilar. Ular ruchkani mush bilan ushlab oladilar, yoki uchiga yaqin joydan
ushlaydilar, ruchkani chap qo‘lda ushlaydilar, ko‘rsatgich barmoqlarini bukib
yozadilar va hakozo. Bunday nuqsonlarni bartaraf etish o‘qituvchiga
qiyinchilik tug‘diradi. O‘z-o‘zidan bu nuqsonlar yozuvning husniga putur etkazadi.
Bola maktabga kelgan kunidan boshlab o‘qituvchi ruchkani to‘g‘ri ushlashni
o‘rgatishi lozim. Shuningdek, ruchkani maxsus ruchka saqlanadigan
qutichalar(penal)da saqlash zarurligini ham alohida tushuntirib o‘tish kerak.
Birinchi kuni yozishdan oldin butun sinf birgalikda o‘qituvchi
rahbarligida ruchkanining tuzilishi bilan tanishadilar: uning qalpog‘ini ochib,
burab pastasini chiqaradilar, ya`ni ruchkani qismlarga bo‘lib, yana qayta
sozlaydilar. Shu jarayonda o‘qituvchi bolalarga dars vaqtida sababsiz ruchkani
qismlarga bo‘lishni man etadi. Ta'kidlaydiki, ruchkalar uyda har tomonlama
tekshirilib, pastasi tugagan bo‘lsa, yangi pasta qo‘yib, keyin maktabga kelinadi.
O‘quvchilarni har xil rangdagi pastalardan foydalanishga qo‘ymaslik
zarur, ko‘k yoki to‘q ko‘k rang bilan yozish maqsadga muvofiqdir. Qizil rangni
faqat o‘qituvchininq o‘zi ishlatadi.
Yuqoridagi malakalarni tez va mustahkam shakllantirish uchun o‘qituvchi
ota-onalarni to‘plab mazkur qoidalarni ularga ham tushuntirmog‘i lozim. Ikki
tomonlama (maktab va uyda) yordam bolani ushbu qoidalarni tez o‘zlashtirib
olishiga amaliy yordam beradi.](/data/documents/4899d180-19f1-4644-ba20-56f246ee2ade/page_5.png)
![O‘quvchilarga ruchkani sumkada saqlash qoidalari, hamda yozuv
qurollarini yaxshi saqlash va ehtiyot qilish talablari muntazam ravishda tushuntirib
boriladi.
4.Qiyalikda yozish malakasini shakllantirish yo‘llari
Yozishga o‘rgatishning birinchi kunlaridayoq o‘qituvchi oldida
o‘quvchilarni qiya yozish malakasini shakllantirish vazifasi turadi. Yozuv
daftarlarida qiya qatorlar yo‘q. Bular kerak ham emas, chunki bu ko‘nikmanlar
asta-sekin mashqlar jarayonida shakllanib, mustahkamlanib borishi kerak. Qiya
yozish qog‘oz holatiga ham bog‘liq. Agar qog‘oz kerakli holatda qo‘yilgan
bo‘lsa, yozuv o‘z-o‘zidan qiya bo‘laveradi va yozish jarayoni ozod va oson
kechadi.
Yozuv qiyaligi 65°(gradius)ni tashkil qilishi kerak . Bu barcha ta’lim
bosqichlarida qo‘llaniladigan umumiy qoidadir. Birinchi navbatda o‘qituvchining
o‘zi qiya yozishdan maqsad, uning ahamiyati va mohiyatini tushunib olmog‘i
lozim. Daftar odatda parta ustida chap tomonga 65° qiyalikda qo‘yilishi lozim,
shundan so‘’ng yozuv o‘ng tomonga 65° qiyalikda bo‘ladi (2-rasm).
Boshlang‘ch sinfda ikki chiziqli daftar yo‘li kichik harflar uchun 4 mm,
bosh harflar uchun 8mm o‘lchamda bo‘ladi,bir chiziqli daftar yo‘li 8 mm
o‘lchamda bo‘ladi. O‘quvchilarni bir chiziqli daftatga yozishga o‘rgatishda yozuv
mashqlari o‘tkaziladi:
/ / / / / / i i i i i i
uu uu uu aaaa
Harf qiyaligini saqlab yozishda, qo‘l harakatini uzmay yozish
malakalari mustahkamlanib boradi. Bir chiziqli daftarga yozishda ba’zi o‘quvchilar
bir harfni katta, ikkinchisini kichik, baland-past qilib yozadilar. O‘qituvchi
daftarlarni tekshirganda shu so‘zni tuzatib yozib qo‘yishi kerak.
Qiya yozilgan yozuv bilan tik yozilgan yozuvning farqi
o‘quvchilarga ko‘rsatiladi.
(tik) (qiya)
ona, ana, non ona, ana, non](/data/documents/4899d180-19f1-4644-ba20-56f246ee2ade/page_6.png)
![Harf shakllarini yozishni o‘rgatayotganda o‘qituvchi doskaga yozib
ko‘rsatadi. So‘ng parta oralab ko‘rib chiqadi.noto‘g‘ri yozganlar ogohlantiriladi.
III sinfda o‘quvchilar chiroyli yozish malakalarini yaxshi o‘rganib
oladilar. Endi o‘quvchilar ancha maydaroq yoza boshlaydilar. III sinfda yil
boshidan bir chiziqli daftarga kichik harflarni 3 mm. balandlikda, bosh
harflarni 6 mm balandlikda yozishlari kerak. O‘qituvchi harflarning
balandligini tushuntirish bilan birga quyidagi qoidalarni eslatib turadi:
Partada to‘g‘ri o‘tirish, ruchkani ushlash, daftar tutish qoidalari;
O‘quvchilarni mayda harflar bilan tezroq yozishga o‘rgatish;
Kichik harflarni bir xil balandlikda bir tekis qilib yozishga o‘rgatish;
Tez yozish mashqlari o‘tkazish.
Bu ishlarni yil davomida olib borish kerak.III sinfda o‘quvchilarni chiroyli
yozishga o‘rgatish uchun ham tayyorgarlik mashqlari o‘tkazish va chamalashga
o‘rgatish lozim.
ooo dddd ch ch ch bbbb
Bu mashqlarni bajarishda qo‘l harakatini uzmay yozish, bosh va kichik
hsrflsrni bir-biriga bog‘lab yozish ko‘nikmasi mustahkamlanib boradi.
Yozuv daftarini partaning o‘ng tomonidan 25° burchakda qo‘yib
yozishning asosiy sababi to‘g‘ri, oson va tez yozishni ta`minlashdir. Agar daftar
aytilgan burchak ostida qo‘yilsa yozayotgan qo‘lning tirsak qismi parta ustida
qimirlamasdar turadi, sezi1arli darajada qimir1aydi tirsakka tayani1gan holda
qo‘lni parta ustida harakat qildirsangiz u pastdan tepaga qarab boradi. Agar
daftar aytilgan burchak ostiga qo‘yilgan bo‘lsa, ruchka ushlaydigan qo‘1
daftarga to‘g‘ri chiziq chizadi. Agar daftar 65° qiyalikda qo‘yilmagan bo‘Isa, xat
pastdan tepaga qarab chiziladi. Ana shu holatni o‘qituvchi tushunishi lozim.
Shundagina u o‘quvchilariga qiya yozish shartlarini to‘g‘ri tushuntira oladi. Qiya
qo‘yilgan yozuv daftari yozuvni qiya chiqishini ta`minlaydi. Shundan kelib chiqib,
o‘qituvchi har kuni bolalar daftarini parta ustiga qanday qo‘yilganini nazorat
qilib boradi va ko‘ziga ko‘ringan xatolarni o‘z vaqtida tuzatib, maslahatlar beradi.](/data/documents/4899d180-19f1-4644-ba20-56f246ee2ade/page_7.png)
![Shuni ham unutmaslik kerakki, daftarni o‘quvchi gavdasiga nisbatan
qanday holatda qo‘yilgani ham ahamiyatlidir. Agar daftar (uning varag‘i emas)
ko‘krakning ro‘parasida bo‘lsa yozishda qiyinchilik tug‘diradi, shuning uchun uni
o‘ng elkaga yaqinroq joylashtirish lozim. Shunda yozayotgan vaqtda gavda o‘ngga
qarab qiyshaymaydi, aksincha tik turadi. Bu hol tibbiy - biologik tomondan ham
umurtqa pog‘onasining tik o‘sishiga yordam beradi.
Amaliy mashg‘ulotlarni tashlil etish bo‘yicha ko‘rsatma va tavsiyalar.
Husnixat va uni o‘qitish metodikasi bo‘yicha tashkil etiladigan amaliy
mashg‘ulotlarda talabalar nazariy olgan bilimlarini amalga tadqiq etish bo‘yicha
izlanishlar olib boradilar. Amaliy mashg‘ulotlarning mavzulari quyidagicha:
1. O‘quv qurollari mat e riallari bilan tanish t irish. Talabalarga o‘quv
q u rollaridan foydalanish m e todikasini o‘rgatish. Ularni: joylashtirish va saqlash
yuzasidan amaliy mashg‘ulot o‘tkazish.
2. Harf ementlarini yozish. Talabalarga yozuv daftariga yo z ish qoidalarini
e sla t ish. H arf el e mentlarini yozish tartibi bilan tanishtirish va mashq qildirish.
3.Ilmoq ementli harflar guruhi bilan tinishtirish. llmoq e l mentli h arflarni
soddadan murakkabga qarab yozdirishni mashq qilish. Ilmoq elementli harflar
ishtirokida so‘zlar hosil qilish va yozish.
4.Halqali kichik harflar guruhi bilan tanishtirish. Halqali harflarni
elementlarga ajratish, avval elementlarini, so‘ng to‘liq shaklini
yozdirish.Talabalarga shu harflar ishtirokida so‘zlar hosil qildirib, husnixat
qoidalariga muvofiq yozdirish.
5.Yarim oval elementli kichik harflar guruhi bilan tanishtirish. Yarim oval
elementli harflarni qismlarga ajratib, avval elementlarini so‘ngra to‘liq shaklini
husnixat talablariga muvofiq yozishni mashq qilish. Ushbu harflar ishtirokida
so‘zlar yozish.
6. To‘liq oval elementli harflar guruhi bilan tanishtirish. Ularni
qismlarga ajratish va elementlari ustida ishlash. To‘Iiq oval elementli harflarning](/data/documents/4899d180-19f1-4644-ba20-56f246ee2ade/page_8.png)
![to‘liq shaklini yozishni mashq qilish. Ular ishtirokidagi so‘zlarni husnixat
qoidalariga muvofiq yozishni mashq qilish.
7. Harf birikmalari va u l arning elementlari ustida ishlash. Harf
birikmalari ishtirok etgan so‘zlarning husnixat qoidalariga muvofiq yozish.
8. Yozma bosh harflarni guruhlarga bo‘lish. Yozma bosh harflarni
qism l arga bo‘ l ib, avval harf elementi ustida mashq qilish. Harfning to‘liq shaklini
yozishni mashq qilish. Bosh harflar ishtirokida so‘zlar yozish.
9. Bosma bosh harflarni yozish. Bosma harflar guruhi bilan tanishtirish.
Bosma bosh harflarni yozish qoidalari bilan tanishtirish va yozishni mashq qilish.
10. Bosma kichik harflarni yozish. Ularni guruhlar va yozish tartib
qoidalari bilan tanishtirish. Bosma kichik harflar yordamida so‘zlar tuzib yozish.
11.Harflarni pastki qismidan tutashtirish qoidalari bilan
tanishtirish.Tutashtiruvchi unsuri bor harflar guruhi ustida mashq qildirish.
Tutashtiruvchi unsuri yo‘q harflar ustida mashq qildirish.
12.Harflarni yuqori qismidan tutashtirish. Tutashtiruvchi unsuri bor harflar
guruhi ustida mashq bajarish. Tutashtiruvchi unsuri yo‘q harflar guruhi ustida
mashq bajarish.
13. Tekshiruv diktantini o‘tkazish. Diktantni tahlil qilish, grafik xatolarni
to‘g‘rilash.
14. Husnixat darslarini o‘ t kazish yuzasidan amaliy mashg‘u l ot. Husnihat
darslarining reja-konspektini tuzish. Husnihat darslarining tuzilishini o‘rganish.
15. Ijodiy yozma ish o‘tkazish. Husnixat darslarida qo‘llanadigan
metodlarni amalda sinab ko‘rish yuzasidan tahlil.
16.1-2-sinflarda husnixat darslarini rejalashtirish. Rejalashtirishga
qo‘yiladigan talablarni o‘rganish. Dastur talablarining tahlilini qilish.
17.3-4-sinflarda husnixat darslarini rejalashtirish. Rejalashtirishga
qo‘yiladigan talablarni o‘rganish, Dastur talablarining tahlilini qilish.
18. Husnixat darslariga ko‘rgazmali qurollar tayyorlash. Har bir sinf
uchun ko‘rgazmalar tayyorlash va ularni amalda qo‘llash.](/data/documents/4899d180-19f1-4644-ba20-56f246ee2ade/page_9.png)
![19. Husnixat darslarini olib borish yuzasidan sinov darslarini o‘tkazish.
Darslarni tahlil qilish.
20. O‘tilganlar yuzasidan umumiy takrorlash. Husnixat darslarini olib
borish borasidagi yangiliklarni tahlil qilish. Pedagogik texnologiyala rni qo‘llash
yuzasidan tushunchalar berish.
Foydalanilgan adabiyotlar .
1. K. Qosimova, S. Matchonov, X. G‘ulomova, SH. Yo‘ldosheva, SH.
Sariev “Ona tili o‘qitish metodikasi”. T. “Noshir”. 2009 .
1. Boshlang‘ich ta’lim bo‘yicha yangi tahrirdagi davlat ta’lim standarti,
T-20 1 5.
2. Boshlang‘ich ta’lim bo‘yichak yangi tahrirdagi o‘quv dasturi.
Boshlang‘ich ta’limt, 20 1 5 yil, 5-son
3. Safarova R va boshqalar, Savod o‘rgatisht, T-2014
4. Abdullaeva Q va boshqalar, Savod o‘rgatisht T-2014
5. G‘ afforova T va boshqalar, 1-sinfda savod o‘rgatisht, T-2015
6. G‘ ulomov M Yozuv daftarit, T-2014](/data/documents/4899d180-19f1-4644-ba20-56f246ee2ade/page_10.png)
O‘qish va yozuv darslarining turlari. O‘qish va yozuv darslariga qo‘yiladigan talablar. Reja: 1. Savod o‘rgatish davrida o‘quvchilarni yozuvga o‘rgatish. 2. Savod o‘rgatish davrida o‘qish va yozuv darslariga qo‘yiladigan talablar. 3. 1-4 sinflarda husnixat darslari.
Boshlang‘ich sinflar dasturiga ko‘ra 1-sinfda husnixatga o‘rgatish savod o‘rgatish bilan bir vaqtda amalga oshiriladi. Bunda o‘quvchilar husnixatning gigiyenik talablariga rioya qilishlari, harflarni grafik jihatdan to‘g‘ri shakllantirishlari va ulashlari, ritm asosida yozishlari nazarda tutiladi. 1 -sinfda xat - savod davrida bolalar yozuvga bevosita yozuv daftaridagi mat e riallar asosida o‘rgatiladi. l-sinfning 2-yarim yilligida o‘qituvchi husnixatga o‘rgatishni ona tili darslariga qo‘shib olib borsa ham, o‘z ishlarini rejalashtirib olishi zarur, Bunda harflarni elementlarning qiyaligiga, harflar bo‘yining tengligiga, harflar va so‘z oralig‘ining teng bo‘lishiga e'tibor berish lozim. Savod o‘rgatishdan so‘ng yozuv sharti ham o‘zgaradi. O‘quvchilarning daftarlarida harf namunasi yo‘qligi tufayli ular qo‘shimcha bir qancha shartlarni bajaradilar. Jumladan. bosma harfni yozma harfga aylantiradilar, ulanish o‘rinlarini aniqlaydilar so‘zlarni qatorga to‘g‘ri joylashtiradilar. Bundan tashqari, mashq shartlarini. ham bajarishlari lozim. Shuning uchun o‘qituvchi doim yozuv materiallarini ko‘zdan kechirish. yordamga muxtoj holatlarni o‘ziga belgilab olishi va qisqa izohlashdan foydalanishi lozim. 2-sinfda husnixat uchun har haftada ona tili darslarining oxirgi hir soati ajratiladi va u o‘quv yili davomida 33 soatni tashkil etadi. 2-sinfda husnixat darslarini rejalasht i rga n ida quyidagilarga e ’ tibor b e rish z arur: a) bir chiziqli daftarning qiyinligini hisobga olib: harflarni gen e tik prinsip asosida yozdirish; b) har bir harfning o‘zidan oldingi va o‘zidan keyingi harfga ulanishini o‘rgata borish; v) harflarni el mentla rn ing o‘xshashligini hisobga o l ib guruhlash; g) b osh harflarni elem e ntlarning yuqoriga va pastki tomon tushishini hisobga olgan holda guruhlash; d) matnlarning bolalar hayotiga oid bo‘lishiga erishish; e)imlosi qiyin bo‘lgan so‘zlarni yozuv mat e riali sifatida tanlash; j)yozuv sur'atini oz-ozdan tezlashtirib borish maqsadida material hajmini ko‘paytirib borish. 3-sinfda har bir ona tili darsining 8-10 daqiqasi hu snixatga
ajratiladi. Lo‘ nda gigi y enik bilimlar mustahkamlanadi. Bolalar 1 chiziqli; daftarga bosh va kichik shakllari bir xil, tuzilishi murakkab-harflarni yozishni.o‘rganadilar. ritm bilan yozishni, harflarni ulab so‘z, gap yozishni mashq qiladilar. O‘quvchilarni husnixatga o‘rgatish, grafik bilimlarni |shakllantirishda o‘quvchi shaxsining psixologik xususiyatlarini hisobga olish. Grafik malakalarning uzoq muddatda hosil bo‘lishi, uning o‘qish, imlo, chizmachilik, rassomchilik. nutq kabi o‘quv faoliyatlari bilan bog‘liqdir. Dastxatning o‘ta barqarorligi va individualligi. Yozuvning inson aqliy faoli y at i bilan b og‘liqligi. Husnixatni e gallashda barmoqlar harakatini rivojlantjirishning ahamiyati. Bolalarning ko‘rish, eshitish qobiliyatlarining yozuvi bilan bog‘liqligi. Yozuvga o‘rgatishning keyingi bosqichlarida yozuvning aftomatlashuvi. 1-sinflarda o‘quvchilar yozuvi sifatining o‘sib borishi. 3.Yozuv qurollari( ruchka va daftar) bilan ishlash malakasini shakllantirish Bugungi kunda eng ko‘p tarqalgan yozuv qurollaridan biri sharikli (ravon yozadigan, “Alfa”) ruchkalar bo‘lib qolmoqda. Shundan kelib chiqib, butun sinf o‘quvchilarining bir xil tipdagi yozuv ruchkasidan foydalanishi katta ahamiyatga egadir. Ular varaq sathiga nisbatan bir xil qiyalikda ishlatiladi. Ruchkalarga qarash va ularni yozishga shaylashga ham talab qo‘yiladi. Agar bolalarga bir xil tipdagi ruchkadan foydalanish qat`iy talab qilib qo‘yilmasa, ularning biri qimmatbaho ruchkada, biri gelli, yana biri rangli, boshqa birovi esa ruchka pastasi bilan ham yozaveradi. Bu holat esa yozuv malakasining shakllanishiga salbiy ta`sir qiladi, o‘qituvchining mehnatini murakkablashtiradi. Mana shunday holatning oldini olish uchun bir xil tipdagi ruchkadan foydalanilsa maqsadga muvofiq bo‘ladi. (1-rasm)
“Alfa”ruchkasi birinchidan, ushlashga qulay, ikkinchidan, keraklicha uzunlikka ega, uchinchidan, pastasida ham boshqa ruchkalarga nisbatan rangi ko‘p, to‘rtinchidan, bu ruchkani ishlatish jarayonida parta va yozuv daftarlari bulg‘anmaydi. Lekin ushbu ruchka ham kamchiliklardan xoli emas:Ruchka haddan ko‘p qiyalikda hamda usti yaltiroq qog‘ozga yaxshi yozmaydi. O‘quvchilar hamma vaqt o‘z oldida bir dona toza varaq (nam salfetka) saqlashi lozim. Bu ruchka uchini tozalab turishga, varaq va qo‘lni bulg‘amaslikning oldini oladi. Chunki, birinchi sinfda bolalar juda sekin, ruchkani bir joyda ko‘p ushlab, yoki ruchkani qattiq bosib yozadilar. Natijada, ruchka ichidagi sharik yemirilib, rang to‘playdi. Agar u tozalab turilmasa,hamma yoqni bulg‘ashi tabiiy hol. Ruchka bilan yozayotganda bosim, ya`ni ko‘p kuch ishlatishning hojati yo‘q. Shuning uchun bolalarga ruchka bilan yozishni o‘rgatayotganda uning shu xususiyatini unutmaslik va bolalarga tushuntirmoq lozim. (2-rasm) Yozish jarayonida o‘qituvchi qo‘1 holati borasida ham o‘quvchilarga aniq ko‘rsatma beradi. Ruchkani uchta barmoqda ushlash lozim: katta, ko‘rsatkich va o‘rta. Katta va o‘rta barmoqlar ruchkani ushlaydi, ko‘rsatkach barmoq esa yuqoridan yozish jarayonini boshqaradi. Bolalar ruchkani barmoqlari orasida
qattiq qismasdan erkin ushlashlari lozim. Yozish jarayonida ruchkaning oxirgi uchi o‘ng yelkaga qaratilgan bo‘lishi darkor. O‘qituvchi ruchkani ushlash jarayonida qo‘1 holati qanday bo‘lishini tushuntiradi. U ruchkani olib butun sinfga uni ushlash qoidalarini ko‘rsatadi. Ruchkaning uchidan to qo‘lning ko‘rsatkich barmog‘i uchigacha taxminan 1,5, 2 sm. masofa bo‘lishi kerak. Shundan keyingina o‘qituvchi bolalarga yozish uchun ruxsat beradi. Birinchi kunlar o‘qituvchi o‘quvchilar qo‘lidan ko‘zini uzmaydi. Ba`zi o‘quvchilar ruchka ushlash qoidalarini tez o‘zlashtira olmay qiynaladilar. Ular ruchkani mush bilan ushlab oladilar, yoki uchiga yaqin joydan ushlaydilar, ruchkani chap qo‘lda ushlaydilar, ko‘rsatgich barmoqlarini bukib yozadilar va hakozo. Bunday nuqsonlarni bartaraf etish o‘qituvchiga qiyinchilik tug‘diradi. O‘z-o‘zidan bu nuqsonlar yozuvning husniga putur etkazadi. Bola maktabga kelgan kunidan boshlab o‘qituvchi ruchkani to‘g‘ri ushlashni o‘rgatishi lozim. Shuningdek, ruchkani maxsus ruchka saqlanadigan qutichalar(penal)da saqlash zarurligini ham alohida tushuntirib o‘tish kerak. Birinchi kuni yozishdan oldin butun sinf birgalikda o‘qituvchi rahbarligida ruchkanining tuzilishi bilan tanishadilar: uning qalpog‘ini ochib, burab pastasini chiqaradilar, ya`ni ruchkani qismlarga bo‘lib, yana qayta sozlaydilar. Shu jarayonda o‘qituvchi bolalarga dars vaqtida sababsiz ruchkani qismlarga bo‘lishni man etadi. Ta'kidlaydiki, ruchkalar uyda har tomonlama tekshirilib, pastasi tugagan bo‘lsa, yangi pasta qo‘yib, keyin maktabga kelinadi. O‘quvchilarni har xil rangdagi pastalardan foydalanishga qo‘ymaslik zarur, ko‘k yoki to‘q ko‘k rang bilan yozish maqsadga muvofiqdir. Qizil rangni faqat o‘qituvchininq o‘zi ishlatadi. Yuqoridagi malakalarni tez va mustahkam shakllantirish uchun o‘qituvchi ota-onalarni to‘plab mazkur qoidalarni ularga ham tushuntirmog‘i lozim. Ikki tomonlama (maktab va uyda) yordam bolani ushbu qoidalarni tez o‘zlashtirib olishiga amaliy yordam beradi.