SAMARQAND SHAHRINING MANZARALI DARAXTLARI VA ULARNING FENOLOGIYASI VA GUL CHANGLARINING TASNIFI
![SAMARQAND SHAHRINING MANZARALI DARAXTLARI VA
ULARNING FENOLOGIYASI VA GUL CHANGLARINING TASNIFI
MUNDARIJA
Kirish…………………………………………………………………....……....…3
I- BOB. ADABIYOTLAR SHARHI
1.1. Samarqand shahar i ning tabiiy sharoiti .........................…… ………………8
1.2. Palinologiya fani tugrisida umumiy tushuncha …………………………….10
1.3. O’simlik g ul changini ng tuzilishi va rivojlanishi ……………………………15
II-BOB. TADQIQOT SHAROITLARI, OB’EKTI VA USLUBLARI
2.1. Tadqiqot sharoitlari……………………………………………………..…22
2.2. Tadqiqot ob’ektlari…………………………………………...……………....23
2.3. Tadqiqot uslublari………………………………………………...…..……... 35
III- BOB. TADQIQOT NATIJALARI
3.1. Samarqand shahar manzarali daraxtlar ning ro‘yxati, taksanomik taxlili, shahar
xududi b o’ yicha tar q alishi ………………………………………….......................39
3.2. Samarqand shaharida o’sadigan manzarali daraxtlar ning fenologiyasi ………50
3.3. Samarqand shaharida o’sadigan manzarali daraxtlar gul changlarining
morfologik tasnifi ……….……………………………………………………….56
3.4. Gul changini inson organizimiga ijobiy va salbiy tasiri ...................... ……59
XULOSALAR …………………………….…………………………….…..…61
TAVSIYALAR …………………… …..………………………………….……62
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATLARI …………….....….63
1](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_1.png)
![Kirish
Mavzuning dolzarbligi : Tabiatdagi barcha tirik mavjudotlarni o‘simliklar
olamisiz tasavvur etib bo‘lmaydi. O‘simliklar qadim zamonlardan shu kunga qadar
tabiatda va insonlar xayotida katta rol o‘ynab kelmoqda. O‘simliklar o‘yimiz
derazasida, stolimiz ustida, xovlimiz atrofida, ko‘chalarda, bog‘larda hiyobonlarda
insonlarga estetik zavq beradi. Manzarali o‘simliklar shahar va qishloqlarni
ko‘kalamzorlashtirish, istiroxat bog‘lari, ishlab chiqarish binolari va turar joylarni
bezatish uchun o‘stiriladi. Manzarali daraxtlar chiroyi, barglari, gullari, mevalar
rangi, tanasining g‘aroyib shakllari (shoxlari osilgan, soyabonsimon, ustunsimon)
bilan tavsiflanadi. Ko‘pgina daraxt va butalar h avoda uchib yuruvchi modda
fitonsidlarni ajratib chiqaradi. Bu esa havodagi mikroblarni faolligini bir necha
marttaga kuchsizlantiradi.
Inson va tabiat bir - biri bilan chambarchas bog’liq. Shahar va qishloqlarda
turli bog’lar, parklar, dam olish maskanlari barpo qilinmoqda. Moddiy va
ma’naviy o’sish madaniy hordiq chiqarish, qishloqlarni obodanlashtirish, turli
tuman qurilishlar va ular atrofini ko’kalamzorlashtirish ishlariga katta ahamiyat
berilmoqda. [ 12, 25 ].
Shahar sharoitida o’simlik dunyosining salomatlikni saqlashdagi roli
bebaholigini ko’pchilik yaxshi bilishadi. O’simlik dunyosi daryolarimizning
sersuvligini, yerlarimizning namligini saqlashda, yer ko’chishining oldini olishda
juda kata ahamiyatga ega. U – hayvonot dunyosiga boshpana, inson va hayvonlar
uchun oziq-ovqat manbai, aholi uchun hordiq chiqaradigan saylgoh. Hayot uchun
bebaho oksigan ishlab chiqaruvchi «fabrika».[ 13, 18 ]
Shahar sharoitida o‘simliklarning bo‘lishi albatta aholining yashashi va
salomatligi uchun qo‘laylik yaratadi va ular ahvolini yaxshilaydi. S h u bilan birga
bir qancha a llergik kasalliklarni ng keng tarqalishi ga xam sabab bo‘ladi. O‘simlik
2](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_2.png)
![changlari, zamburug‘ sporalari asosiy allergen sifatida qaraladi. Bular oqibatida
pollinoz kasalliklari kelib chiqadi.
Sanoatning rivojlanishi atrof - muhitni ifloslantirishiga, havo va suv
havzalarini ayerozol va gaz shaklidagi chiqindilarni zavod, fabrika issiqlik elektr
stansiyalari, isitish tarmoqlari, avtomobillar ko’proq chiqaradilar, bu esa
odamlarning sog’ligiga salbiy ta’sir ko’rsatadi, ayniqsa O’zbekistonning keskin
kontinental iqlimida bu yaqqol ko’zga tashlanadi.Bu muammo xalqaro axamiyatga
yegadir.
O‘simlik dunyosining beminnat xizmati faqat is gazini qabul qilib, toza
kislorodga aylantirib berishi bilan emas, havo tarkibidagi ko‘plab kasallik
tarqatuvchi mikroblarni zararsizlantirib beruvchi fitonsid moddalar ajratishi bilan
ham ahamiyatlidir. Shu bilan bir qatorda hozirgi zamonda atrof muhitning
ifloslanishi aholi salomatligiga jiddiy tasir ko‘rsatmoqda. S h u maqsadda butun
dunyoda tabiiy atmosfera havosining tarkibini o‘rganish va monitoring etish tizimi
zarurligi aniqlanmoqda. Malumki atmosferaning havo tarkibi turli xil changlardan
biologik ximik zarrachalardan tarkib topgan. Bularning h ammasi inson salomatligi
uchun juda katta tasir etuvchi omil sifatida qaralmoqda. XXII asrning ikkinchi
yarmidan boshlab Evropa mamlakatlarida allergik kasalliklarni keltirib
chiqaradigan atmosfera havosi o‘rganilib kelinmoqda. Hozirgi vaqtda o‘simlik
changlari aholi salomatligiga jiddiy zarar etkazdirmoqda va aynan shu maqsadda
yirik industrial aeropalinologik tadqiqotlar olib borilmoqda. Shifokorlarning
malumotlariga ko‘ra pollinoz kasalligi oqibatida 35%-52% insonlarda allergik
rinit, bronxit, traxit, astma kabi kasalliklarga aylanishi tasdiqlangan.
A e ropalinologiya - kam o‘rg an i l gan zamonaviy biologiya sohasi bo‘lib,
unda atmosfera tarkibidagi chang donalari va o‘simlik sporalari o‘rganiladi .
Biologiyaning bu bo‘limi "aerobiologiya" 30-yillarda taklif qilingan. Keyinchalik
bu atama kengaytirildi va h ozirgi vaqtda a e robiolo giya fani barcha ob’ektlarni o‘z
ichiga oladi . Y a ni atmosferada mavjud bo‘lgan biologik zarralar: viruslar,
bakteriyalar, suv o‘tlari, zamburug‘lar, sporalar, gulchanglar, o‘simliklar,
3](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_3.png)
![hasharotlar, va boshqalar . Bundan tashqari tirik organizmlar xayotiga tasir qiluvchi
abiotik zarralar va gazlar (tutun, chang va boshqalar) .
Xozirgi vaqtda aerobiologik doirasida ko‘rib chiqilayotgan organizmlar
qatoriga o‘simlik gul changlarini olish mumkin. O‘simlik gul changlarini o‘rganish
qanchalik qo‘lay yoki aksincha va insonlar salomatligi uchun xavfli ekanligini
bilish dolzarb muammolardan bo‘lib qolmoqda. Gul changiga sezgirlik insonlar
ichida yildan yilga oshib bormoqda. Epidemiologik tadqiqotlar ma’lumotlari shuni
ko‘rsatadiki, 5-30% umumiy populyatsiyadagi odamlar polen allergiyasidan aziyat
chekishadi. Pichan isitmasidan Evropa aholisining taxminan 15-20% zarar kuradi.
Angliya aholisi orasida keng tarqalgan allergik kasalliklar o‘rtacha 16%, Daniyada
19%, Germaniyada 13-17% ni tashkil qiladi. O‘zbekistonda esa o‘tkazilgan
epidemiologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki allergik kasalliklar bilan chalinishi
25-35% ni tashkil qiladi. So‘nggi malumotlarga ko‘ra, O‘zbekistonda bolalarning
taxminan 8-15%, katta yoshdagi aholining 35% ni tashkil qiladi. SHu sababli,
aeropolinologik tadqiqotlar hozirgi vaqtda dolzarbdir . M intaqaviy va floristik
xususiyatlar , o‘ziga xos tur tarkibi , o‘simliklarning gullash vaqti va ketma ketligi,
gulchang xosildorligi, havodagi changlarning sifat va miqdor tarkibiga qarab
kasallikning namoyon bo‘lish xarakterini tushunish zarur. Polen donalari o‘zlariga
biologik bo‘lmagan turli xil zarralar, chang va turli xil ifloslantiruvchi moddalarni
uzoq masofalarga olib yurishi mumkin. Atrof muxit tasiri ostida polen donalari
katta o‘zgarishlarga duch kelishi mumkin, bu esa inson organizmining allergik
reaksiyalarga nisbatan javobining ko‘chayishiga olib keladi. Shuningdek xozirgi
kunda allergen o‘simliklarni ko‘zatish va o‘rganish ayniqsa shaxar va tumanlar
miqiyosida muxim xisoblanadi.
Tadqiqot maqsadi: Samarqand shahrida o’sadigan manzarali daraxtlarning
ro‘yxati, taksanomik tarkibi va shahar xududi bo’yicha tarqalishini, fenologiyasini
va manzarali daraxtlar gulchanglarining morfologiyasini o’raganish.
4](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_4.png)
![Tadqiqot vazifalari: Samarqand shahrida o’sadigan manzarali
daraxtlarning turlar tarkibini aniqlash va o‘rganish bo‘yicha qo‘yidagi vazifalar
talab qilinadi:
- Mavzu bo‘yicha ilmiy adabiyotlardan va internet tarmogidan ma’lumotlar
to‘plash va taxlil qilish;
- Samarqand shahrida o’sadigan manzarali daraxtlarning va
gulchanglarining morfologiyasini o’raganish o‘simlik turlarini aniqlash va
ro‘yxatini tuzish;
- Samarqand shahrida o’sadigan manzarali daraxtlar gulchanglarining
morfologik xususiyatlarini o‘rganish va ta h lil qilish;
- Manzarali daraxtlar gulchanglarining aholi salomatligidagi xususiyatlari
o‘rganish.
Tadqiqot predmeti va ob’ekti : Tadqiqot predmeti sifatida Samarqand
shahrida tarqalgan manzarali daraxtlarning taksanomiyasi, m a fologiyasi, ularning
gullash biologiyasi va gul changlarining hosil bo‘lish jarayoniga qaratilgan.
Samarqand shahri sharoitida manzarali daraxtlar tadqiqot ob’ekti sifatida
tanlandi: Bular Sharq sauri , Qrim qarag’ayi , Botqoq savri , Arizona sarvi , Virjin
archasi, Zarafshon archasi , Oddiy qoraqarag’ay , Semyonov zarangi, Soxta kashtan,
Sho y i akatsiya, Turkiston qayini, Shamshod, Catalpa, Arg‘uvon, Oddiy shumtol,
Lola daraxti, Yirik gulli Magnoliya, Eman, Totim, Akatsiya, Majnuntol, Yapon
soforasi, Yurakbarg jo’ka, Qayrag‘och kabilar.
Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati: Samarqand
shahrida gi manzarali daraxt larning taksanomiyasi o’rganildi va fenologiyasi tuzib
chiqildi. Tadqiqotlar natijasida manzarali daraxt larning gulchanglari morfologik
tuzilish lari aniqlandi
Ishning aprobasiyasi. Tadqiqot natijalari quyidagi ilmiy konferensiyalarda
va anjumanlarda muhokama qilindi.
Dissertatsiya mavzusi bo’yicha quyidagi ishlar chop etilgan:
5](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_5.png)
![1. Jumayeva Z Abdurashidova Nilufar Zamonaviy biologi k ta’limni
rivojlanti r ishda fan talim, va ishlab chiqarishning integratsiyasi . Respublika ilmiy-
amaliy anjumanida (Jizzah 2022 8- aprel) . Allergen kasalliklarni keltirib
chiqaradigan allegen daraxtlar.
2. Abdurashidova Nilufar IDEA (Innovative Development in Education
Activities) 2023- yil aprel 2 / 7 son. Allergen daraxtlar va ularning inson
organizmga tasiri.
3. Abdurashidova Nilufar. Xorazm Mamun akademiyasi axborotnomasi
5 / 1 son Manzarali daraxtlar va changlarning organizmga tasiri.
4. Jumayeva Z Abdurashidova Nilufar Mamatqul Ikromovich
Ikromovning 100 yilligi bag’ishlangan ilmiy amaliy konferensiya. Samarqand
Davlat Universiteti biologiya fakulteti 2023y 5-6 may
Ishning tuzilishi va hajmi. Dissertasiya ishi 70 betdan iborat. Unda
kirish, adabiyotlar sharhi, tadqiqot sharoitlari, tadqiqot obektlari, tadqiqot
uslublari, tadqiqot natijalari, xulosalar, tavsiyalar, foydalanilgan adabiyotlar
ro’yxati berilgan. Unda 3 ta jadval, 15 ta rasm foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
keltirilgan.
6](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_6.png)
![1-BOB ADABIYOTLAR SHARHI
1.1. Samarqand shahr ining tabiiy sharoiti
Samarqand sha h ri viloyatning mamuriy, iqtisodiy va madaniy markazi
xisoblanadi. O zbekistonning janubiy-g arbida, Zarafshon vodiysining o rtaʻ ʻ ʻ
qismida (Darg om va Siyob kanallari orasida) o rtacha 695 m balandlikda
ʻ ʻ
joylashgan.
Iqlimi : Iqlimi kontinental bo’lib o rtacha yillik temperatura
ʻ 25 0
C. Yanvar
oyining o rtacha temperaturasi
ʻ 0,2 0
C, iyul oyida esa 2 5 , 9 0
C ni tashkil etadi. Eng
past temperatura 2 6 0
C, eng yuqori temperatura 42 0
C hisoblanadi. Yiliga 328 mm
yog in tushadi. Shahar atrofi qulay tabiiy sharoitga ega bo’lib, qadimdan
ʻ
dehqonchilik hududlaridan biri hisoblangan. Shu sababdan bu yerda azal-azaldan
o’troq holda aholi dehqonchilik va chorvachilik bilan shug’ullanib kelgan.
Samarqand shahri atrofi tumanlari asosan tog’ oldi relyef tuzilishiga ega.
Uning janubida Zarafshon tog’ tizmalarining uncha baland bo’lmagan Ohalik,
Mironqul tog’lari hamda o’rtacha balandligi 445m ni tashkil etuvchi tekisliklardan
iborat. Ular poleazoy erasining ohaktosh, gips va kristalli slaneslaridan tashkil
topgan. Zarafshon vodiysining markaziy qismini Samarqand botig’i ishg’ol etgan
bo’lib, shimoliy va janubiy tomonlaridan o’rta qismiga qiyal a nib boradi.
Samarqand shahar atrofi o’zining uzoq davom etgan issiq yozi quyosh
nurining ko’pligi, haroratning keskin kunlik va yillik tebranish, yil bo’yi bulutli
kunlarning boshida namligi, uncha ko’p bo’lmagan yog’in sochin miqdori bilan
tavsiflandi. Shahar atrofi tumanlarida quyoshni ko’p sochishi o’rtacha yiliga 2877
kun/soatni tashkil etadi, yoki bu deyarli bulutsiz kunlarni 70% ni tashkil etadi.
Shunisi diqqatga sazovarki, ular asosan maydan oktabirgacha bo’lgan davrni yani
7](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_7.png)
![qishloq xo’jalik ekinlarining asosiy vegitasiya davrini o’z ichiga qamrab oladi.
Shahar atrofii tumanlarda umumiy vegitasiya davri 230-240 kunni tashkil etadi.
Eng sovuq oy yanvarda o’rtacha harorat -1c, eng issiq oy iyul oyining
o’rtacha harorati +26c iyulning mutloq yuqori harorati +42 +44c bo’lib o’rtacha
yillik yog’in miqdori 317-328 mm ni tashkil qiladi. Yog’inning asosiy qismi
asosan bahor, qish va kuz fasillariga to’g’ri kelishi tuproq qatlamida namni yetarli
bo’lishiga, lalimikor yerlarda kuzgi va bahorgi ekinlar ko’p yillik daraxtlar, poliz
ekinlarini sug’orishsiz unib o’sishiga shart-sharoit yaratadi.
Rasm.1. Samarkand shahrining umumiy xaritasi
Mintaqaning absalyut balandligi 660-720 metr bo’lgan janubiy-sharqiy
qismidagi tog’ oldi tekisliklarida qalin, madaniy qatlamli, qadimdan sug’oriladigan
bo’z tuproqlar tarqalgan. Bu yerlarda tuproqlar yuzasi yaxshi yuvilganligi sababli
sho’rlangan yerlar deyarli uchramaydi. Bundan tashqari grunt suvlarining sathi 5-
10 metr ni tashkil etadi.
Mintaqaning absalyut balandligi 620-660 metr bo’lgan markaziy qismidan
shimoli-g’arbga tomon joylashgan mintaqasida o’tloq bo’z tuproqlari tarqalgan.
Ular turli mayda tosh qatlamlar ustida yotadi hamda ular bilan birgalikda bu
8](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_8.png)
![yerlarda shag’alli va qumloq bo`z tuproqlar ham uchraydi. Bu mintaqada 1-3 metr
chuqurlikdan grunt suvlari yer yuzasiga oqib chiqadi. Bu esa kelajakda ulardan
sug’orish ishlarida foydalanish imkoniyatini yaratadi.
Samarqand shahar atrofining g’arb, shimoliy-sharq, shimoliy qisimlari
sug’oriladigan o’tlaq tuproqli adirlar zonasiga tutashib ketadi. Shahar atrofining
janubida esa mayda shag’al va toshloq tuproqlar keng tarqalgan.
Yuqoridagi ma’luotlardan ko’rinib turibdiki, Samarqand shahar va shaxar
atrofida manzarali daraxt va buta tarmoqlarini ko‘paytirish, arealini kengaytirish
uchun qo‘lay sharoitlariga ega. Bundan tashqari o‘simliklar gullash davrining uzoq
davom etishiga imkon beradi. Demak shahar atrofi iqlimining tabiiy sharoiti daraxt
va butalarining gul changlarining yanada rivojlanishi uchun qulay shart-sharoitlar
yaratib beradi.
1.2. Palinologiya fani tugrisida umumiy tushuncha
Ushbu bo'limda palino logiyaning fan sifatida rivojlanishi va shakllanishining
asosiy tarixiy bosqichlari yoritilgan va gulchanglarni o'rganish bilan bog'liq
fundamental kashfiyotlar keltirilgan. Palinologiya (yunon tilidan olingan bo‘lib-
spora-chang tahlili) degan manoni anglatadi. Botanika, geologiya, paleogeografiya,
paleobotanika soxalarida joylashgan fan bo lib, o simliklar, zamburug lar vaʻ ʻ ʻ
bakteriyalarning gulchanglari va sporalarini o rganish bilan bog liq. Allergik
ʻ ʻ
reaktsiyalar haqida birinchi malumotlar Gippokratga (miloddan avvalgi 460-377)
tegishli bo'lib, u ba'zi moddalarga nisbatan kelib chiqadigan nafas va ichak
kasalliklarining alomatlarini tasvirlab bergan. O'simliklarning changlanish
mavsumida sodir bo'ladigan shunga o'xshash reaktsiyalar Klavdiy Galen (129-199)
tomonidan tasvirlangan va ularni idiopatik deb atagan. Atirgullar bilan aloqa
qilgandan keyin astma belgilari chaqiriladi va "atirgul isitmasi" (Leonardo Botallo,
1530-1575) deb nomlagan. Ushbu hodisa haqidagi birinchi rasmiy ma'ruza faqat
19-asrda 1819 yil 16 martda London Tibbiyot va Jarrohlik Jamiyatining yig'ilishida
9](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_9.png)
![bayon qilingan. U ingliz shifokori Jon Bostokga tegishli u ko'z va ko'krak
qafasining davriy shikastlanishining klinik holatini tasvirlab bergan. Bostok
kasallikning ko'rinishi mavsumiy ekanligini payqab, uning allergiya bilan
bog'liqligini taxmin qildi, shu sababli kasallik "pichan isitmasi" deb nomlandi.
1831 yilda Jon Eliotson o't o‘simliklarning gulchanglari mavsumiy xatarning
sababi ekanligini aytdi. Faqat 1873 yilda Charlz Bleykli pichan isitmasi
etiologiyasini aniqladi[16]. Blekli burun shilliq qavatiga surtilgan gulchanglar rinit
alomatlarini keltirib chiqarishi mumkinligini va pichan isitmasi bilan og'rigan
bemorlarning terisiga surtilgan gulchang ekstrakti pufakchalar paydo bo'lishini
aniqladi. Shunday qilib, pichan isitmasi etiologik omili o'simlik gulchanglari
ekanligini isbotladi. O'zining tadqiqot natijalariga asoslanib, Blekli polen
allergiyasini tashxislash uchun teri va xavo tomchili testlarni ishlab chiqdi[15].
Allergologiya immunologiyaning yangi va muhim sohasi sifatida
K.Landshtayner (1900-1901) tadqiqotlari va qon guruhlari haqidagi fan
izoimmunologiyaning rivojlanishi bilan deyarli bir vaqtda shakllana boshlaydi.
Shunday qilib, "yuqori sezuvchanlik" atamasi 1903 yilda Richet va Portier
tomonidan olib borilgan tadqiqotlar natijasida paydo bo'ldi [33]. Ular ko'rsatdiki,
gvineya cho'chqalarini fizaliyani qichituvchi hujayra toksini bilan immunizatsiya
qilish oqsilni tomir ichiga yuborish orqali hayvonlarni sezgir qiladi va bir xil
antigenni takroran qo'llash nafas olishda qiyinchilik, o'pka shishi va o'limga olib
keladi. Oqsilning dastlabki qabul qilinganidan keyin paydo bo'lgan yuqori
sezuvchanlik reaktsiyasi anafilaksi (yunoncha: Ana - emas, phylaxos - himoya) deb
ataldi, bu keyinchalik darhol yuqori sezuvchanlik reaktsiyasining prototipiga
aylandi. Mualliflar, shuningdek, anafilaktik shokning boshqa yuqori sezuvchanlik
holatlari bilan aloqasi haqida bir qator taxminlarni ilgari surdilar. Richet va Portier
ta'kidlashicha, inson anafilaksi, ko'pchilik boshqa allergik reaktsiyalardan farqli
o'laroq, irsiy emas; va allergenlarni tabiiy ravishda olib kelmaydi.
Allergik kasalliklar ma'lum bir ekologik omil ta'siriga sezgirlik
(sezuvchanlikning oshishi) bilan rivojlanadi. Pollinoz bilan o'tlar va daraxtlarning
10](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_10.png)
![gulchanglari bunday omil sifatida ishlaydi. Hajmi atigi 10-50 mikron bo'lgan
kichik gulchanglar bemorning terisi va shilliq pardalarida joylashib, tananing
o'ziga xos reaktsiyasini keltirib chiqaradi. Pollinoz ("pichan isitmasi") lotincha
"polen" - gulchang so'zidan kelib chiqqan. Qoida tariqasida, kasallik bolalik yoki
yoshlik davrida rivojlanadi. Kasallik siklik davom etadi, allergen paydo bo'lishi
paytida kuchayadi va u yo'qolganda remissiyaga o'tadi. Olimlarning fikriga ko'ra,
dunyo aholisining 10-15 foizi gulchang allergiyasidan aziyat chekadi. Ko'pincha
pollinoz quruq va issiq iqlim sharoitida, changlanadigan o'simliklarning ko'plab
turlari o'sadigan hududlarda sodir bo'ladi. Bemorlarning aksariyati
metropoliyalarda yashovchi 10-30 yoshli yoshlardir. Qishloq aholisida pollinoz
kamroq kuzatiladi. Pollinoz ko'pincha ayollarda rivojlanadi Kasallik darajasiga
ekologik, iqlimiy va geografik omillar ta'sir ko'rsatadi.
Pollinoz - bu o'simlik changiga mavsumiy allergik reaktsiyalar majmuasi.
Kasallik rinit, dermatit, kon'yunktivit, allergik tabiatning astmatik bronxit bilan
namoyon bo'ladi. Burun va ko'z shilliq qavatining shishishi, burun tiqilishi, burun
oqishi, aksirish, yo'talish, bo'g'ilish, hidning buzilishi, qichishish va teri toshmasi
bilan tavsiflanadi. Tegishli davolanishsiz u progressiv kursga ega bo'lib, bronxial
astmaga aylanishi mumkin. Rinoskopiya, allergiya testlari, rinotsitogramma
tadqiqotlari yordamida tashxis qo'yilgan. Davolash - antigistaminlar, topikal
kortikosteroidlar yordamida olib boriladi.
Allergiya kasalliklarining sabablari: Pollinozning kuchayishi davri ma'lum
daraxtlar va o'tlarning gullash davriga to'g'ri keladi. Y o ng ’ oq, eman, tuya va qayin
gulchanglariga allergiyasi bo'lgan bemorlar aprel va may oylarida pichan isitmasi
kuchayadi. Bundan tashqari Iyun va iyul va avgust va sentyabr oylarida chang
hosil qiladigan o’simliklarning gulchanglariga allergiyasi bo'lgan odamlarda
kasallik belgilari paydo bo'ladi [19,26,41] .
Klinik ko'rinishlarning darajasi ob-havoga bog'liq. Shamolli, quruq ob-havo
sharoitida havodagi gulchanglarning kontsentratsiyasi oshadi va pollinoz belgilari
11](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_11.png)
![kuchayadi. Yomg'irli nam havoda oz miqdorda gulchanglar mavjud bo'lib,
kasallikning namoyon bo'lishi kamroq aniqlanadi.
Allergiya kasalligi paydo bo'lishida hal qiluvchi rol irsiy moyillikka tegishli.
Agar ikkala ota-ona ham allergik kasalliklarga chalingan bo'lsa, bolada allergiya
rivojlanish ehtimoli 50%, agar bitta bo'lsa - 25%, ota-onalarda allergik kasalliklar
bo'lmasa - taxminan 10%. Agar bola erta yoshda doimo allergenlar bilan
ifloslangan muhitda bo'lsa, noto'g'ri ovqatlansa yoki ko'pincha virusli kasalliklarga
chalingan bo'lsa, pollinoz xavfi ortadi.
Allergik belgilarning namoyon bo‘lishi Odatda, pichan isitmasi ikki
bosqichda rivojlanadi. Birinchi bosqichda kasallikning o'tadigan klinik ko'rinishlari
paydo bo'ladi. Bemorlar burun, tomoq, quloq va traxea azosida qichishish hissi
haqida shikoyat qiladilar. Bemorning ko'z qovoqlari shish va giperemik bo'ladi.
Doimiy aksirishning uzoq davom etishi xarakterlidir. Burundan shilliq oqindi bor.
Allergik kon'yunktivit rivojlanadi, va ko'zlardagi qum hissi bilan birga keladi.
Allergen ta'siridan 6-8 soat o'tgach, pollinozning keyingi bosqichi
boshlanadi. Yallig'lanish reaktsiyasi kuchayadi. Ko'zdan oqindi yiringli bo'ladi.
Ba'zi bemorlarda bronxial astma tufayli nafas olish qiyinlashadi. Ba'zi hollarda
kontakt yoki dermatit, sistit yoki tashqi jinsiy a'zolarning yallig'lanishi rivojlanishi
mumkin.
Pollinozga "polen intoksikatsiyasi" deb ataladigan hodisalar - charchoq,
asabiylashishning kuchayishi, ishtahaning pasayishi, depressiya va migren
hujumlari hamroh bo'lishi mumkin. Agar bemor biron sababga ko'ra gulchangi
(masalan, asal bilan) yutib yuborsa, qorin bo'shlig'ida o'tkir og'riqlar bilan birga
keladigan ko'ngil aynishi va qayt qilish mumkin.
Allergik tashxez: Pollinoz tashxisi xarakterli anamnez (mavsumiy irsiy
moyillik), otorinolaringolog tomonidan ob'ektiv tekshiruv ma'lumotlari va
qo'shimcha tadqiqotlar asosida amalga oshiriladi.
Burun bo'shlig'ini tekshirishda (rinoskopiya), shilliq qavatning shishishi,
burun yo'llarining torayishi aniqlanadi. Burunga vazokonstriktor vositalar
12](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_12.png)
![tomizilsa, shilliq qavatning shishishi davom etadi. Ko'z va burun shilliq qavatining
izlarini o'rganishda eozinofillarning aniqlanishi kasallikning allergik xususiyatini
tasdiqlaydi. Pichan isitmasi rivojlanishiga sabab bo'lgan o'ziga xos allergenni
aniqlash uchun bir qator testlar va teri allergiyasi testlari o'tkaziladi.
Allergiya kasalligini davolash. Allergen bilan aloqani minimallashtirish
lozim. Pollinozli bemorga ko'chada, ayniqsa quruq va shamolli ob-havoda
o'tkaziladigan vaqtni qisqartirish tavsiya etiladi. Derazalarni ochish tavsiya
etilmaydi. Siz o'simlik polenini ushlash uchun mo'ljallangan maxsus havo
tozalagichlardan foydalanishingiz kerak, o'zaro allergiyaga olib kelishi mumkin
bo'lgan ba'zi oziq-ovqatlarni dietadan chiqarib tashlashingiz kerak. Yengil pichan
isitmasi bilan bemorga antigistaminlar buyuriladi (og'iz orqali yuborish uchun -
astemizol, feksofenadin, loratadin, mahalliy - levokabastin va azelastin spreylari).
Ogir kechadigan allergiya kasalliklari bilan og'rigan bemorga mahalliy
glyukokortikosteroidlarni (triamsinolon, flutikazon, mometazon, beklometazon va
boshqalar) qo'llash tavsiya etiladi. Bronxial astmada glyukokortikosteroid
preparatlari qo'llaniladi. Virusli, bakterial, qo'ziqorin infektsiyalari va
immunitetning buzilishi bilan birga glyukokortikosteroidlarni ehtiyotkorlik bilan
ishlatish kerak.
Jiddiy pollinozda mahalliy glyukokortikosteroidlar umumiy antigistaminlar
bilan birlashtiriladi. Agar bemor og'ir burun tiqilishi haqida tashvishlansa, bir
haftadan ko'p bo'lmagan muddatga nafazolin, ksilometazolin, oksimetazolin
buyurish mumkin. Shuni esda tutish kerakki, bunday dori-darmonlarni uzoq
muddat qo'llash dori-darmonli rinitning rivojlanishiga olib kelishi mumkin. Burun
yo'llarining torayishi bilan birgalikda og'ir pollinoz jarrohlik davolash uchun
ko'rsatma hisoblanadi. Operatsiya turbinatlarni qisman olib tashlashdan iborat
bo'lib, turli usullar bilan, shu jumladan lazer yordamida amalga oshirilishi
mumkin [ 30,34 ] .
Allergiya kasalligi bilan kurashda eng samarali vosita allergenga xos
immunoterapiya hisoblanadi. Davolash rejimi bemorning tanasiga allergenning
13](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_13.png)
![ortib borayotgan dozalarini kiritishni o'z ichiga oladi. Davolash natijasida bemor
tanasining allergenga sezuvchanligi pasayadi. Dori-darmonlarni qabul qilish bilan
bir vaqtda maxsus immunoterapiya o'tkazilishi mumkin.
Allergiya kasalligini oldini olish. Pollinozli bemorlarga allergenlar bilan
aloqani cheklashga qaratilgan choralarni ko'rish tavsiya etiladi:
Iloji bo'lsa, gullash davrida boshqa iqlim zonasiga ketish maqsadga muvofiq
bo‘ladi.
Bemorlarga gullash davrida shaharni tark etish qat'iyan tavsiya etilmaydi.
Nam sokin havoda xonani ventilyatsiya qilish yaxshidir.
Allergenning xonaga kirib borishini oldini olish uchun siz namlangan zich
matoni derazaga osib qo'yishingiz mumkin.
Pollinozli bemorlar ko'chadan kelganidan keyin dush olishlari kerak.
Kasallikning kuchayishi paytida allergenni olib tashlash uchun kuniga bir
necha marta ko'zni yuvish va chayqash tavsiya etiladi.
Yuvib bo'lgandan keyin polen cho'kmasligi uchun kiyimlarni tashqarida
quritmaslik kerak.
Rinit (burun oqishi) - burun bo'shlig'ining shilliq qavatida yallig'lanish
jarayoni. Bu shish va burun tiqilishi, burundan mo'l-ko'l shilliq sekretsiyani
ajratish, burun bo'shlig'ida yonish, qitiqlash va chizish, hid hissi yomonlashishi
bilan namoyon bo'ladi. O'tkir rinit surunkali shaklga o'tishi mumkin, bu nafas
olish etishmovchiligiga va o'pka va yurakdagi o'zgarishlarga olib keladi.
Yallig'lanishning nafas olish tizimining boshqa qismlariga tarqalishi, sinusit, otit,
laringit, faringit, traxeit, bronxit, pnevmoniya rivojlanishi mumkin.
1.3. O’simlik g ul changini ng tuzilishi va rivojlanishi
Changlar (mikrosporalar). Mikrosporalar ona mikrospora xujayralarining
reduksion (meyoz) bo’linishi vositasida vujudga keladi. Bu jarayon suksessiv
(birin ketin), simultan (birdaniga) yoki oralik, tiplardan iborat. Suksessiv
bo’linishning birinchi davrida xujayra tusiqlar bilan ajraladi va diada
14](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_14.png)
![xujayralar hosil bo’ladi. Bu jarayon ikkinchi marta takrorlanganda xujayra
tusiqlar xosil qilib turtta mikrospora (chang) yuzaga keladi. Mikrosporalarning
suksessiv tip bilan hosil bo’lishi bir pallali o’simliklarga xos xususiyatdir.
Ikkipallali o’simliklarda bu jarayon simultan tipda boradi. Xosil bulgan
changlar ko’pchilik o’simliklarda bir-biridan tusiqlar bilan ajralgan. Lekin,
ba’zi o’simliklarda masalan, lux, tugok, rosyanka, elodeya va boshqalarda
tetrasporalar changdonda changchilar to’plamini xosil qiladi. Mimozalarda esa
xar bir changdon uyasida (xonasida) 64 changchi to’planadi. Tropik
o’rmonlarda o’suvchi orxideyadoshlarning gullari maxsus xasharotlar bilan
changlanishga moslashgan bo’lib, ularning xar qaysi changdon uyasidagi
changlar vissin degan yopishqoq, modda bilan elimlanib polliniy (lot. p o l l e n
— chang) deb ataladigan uyum xosil qiladi.
Chang — (mikrospora) — yopiqurugli o’simliklarning erkak gametofiti
xisoblanadi. Changning shakli, katti kichikligi, tuzilishi xar xildir. Ular
o’simliklarning xar bir turida doimiy holda bo’lib, nasldan-naslga o’tadi.
Changlar sharcha, ellips, tayoqcha, ipga o’xshab ko’rinadi. Changlarning katta-
kichikligi xam xar xil masalan, gavzabondoshlar oilasida 240 mkm,
qovoqdoshlarda esa biroz yirikroq- Umuman, oilalarda ancha yirik changlar,
rivojlangan oilalarda kichik changlar bo’ladi.
15](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_15.png)
![1.2 – rasm Gul va uning tuzilishi
Chang po’sti (sporoderma) asosan ikki qismdan tashkil topgan, ichki
po’sti — entina va tashqi po’sti — ekzina. Entina yupqa, asosan pektin
modsasidan tuzilgan. Ekzina, entinaga nisbatan ancha qalin bo’lib,
kutinlashgan va turg’unlashgan. Tarkibida uglevodlardan sporopolenin bor.Bu
modda ishqor va kislotalarda erimaydi, shuning uchun xam juda pishiq. Ekzina
o’z navbatida ikki qismdan iborat: tashqi qaavati sekzin — ekzinni eng
mustahkam qavati va ichki qavati nekzitsdan iborat. Sekzin tuzilishi jihatidan
nihoyat xilma-xil bo’lib, u har xil burtmachalardan tashqari tikanaklar, jigalar
bilan qoplangan. Taksonlarni sistemaga solishda ana shu belgilardan
foydalaniladi. Bundan tashqari sekzinada bir qancha teshikchalar xam bor. Bu
teshikchalar apertura (lot. a p e r t u s ochiq) deb ataladi. Aperturalarning shakli
va joylashishi xar xil. Shakl jixatdan ular pora — teshikchalar va chizikli
egatlardan iborat. Changchalarning po’stidagi pora va chiziqli egatlar xam
shakl jixatdan xar xil. Bir porali va bir chiziqli egatli changlar ochiqurugli
o’simliklarga xos belgidir. Yopiqurugli o’simliklar orasida bir porali va bir
16](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_16.png)
![chizikli egatli changlar ko’p mevalilardan magnoliyadoshlar oilasining
vakillarida o’chraydi. Evolyusiya jarayonida bir porali va bir chiziqli yoki bir
egatli changlardan uch porali va uch egatli changlar va nixoyat ulardan ko’p
porali va ko’p egatli changlar tarraqqiy etgan. Aksariyat ikkipallali
o’simliklarda chang uch egatli birpallalilarda esa asosan bir egatli chang
uchraydi. Yuqorida ko’rsatilganidek, changlar turli-tuman shaklda bo’lishi, shu
bilan birga ularning chidamliligi, o’zgarmasdan barqaror bo’lib, o’z shaklini
saqlab qolishi, ularni xar tomonlama chuqur tekshirishga imkon beradi. Shu
sababdan bo’lsa kerak, 30-yillardan boshlab botanikaning yana bir yosh
tarmori polinologiya fani tarakkiy etdi. Chang xar xil usullar bilan tayyorlanib,
keyin yoriq yoki elektron mikroskopda tekshirilib o’rganiladi.
1.3-rasm Mikrosporagenez
Mikrosporangiyda mikrosporani changga aylanishi vaqtida, tashkil
topgan changlar yadrosi mitoz yo’li bilan ikkiga bo’linadi. Chang tarkibidagi
sitoplazma xam kichik va katta xujayralarga ajraladi, bu xujayralar yupqa
parda bilan bir-biridan ajralib turadi. Ularning kichkinasi generativ va kattasi
esa vegetative yoki sporogen xujayra deb ataladi. Generativ xujayraning
yadrosi kelgusida ikkiga bulinib, ikkita sperma xujayralariga aylanadi va
17](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_17.png)
![urugchini uruglantirishda ishtirok etadi. Sifonogen xujayradan chang naychasi
o’sib chiqadi, lekin uning yadrosi uruglantirishda ishtirok etmaydi.
1.4-rasm Pinus o’simligi gul changi
18](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_18.png)
![1.5-rasm Juglans regia L. ( Grek yong og iʿ ʿ ) gulchangi
Demak, bu xujayralarning ikkalasi xam yopiqurugli o’simliklarning
gametofiti xisoblanadi. Yopiq urugli o’simliklarning erkak gametofiti
(generativ xujayrasi) ochiqurug’li o’simliklardan, ochiqurugli o’simliklar esa
paporotniksimonlarning gametofitidan kelib chiqqan deb qaraladi. Shunday
qilib,yopiqurugli o’simliklarning generativ xujayrasini paporotniksimonlarning
spermatogen xujayralari bilan gomolog deb xisoblash mumkin. Yopiq urugli
o’simliklarning gullarida changchilarni himoya qiladigan ba’zi moslamalari
bo’ladi. Masalan changchini suvdan, namdan himoya qilish uchun
gulsafsarlarda ular tumshuqchaning parraklari tagida yashirinadi. Yomg’ir
19](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_19.png)
![yoqqanda gulqurg’on barglari bir-biriga birikib va ba’zan yopilib changchini
namdan saqlab qoladi (qoqio’t, sachratqi, cho’l zubturumi va boshqalarda).
II-BOB. TADQIQOT SHAROITLARI, OB’EKTI VA USLUBLARI
2.1. Tadqiqot sharoitlari
Tajriba va kuzatuvlarimiz Samarqand shahri hududida 2021-2022 yillarda olib
borildi. Shuningdek olib borilgan ekspedisiyalar davomida areallardan yig’ilgan
o’simlik gul changlarining morfologik ko’rsatkichlari o’rganildi.
Samarqand shahri katta hududni egallagan bo‘lib,
Zarafshon vodiysining o‘rta qismida joylashgan. Bu mintaqaning iqlimi
kontinental, quyosh radiatsiyasi kuchliligi, sutkalik va mavsumiy o‘zgarib
20](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_20.png)
![turishi, uzoq davom etadigan jazirama issiq va quruq yoz mavsumi hamda
sovuq qish bilan tavsiflanadi.
Samarqand shahar atrofi o’zining uzoq davom etgan issiq yozi quyosh
nurining ko’pligi, haroratning keskin kunlik va yillik tebranish, yil bo’yi bulutli
kunlarning boshida namligi, uncha ko’p bo’lmagan yog’in sochin miqdori bilan
tavsiflandi. Shahar atrofi tumanlarida quyoshni ko’p sochishi o’rtacha yiliga 2877
kun/soatni tashkil etadi, yoki bu deyarli bulutsiz kunlarni 70% ni tashkil etadi.
Shunisi diqqatga sazovarki, ular asosan maydan oktabirgacha bo’lgan davrni yani
qishloq xo’jalik ekinlarining asosiy vegitasiya davrini o’z ichiga qamrab oladi.
Shahar atrofii tumanlarda umumiy vegitasiya davri 230-240 kunni tashkil etadi.
Eng sovuq oy yanvarda o’rtacha harorat -1c, eng issiq oy iyul oyining
o’rtacha harorati +26c iyulning mutloq yuqori harorati +42 +44c bo’lib o’rtacha
yillik yog’in miqdori 317-328 mm ni tashkil qiladi.Yog’inning ko’p qismi bahor
oylarida yog’adi, yozda yog’in detarli yog’maydi.
Shahar atrofi va shahar markazlari qulay tabiiy sharoitga ega bo’lib, qadimdan
insonlar uchun maqul hududlardan biri hisoblangan. Shu sababdan bu yerda azal-
azaldan aholi manzarali daraxtlar, mevachilik va chorvachilik bilan shug’ullanib
kelgan. Samarqand shahri atrofi tumanlari asosan tog’ oldi relyef tuzilishiga ega.
Uning janubida Zarafshon tog’ tizmalarining uncha baland bo’lmagan Ohalik,
Mironqul tog’lari hamda o’rtacha balandligi 445m ni tashkil etuvchi tekisliklardan
iborat. Ular poleazoy erasining ohaktosh, gips va kristalli slaneslaridan tashkil
topgan. Zarafshon vodiysining markaziy qismini Samarqand botig’i ishg’ol etgan
bo’lib, shimoliy va janubiy tomonlaridan o’rta qismiga qayalnib boradi. Botiqning
markaziy qismidan Zarafshon daryosi kesib o’tib bir necha terassalarni vujudga
keltirgan.
2.2. Tadqiqot ob’ektlari
Tadqiqot ob’ekti sifati Samarqand shahar manzarali daraxtlar va ularning gul
changlari hisoblanadi. Juniperus virginiana, Betula pendula , Platanus orientalis ,
21](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_21.png)
![Platanus acerifolia, Populus pyramidalis , Populus alba, Salix bobylonica, Salix
alba, Pinus eldarica , Thuja occidentalis , Cupressus arizonica, Ailanthus
althissima, Cercis siliquastrum va Aesculus hippocastanium va yana ko’plab
turlar tanlab olindi.Ular to’g’risida ma’lumotlar quyidagicha:
Virgin archasi- Juniperus virginiana . Bu daraxt yil bo’yi yashil
bo’lib turadi. Bo‘yi 15-30 m ga yaqin manzarali daraxt. Hozir shahardagi
eski hovlilarda, shahar markaziy istiroxat bog’ida, temiryo’l vokzali
hududidagi shifoxona binosi yonida, shahar hokimiyati hovlisida,
Unibersitet xiyobonida o’nlab asriy tuplari saqlangan. Har yili urug’hosil
qiladi.Tez o’sishi bilan diqqatga sazovor. Shox-shabbasi tor tuxumsimon
yoki yoyiq. Bu archa tanasining tubidan shoxlaydi, keyinroq bu shoxlari
qurib tushib ketadi. Po‘stlog‘i kul yoki qo‘ng‘ir-qizg‘ish rangda, novdalari
ingichka, yashil kulrang, to‘rt qirrali. Ninabarglari qarama-qarshi
joylashadi. Yon novda yoki shoxchalaridagi barglar mayda,
tangachasimon bo‘lib, uzunligi 1-2 mm dan oshmaydi. Barglarida
uzunchoq smola bezlari bor. Qubbalari 5 mm uzunlikda, shar shaklida
bo‘lib, birinchi yili yetiladi. Unda1-3 ta urug‘ rivojlanadi. Urug‘ining bo‘yi
3,5-4 mm, eni 2-2,5 mm, yumaloq tuxumsimon, uchi o‘tkir, yaltiroq, qattiq
qobiqli. 1000 donasining vazni 2,5-2,6 g keladi. Urug‘i unib chiqish
xususiyatini 3 yilgacha saqlaydi. Bu archa ham urug‘dan ko‘payadi. Urug‘i
sepilgandan keyin ikkinchi yili unib chiqadi. Shimoliy Amerikaning g‘arbiy
va sharqiy shtatlarida tarqalgan. Tuproq tanlamaydi. Qurg‘oqchilikka,
havoning ifloslanishiga, soyaga chidamli. Yog‘ochi o‘zakli, yumshoq,
xushbo‘y xidli bo‘lib, qalam ishlab chiqarishda ko‘p foydalaniladi.
22](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_22.png)
![2..1 -rasm. Juniperus virginiana
Undan mayda mebel va boshqa buyumlar ham yasaladi. Bu archa
Qora dengiz bo‘ylarida, Kavkazda va Qrimda, Ukrainada, Belorussiyada
ekiladi.
So’galli qayin yoki oqqayin (Betula pendula) . Balandligi 25-30 metrga,
diametric 60-80 sm ga etadigan daraxt bo’lib, tanasi va shohlarining po’stlog’I
silliq, oq va jigar rangda bo’lib, yupqa po’st tashlab turadi. Tanasining tubidagi
po’stlog’I bo’yiga ingichka yoriladi, rangi qorayadi. Kurtak va barglari navbat
23](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_23.png)
![bilan joylashadi. Barglari oddiy, tez to’kiladigan yonbargchalari bor, kuzda to’kilib
ketadi. Barg plastinkasi butun, yumaloq va lanset shaklida, cheti tishchali,
patsimon tomirli. Ular bir uyli, ayrim jinsli daraxt. Changchi gullari kuzda hosil
bo’ladi, ular siindrsimon kuchala bo’lib, shohining uchida bittadan joylashadi.
Urug’chi gulli kuchalalari erta bahorda kalta novdalardagi burglar qo’ltig’ida 2 ta
yoki 4 tadan bo’lib rivojlanadi.
2.2 -rasm Betula pendula
Qayin erta bahorda gullaydi va shu paytda bargi ham yoziladi. Mevasi
etilgandao’rama tangachasi dag’allashadi. Ildizi yuza joylashadi. To’nkasidan
ko’karadi, lekin katta yoshida bu xususiyati yo’qoladi. Qayin 40 yoshgacha yaxshi
o’sadi, so’ng o’sishi susayadi. U 100-120 yilgacha yashaydi. U
ko’kalamzorlashtirishdako’p ekiladi, chunki chiroyli daraxt. Oqqayin Rossiya
24](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_24.png)
![o’rmonlarining timsoli hisoblanadi, tanasi manzarali xususiyatga ega, landshaft
qurilishida keng ekiladi.
Sharq chinori (Platanus orientalis). Vatani Sharqiy va Kichik Osiyo,
Bolqon viloyatlari hisoblanadi. Bo’yi 25 metrdan 50 metrgacha, diametri 4
metrdan 20 metrgacha bo’ladi. Jaydari- manzarali o’simliklar ichida eng yirigidir.
Po’stlog’i ko’kimtir yashil rangli bo’lib, har yili ajralib, tushib turadi. Barglari
yirik, plastinkasi panjasimon qirqilgan, aprel-may oylarida barg yozib, oktyabr-
noyabr oylarida bargi to’kiladi. Gullashi aprel-may oylarida, mevasi oktyabrning
oxirida pishadi. Mevasi qish davomida novdalarda osilib turadi. Sharsimon to’p
mevalar bahorda barg yozishi bilan tushib ketadi. Urug’lari shamol yordamida
tarqaladi. Urug’i tukli bo’lganligi uchun uni yig’ish vaqtida hushyor bo’lish, nafas
yo’llarini berkitib olish lozim. Aks holda tukchalar nafas yo’llariga tushsa, shilliq
pardasini qitiqlaydi, natijada kishida yo’tal boshlanadi. Ko’zni yallig’lantirishi
mumkin.
Chinorlarning shox-shabbasi keng, soyasi qalin, chiroyli manzarali o’simlik
bo’lganligi uchun xalqimiz uni ardoqlab o’stiradi.
Sernam tuproqlarda chinor tez o’sadi. Uning yana bitta ahamiyatli tomoni, hech
qanday kasallikka uchramaydi .
Chinorlar urug’idan tez ko’payadi, hatto ariq bo’ylarida, gulxonalarda o’z-
o’zidan ko’karganlarini ko’rish mumkin, qalamcha bilan ham ko’payadi.
Chinorlarning yog’ochi jilvali, qattiq va yengil bo’lganligi sababli undan mebellar,
fanera, parket va duradgorlik asboblarini tayyorlashda keng ishlatiladi [ ].
Terak ( Populus pyramidalis ). Baqa terak, mirzo terak, piramidal terak, qora
terak, Xitoy teragi kabi turlari shaharning tutun, is, chang va to’zonlariga bardosh
beradi. Shuning uchun ham bu daraxt O’zbekistonning sanoat rayonlariga, ixota
daraxtzori, daryo, hovuz to’g’on, yirik sug’orish kanallari bo’ylariga ko’plab ekish
tavsiya etiladi.
Terak tez o’sadigan daraxt bo’lib, ildiz sistemasi chuqur joylashadi, tanasi
to’g’ri va yo’g’on bo’lib o’sadi. O’rta Osiyo sharoitida tanasining yo’g’onligi 1 m
25](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_25.png)
![va kattaroq bo’ladi. Har qanday tuproqda o’saveradi ammo unumdor tuproqlarda
juda yaxshi o’sadi. Yaproq yozishidan oldin gullaydi, barvaqt meva qiladi, har yili
ko’plab urug’ tugadi, urug’i ko’karish qobiliyatini saqlamaydi.
Yaxshi yetilgan bir yillik novdasidan qalamchalash yo’li bilan ko’paytirish
mumkin. Bu daraxtning ildizi kuchli rivojlangan bo’lib, tuproqni tez quritadi.
Shuning uchun yaxshi tartibga solingan bog’larga uni ekish tavsiya etilmaydi. Bu
daraxtni ildizidan bachki novdalar chiqmaydigan qilib olib tashlash zarur
bo’lganda tanasining 1 m yuqorisidan po’stlog’i 40 sm kenglikda gir aylantirib
shilib olinadi. Natijada buning ildizi, so’ngra yer usti tanasi batamom quriydi.
Majnuntol ( Salix bobylonica ). Balandligi 8-15 m , diametri 50-60 sm
bo‘lgan daraxt . Po‘stlog‘i bo‘yiga yorilgan , to‘q kulrangda . SHoxlari uzun ,
ingichka bo‘lib , ko‘pincha pastga osilib o‘sadi . Novdasi sariq-yashil yoki qizg‘ish
rangda. Kurtaklari mayda, o‘tkir uchli, yashil-qo‘ng‘ir rangda. Barglari tor
lansetsimon , uzunligi 10-16 sm , eni 1-1,5 sm , uchi o‘tkir , cheti mayda tishchali ,
ayrim vaqtlarda butunlay tishsiz . YOsh novdasidagi barglari tukli, yuz tomoni tiniq
yashil, yaltiroq, orqa tomoni oqish yoki zangori rangda. Barg bandining uzunligi
0,7-0,9 sm, bezsimon tukli, barg plastinkasida 15-30 ta yon tomirlari bor. YOn
bargchalari lansetsimon yoki juvoldizsimon, o‘tkir uchli, cheti tishchali. Ikki uyli
daraxt. Kuchalasi ingichka, kalta bandli, tubida bargchalari bor, gullari zich
joylashgan, barg yozib bo‘lgandan so‘ng gullaydi. Gulyon bargchalari ingichka,
tuxum yoki lansetsimon, uchki qismi uzun tukli. Bu tol qalamchasidan yaxshi
ko‘payadi.
26](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_26.png)
![2.3 -rasm Salix bobylonica
Majnuntol Mesopotamiyada tabiiy tarqalgan. Kavkazda va Markaziy Osiyo
respublikalarida manzarali o‘simlik sifatida qadimdan ariqlar, hovuzlar bo‘yiga
ko‘p ekilgan. SHox-shabbasi egilib o‘sganligidan juda chiroyli manzarali ko‘rinish
yuzaga keltiradi. Majnuntol suv havzalari chekkalarini ko‘kalamzorlashtirishda
keng qo‘llaniladi. Suv bo‘ylarida landshaftli kompozitsiyalar yaratishda istiqbolli
tur hisoblanadi . [ ].
Eldor qarag‘ayi (Pinus e ldarica) Tabiiy sharoitlarda 12-15 metr
balandlikkacha o‘sadi . Ushbu qarag‘ay turi MDHda o‘suvchi eng janubiy qarag‘ay
turi hisoblanadi. Eldor qarag‘ayi toshloq erlarda o‘sib, bu erlarda yog‘uvchi 200
mm yillik yog‘in miqdori bilan qanoatlanadi. YOzgi oylarda yomg‘ir butkul
yog‘maydi. Bu erlarda ular alohida daraxt yoki kichik qarag‘ayzorlar ko‘rinishida
o‘sadi. Aprelda gullaydi , qubbalari 2 yil davomida (20-22 oy ) etiladi , 3-4 yili
ochiladi va urug‘lari atrofga yoyiladi . 2007-2008 yilning qahraton qishida
O‘zbekiston sharoitlari uchun kam uchraydigan sovuqlar (-28 oS ) qayd etildi .
Samarqand shahriga ekilgan eldor qarag‘aylarining 70-80% saqlanib qoldi yoki
qisman zararlandi .
27](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_27.png)
![2.4 -rasm Pinus eldarica
G‘arb tuyasi (Thuja occident alis). Balandligi 10-12 m, diametri 1 m keladigan
Sarvidoshlar oilasiga mansub daraxt. Ayrim daraxtlarining balandligi 30 m gacha
ham etadi. SHox-shabbasi piramidasimon va jigarrangda. Katta yoshida tanasi
po‘stlog‘ini tashlab turadi. Birlamchi va ikkilamchi novdalari yassi bo‘lib,
yasmiqchali.
28](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_28.png)
![2.5 -rasm Thuja occidentalis
Ular uchinchi yili silindr shakliga kiradi. Shox-shabbasi zich joylashgan.
Barglari yozda to‘q yashil, qishda yashil-qo‘ng‘ir rangda bo‘ladi, smola bezlari
yo‘q. YUqori novdalardagi barglari o‘tkir uchli, qattiq, yon novdalaridagisi
to‘mtoq va oval shaklda bo‘lib, novdaga yopishib joylashadi. Ular daraxtda 2-3
yilgacha saqlanadi. G‘arb tuyasi bir uyli o‘simlik. Qubbalari 5-6 juft tangachadan
iborat bo‘lib, cho‘ziqroq-tuxumsimon, bo‘yi 10-15 mm. Ular kuzda etiladi, bu
vaqtda tangachalari ochilib, ichidan qanotchali urug‘lari to‘kiladi. 1000 dona
urug‘ining og‘irligi 1,4 g keladi. Tuya daraxti urug‘idan yaxshi ko‘payadi.
Qalamcha va payvand qilib, parxish yo‘li bilan ham ko‘paytirish mumkin. Olti
yoshida changlana boshlaydi. Sekin o‘sadi, soyasevar daraxt bo‘lib, unumdor
yerlarda yaxshi o‘sadi. Unumsiz yerda barglari sarg‘ayadi. Qurg‘oqchilikka ham,
sovuqqa ham chidamli. Bu tur Yaponiyaning Xondo orolida dengiz sathidan 1000-
1800 m balandlikdagi o‘rmon mintaqalarida tabiiy tarqalgan. Bu yerlarda yirik
o‘rmonzorlar hosil qilgan. 100 yil yashashi mumkin. Yog‘ochi o‘zakli, smolasiz,
29](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_29.png)
![yumshoq, engil po‘stlog‘i va bargida C vitamin bo‘lib, u singa kasalligiga davodir.
SHuning uchun uni «hayot daraxti» deb ham atashadi. G‘arb tuyasi havoning
ifloslanishiga chidamli, yashil to‘siq yaratishda qulay daraxt hisoblanadi. Uning
manzarali shakllari bor. Tuyani yakka-yakka, guruh yoki qator qilib ekish tavsiya
etiladi. Lekin nihollari yosh vaqtida issiqdan zararlanadi, shuning uchun soya
joylarga ekish mumkin.
Arizona savri ( Cupressus arizonica) Bu juda tez o'sib boradigan doimiy
yashil daraxt. Uning afzalligi shundaki, u tuproqni qarag'ayga o'xshash tarzda
qayta tiklashga katta yordam beradi. Sifatida tanilgan ushbu daraxtning xilma-
xilligi mavjud Glauka. Uning parvarishi juda ko'p bo'lmaganligi sababli, uni
parvarish qilish haqida ko'p tashvishlanmasdan, uni bog'da bo'lish va daraxtga
o'xshash ko'rinish berish juda yaxshi.Ham o'rta, ham engil sovuqqa chidamli.
O'rtacha qurg'oqchilikni, ayniqsa ko'proq harorat bo'lgan paytlarda qo'llab-
quvvatlaydi. Bundan tashqari, neytrallarni afzal qilganiga qaramay, shamol va
gidroksidi tuproqning katta shamollarini qo'llab-quvvatlaydi. Daraxtning shakli
konus shaklida bo'lib, yilning istalgan vaqtida bog'ni bezatishga xizmat qiladi.
Barglarining rangi kumush-mavimsi yoki to'q yashil rangga ega. Gullash bahorda
sodir bo'ladi. U 100 yildan ortiq yashashga qodir agar sizga kerakli sharoit va
g'amxo'rlik bo'lsa. Voyaga etganida, u balandligi 25 metrdan va kengligi 2 dan 3
metrgacha o'lchash imkoniyatiga ega. Uning toji odatda piriform turiga va biz
ilgari aytib o'tganimizdek kulrang va mavimsi tonlarga ega barglardir. Magistral
po'stlog'i qizg'ish jigarrang rangga ega va u juda ko'rgazmali bo'lib, u boshqa turlar
bilan ranglarning yaxshi kombinatsiyasini taklif qilishi mumkin. Filiallar oddiy
sarvga qaraganda ancha qalin va zichroq. Barglarda bir smola qatroni topishingiz
mumkin. Erkaklar gullari sariq rangda ko'rinadi va kuzdan ko'rinadi. Mevalarga
kelsak, u o'zgaruvchan rangga ega shar shaklida ananasdir. Ular qobiq kabi
mavimsi-kulrangdan qizil-jigarrang ranggacha bo'lishi mumkin.
30](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_30.png)
![2.6-rasm Cupressus arizonica
Ushbu turni tabiiy ravishda topish mumkin Arizona, Nyu-Meksiko va Texas
tog'larida. Demak, u Arizona kiprining nomiga ega. Ushbu hududlarda ular
taqsimlanadi va iqlim va 1000 dan 2000 metrgacha bo'lgan balandliklarga
moslashtiriladi. Odatda to'siqlar va park daraxtlari sifatida juda tez-tez etishtiriladi.
U deyarli g'amxo'rlikka muhtoj emasligi sababli, u tez o'sadi va parvarishlash og'ir
emas, bu uni bog'lar va bog'lar kabi jamoat joylarini bezatish uchun ajoyib
o'simlikka aylantiradi.
U qurg'oqchilikka chidamli, bu ularga g'amxo'rlik qilishda yanada ko'proq
yordam beradi. Garchi u juda ko'p bo'lmasada, sovuqni yaxshi qabul qiladi. U
deyarli har qanday tuproqda, hattoki gips bilan ishlanganlarda ham yaxshi omon
qolishga qodir.
Aylant daraxti (Ailanthus althissima) . Aylant yoki xitoy shumtoli O’rta
Osiyoda ancha keng tarqalgan. Yirik patsimon yaprog’i va shox-shabbasining
chiroylik ko’rinishi tufayli bu daraxt parklarga to’da-to’da qilib, ko’cha va
alleyalar yoqalab ekiladi. Shuningdek ko’chma qumlarning jar sohillarini, kanal va
31](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_31.png)
![katta ariq chetlarini mustahkamlash maqsadida ham o’tqaziladi. Aylant daraxti
yirik bo’lib, bo’yi 20 m ga yetadi. Bu daraxt urug’i va ildiz bachkilari orqali
ko’paytiriladi. Har qanday yerda o’sa oladi.
Bu o’simlikning bir yilda o’sishi 2 m ga yetadi.Guli mayda, yashilsimon
sariq bo’lib qalin ro’vaksimon guldastada joylanadi. Gullash vaqtida uning onalik
guli xushbo’y hid chiqaradi. Bu daraxtning yog’ochi qattiq bo’lib, mebel sanoatida
foydalaniladi. Aylant daraxti qurg’oqchilikka, tuproqning sho’r bo’lishiga hamda
shaharning chang to’zon, gazlariga yaxshi chidash beradi.
Arg’uvon (Cercis siliquastrum) . Bu daraxt burchoqdoshlar oilasiga mansub
bo ’ lib , barglari oddiy keng , butun , o ’ yiqli yoki ikki bo ’ lak , uchta yoki ko ’ p tomirli
bo ’ lib tuzilgan . Yon bargchalari tangachasimon bo ’ lib , tez to ’ kilib ketadi . Gullari
pushti rangda . Daraxti barg yozishdan oldin gullaydi , gullari yig ’ ilib , buyraksimon
shingilcha hosil qiladi . Mevasi dukkak , cho ’ zinchoq , yassi - ezik , ingichka , ikki
pallali . Turkumning 3 ta turi bo ’ lib , ular G ’ arbiy Yevropada , Osiyoda , Yaponiyada
va Shimoliy Amerikaning mo ’ tadil iqlimli hududlarida tarqalgan . Bu daraxtning
novdasi silliq , qo ’ ng ’ ir rangda , gullari binafsha rangda , to ’ pguli katta shingilcha
hosil qiladi . Bu daraxt barg yozishdan oldin gullaydi , guli nektarli . Mevasi uzun ,
yassi dukkak , yuqori choki qanotchali . Yog ’ ochi qattiq , og ’ ir , o ’ zakli bo ’ lib , o ’ zagi
yashil - sariq , tevaragi oq - pushti rangda . Bu daraxt urug ’ dan ko ’ payadi . Urug ’ i unib
chiqish xususiyatini 2 yilgacha saqlaydi . Manzarali daraxt sifatida Qrimda ko ’ p
ekiladi . G ’ arbiy Tyan - Shanda va Pomir - Oloyda hamda Kopettog ’ da yovvoyi holda
tarqalgan . Sovuqdan qisman zararlanadi . Issiqqa , qurg ’ oqchilikka juda chidamli .
Soxta kashtan- Aesculus hippacastanum L. Balandligi 25-30 m , chiroyli
sharsimon to ’ p hosil qiladigan daraxt . Barglari 5-7 bargchali panjasimon murakkab
barg , novdada qarama - qarshi joylashgan . Barglari aprelda yoziladi va kech
kuzgacha saqlanadi . Gullari oq , qizil dog ’ li bo ’ lib , 20-30 sm keladigan
piramidasimon supurgi to ’ pgulni hosil qiladi . Aprel - may oylarida gullaydi . Mevasi
2,5-3 sm li yong ’ oqqa o ’ xshash usti tikanchalar bilan qoplangan 3 xonali ko ’ sak .
32](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_32.png)
![Urug ’ lari silliq , yaltiroq , asos qismida oq dog ’ i bor . Yil bo ’ yi ayniqsa gulash
davrida ajoyib manzara beradi . Vatani Bolqon yarim oroli , Shimoliy Gretsiya .[31] .
Kashtan daraxti sekin o ’ sadi , soyalikka bardosh beradi , sersuv joyda yaxshi o ’ sadi
va organik o ’ gitlar bilan ishlangan yumshoq yerlarda tez o ’ sadi . Bu daraxtning yon
tomoniga ketgan ildizlari juda baquvvat bo ’ ladi . U yoshartirishga va shox -
shabbasini ko ’ proq qaychilashga bardosh bera olmaydi . Buni ko ’ chirib o ’ tqazish
uchun ildiz sistemasi uni o ’ rab turgan tuproq bilan birga olinishi kerak . Bu daraxt
yangi yig ’ ib olingan urug ’ ini ekish yo ’ li bilan ko ’ paytiriladi . Urug ’ i ko ’ lamda har
klogramga 6 kg nam qum aralashtirib quyish yo ’ li bilan stratifikatsiya qilinib ,
so ’ ngra ekiladi .
2.8- rasm Aesculus hippacastanum L .
Buning urug ’ ini qo ’ lda yig ’ ishtirib olishga to ’ g ’ ri keladi , chunki asphalt
ko ’ chaga to ’ kilgan urug ’ yorilib o ’ zining ko ’ karuvchanligini 30% ga va undan
ko ’ proq yo ’ qotadi [ 6 ] .
33](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_33.png)
![2.3. Tadqiqot uslublari
Samarqand shahridagi manzarali daraxtlar va ularning gul changlar
morfologiyasini o’rganish bo ’ yicha t adqiqotlarimizni 202 2 yilda Samarqand shahri
sharoitida o‘sayotgan manzarali daraxtlardan yig‘ilgan gerbariylar va ularning gul
changlarini yig‘ishdan boshladik. S h u bilan birga sharoitga moslashgan va
introduksiya qilingan manzarali o‘simliklarni gullash biologiyasi bo‘yicha
tadqiqotlar olib bordik. S h ahrimizdagi manzarali daraxtlar asosan igna bargli, doim
yashil o‘simliklar h isoblanadi.
Samarqand shahrida o’chraydigan manzarali daraxtlarni aniqlashda М.М.
Набиев, Р.Ю.Казакбаев «Определитель декоративных деревьев и
кустарников Узбекистана»[30], A. Ҳамидов, М. Набиев, Т. Одилов
«Ўзбекистон ўсимликлари аниқагичи»[7] dan foydalanildi. Bundan tashqari
http://www.rfbr.ru/rffi/ru/project_search/o_146570. elektron saidlardan
foydalanildi. O‘simliklarning xayotiy shakllari va amaliy ahamiyatini o‘rganish
bo‘yicha ilmiy adabiyotlar, internet manbalaridan foydalanildi. Ingnabargli
manzarali o’simliklarning chang lanish davri fevral oyining birinchi o’n kunligiga
to’g’ri keldi .( Thuja orientalis, Cupressus arizonica, Juniperus virginiana).
34](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_34.png)
![2.3.1-rasm Juglans
2.3.2-rasm Pinus eldarica
35](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_35.png)
![Samarqand shahridagi allergik kasalliklarni keltirib chi q aruvchi o‘simliklarni
o’rganishda asosan manzarali daraxtlarni changlanish davridagi changdonalarini
yig’ib mikroskopda shakl va o’lchami o’rganildi. O’simliklarning changlanish
davri yil mavsumining qanday kelishiga bog’liq holda amalga oshadi. Yani havo
harorati o’simliklarning changlanish davriga ta’sir ko’rsatadi. Agar kunlar erta
issiq bo’lsa havo harorati yuqori bo’lsa o’simliklarning ham o’yg’onishi erta
boshlanadi.
2.3.3-rasm Paulownia tomentosa
O’simliklarning gulchanglarini yig’ishda maxsus chang yig’uvchi
moslamalardan ham foydalaniladi. Qurilma o’simlik gulchanglarini yig’ish uchun
qulay bo’lib uning yordamida soat, hafta va oylar bo’yicha gulchanglarini yig’ish
imkonini beradi.
36](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_36.png)
![3-BOB. TADQIQOT NATIJALARI
3.1. Samarqand shahri o‘simliklar ning ro‘yxati, taksanomik taxlili, sha h ar
xududi b o’ yicha tar q alishi
Quyidagi olimlarning fikriga ko’ra va ayrim adabiyotdagi manbalarga
asoslanib o’simliklarni tahlil qilganimizda qo’uidagi ro’yxatni shakillantirdik va bu
o’simliklar allergen o’simliklar sifatida tavsifladik. O’simliklar ro’yxatini
qo’yidagi jadvalda berilgan.
1-jadval
Samarqand shahridagi ayrim o‘simliklar ning ro‘yxati, taksanomik taxlili
№ Oila Turkum Tur Vatani
15 24
1
Aceraceae
Zarangdoshlar Acer
Zarang Acer negundo
Shumtolbarg zarang
Klen yasenelistn ы y
2
Bignoniaceae
Gulobdoshlar Catalpa
Katalpa Catalpa
bignonioides Walter
Bignoniyanoma
katalpa Katalpa
bignonievidnaya Xitoy,
Yaponiya,
Shimoliy
Amerika va
G arbiyʿ
Hindiston.
3
Fabaceae Lindl.
Burchoqdoshlar Sophora
Soforasi Sophora japonica L.
Yapon soforasi
Sofora YAponskaya Osiyo
(Yaponiya va
Xitoy).
Gleditsia
Gledichiya Gleditsia triacanthos
L.
Gledichiya (Tikan Shimoliy
Amerika
37](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_37.png)
![daraxti).
Gledichiya
obыknovennaya
Robinia
Akatsiya Robinia
pseudoacacia.
Oq akatsiya (sohta
akatsiya)
( Akatsiya belaya ) Shimoliy
Amerika
Albezia julibrissin
Durazz.
Shoyi akatsiya
Albitsiya
lenkoranskaya Kichik Osiyo,
Avstraliya
4
Juglandaceae
Yong oqdoshlarʿ Juglans
yong oq ʿ Juglans regia L.
Grek yong og i ʿ ʿ
Orex gretskiy Osiyo
mamlakatlari
5
Salicaceae
Toldoshlar Populus
Terak Populus pyramidalis
Rozier.
Mirzaterak
Topol piramidaln ы y Yevropa ,
Kavkaz va
O rta Osiyo
ʿ
Populus nigra L.
Qoraterak Yevropa,
Kavkaz, O rta
ʿ
Osiyo
Populus alba L.
Oqterak
Topol bel ы y Yevropaning
Janubi,Xitoy,
Kavkaz, Osiyo
Salix
Tol Salix bobylonica L.
Majnuntol O ta Yer
ʿ
dengizi, Eron
38](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_38.png)
![Iva vavilonskaya va Xitoy
Salix alba L.
Oq tol
Iva belaya Yevropa,
Osiyo
mamlakatlari.
Salix euapiculata
Nas.
Sariq tol
Iva ostrokonechnaya
6
Platanaceae Dumort.
Chinordoshlar Platanus
Chinor Platanus orientalis
L.
Sharq chinori
Platan vostochn ы y Sharqiy va
Kichik Osiyo,
Bolqon va
O rta Yerʿ
dengizi.
Platanus acerifolia
Zarangbargli chinor
( Platan
klenolistn ы y )
7
Ginkgoceae
Ginkgodoshlar Ginkgo
Ginkgo Ginkgo biloba L.
Ikki bo lakli ginkgo
ʿ
Ginkgo
dvupopastnыy
8
Hippocastanaceae
kashtandoshlar Aesculus
Kashtan Aesculus
hippocastanum L.
Soxta kashtan
Konskiy kashtan
9
Pinaceae
Qarag`aydoshlar Pinus
Q arag`ay Pinus silvistris L.
O’rmon qarag`ayi
Sosna
obыknovennaya
39](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_39.png)
![Pinus pallasiana
Pallas qarag`ayi
Sosna kr ы mskaya
10
Betulaceae S.F.Gray.
Qayindoshlar Betula
Qayin Betula pendula
Ehrh.
So`galli qayin
Berëza
borodavchataya
11
Magnoliaceae Juss.
Magnoliyadoshlar Magnolia
Magnoliya Magnolia
grandiflora L.
Yirik gulli
magnoliya
Magnoliya
krupnotsvetkovaya
Magnolia cylindrica
E.H. Wilson.
Silindrsimon
magnoliya
Magnoliya
silindricheskaya
Magnolia
soulangeana Soul.-
Bod.
Sulanj magnoliyasi
Magnoliya Sulanja
Liriodendron Liriodendron
tulipifera Lola
daraxti
Tyulpannoe derevo
40](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_40.png)
![12
Moraseae
Tutdoshlar Brossonetia Brossonetia
papyrifera L.(Vent)
Qog oz daraxtʿ
Bumajnoe derevo
13
Taxaceae S.F.Gray
Tisdoshlar Taxus
Tiss Taxus baccata L.
Tiss
Tiss yagodn ы y
14
Cupressaceae
Rich.Ex Bartl.
Sarvdoshlar Thuja
Tuya Thuja orientalis L.
Sharq tuyasi
Tuya vostochnaya
Cupressus
Savr Cupressus arizonica
Greene.
Arizona savri
Kiparis arizonskiy
Juniperus
Archa Juniperus virginiana
L. Virjin archasi,
qalam daraxti
Mojjevilnik
virginskiy
Platycladus
Saur Platycladus
orientalis (L.)
Franco.
Sharq sauri
Ploskovetochnik
vostochnыy
Taxodium
S avr Taxodium distychum
Rich.
Botqoq savri
Bolotnыy kiparis
41](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_41.png)
![obыknovennыy
15
Scrophulariaceae
Sigirquyruqdoshlar Paulownia
Poulovniya Paulownia
tomentosa (Thunb.)
Steud.
Tolali poulovniya
Pavlovniya
voylochnaya
Zarang (acer). Tor barg zarang daraxti zarangsimonlar oilasiga kiradi.
Baland bo’lib o’sadi. Bu daraxtlar ko’kalamzorlar barpo etishda hamda alleyalarga
gruppalab va yakka-yakka ekiladi. 30 yoshga kirguncha tez o’sadi, keyinchalik
uning o’sishi sekinlashadi, taxminan 150 yoshga kiradi, tuproq qatlami qalin
serunum va o’rtacha nam yerlarda yaxshi o’sadi. Yaprog’i yirik dag’al bezli
bo’lakli, bandiga ulangan tomoni yuraksimon. Barg yozish bilan yoki undan sal
oldin gullaydi. Mevasi yassi yalong’och qanotchalari bor.
Bu daraxt urug’i va ildiz bachkilari bilan ko’paytiriladi. Yog’ochi pishiq,
qattiq, yaltiroq, to’q sarg’ish yoki qizg’ish oq bo’ladi, mebel sanoatida ishlatiladi.
Kumush tus zarang. Bu daraxtning shox-shabbasi juda chiroyli bo’lib, tanasi
tik, po’stlog’i och kul tusda bo’ladi. Yaprog’i chuqur kertikli, usti yashil, orqasi
kul tusda, kuzda qizg’ish rang oladi. Erta ko’klamda gullaydi. Bu zarang
ko’klamda juda barvaqt barg yozadi, barglari noyabrgacha tupida saqlanadi.
Bu daraxt kun issiqligiga, asfalt va imorat devorlarining qizib ketishiga
chidaydi.
Daraxtning novdalari tez o’sishi sababli uni har yili qaychilab va kesib
turishga to’g’ri keladi, aks holda cho’zilib ketgan novdalari qishda qorning
og’irligidan yoki yozgi shamollardan sinadi.
Kumush tus zarang daraxti yaxshi manzarali bo’lishi bilan birga, yog’ochi
qizil mebel yasash va uyni jihozlash uchun ishlatiladi.
42](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_42.png)
![Shumtolbarg zarang. Bu daraxt shahar ko’kalamzorlarida eng ko’p ekilib,
Amerika zarangi nomi bilan ham mashhurdir. Bu o’simlik tez o’sadi, shox-
shabbasi serbarg bo’lganidan yerga qalin soya soladi. Sovuqqa, qurg’oqchilikka,
issiqqa hamda shaharning og’ir sharoitiga bardosh beradi. Har qanday yerda
o’saveradi [5].
Shaharning bog’ va parklarida bu daraxtning bo’yi 18-22 mga yetadi.
Urug’ini, qalamchasini ekish va novdasini parxish qilish yo’li bilan ko’paytiriladi.
Aprelda barg yozmasdan oldin yoki yozish bilan bir vaqtda gullaydi. Guli ikki uyli,
yashil rangda, barg qo’ltig’ida to’p-to’p bo’lib joylashadi. Urug’i sentyabrda
pishadi.
Zarang daraxtining yuqorida ko’rsatib o’tilgan asosiy turlaridan boshqa,
yani bir manzarali xili borki, uning yaprog’i uzun, oqish, ko’kishsimon dog’lar
bilan ola-bula bo’lib ko’rinadi yoki cheti oltin rang hoshiya bilan o’ralgan bo’ladi.
Shumtolbarg zarangning bir qancha kamchiliklari ham bor. Jumladan 10-15
yoshga kirgach o’sishi susayadi, so’ngra batamom to’xtab qoladi. Bunda eng
avval uning yuqorisida qurigan shox va novdalar paydo bo’ladi. Bu hodisa ayniqsa
ko’cha chetidagi daraxtlarda ravshan ko’rinadi. Yaprog’i juda barvaqt paydo
bo’lishi sababli ko’pincha qora sovuqdan shikastlanadi. Buning ustiga bu yaproqlar
barvaqt (avgustdayoq) sarg’ayib to’kilib ketadi. Keksa daraxtlarning tanasi qiyshiq
bo’lib har xil kattalikdagi o’siqlar bilan qoplanadi [5].
Shaharning ko’kalamzorlashda bu daraxtdan qisqa muddatli ko’kalamzor
qilish uchun foydalanish mumkin. Lekin uni sekin-asta boshqa uzoq umrli
qimmatbaho daraxtlar bilan almashtirishga to’g’ri keladi.
Katalpa daraxti (catalpa). Manzarali bog’dorchilikda bu daraxtning oddiy
katalpa, Spetsioz katalpasi va Bunge katalpasi ismi bilan yuritiladigan turlari
ekiladi. Churoyli gullaydigan bu daraxtlar begoniya oilasiga kiradi.
Oddiy katalpa daraxtidagi barglar yaxlit yirik bo’lib, <<siren>> yaprog’iga
o’xshaydi. Guli yirik, oq tusda, qo’ng’iroqsimon bo’lib, katta guldastaga erkin
joylashgan mevasi qo’zoqdan iborat, bo’yi 30 smga yetadi. Bu daraxtning shox-
43](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_43.png)
![shabbasi yaxshilab parvarish berilmasa tanasi egri-bugri bo’lib qoladi. Yog’ochi
kul tus, qo’ng’ir rangda, o’zagi binafsha tusda juda yengil, yumshoq, ammo quruq
holatida ancha pishiq bo’ladi.
Bunge katalpasi. Bu daraxt ham shox-shabbasini g’uj o’sishi bilan
parklardagi manzarali daraxtlardan biri hisoblanadi. Yaprog’i yirik, bo’yi 20 smga,
eni 16 smga yetdi ikki yonida tishchali o’yig’i bo’ladi. Mevasi uzun silindrik
qo’zoqdan iborat bo’lib, bo’yi 25 sm va undan oshadi, xomlik vaqtida sirti
yopishqoq shira bilan qoplangan bo’ladi. Katalpaning bu turi shaharning manzarali
bog’larida va parklarida kam uchraydi. Katalpa daraxti urug’ini ekish yo’li bilan
ko’paytiriladi. Buning urug’ini mart oxirida yoki aprelning boshlarida ekishga
to’g’ri keladi. Urug’i ekish oldidan suvga bir necha vaqt solib ivitiladi. Bu daraxt
qalamchalash va ildiz bachkilarini ekish yo’li bilan ham ko’paytiriladi [5].
Yapon soforasi (sophora japonica). Bu o’simlik juda yaxshi manzarali
daraxt bo’lib dukkaklilar oilasiga kiradi. Daraxtning bo’yi 15-20 metrga yetadi,
shox-shabbasi deyarli sada shaklida bo’ladi.
Bu daraxt manzarali bo’lishi, tez o’sishi tanasi silliq va tekis, yaproqlari
patsimon joylanishi, sarg’ish gullarining to’da-to’da bo’lib joylanishi, yaprog’ining
kech to’kilishi, dorivorlik xususiyati va boshqa yaxshi xislatlari tufayli ustun
turadi.
Yapon soforasi qurg’oqchilikka chidaydi, zararkunandalar bilan
shikastlanmaydi. Iyun-iyulda gullaydi, mevasi cho’tkasimon dukkakdan iborat,
urug’i mayda, dumaloq va yaltiroq, bu daraxt urug’ini ekish yo’li bilan
ko’paytiriladi. Yog’ochi och sariq, o’zagi qo’ng’ir tusda, qattiq va elastik bo’ladi.
Gledichiya (Tikan daraxti). Bu manzarali daraxt dukkaklilar oilasidan
bo’lib, bo’yi 20-30 metrga yetadi. Bu tez o’sishi, qurg’oqchilikka hamda
shaharning noqulay sharoitlariga bardosh berishi bog’ bog’ zararkunanda va
zamburug’ kasalliklari bilan kasallanmasligi, O’zbekiston sharoitida qish
sovuqlaridan mutlaqo shikastlanmasligi bilan ajralib turadi. Gledichiya daraxti
shox-shabbasi, nafis barglari tufayli juda ko’rinishlidir. Yaprog’i to’q yashil,
44](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_44.png)
![yaltiroq tusini kuzgacha yo’qotmaydi. Guli mayda, yashilsimon, may, iyunda
gullaydi. Mevasi yirik, qo’ng’ir malla tusdagi uzun dukkaklardan iborat. Bu daraxt
8-10 yoshga kirganda meva qila boshlaydi. Gledichiya har qanday tuproqda o’sa
oladi. Qurg’oqchilikka chidaydi. Yorug’ joylarda tez o’sadi. 20-25 yoshlik
daraxtning bo’yi 15 metrga yetadi.
Ildiz sistemasi tuproqning yuza qavatida joylashib, o’qildizi qisqa yon
ildizlari ancha uzoq joyni egallaydi. Bu daraxt urug’idan ko’paytiriladi.
Oq akatsiya (robinia pseudoacacia). Oq akatsiya daraxti o’zining
xushmanzara yaproqlari bilan parklarni yaxshi ko’rinishli qiladi. Bu o’simlik
dukkaklilar oilasiga kiradi. O’zbekistonning ko’chalarida va parklarida ko’p
ekiladi. O’rta Osiyoning ob-havo sharoitiga yaxshi moslashgan. Bu daraxt juda tez
o’sadi 10 yil ichida uning bo’yi 8-10 m ga va 25-30 yoshlik daraxtning bo’yi 20 m
ga yetadi. Sho’r tuproqli yerlarda ham o’sa oladi. Ammo serquyosh yerlarda
yerlarda juda yaxshi o’sadi. Har yili ko’p gullaydi, guli oq, serasal bo’ladi.
Oq akatsiya urug’i va ildiz bachkisi orqali ko’payadi. Bu daraxtning
yog’ochi qattiq, och sariq tusda bo’lib mebel sanoatida ishlatiladi.
Sertikan akatsiya ancha manzarali, pushti gullari yirik bo’ladi. Bu daraxt
sergul va uzoq vaqt gullab turishi bilan boshqa akatsiyalardan farq qiladi. Shuning
uchun ham sertikan akatsiya park, bog’ va skverlarda ko’p ekiladi. Bu o’simlik oq
akatsiyaga yorma payvand qilish yo’li bilan ko’paytiriladi.
Lenkoran akatsiya ham dukkakliklar oilasiga kiradi. Bu daraxtning
tarvaqaylab o’sgan shox-shabbasi juda yaxshi ko’rinishli,yaproqlari ikki yonlama,
patsimon. Guli och pushti bo’lib, to’da-to’da bo’lib joylashgan. Lenkoran akatsiya
manzarali bog’dorchilikda yakka-yakka va gruppalab ekiladi. Bu daraxt 5-6 yilda 3
metrgacha va ko’proq o’sadi. Urug’i bilan ko’paytiriladi. Serquyosh va unumdor
yerlarda yaxshi o’sadi.
Ikki bo’lakli ginkgo- Ginkgo biloba Ginkgodoshlar oilasidan, O’zbekiston
sharoitida balandligi 15-18 m (vatanida 40-50 m) ga yetadigan ikki uyli daraxtdir.
Shoxlari ikki xil bo’ladi: uzun o’suvchi shoxchalar, bularda barglar birin-ketin
45](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_45.png)
![joylashgan, meva beruvchi shoxchalar, bularda barglar to’p-to’p bo’ladi. Barglari
yelpig’ichsimon, yirik uzunligi 10 sm va eni 10-12 sm, chetlari tekis,bir oz egri-
bugri, barg bandining uzunligi 10-12 sm. Ginkgo may-iyun oylarida gullaydi.
Gullari mayda va ko’rimsiz. Mevasi oktabr-noyabr oylarida pishadi. Mevasi
cho’ziq, tuxumsimon, olxo’ri mevasiga o’xshash qo’lansa hidli. Ginkgo o’zining
yaltiroq-yashil va yirik barglari bilan bahor va yoz fasllarida o’ziga xos chiroyli
manzara hosil qiladi. U hozirgi vaqtda tabiiy holda Xitoyda o’sadi [23].
Ginkgo urug’idan yaxshi unadi. Mevasi kuzda yig’ib olinib, yaxshilab
quritiladi. Danagini bahorda va kuzda ham ekish mumkin. Ginkgo tuproq
tanlamaydi. Uni hovlilarga, bog’larga, xiyobonlarga ekib ko’paytirish mumkin. U
ekilgandan to yaxshi rivojlanib olguncha ko’p suv talab etadi. Shuning uchun uni
tez-tez sug’orib turish kerak. Bir yilda ko’chatlarning bo’yi 20-25 sm ga yetadi.
Ginkgo 2000 yil yashaydi. Samarqandda 1873-yillarda ekilgan. Hozir uning asriy 2
tupi o’sib turipti-“erkak” tupi Samarqand Davlat Universiteti Tabiiy fanlar fakulteti
biologiya bo’limi hovlisida, “urg’ochi” tupi shahar hokimiyati hovlisida. Har yili
urug’ qiladi, urug’lari yaxshi unadi. Xitoy va Yaponiyada madaniy navlari
yaratilgan, mevali daraxt sifatida foydalaniladi, barglari dorivorlik xususiyatiga
ega. 20-25 sovuqqa ham chidaydi (3.1.1-rasm.) [33].
Yirik gulli magnoliya (Magnolia grandiflora). Magnoliya barglari doim
yashil nihoyatda go‘zal daraxtdir. Uning balandligi 25-30 metrga etadi.
Barglari oddiy, doim yashil, seret, cheti tekis bo‘ladi. Gullari bittadan, yirik,
diametri 10-25 sm ga yaqin, oq yoki pushti-siyohrang, nihoyatda xushbo‘y.
Gulqo‘rg‘onda barglari 8-12 ta bo‘lib, har qaysi doirasida uchtadan
joylashadi. CHangchisi va urug‘chisi cheksiz ko‘p, ular spiral shaklda
joylashadi. Magnoliya hasharotlar yordamida changlanadi. Mevasi 1-2
urug‘li danakcha-rezavor mevadir. U SHimoliy Amerikadan tarqalgan.
Kavkaz va Qrim sharoitida doim yashil holida o‘sadi. Toshkent
46](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_46.png)
![sharoitlarida yaxshi moslashib o‘sadi, lekin bahorgi sovuqlar uning uchun
xavfli, doim yashil barglari zararlanadi.
3.1.1-rasm. Ginkgo biloba
Sulanje magnoliyasi (Magnolia saulangeana) turi ham keng
foydalaniladi. Bu tur barglarini yozmasdan xushmanzara gullaydi.
Respublikamizning issiq va quruq sharoitlariga moslashgan bo‘lsa-da,
ba’zi yillari magnoliya qurg‘oqchilikdan va qishki sovuqlardan zararlanadi.
Magnoliya chiroyli gullaydigan daraxt bo‘lganligidan respublikamizning
markaziy va janubiy tumanlarida aholi turar joylarini ko‘kalamzorlashtirish
uchun ko‘plab ekilmoqda, landshaft qurilishida istiqbolli tur hisoblanadi.
Toshkent shahrida xiyobonlarga, parklar va ko‘chalarni bezash uchun
ekish maqsadga muvofiqdir.
47](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_47.png)
![Lola daraxti (Liriodendron tulipifera). Balandligi 30 metrga, diametri 2
metrga etadigan xushmanzara daraxt. Tanasining po‘stlog‘i yorilgan, tipik
kulrangda shox-shabbasi oval yoki keng piramida shaklida. Novdalari
qo‘ng‘ir kulrangda, ikki yoshidan boshlab, oqish po‘st tashlab turadi.
Barglari oddiy lirasimon shaklda, yashil zangori rangda, novdalarida
navbat bilan joylashadi. Gullari lolaning gultojiga o‘xshaydi, uzunligi 5 sm,
och sariq yoki pushti yashil rangda. Mevasi qubba shaklida bo‘lib, kuzda
etiladi. Kuzda barglari sarg‘ayib to‘kiladi. Bu daraxt 250 yilgacha yashaydi.
Qubbasimon mevasi qanotchaga o‘xshash qismlardan tashkil topgan
bo‘lib, har qaysi qanotcha ichida urug‘ joylashadi. Mevasi kuzda etilgach,
qubba to‘kilib, qanotchalari ajraladi va shamol vositasida tarqaladi.
Sepishdan oldin urug‘ini stratifikatsiya qilish lozim. U nihoyatda chiroyli
daraxt bo‘lganligi uchun ko‘kalamzorlashtirishda keng ekiladi. Lola daraxti
keyingi yillarda ko‘kalamzorlashtirish maqsadida ko‘plab ekilmoqda,
landshaft qurilishida istiqbolli tur hisoblanadi. Istirohat parklariga,
xiyobonlarga va ma’muriy binolar oldiga ekish tavsiya etiladi.
Qog‘oz daraxti (Vroussonetia rarugifega L.) Qog‘oz daraxtining
balandligi 20 m ga, diametri 80 sm ga yaqin. Barg bandi 4-8 mm, tukli.
Barg plastinkasi keng tuxumsimon yoki lansetsimon-tuxumsimon, tubi
notekis yuraksimon yoki to‘mtoq, uchi o‘tkir yoki to‘mtoq bo‘lib, bo‘yi 8-15
sm, eni 6-10 sm, butun yoki 3-5 bo‘lakli. YUz tomoni yashil, dag‘al tukli,
orqa tomoni kulrang, baxmal tukli, keyinroq yashil rangga kiradi. Otalik
to‘pgullari 3-5 sm, gulbandi mayin tukli, 1,5 sm. Onalik to‘pgullari baxmal
tukli, bandining uzunligi 1,5 sm. Danakchasi qizil rangda, bo‘yi 2-2,5 sm
keladi. Qog‘oz daraxti yorug‘sevar o‘simlik. U ildizidan bachkilaydi.
YAponiyada va Xitoyda tabiiy tarqalgan bo‘lib, po‘stlog‘ining ichki
qavatidan oliy navli qog‘oz tayyorlanadi, shu sababli unga shunday nom
berilgan. Xushmanzara daraxt sifatida shaharlarni ko‘kalamzorlashtirishda
48](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_48.png)
![keng ekiladi, Toshkent sharoitlarida yaxshi o‘sadi va
ko‘kalamzorlashtirishda keng foydalaniladi.
Pavlovniya (Paulownia) Pavlovniyalar oilasiga mansub bo‘lib, uning
vatani Janubiy va SHarkiy Osiyo hisoblanadi. Ushbu daraxt YAponiya va
Xitoyda keng tarqalgan bo‘lsa-da, Evropada, SHimoliy va SHarqiy
Amerikada, Avstraliyada va boshqa qit’alarda Pavlovniya plantatsiyalarini
uchratish mumkin. Pavlovniya juda tez o‘sadi, barglarining kattaligi 100 sm
gacha bo‘ladi, gullari turli rangda tovlanuvchi qo‘ng‘iroqchalarni eslatadi,
ularning hidi juda xushbuy bo‘ladi. Pavlovniya mart-aprel oylarida
gullaydi, guli bir yarim oy davomida turadi. Barglari juda katta, keng yurak
shaklida, bandi uzun, qarama-qarshi joylashgan. Barglari may oyida
yoziladi va birinchi sovuq boshlanishi bilan to‘kiladi. Pavlovniya gullash
davrida juda xushmanzara ko‘rinishga ega bo‘ladi. Xushbo‘y gullarining
diametri 5-6 sm bo‘lgan qo‘ng‘iroqsimon shaklga ega. Rangi och ko‘k
rangdan och binafsharanggacha. Mayda gullari 25-30 sm ga etadigan
to‘pgulga yig‘ilgan. Pavlovniyaning mevalari vegetatsiya so‘ngida to‘liq
pishib etiladi. Pavlovniyaning mevasi 3-4 sm uzunlikdagi yog‘ochlashgan
tuxum shaklidagi qutichadan iborat bo‘lib, ular bir oz yong‘oqqa o‘xshaydi.
YAnvar-fevral oylarining oxirida kapsula ikkita bo‘lakka ochiladi,
kapsulaning ichida juda kichik (diametri – 2-3 mm) to‘q jigarrang urug‘lar
bor, ular keng membranali qanot bilan o‘ralgan bo‘lib, shamol urug‘larni
uzoq masofalarga uchirib ketishiga imkon beradi. Pavlovniya guli juda
nektarga boyligi sababli undan kelajakda asal ishlab chiqarishda
foydalanish mumkin. Pavlovniya gulidan olingan asal o‘zining sifati bilan
ajralib turadi. Asali mazali bo‘lish bilan birga shifobaxsh hamdir.
Pavlovniya gulidan olingan asal o‘tkir nafas yo‘llarini, o‘pka va ovqat hazm
qilish organlari kasalliklarini davolashda juda foydali hisoblanadi.
Pavlovniya 100 yilgacha yashaydi, balandligi 25 metrgacha poyasining
49](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_49.png)
![diametri 1 metrgacha bo‘ladi. Ko‘kalamzorlashtirish uchun istiqbolli daraxt
turi hisoblanadi.
3.2. Allergik chaqiruvchi o‘simliklar ning fenologiyasi
Kuzatuv mavsumlari davomida (2022) biz shahar hududida changlanish
mavsumining boshlanishi va tugash vaqtini belgilab oldik va shunday
aeropalinologik spektrning sifat va miqdoriy tarkibi, shahar havosidagi turli
taksonlarning polenlari tarkibining dinamikasi bo'yicha kuzatuvlar olib borildi.
Kuzatishlar fevral oyining birinchi o’n kunliklaridan boshlanib, oktyabr oyining
oxirigacha davom etdi. Samarqand hududida o'simliklarni changlatish mavsumi
mart oyining boshidan o'rtalariga qadar boshlanadi, sentyabr oyining o'rtalaridan
oxirigacha tugaydi va davomiyligi o'rtacha 24-28 o'n kun.
Tadqiqotlar davomida Samarqand shahridagi changlanish mavsumini uch
davrga bo'lish mumkinligi aniqlandi. Birinchi davr – bahor-aprel oyining boshidan
may oyining oxirigacha davom etadi. Bu davrda asosan dastlab ochiq urug’li
o’simliklar change hosil bo’ladi. Ushbu davrning aeropalinologik namunalarida
kuzatilgan barcha yillarda Pinus polenining ko'p miqdori qayd etilgan. Ikkinchi
davr – yoz-iyundan iyul oyining ikkinchi yarmigacha davom etadi. Bu davrda
asosan Poaceae, changlari bo’lishi bilan ifodalanadi. Salix, Populus, Fraxinus,
Juniperus, Quercus, Tilia, Poaceae va begona o'tlar (Rumex, Plantago va
boshqalar) Polen donalari oz miqdorda topiladi. Uchinchi davr-yoz-kuz-iyul
oyining oxiridan sentyabr oyining o'rtalariga qadar davom etadi, havodagi gul
changlarining eng past hosil bo’lishi bilan tavsiflanadi. Samarqand shahrining
aeropalinologik tarkibida changlanish mavsumining birinchi va ikkinchi davrlarida
yog'ochli o'simliklarning allergen gul changlari, uchinchi davrda esa o'tli
o'simliklar ustunlik qiladi. Samarqand shahrining aeropalinologik tarkibini uch
kuzatuv mavsumida o'rganish shuni ko'rsatdiki, gul changi asosiy tarkibi turli
50](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_50.png)
![yillarda ozgina o'zgaradi, ammo changlanish vaqti, intensivligi va tabiati sezilarli
darajada farq qiladi va 1-6 o'n kun davomida paydo bo'lishi mumkin.
Ba'zi o'simlik changlari har yili turlicha vaqtda gullashi (changlanishi)
shahar hududida (Salix, Populus, Fraxinus, Juniperus, Quercus Alnus, Pinus) qayd
etilgan. Changlanish mavsumida havodagi Polen kontsentratsiyasining ikkita aniq
cho'qqisi kuzatiladi. Birinchi cho'qqisi aprel oyining 1-2 o'n kunligida Salix,
Oylar
fevral mart Aprel May Iyun iyul avgust sentyabr Oktyabr
1 2 3 1 2 3 1 2 3 1 2 3 1 2 3 1 2 3 1 2 3 1 2 3 1 2 3
Populus pyramidalis
Salix alba
Platanus orientalis
Aesculus hippocastanum
Albezia julibrissin
Gleditsia triacanthos
51](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_51.png)
![Cercis siliqnastrum
Vegitatsiya Gullash jarayoni Meva va urug’lar Barglarning Vegitatsiyaning
boshlanishi hosil bo’lishi to’kilishi tugallanishi
3.2.1 rasm. Ayrim daraxt va butalarning fenalogik spektri
Populus, Fraxinus rangi bilan bog'liq va havodagi gul changining maksimal
kontsentratsiyasiga to'g'ri keladi. Ikkinchisi-iyun oyining 2-3 o'n kunligida asosan
o’t o’simliklari changlanishi bilan kuzatiladi. Bundan tashqari, o'tlarning faol
changlanishiga qaramay, shahar atmosferasidagi gul changi miqdori asta-sekin
kamayadi. O’simlik gul changlarining xilma-xil hosil bo’lishi bu ikkinchi davrga
to’g’ri keladi. Havo tarkibida 10 ta daraxt va 6 ta o't taksonlari o'simliklarining
allergen changlarini aniqlash mumkin. Ikkinchi eng xilma - xilligi uchinchi
changlanish davri bo'lib, havo tarkibida 2 ta bahorgi va 6 tagacha o'tli taksonlar
o'simliklarining changlari qayd etilgan. Birinchi davr faqat yog'ochli
o'simliklarning gulchanglari mavjudligi bilan tavsiflanadi.Gul changining turli xil
hosil bo'lish vaqti (changlanish davri) 1 dan 16 dekadani tashkil etadi, bu
changlanish davrini, ikkinchi marta havoga ko'tarilgan polenni va uning uzoq
masofasini o'z ichiga oladi.
Changlanish mavsumining turli oylaridagi havo namunalarida allergen
gulchanglari tarkibini tahlil qilish shuni ko'rsatdiki, changning maksimal
kontsentratsiyasi barcha kuzatuv mavsumlarida aprel oyida kuzatilgan. Atmosfera
to'yinganligi bo'yicha ikkinchi o'rinda aller-gen gulchanglari iyun oyida hosil
bo’lishi kuzatilgan. Atmosferadagi eng past Polen miqdori sentyabr oyida
52](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_52.png)
![kuzatiladi. Aeropalinologik kuzatuvlar natijalariga ko'ra Samarqand shahri uchun
chang taqvimlari tuzilgan. 1-rasmda changning o'rtacha taqvimi ko'rsatilgan.
Fenologik kuzatishlar Samarqand shaxridagi allergik kasalliklarni keltirib
chi q aruvchi o‘simliklarni biologiyasini o’rganishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Daraxt-butalardagi fasliy o’zgarishlami kuzatish bilan bir paytda daraxtzorlarda
mavjud zararli hasharotlarni qishlovdan uchib chiqishi, tuxum qo'yishi, urchishi va
zamburug’ kasalliklami rivojlanish stadiyalari ham qayd etib boriladi. Bu
kuzatishlar ularga qarshi kurash choralarini ishlab chiqish imkoniyatini beradi.
Daraxt-butalami gullashi, gullashining davomiyligi, barglarini kuzda sariq, qizil
rangga kirishi kabi fenologik fazalami ko’kalamzorlashtirishda ahamiyati kattadir,
ular shu manzarali xususiyatlariga ko’ra ko'kalamzorlashtirish uchun tanlab
olinadi. Daraxt va butalar hayotini va o’simliklarning gullash davomiyligini
ulardagi fasliy hodisalani o'rganish maqsadida quyidagi kuzatishlar olib boriladi:
O‘simliklar tanasida shira harakati boshlanishi, barg kurtak va gul kurtaklarning
bo’rtishi, kurtaklaming yozilishi, yangi kurtaklami paydo bo‘lishi, boshlang‘ich-
birinchi bargning paydo bo’lishi, barglaming to’liq ochilishi, gul g‘unchalami
rivojlanishi, ochila boshlashi, to‘liq ochilishi va ochilib bo’lishi, changlanish va
urug‘lanish, meva va urug‘laming yetilishi, meva va urug‘laming to’kila boshlashi
va tarqalishi, novdalaming o'sishi va o ‘sishdan to’xtashi, yangi kurtaklami paydo
bo’lishi, gulkurtaklami rivojlanishi, kuzda barglaming sarg‘ayishini boshlanishi va
yoppasiga sarg‘ayishi, barglaming to’kila boshlashi, barglaming batamom
to‘kilishi, qishki tinim muddati o‘rganiladi.Kuzatiladigan daraxtlardagi shira
harakati daraxt tanasini chuqur kesish orqali aniqlanadi. Kesilgan joyda tomchilar
paydo bo’lishi shira harakati boshlangan kun sifatida kuzatish jurnalida qayd
etiladi.Fenokuzatishlar bir yoki bir guruh daraxtlar ustida o’tkazilishi mumkin.
Muayyan geografik hududda daraxt turining fenologik fazalarini yaqqol ko’rish
uchun ulami fenologik spektri ko’rinishida tasvirlash maqsadga muvofiqdir.
Fenologik kuzatishlar o’rmon xo’jaligini ko’kalamzorlashtirish va o’simliklarning
gullash davomiyligini o’rganib aholi o’rtasida allergiya kasalliklarining oldini
53](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_53.png)
![olishda muhim ilmiy va amaliy ahamiyatga egadir. Fenologik kuzatishlar
daraxtlarda umumiy va yillik rivojlanish davrlarga bo’lib o’rganiladi. Biz yillik
fenologik kuzatishlarni Magnolia grandiflora, Magnolia lilioflora, Liriodendron
tulipifera, Cercis siliquastrum, Aesculus hippocastanum, Taxus baccata Ginkgo
biloba kabi o’simliklarda olib borganimizda, Magnolia grandiflorada
vegetatsiyani boshlanishi fevral oyining 3-dekadasidan boshlanishi aniqlandi. Mart
oyining 1-dekadasidan barg hosil bo’lishi boshlanib, aprel oyini 3-dekadasigacha
davom etadi. Aprel oyining 3-dekadasini o’rtalaridan may oyini 2-dekadasini
oxirlarigacha davom etganligi kuzatildi. May oyini 2-dekadasini o’rtalaridan
mevaga kirishi boshlanib, iyul oyini 3-dekadasigacha davom etishi kuzatildi.
Mevalarni yetilishi esa iyul oyini 2-dekadasidan sentabr oyining 3-dekadasigacha
davom etadi. Barglarning to’kilishi esa avgust oyining 3-dekadasidan boshlanib,
noyabr oyining 2-dekadasigacha davom etadi va tinim davriga o’tadi.
Magnolia lilioflorada vegetatsiyani boshlanishi fevral oyining oxiri, mart
oyining boshlaridan boshlanadi. Magnolia lilioflorada Magnolia grandifloradan
farqli ravishda birinchi gul kurtaklari ochilib undan so’ng barg kurtaklari yozila
boshlaydi. Gul kurtaklarining ochilishi mart oyining 2-dekadasidan boshlanib,
aprel oyini 2-dekadasigacha davom etishi kuzatildi. Barg kurtaklarining hosil
bo’lishi mart oyining 3-dekadasini oxirlaridan boshlanib, may oyini 2-dekadasiga
qadar davom etadi. Mevaga kirishi aprel oyini 2-dekadasidan boshlanib, iyul oyini
oxiri avgust oyini 2-dekadasigacha davom etganligi kuzatildi. Mevalarning
yetilishi iyul oyining 3-dekadasidan boshlanib, sentabr oyini 3-dekadasini
oxirlarigacha davom etganligi kuzatildi. Barglarning to’kilish jarayoni sentabr
oyini 2-dekadasidan boshlanib, noyabr oyini 2-dekadasigacha davom etganligi
kuzatildi. Noyabr oyini 2-dekadasidan boshlab tinim davri boshlanishi kuzatildi.
Liriodendron tulipi ferada vegetatsiyani boshlanishi fevral oyini oxiri mart oyini
boshlaridan boshlanadi (havo haroratiga bog’liq). Barglarning hosil bo’lishi mart
oyini 1-dekadasini oxirlaridan boshlanib, may oyini 1-dekadasini oxirlarigacha
davom etadi. Gullarini ochilish jarayoni aprel oyini 3-dekadasidan iyun oyini 1-
54](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_54.png)
![dekadasigacha davom etadi. May oyini 3-dekadasidan boshlab mevalarni hosil
bo’lishi boshlanadi. Barglarining to’kilishi sentabr oyini 3-dekadasidan boshlab
noyabr oyini 3-dekadasigacha davom etadi.
Cercis siliquastrumni vegetatsiyasi fevral oyini oxiri mart oyini boshlaridan
boshlanadi. Cercis siliquastrumda ham mart oyini 1-dekadasidan boshlab gul
kurtaklari yozila boshlaydi. Gullari aprel oyini 2-dekadasigacha gullashda davom
etadi. Barglarini hosil bo’lishi aprel oyini 3-dekadasidan iyun oyini 1-
dekadasigacha davom etadi. Mevaga kirishi aprel oyini 1-dekadasidan boshlanib,
iyul oyini 3-dekadasigacha davom etishi kuzatildi. Mevalarni yetilish jarayoni iyul
oyining 2-dekadasini o’rtalaridan boshlanib, sentabr oyining 3-dekadasigacha
davom etishi kuzatiladi. Barglarning to’kilish jarayoni sentabr oyining 2-
dekadasidan noyabr oyining o’rtalarigacha davom etganligi aniqlandi va shundan
keyin tinim davri boshlanadi. Aesculus hippocastanumda vegetatsiyani boshlanishi
fevral oyini oxiri mart oyini boshlaridan boshlanadi. Barg kurtaklarini ochilishi
mart oyini 2-dekadasidan aprel oyini 2-dekadasigacha davom etadi. Gullarining
ochilishi aprel oyini 2-dekadasidan boshlanadi va may oyini 2-dekadasigacha
davom etadi. Mevaga kirishi may oyini 2-dekadasidan boshlanadi va avgust oyini
2-dekadasigacha davom etganligi kuzatildi. Mevalarning yetilishi avgust oyini 1-
dekadasidan boshlanib, oktabr oyini 2-dekadasigacha davom etadi. Sentabr oyini
3-dekadasini o’rtalaridan boshlab barglarining to’kilish jarayoni sodir bo’ladi.
Undan so’ng tinim davri boshlanishi kuzatildi.
Ginkgo bilobada ham vegetatsiyasi fevral oyini oxiri mart oyini boshlaridan
boshlanadi. Ginkgo bilobada barglarini hosil bo’lishi mart oyini 2-dekadasidan
boshlanib, may oyini 2- dekadasigacha davom etganligi kuzatildi. Generativ
organlarini hosil bo’lishi may oyining 1-dekadasidan boshlanadi, yani may oyini
boshlaridan boshlab iyun oyini o’rtalarigacha davom etadi. Mevaga kirishi iyun
oyidan boshlanib, avgust oyini 3-dekadasigacha davom etadi. Mevalarning
yetilishi avgust oyini 3-dekadasidan boshlab oktabr oyining 1-dekadasigacha
davom etganligini kuzatish mumkin. Barglarning to’kilishi oktabr oyini 1-
55](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_55.png)
![dekadasidan boshlab to noyabr oyini oxirlarigacha davom etadi. Undan so’ng tinim
davri boshlanadi.
3.3. Allergik chaqiruvchi o‘simliklarning gullash taqvimi (kalendari) va
ekologiyasi
Ba'zi ma'lumotlarga ko'ra, aholining 10 dan 20% gacha o'simliklarning
gullash davrida yuzaga keladigan allergik reaktsiyalardan aziyat chekadi. Va bu
kasallik "pichan isitmasi" deb ataladi, ammo odamlarda bu "gul allergiyasi" deb
nomlanadi. Alomatlari umumiy sovuqqa o'xshash bo'lishi mumkin - burun bitishi,
doimiy aksirish, quruq yo'tal, burun bo'shlig'ining qichishi - shuning uchun odam
bu reaktsiyalarga birinchi marta duch kelganida, ular allergiyani tan olmasligi
mumkin. Allergiya o'rtasidagi asosiy farq mavsumiylikdir: changdonalarining hosil
bo’lish davri yuqori bo'lganida alomatlar rivojlana boshlaydi. Va bu ko’rsatgich
kontsentratsiyasi qanchalik yuqori bo'lsa, reaktsiya kuchliroq bo'ladi.
Chang hulayrasining allergenligi uning tarkibida organizm tomonidan
begona sifatida qabul qilinadigan maxsus protein mavjudligi bilan bog'liq. Va
albatta, u immunitet tizimining kuchlaridan foydalangan holda kurashadi. Natijada,
allergik reaktsiyalar yuzaga keladi, ba'zi hollarda kichik, boshqalarida - jiddiy (eng
xavfli reaktsiyalar). Ba'zida organizm bir o'simlikning emas, balki bir vaqtning
o'zida bir nechta gulchanglarga ta'sir qiladi. Shuning uchun, allergiya nima
ekanligini aniq aniqlash uchun siz tekshiruvdan o'tishingiz kerak. Birinchi
alomatlar paydo bo'lishi bilan siz shifokor bilan maslahatlashingiz kerak. Allergiya
reaktsiyalariga nima sabab bo'lganini va "xavfli" o'simlik gullaganda, siz oldindan
tayyorgarlik ko'rishingiz va og'ir alomatlar rivojlanishining oldini olishingiz
mumkin. Sizga eng keng tarqalgan allergen o'simliklar ro'yxatini ko'rsatadigan
gullash taqvimidan foydalanishni taklif qilamiz.
Birinchi davr: martdan maygacha. Daraxtlar va butalarning gullashi sabab
bo'ladi.
56](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_56.png)
![Ikkinchi davr: iyundan iyulgacha. Don va o'tloq o'tlarining changlanishi
natijasida yuzaga keladi.
Uchinchi davr: avgustdan oktyabrgacha. Begona o'tlarning changlanishi va
mog'or sporalari sabab bo'ladi. Asosiy allergenlar : d araxtlar va butalar : qayin,
yong’oq , eman, chinor, terak, qarag'ay va boshqalar. Qayin , terak mavsumiy
allergiyaning eng keng tarqalgan sababidir. Bu o’simliklar juda uchuvchan
changga ega. Bu kabi o’simliklar uchun allergik reaktsiyalar mavsumi bahor
kelishidan oldin ham boshlanadi - qish qanchalik sovuq va uzoq bo'lishiga qarab
mart, aprel yoki may oylarida kasallik belgilari kuchayadi. Shamolli havoda
gulchanglar o'nlab kilometrlarga tarqalishi mumkin. Mamlakatimizda bu kabi
o’simliklar juda ko'p, shuning uchun allergenni hayotdan chiqarib tashlash deyarli
mumkin emas.
Samarqand shaxridagi ayrim allergiya chaqiruvchi o‘simliklarning
gullash taqvimi
2-jadval
№ O’simlik nomi Gul
kurtaklarining
bo’rtishi Gullash davri
gul
kurtaklarining
ochila
boshlashi gul
kurtaklarining
to’liq ochilishi gullash
mavsumining
tugashi davomiyligi
1
Populus
pyramidalis 24.03 .2022 28.03 .2022 2 0.04 .2022 27.04.2022 33-34 kun
2
Salix alba 19.03.2022 24.03.2022 22.04.2022 25.04.2022 26-27 kun
3
Platanus
orientalis 08 . 04 .2022 15.04 .2022 15.05 .2022 19.05 .2022 40-41 kun
57](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_57.png)
![4
Magnolia
soulangeana 15.02 .2022 22.02.2022 20.02.2022 01.03.2022 16-17 kun
5
Liriodendron
tulipifera 20.04.2022 22.03.2022 28.04.2022
06.05.2022 44-45 kun
6
Aesculus
hippocastanum 02.04.2022 13.04.2022 15.04.2022 25.04.2022 48-49 kun
7
Albezia
julibrissin 15.05.2022
22.05.2022 02.06.2022 11.06.2022 27-28 kun
8
Gleditsia
triacanthos 12.04.2022 24.04.2022 30.04.2022 10.05.2022 28-29 kun
9
Taxodium
distychum 08.04.2022 20.04.2022 30.04.2022 15.05.2022 36-37 kun
10
Cercis
siliqnastrum 17.02.2022 25.02.2022 25.02.2022 15.03.2022 27-28 kun
Ingnabargli manzarali o’simliklarning chang lanish davri fevral oyining birinchi
o’n kunligiga to’g’ri keldi .( Thuja orientalis, Cupressus arizonica, Juniperus
virginiana).
Populus alba L. va o’simlik
changining umumiy
ko’rinishi. Salix bobylonica L. va
o’simlik changining
umumiy ko’rinishi. Pinus silvistris L.
va o’simlik changining
umumiy ko’rinishi.
58](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_58.png)
![Fraxinus Pensylvanica L.
va o’simlik changining
umumiy ko’rinishi. Plantago va o’simlik
changining umumiy
ko’rinishi. Platanus orientalis L. va
o’simlik changining
umumiy ko’rinishi.
Samarqand shahridagi allergik kasalliklarni keltirib chi q aruvchi o‘simliklarni
o’rganishda asosan manzarali daraxtlarni changlanish davridagi changdonalarini
yig’ib mikroskopda shakl va o’lchami o’rganildi. O’simliklarning changlanish
davri yil mavsumining qanday kelishiga bog’liq holda amalga oshadi. Yani havo
harorati o’simliklarning changlanish davriga ta’sir ko’rsatadi. Agar kunlar erta
issiq bo’lsa havo harorati yuqori bo’lsa o’simliklarning ham o’yg’onishi erta
boshlanadi.
O’simliklarning gulchanglarini yig’ishda maxsus chang yig’uvchi moslamalardan
ham foydalaniladi. Qurilma o’simlik gulchanglarini yig’ish uchun qulay bo’lib
uning yordamida soat, hafta va oylar bo’yicha gulchanglarini yig’ish imkonini
beradi.
Samarqand shahrida gul changi bilan allergiya keltirib chiqaradigan
o‘simliklarning gullash davrlari
№ O’simlik
nomlari mart aprel may iyun iyul avgust Sentyabr
1 Qarag’ay + +
2 Qoraqarag’ay +
3 Eman + +
4 Jo’ka + + +
5 Qayin + +
6 Tol + +
7 Т erak + +
59](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_59.png)
![8 Shumtol + +
9 Nastarin + +
10 Jasmin + +
11 Forzitsiya + +
12 Olma + +
13 Nok + +
14 Shaftoli + +
15 Gilos + +
16 O’rik + +
17 Olcha + +
18 Olxo’ri + +
19 Spiriya + + + + + +
20 Na’matak + +
21 Gibuskus + + + +
22 Akatsiya + +
O ' simliklar 3 ta gullash davriga ega , shuning uchun pollinoz rivojlanishi mumkin
bo ' lgan davr martdan oktyabrgacha davom etadi . Allergiyaning asosiy manbalari
o'simliklarning 3 guruhi bo'lishi mumkin:
1. Shamolda changlanadigan daraxtlar (terak, tol, qayin, eman va boshq.).
2. Donli o'tlar (arpa, jo'xori, ajriq, javdar va boshq.).
3. Begona o'tlar (shuvoq, qichitqio't, otquloq, oq sho’ra, semizo’t va boshqalar).
Bahor, yoz yoki kuzning qaysi davrida pollinoz kasalligi paydo bo'lishiga
o'simliklarning gullashi bilan bo’gliq bo’ladi. Havodagi o'simlik gulchanglarining
kontsentratsiyasi quruq va shamolli ob-havoda ayniqsa yuqori bo'ladi, shuning
uchun bu vaqtda pollinoz belgilari namoyon bo'lishi kuchayadi.
Allergenlarni yo'q qilish yoki kamaytirish uchun ushbu allergiya manbai
bo'lib xizmat qiladigan o'simliklarning gullash davrida muntazam nam tozalash
o’tkazish, havo tozalash vositalaridan foydalanish, tabiatga sayohat va bog’larda
sayr qilishni kamaytirish kabi chora-tadbirlarga amal qilish kerak. Ushbu chora-
tadbirlar organizm bilan o'zaro ta'sir qilishi kerak bo'lgan allergenlarning umumiy
miqdorini kamaytiradi [38,41].
60](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_60.png)
![Bu kuzatishlar ularga qarshi kurash choralarini ishlab chiqish imkoniyatini
beradi. Daraxt-butalami gullashi, gullashining davomiyligi, barglarini kuzda sariq,
qizil rangga kirishi kabi fenologik fazalami ko’kalamzorlashtirishda ahamiyati
kattadir, ular shu manzarali xususiyatlariga ko ‘ra ko'kalamzorlashtirish uchun
tanlab olinadi. Daraxt va butalar hayotini va o’simliklarning gullash davomiyligini
ulardagi fasliy hodisalani o'rganish maqsadida quyidagi kuzatishlar olib boriladi:
O‘simliklar tanasida shira harakati boshlanishi, barg kurtak va gul
kurtaklarning bo’rtishi, kurtaklaming yozilishi, yangi kurtaklami paydo bo‘lishi,
boshlang‘ich-birinchi bargning paydo bo’lishi, barglaming to’liq ochilishi, gul
g‘unchalami rivojlanishi, ochila boshlashi, to‘liq ochilishi va ochilib bo’lishi,
changlanish va urug‘lanish, meva va urug‘laming yetilishi, meva va urug‘laming
to’kila boshlashi va tarqalishi, novdalaming o'sishi va o ‘sishdan to’xtashi, yangi
kurtaklami paydo bo’lishi, gulkurtaklami rivojlanishi, kuzda barglaming
sarg‘ayishini boshlanishi va yoppasiga sarg‘ayishi, barglaming to’kila boshlashi,
barglaming batamom to‘kilishi, qishki tinim muddati o‘rganiladi.Kuzatiladigan
daraxtlardagi shira harakati daraxt tanasini chuqur kesish orqali aniqlanadi.
Kesilgan joyda tomchilar paydo bo’lishi shira harakati boshlangan kun sifatida
kuzatish jurnalida qayd etiladi.Fenokuzatishlar bir yoki bir guruh daraxtlar ustida
o’tkazilishi mumkin. Muayyan geografik hududda daraxt turining fenologik
fazalarini yaqqol ko’rish uchun ulami fenologik spektri ko’rinishida tasvirlash
maqsadga muvofiqdir. Fenologik kuzatishlar o’rmon xo’jaligini
ko’kalamzorlashtirish va o’simliklarning gullash davomiyligini o’rganib aholi
o’rtasida allergiya kasalliklarining oldini olishda muhim ilmiy va amaliy
ahamiyatga egadir. Fenologik kuzatishlar daraxtlarda umumiy va yillik rivojlanish
davrlarga bo’lib o’rganiladi. Biz yillik fenologik kuzatishlarni Magnolia
grandiflora, Magnolia lilioflora, Liriodendron tulipifera, Cercis siliquastrum,
Aesculus hippocastanum, Taxus baccata Ginkgo biloba kabi o’simliklarda olib
borganimizda, Magnolia grandiflorada vegetatsiyani boshlanishi fevral oyining 3-
dekadasidan boshlanishi aniqlandi. Mart oyining 1-dekadasidan barg hosil bo’lishi
61](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_61.png)
![boshlanib, aprel oyini 3-dekadasigacha davom etadi. Aprel oyining 3-dekadasini
o’rtalaridan may oyini 2-dekadasini oxirlarigacha davom etganligi kuzatildi. May
oyini 2-dekadasini o’rtalaridan mevaga kirishi boshlanib, iyul oyini 3-
dekadasigacha davom etishi kuzatildi. Mevalarni yetilishi esa iyul oyini 2-
dekadasidan sentabr oyining 3-dekadasigacha davom etadi. Barglarning to’kilishi
esa avgust oyining 3-dekadasidan boshlanib, noyabr oyining 2-dekadasigacha
davom etadi va tinim davriga o’tadi.
Magnolia lilioflorada vegetatsiyani boshlanishi fevral oyining oxiri, mart
oyining boshlaridan boshlanadi. Magnolia lilioflorada Magnolia grandifloradan
farqli ravishda birinchi gul kurtaklari ochilib undan so’ng barg kurtaklari yozila
boshlaydi. Gul kurtaklarining ochilishi mart oyining 2-dekadasidan boshlanib,
aprel oyini 2-dekadasigacha davom etishi kuzatildi. Barg kurtaklarining hosil
bo’lishi mart oyining 3-dekadasini oxirlaridan boshlanib, may oyini 2-dekadasiga
qadar davom etadi. Mevaga kirishi aprel oyini 2-dekadasidan boshlanib, iyul oyini
oxiri avgust oyini 2-dekadasigacha davom etganligi kuzatildi. Mevalarning
yetilishi iyul oyining 3-dekadasidan boshlanib, sentabr oyini 3-dekadasini
oxirlarigacha davom etganligi kuzatildi. Barglarning to’kilish jarayoni sentabr
oyini 2-dekadasidan boshlanib, noyabr oyini 2-dekadasigacha davom etganligi
kuzatildi. Noyabr oyini 2-dekadasidan boshlab tinim davri boshlanishi kuzatildi.
Liriodendron tulipi ferada vegetatsiyani boshlanishi fevral oyini oxiri mart oyini
boshlaridan boshlanadi (havo haroratiga bog’liq). Barglarning hosil bo’lishi mart
oyini 1-dekadasini oxirlaridan boshlanib, may oyini 1-dekadasini oxirlarigacha
davom etadi. Gullarini ochilish jarayoni aprel oyini 3-dekadasidan iyun oyini 1-
dekadasigacha davom etadi. May oyini 3-dekadasidan boshlab mevalarni hosil
bo’lishi boshlanadi. Barglarining to’kilishi sentabr oyini 3-dekadasidan boshlab
noyabr oyini 3-dekadasigacha davom etadi.
Cercis siliquastrumni vegetatsiyasi fevral oyini oxiri mart oyini boshlaridan
boshlanadi. Cercis siliquastrumda ham mart oyini 1-dekadasidan boshlab gul
kurtaklari yozila boshlaydi. Gullari aprel oyini 2-dekadasigacha gullashda davom
62](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_62.png)
![etadi. Barglarini hosil bo’lishi aprel oyini 3-dekadasidan iyun oyini 1-
dekadasigacha davom etadi. Mevaga kirishi aprel oyini 1-dekadasidan boshlanib,
iyul oyini 3-dekadasigacha davom etishi kuzatildi. Mevalarni yetilish jarayoni iyul
oyining 2-dekadasini o’rtalaridan boshlanib, sentabr oyining 3-dekadasigacha
davom etishi kuzatiladi. Barglarning to’kilish jarayoni sentabr oyining 2-
dekadasidan noyabr oyining o’rtalarigacha davom etganligi aniqlandi va shundan
keyin tinim davri boshlanadi. Aesculus hippocastanumda vegetatsiyani boshlanishi
fevral oyini oxiri mart oyini boshlaridan boshlanadi. Barg kurtaklarini ochilishi
mart oyini 2-dekadasidan aprel oyini 2-dekadasigacha davom etadi. Gullarining
ochilishi aprel oyini 2-dekadasidan boshlanadi va may oyini 2-dekadasigacha
davom etadi. Mevaga kirishi may oyini 2-dekadasidan boshlanadi va avgust oyini
2-dekadasigacha davom etganligi kuzatildi. Mevalarning yetilishi avgust oyini 1-
dekadasidan boshlanib, oktabr oyini 2-dekadasigacha davom etadi. Sentabr oyini
3-dekadasini o’rtalaridan boshlab barglarining to’kilish jarayoni sodir bo’ladi.
Undan so’ng tinim davri boshlanishi kuzatildi.
Ginkgo bilobada ham vegetatsiyasi fevral oyini oxiri mart oyini boshlaridan
boshlanadi. Ginkgo bilobada barglarini hosil bo’lishi mart oyini 2-dekadasidan
boshlanib, may oyini 2- dekadasigacha davom etganligi kuzatildi. Generativ
organlarini hosil bo’lishi may oyining 1-dekadasidan boshlanadi, yani may oyini
boshlaridan boshlab iyun oyini o’rtalarigacha davom etadi. Mevaga kirishi iyun
oyidan boshlanib, avgust oyini 3-dekadasigacha davom etadi. Mevalarning
yetilishi avgust oyini 3-dekadasidan boshlab oktabr oyining 1-dekadasigacha
davom etganligini kuzatish mumkin. Barglarning to’kilishi oktabr oyini 1-
dekadasidan boshlab to noyabr oyini oxirlarigacha davom etadi. Undan so’ng tinim
davri boshlanadi.
3.4. Allergiya chaqiruvchi o‘simliklar dan ximoyalanish isti q bollari
63](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_63.png)
![Aholi orasida allergiya kasalliklarini keltirib chiqaruvchi o'simliklar gul
changlaridan ximoyalanish uchun tavsiyalar:
1. Yomg'irdan keyin (bu gulchangni o'ldiradi) yoki havo namligi yuqori
bo'lganda ko'chaga chiqishga harakat qiling: chunki bu vaqtda gulchangining
qobig’idan chiqishi qiyinroq. Taxminan soat 11:00 dan 18:00 gacha yurishdan
bosh tortish yaxshidir - bu vaqtda gulchanglarning kontsentratsiyasi eng yuqori;
2. Niqob taqing - endi bu hech kimni ajablantirmaydi ham. Quyosh
ko'zoynaklarini taqing. Avtomobil oynalarini ochmang;
3. Uyga qaytgach, ochiq terini sovun bilan yuvib, tomoq va burunni
yuving;
4. Doimiy ravishda nam tozalashni amalga oshiring, uyda namlagichlar,
havo tozalagichlar yoki filtrli konditsionerlardan foydalaning;
5. Saqlash vaqtida tashqi kiyimni boshqa kiyimlar bilan aralash qilmang;
6. Xonani ventilyatsiya qilishda chang va gulchanglarni ushlab turish
uchun derazaga nam latta osib qo'ying;
7. Polen va oziq-ovqat allergenlariga o'zaro ta'sir qilish xavfi mavjud
bo'lganligi sababli, parhezga rioya qilish foydali bo'ladi. Agar daraxt
gulchanglariga allergiyangiz bo'lsa asal, yong'oq, pomidor, kabilardan saqlaning;
8. Donli gulchanglarga allergik reaktsiyalar mavjud bo'lganda, ular o'z
ichiga olgan ovqatlar - non, xamir ovqatlar, donli mahsulotlar, sutni iste'mol
qilmaslik yaxshiroqdir;
9. Yovvoyi o'tlarning gullashi uchun allergiya paytida kungaboqar urug'lari
va ulardan tayyorlangan mahsulotlar (yog', holva), ba'zi sabzavotlar, asal, sitrus
mevalarini iste'mol qilmaslik tavsiya etiladi.
Allergiyani davolashda asosiy narsa tanadagi reaktsiyalarni keltirib
chiqaradigan moddalar bilan aloqa qilishni minimallashtirishdir. O'rtacha va og'ir
allergiya bilan kurashish uchun antigistaminlar, immunokorrektorlar va
enterosorbentlar qo'llaniladi. Ko'z va burunning shilliq qavatining yallig'lanishi
antiallergik va antiflogistik xususiyatlarga ega bo'lgan tomchilar yordamida
64](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_64.png)
![chiqariladi. Allergiyani bu nafaqat tananing charchashiga, balki xavfli
kasalliklarning paydo bo'lishiga olib kelishi mumkin - ekzema, astma, gemolitik
anemiya kabi kasallik va boshqalar
XULOSALAR
1. Mavzu bo‘yicha ilmiy adabiyotlardan foydalangan holda Samarqand shahridagi
manzarali o‘simliklar ning ro‘yxati, taksanomik taxlil qilindi.
2. Samarqand shahrida o’sadigan manzarali daraxtlardan 50 dan ziyod
gulchanglari kolleksiyasi tashkil etildi.
3. Gulchanglarini mikroskopda morfologik xususiyatlarini oilalar kesimida
o‘rganildi va tahlil qilindi. O’simlik gulchanglari oilalar kesimida bir biridan shakli
va o’lchami bo’yicha farq qiladi.
4. O‘simlik gulchanglarining ayrimlari axoli orasida turli xil allerik (pollinoz)
kasalliklarini keltirib chiqaradi. Buning belgilari bo‘lib, ko‘z va teridagi qishish,
burun shilliq qavatining shishishi tufayli burun bitishi va boshqalar kuzatiladi
65](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_65.png)
![TAVSIYALAR
Magistrlik dissertatsiyasining ma’lumotlarni umumta’lim maktablar,
akademik litsey va kollejlarda botanika va tibbiyorga oid kabi fanlarni o’qitishda
qo’shimcha ma’lumotlar sifatida foydalanish mumkin.
Magistrlik dissertatsiyasining ma’lumotlarni sog’lomlashtirish,
allergalogiya, immunologiya sohasida ish olib borayotgan tibbiyot xodimlariga
taqdim etish.
66](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_66.png)
![FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATLARI
1. Авдеева Е . В . Зеленые насаждения в мониторинге окружающей среды
крупного промышленного города : дис . … доктора с .- х . наук . Красноярск,
2008. – 382 с.
2. Авдеева Е.В. Специфика роста древесных растений в условиях городской
среды // Вестник КрасГАУ. 2008. №4. - С. 182-186.
3. Акатов П.В. Реакция растений на рост концентрации углекислого газа в
атмосфере // Живые и биокосные системы. - 2013. - № 5 [Электронный
ресурс]. -URL: http:// www.jbks.ru/archive/issue5/article-14 (дата обращения:
10.04.2018).
4. Алексеев А.С. Радиальный прирост деревьев и древостоев в условиях
атмосферного загрязнения // Лесоведение. 1993. № 4. С. 66-70.
5. Артюховский А.К. Санитарно-гигиенические и лечебные свойства леса.
Воронеж: Изд-во ВГУ, 1985. – 104 с.
67](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_67.png)
![6. Атрохин В.Г., Власюк В.Н. Окружающая среда и лесное хозяйство.
Пушкино, 1984. - 74 с.
7. Барахтенова Л.А., Николаевский В.С. Влияние сернистого газа на
фотосинтез растений. – Новосибирск, 1988. – 85 с.
8. Бастаева Г.Т., Колтунова А.И. Влияние техногенного загрязнения на
радиальный прирост искусственных насаждений // Известия Оренбургского
государственного аграрного университета. 2006. № 4. - С. 217-219.
9. Белов С.В. Количественная оценка гигиенической роли леса и нормы лесов
зеленых зон: Методическое пособие / С.В. Белов. – Л.: ЛенНИИЛХ,
ротапринт ВЗЛТИ, 1964. – 65 с.
10. Болховитина М.М. Исследование влияния зеленых насаждений на
снижение шума городских территорий: Автореф. дис. ... канд. с.-х. наук /
М.М. Болховитина – Л., 1977. – 22 с.
11. Бухарина И. Л., Журавлева А.Н., Болышова О.Г. Городские насаждения:
экологический аспект: монография / И.Л. Бухарина, А.Н. Журавлева, О.Г.
Болышова – Ижевск: Изд-во «Удмуртский университет», 2012. – 206 с.
12. Васильев С.В., Чепик Ф.А. Рост и состояние древесных растений в
городских условиях // Материалы всеросс. науч. конф. «Фундаментальные и
прикладные проблемы ботаники в начале XXI века». – Петрозаводск:
Карельский научный центр, 2008. – С. 194-196.
13. Васильев Ю.И., Сажин А.Н. Пылезадерживающая эффективность лесных
полос // Экология защитных лесонасаждений: Бюл. ВНИАЛМИ. - Волгоград,
1986. - Вып. 1 (42). - С. 41-44.
14. Витгефт А.Е. Действие фитонцидов хвойных растений на возбудителя
дифтерии / А.Е. Витгефт // Сб. научн. трудов «Фитонциды, их роль в природе
и значение для медицины». – М.: АМН СССР, 1952. – С. 225-229.
15. Волобуева Е.И. Влияние аэротехногенных загрязнений на состояние
дубовых лесов Северо-Западного Кавказа: Дисс. … канд. с.-х. наук. Майкпоп,
2002. – 148 с.
68](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_68.png)
![16. Григорьева М.В. Фитонцидные свойства насаждений лесопарковой части
зеленой зоны города Воронежа: Диссертация ... кандидата биологических
наук: 11.00.11. - Воронеж, 2000. - 262 с.
17. Демаков Ю.П. Изменчивость и классификация форм кривых хода роста
деревьев в онтогенезе // Известия ВУЗов. Лесной журнал. 2002. № 4. - С. 33-
40.
18. Ерохина В.И. Озеленение населенных мест: Справочник / В.И. Ерохина. -
М.:Стройиздат, 1987. - 480 с.
19. Капелькина Л.П. Причины гибели зеленых насаждений в городской среде
(на примере Санкт-Петербурга) // Экология урбанизированных территорий.
2016. № 3. - С. 62-65.
20. Колесниченко М.В. О взаимовлиянии древесных растений посредством
фитонцидов // Тез. докл. VII совещ. по проблеме фитонцидов. Киев: Наукова
думка, 1975. – С. 46-47.
21. Кретинин В.М., Селянина З.М. Задержание пыли листьями деревьев и
кустарников и ее накопление в светло-каштановых почвах под лесными
полосами //Почвоведение. – 2006. – №3. – С. 373-377.
22. Литвинова Л.И. Роль летучих фитонцидов растений в очищении
атмосферного воздуха от некоторых токсичных выбросов предприятий и
автотранспорта // Гигиена и санитария. − 1982. − № 4. − С. 13-16.
23. Неверова О.А., Колмогорова Е.Ю. Древесные растения и
урбанизированная среда: экологические __________и биотехнологические
аспекты. – Новосибирск: Наука, 2003. – 222 с.
24. . Подзоров Н.В. Пылезадерживающая роль насаждений / Н.В. Подзоров //
Лесное хозяйство. - 1967. № 6. - С. 39-40.
25. Росторгуев Л.И. Опыт культуры клена в Лесной опытной даче ТСХА:
автореферат дис. ... кандидата сельскохозяйственных наук. – Москва, 1955. -
24 с.
69](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_69.png)
![26. Токин Б.П. Целебные яды растений: повесть о фитонцидах / Б. П. Токин. -
Л.:Лениздат, 1967. - 288 с.
27. Эйтинген Г.Р. Влияние густоты на рост насаждения / Г.Р. Эйтинген //
Лесной журнал. 1918. - № 6-8. - С. 241-276.
28. Адо, А. Д. Частная аллергология [Текст] / А. Д. Адо. – М. : Медицина,
1976. – 512 с.
29. Аллергия у детей: от теории – к практике [Текст] / под ред. Л. С.
Намазовой-Барановой ; Союз педиатров России, Науч. центр здоровья
детей РАМН. – Москва : Союз педиатров России, 2011. – 667 с. : ил.
30. Аллергология [Электронный ресурс]. – Электрон. дан. – [Москва] :
NYCOMED, cop. 2008– . – Режим доступа: http://www.allergology.ru. – Загл. с
экрана.
31. Аллергология и иммунология [Текст] / ред. А. А. Баранова, Р. М.
Хаитова. – Москва : Союз педиатров России, 2008. – 246, [1] с.
32. Астафьева, Н. Г. Пыльцевая аллергия в Саратовской области [Текст] / Н.
Г. Астафьева, Е. Н. Удовиченко, И. В. Гамова, И. А. Перфилова, Д. Ю.
Кобзев // Российский аллергологический журнал. – № 1. – 2010. – С. 17–25.
33. Балаболкин, И. И. Влияние экологических факторов на
распространенность и течение аллергических болезней у детей [Текст] / И. И.
Балаболкин, А. А. Ефимова, Н. В. Авдеенко, М. М. Бржезовский, Е. В.
Иродова, В. Б. Гервазиева // Иммунология. – 1991. – № 4. – С. 34–36.
34. Бокиджонов, Г. К. Распространенность поллинозов у взрослого населения
в северном Таджикистане [Текст] / Г. К. Бокиджонов, М. Н. Джураев, Н. И.
Каримова // Здравоохранение Таджикистана. – 2014. – № 4 (323). – С. 5–10.
35. 12. Боков, Д. О. Аллергенный профиль полного экстракта пыльцы березы
(Betula Pendula ROTH): изучение методологических подходов к
идентификации и количественному определению мажорного белка Bet v 1
методом ВЭЖХ/МС/МС [Текст] / Д. О. Боков, В. В. Смирнов // Химия
растительного сырья. – 2014. – № 2. – С. 213–218.
70](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_70.png)
![36. Вахнина, О. А. Пыльцевая аллергия в Республике Коми : клинико-
эпидемиологическое исследование [Текст] : автореф. дис. ... канд. мед. наук :
14.03.09 / О. А. Вахнина. – Москва, 2016. – 22 с.
37. Гамова, И. В. Пыльцевой мониторинг: сравнительный анализ пыления
деревьев в Центральном и Поволжском регионах Башкортостан [Текст] / И.
В. Гамова, Ю. Р. Логунова, Е. А. Петранина, О. К. Холдаенко //Перспективы
развития современной медицины : сборник научных трудов по итогам
международной научно-практической конференции, Воронеж, 8 дек. 2014 г.
– Воронеж, 2014. – С. 56–59.
38. Гурина, Н. С. Аэропалинологические исследования и региональные
особенности поллинозов [Текст] : дис. ... канд. биол. наук : 03.00.05 / Н. С.
Гурина. – Саратов, 1978. – 144 с.
39. Димитриев, А. В. О находках карантинного сорняка амброзии
трехраздельной Ambrosia trifida L. в Чувашской республике [Текст] /А. В.
Димитриев, Е. И. Коноваленко // Научные труды Государственного
природного заповедника «Присурский». – 2013. – Т. 28. – С. 51–52.
40. Изучение динамики пыльцевого дождя в связи с проблемой
палинологического мониторинга атмосферы [Электронный ресурс] : [краткий
отчет по] НИР / рук. НИР Н. Р. Мейер-Меликян, участники НИР: И. Ю.
Бовина, Г. П. Гапочка, С. В. Полевова, Е. Э. Северова // Российский фонд
фундаментальных исследований. – Электрон. дан. – Москва : РФФИ, cop.
1997–2018 – Режим доступа: http://www.rfbr.ru/rffi/ru/project_search/o_146570 .
– Загл. с экрана.
41. Кавеленова, Л. М. К методологии использования городской
растительности в биомониторинге условий урбосреды [Текст] / Л. М.
Кавеленова // Известия Самарского научного центра Российской академии
наук. – 2002. – Т. 4, № 2. – С. 228–238.
71](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_71.png)
![42. Кавеленова, Л. М. Экологические основы теории и практики системы
фитомониторинга урбосреды в условиях лесостепи [Текст] : дис. ... д–ра
биол. наук : 03.00.16 / Л. М. Кавеленова. – Самара, 2003. – 399 с.
43. Лусс, Л. В. Аллергия – болезнь цивилизации: эпидемиология, факторы
риска, этиология, классификация, механизмы развития [Текст] /Л. В. Лусс //
Consilium Medicum . – 2002. – Т. 2, № 2. – С. 3–13.
44. Мейер-Меликян, Н. Р. Принципы и методы аэропалинологических
исследований [Текст] / Н. Р. Мейер-Меликян, Е. Э. Северова, Г. П. Гапочка,
С. В. Полевова, П. И. Токарев, И. Ю. Бовина. – Москва, 1999. – 48 с.
45. Почуева, Н. Н. Этиология поллинозов в Стерлитамакском районе
республики Башкортостан [Текст] / Н. Н. Почуева, Р. Г. Курманов // Вестник
Башкирского университета. – 2013. – Т. 18, № 3. – С. 1034–1036.
46. Рябчинская, Н. А. Палинологический мониторинг аэрозолей
биологического происхождения воздушного пространства Барнаула [Текст] /
Н. А. Рябчинская // Труды молодых ученых Алтайского государственного
университета. – 2014. – № 11. – С. 142–145.
72](/data/documents/f9ea6b2e-2830-4eb4-a343-6e5665f3bfea/page_72.png)
SAMARQAND SHAHRINING MANZARALI DARAXTLARI VA ULARNING FENOLOGIYASI VA GUL CHANGLARINING TASNIFI MUNDARIJA Kirish…………………………………………………………………....……....…3 I- BOB. ADABIYOTLAR SHARHI 1.1. Samarqand shahar i ning tabiiy sharoiti .........................…… ………………8 1.2. Palinologiya fani tugrisida umumiy tushuncha …………………………….10 1.3. O’simlik g ul changini ng tuzilishi va rivojlanishi ……………………………15 II-BOB. TADQIQOT SHAROITLARI, OB’EKTI VA USLUBLARI 2.1. Tadqiqot sharoitlari……………………………………………………..…22 2.2. Tadqiqot ob’ektlari…………………………………………...……………....23 2.3. Tadqiqot uslublari………………………………………………...…..……... 35 III- BOB. TADQIQOT NATIJALARI 3.1. Samarqand shahar manzarali daraxtlar ning ro‘yxati, taksanomik taxlili, shahar xududi b o’ yicha tar q alishi ………………………………………….......................39 3.2. Samarqand shaharida o’sadigan manzarali daraxtlar ning fenologiyasi ………50 3.3. Samarqand shaharida o’sadigan manzarali daraxtlar gul changlarining morfologik tasnifi ……….……………………………………………………….56 3.4. Gul changini inson organizimiga ijobiy va salbiy tasiri ...................... ……59 XULOSALAR …………………………….…………………………….…..…61 TAVSIYALAR …………………… …..………………………………….……62 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATLARI …………….....….63 1
Kirish Mavzuning dolzarbligi : Tabiatdagi barcha tirik mavjudotlarni o‘simliklar olamisiz tasavvur etib bo‘lmaydi. O‘simliklar qadim zamonlardan shu kunga qadar tabiatda va insonlar xayotida katta rol o‘ynab kelmoqda. O‘simliklar o‘yimiz derazasida, stolimiz ustida, xovlimiz atrofida, ko‘chalarda, bog‘larda hiyobonlarda insonlarga estetik zavq beradi. Manzarali o‘simliklar shahar va qishloqlarni ko‘kalamzorlashtirish, istiroxat bog‘lari, ishlab chiqarish binolari va turar joylarni bezatish uchun o‘stiriladi. Manzarali daraxtlar chiroyi, barglari, gullari, mevalar rangi, tanasining g‘aroyib shakllari (shoxlari osilgan, soyabonsimon, ustunsimon) bilan tavsiflanadi. Ko‘pgina daraxt va butalar h avoda uchib yuruvchi modda fitonsidlarni ajratib chiqaradi. Bu esa havodagi mikroblarni faolligini bir necha marttaga kuchsizlantiradi. Inson va tabiat bir - biri bilan chambarchas bog’liq. Shahar va qishloqlarda turli bog’lar, parklar, dam olish maskanlari barpo qilinmoqda. Moddiy va ma’naviy o’sish madaniy hordiq chiqarish, qishloqlarni obodanlashtirish, turli tuman qurilishlar va ular atrofini ko’kalamzorlashtirish ishlariga katta ahamiyat berilmoqda. [ 12, 25 ]. Shahar sharoitida o’simlik dunyosining salomatlikni saqlashdagi roli bebaholigini ko’pchilik yaxshi bilishadi. O’simlik dunyosi daryolarimizning sersuvligini, yerlarimizning namligini saqlashda, yer ko’chishining oldini olishda juda kata ahamiyatga ega. U – hayvonot dunyosiga boshpana, inson va hayvonlar uchun oziq-ovqat manbai, aholi uchun hordiq chiqaradigan saylgoh. Hayot uchun bebaho oksigan ishlab chiqaruvchi «fabrika».[ 13, 18 ] Shahar sharoitida o‘simliklarning bo‘lishi albatta aholining yashashi va salomatligi uchun qo‘laylik yaratadi va ular ahvolini yaxshilaydi. S h u bilan birga bir qancha a llergik kasalliklarni ng keng tarqalishi ga xam sabab bo‘ladi. O‘simlik 2
changlari, zamburug‘ sporalari asosiy allergen sifatida qaraladi. Bular oqibatida pollinoz kasalliklari kelib chiqadi. Sanoatning rivojlanishi atrof - muhitni ifloslantirishiga, havo va suv havzalarini ayerozol va gaz shaklidagi chiqindilarni zavod, fabrika issiqlik elektr stansiyalari, isitish tarmoqlari, avtomobillar ko’proq chiqaradilar, bu esa odamlarning sog’ligiga salbiy ta’sir ko’rsatadi, ayniqsa O’zbekistonning keskin kontinental iqlimida bu yaqqol ko’zga tashlanadi.Bu muammo xalqaro axamiyatga yegadir. O‘simlik dunyosining beminnat xizmati faqat is gazini qabul qilib, toza kislorodga aylantirib berishi bilan emas, havo tarkibidagi ko‘plab kasallik tarqatuvchi mikroblarni zararsizlantirib beruvchi fitonsid moddalar ajratishi bilan ham ahamiyatlidir. Shu bilan bir qatorda hozirgi zamonda atrof muhitning ifloslanishi aholi salomatligiga jiddiy tasir ko‘rsatmoqda. S h u maqsadda butun dunyoda tabiiy atmosfera havosining tarkibini o‘rganish va monitoring etish tizimi zarurligi aniqlanmoqda. Malumki atmosferaning havo tarkibi turli xil changlardan biologik ximik zarrachalardan tarkib topgan. Bularning h ammasi inson salomatligi uchun juda katta tasir etuvchi omil sifatida qaralmoqda. XXII asrning ikkinchi yarmidan boshlab Evropa mamlakatlarida allergik kasalliklarni keltirib chiqaradigan atmosfera havosi o‘rganilib kelinmoqda. Hozirgi vaqtda o‘simlik changlari aholi salomatligiga jiddiy zarar etkazdirmoqda va aynan shu maqsadda yirik industrial aeropalinologik tadqiqotlar olib borilmoqda. Shifokorlarning malumotlariga ko‘ra pollinoz kasalligi oqibatida 35%-52% insonlarda allergik rinit, bronxit, traxit, astma kabi kasalliklarga aylanishi tasdiqlangan. A e ropalinologiya - kam o‘rg an i l gan zamonaviy biologiya sohasi bo‘lib, unda atmosfera tarkibidagi chang donalari va o‘simlik sporalari o‘rganiladi . Biologiyaning bu bo‘limi "aerobiologiya" 30-yillarda taklif qilingan. Keyinchalik bu atama kengaytirildi va h ozirgi vaqtda a e robiolo giya fani barcha ob’ektlarni o‘z ichiga oladi . Y a ni atmosferada mavjud bo‘lgan biologik zarralar: viruslar, bakteriyalar, suv o‘tlari, zamburug‘lar, sporalar, gulchanglar, o‘simliklar, 3
hasharotlar, va boshqalar . Bundan tashqari tirik organizmlar xayotiga tasir qiluvchi abiotik zarralar va gazlar (tutun, chang va boshqalar) . Xozirgi vaqtda aerobiologik doirasida ko‘rib chiqilayotgan organizmlar qatoriga o‘simlik gul changlarini olish mumkin. O‘simlik gul changlarini o‘rganish qanchalik qo‘lay yoki aksincha va insonlar salomatligi uchun xavfli ekanligini bilish dolzarb muammolardan bo‘lib qolmoqda. Gul changiga sezgirlik insonlar ichida yildan yilga oshib bormoqda. Epidemiologik tadqiqotlar ma’lumotlari shuni ko‘rsatadiki, 5-30% umumiy populyatsiyadagi odamlar polen allergiyasidan aziyat chekishadi. Pichan isitmasidan Evropa aholisining taxminan 15-20% zarar kuradi. Angliya aholisi orasida keng tarqalgan allergik kasalliklar o‘rtacha 16%, Daniyada 19%, Germaniyada 13-17% ni tashkil qiladi. O‘zbekistonda esa o‘tkazilgan epidemiologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki allergik kasalliklar bilan chalinishi 25-35% ni tashkil qiladi. So‘nggi malumotlarga ko‘ra, O‘zbekistonda bolalarning taxminan 8-15%, katta yoshdagi aholining 35% ni tashkil qiladi. SHu sababli, aeropolinologik tadqiqotlar hozirgi vaqtda dolzarbdir . M intaqaviy va floristik xususiyatlar , o‘ziga xos tur tarkibi , o‘simliklarning gullash vaqti va ketma ketligi, gulchang xosildorligi, havodagi changlarning sifat va miqdor tarkibiga qarab kasallikning namoyon bo‘lish xarakterini tushunish zarur. Polen donalari o‘zlariga biologik bo‘lmagan turli xil zarralar, chang va turli xil ifloslantiruvchi moddalarni uzoq masofalarga olib yurishi mumkin. Atrof muxit tasiri ostida polen donalari katta o‘zgarishlarga duch kelishi mumkin, bu esa inson organizmining allergik reaksiyalarga nisbatan javobining ko‘chayishiga olib keladi. Shuningdek xozirgi kunda allergen o‘simliklarni ko‘zatish va o‘rganish ayniqsa shaxar va tumanlar miqiyosida muxim xisoblanadi. Tadqiqot maqsadi: Samarqand shahrida o’sadigan manzarali daraxtlarning ro‘yxati, taksanomik tarkibi va shahar xududi bo’yicha tarqalishini, fenologiyasini va manzarali daraxtlar gulchanglarining morfologiyasini o’raganish. 4
Tadqiqot vazifalari: Samarqand shahrida o’sadigan manzarali daraxtlarning turlar tarkibini aniqlash va o‘rganish bo‘yicha qo‘yidagi vazifalar talab qilinadi: - Mavzu bo‘yicha ilmiy adabiyotlardan va internet tarmogidan ma’lumotlar to‘plash va taxlil qilish; - Samarqand shahrida o’sadigan manzarali daraxtlarning va gulchanglarining morfologiyasini o’raganish o‘simlik turlarini aniqlash va ro‘yxatini tuzish; - Samarqand shahrida o’sadigan manzarali daraxtlar gulchanglarining morfologik xususiyatlarini o‘rganish va ta h lil qilish; - Manzarali daraxtlar gulchanglarining aholi salomatligidagi xususiyatlari o‘rganish. Tadqiqot predmeti va ob’ekti : Tadqiqot predmeti sifatida Samarqand shahrida tarqalgan manzarali daraxtlarning taksanomiyasi, m a fologiyasi, ularning gullash biologiyasi va gul changlarining hosil bo‘lish jarayoniga qaratilgan. Samarqand shahri sharoitida manzarali daraxtlar tadqiqot ob’ekti sifatida tanlandi: Bular Sharq sauri , Qrim qarag’ayi , Botqoq savri , Arizona sarvi , Virjin archasi, Zarafshon archasi , Oddiy qoraqarag’ay , Semyonov zarangi, Soxta kashtan, Sho y i akatsiya, Turkiston qayini, Shamshod, Catalpa, Arg‘uvon, Oddiy shumtol, Lola daraxti, Yirik gulli Magnoliya, Eman, Totim, Akatsiya, Majnuntol, Yapon soforasi, Yurakbarg jo’ka, Qayrag‘och kabilar. Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati: Samarqand shahrida gi manzarali daraxt larning taksanomiyasi o’rganildi va fenologiyasi tuzib chiqildi. Tadqiqotlar natijasida manzarali daraxt larning gulchanglari morfologik tuzilish lari aniqlandi Ishning aprobasiyasi. Tadqiqot natijalari quyidagi ilmiy konferensiyalarda va anjumanlarda muhokama qilindi. Dissertatsiya mavzusi bo’yicha quyidagi ishlar chop etilgan: 5