GLOBAL VA REGIONAL EKOLOGIK MUAMMOLAR
![GLOBAL VA REGIONAL EKOLOGIK MUAMMOLAR
Reja:
1. Cho‘llashish jarayoni va unga qarshi kurash
2.Atmosfera ifloslanishi va atrof-muhit.
3. Gidrosfera va uni ifloslantiruvchi omillar](/data/documents/d9183421-b1c6-4563-b16a-d8acc4017c43/page_1.png)
![1.Cho‘llashish jarayoni va unga qarshi kurash
Xalqaro ilmiy jamoatchilikning e’tirof etishicha, cho‘llanish dunyoning
barcha regionlaridagi mamlakatlar uchun juda ham katta iqtisodiy, sosial va
yekologik muammo bo‘lib hisoblanadi. Hozirgi davrning eng keskin global
muammolaridan biri yekologik tizimga antropogen yukning oshib borishi
natijasida deyarli barcha turdagi landshaft majmualarining degradatsiyalashib
borishidir.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan ishlab chiqilgan va qabul
qilingan Xalqaro Konvensiyada cho‘llanish jarayoniga shunday ta’rif
berilgan: «cho‘llanish qurg‘oqchil, chala qurg‘oqchil va quruq gumidyoni
rayonlarda turli xil omillarning, iqlim o‘zgarishi va inson faoliyati ta’siri
natijasida yerlarning degredatsiyalanishidir». (O‘zbekiston Respublikasida
cho‘llanishga qarshi kurashish harakatining Milliy dasturi, 1999, 3-bet).
Shuning uchun Birlashgan Millatlar Tashkilotining Hukumatlararo qo‘mitasi
tomonidan cho‘llanishga qarshi kurashish va qurg‘oqchilikni yumshatish
bo‘yicha 1994 yil 17 iyunda Parijda Konvensiya qabul qilindi. O‘zbekiston
Respublikasi ham cho‘llanish va qurg‘oqchilik oqibatlariga qarshi
kurashishning muhimligini ye’tiborga olib, 1995 yilda cho‘llanishga qarshi
kurashish Xalqaro Konvensiyaga qo‘shildi. Hozirgi kunda bu Konvensiyaga
qo‘shilgan mamlakatlarning soni 139 tadan oshdi.
Cho‘llanish – bu atrof muhitdagi yekotizimlarning unumdor yerlar
hosilining kamayishi, degredatsiyalanishi, iqlimning quruqlashishi, cho‘l
hududlarining kengayishi va hakozo. O‘rta Osiyo hududida cho‘llanish
jarayonini quyidagicha ta’riflashimiz mumkin: cho‘llanish butun insoniyat
tarixi davomida kuzatilmoqda; ekologik o‘zgarishlarni yuzaga keltirishda
tabiiy omillar bilan birgalikda antropogen omillarning o‘rni ham muhim
bo‘lib sanaladi; cho‘llanish asta-sekin rivojlanuvchi jarayon bo‘lib
hisoblanadi va albatta shamol yeroziyasi, bir xil bo‘lmagan relef shakllariga,](/data/documents/d9183421-b1c6-4563-b16a-d8acc4017c43/page_2.png)
![ko‘chib yuruvchi qumlar harakati, qum tepaliklarining hujumiga bog‘liq
holatda rivoj topadi.
Cho‘llanish jarayonini o‘z navbatida tarixiy ikkita davrga ajratish
mumkin: qadimgi va hozirgi davr. O‘rta Osiyo cho‘llari cho‘llanishining
qadimgi davri so‘nggi yuz yillikni o‘z ichiga oladi. Turli shahar va
qishloqlarning ayrim joylarida olib borilgan ilmiy tadqiqot natijalari shuni
ko‘rsatadiki, ular qadimda cho‘l hududlari bo‘lib hisoblanmagan. Chunonchi,
qadimgi davrning cho‘llanish jarayoni sabablari juda murakkab va bir xilda
bo‘lmasdan uzoq davom yetgan. Hozirgi davr cho‘llanish jarayoni oxirgi
yellik yilni qamrab olib, asosan yer resurslaridan oqilona foydalanmaslik,
chorva mollari sonining ortishi, cho‘llardagi butasimon o‘simliklarning o‘tin
sifatida kesilishi, tog‘-kon sanoatining rivojlanishi, qisqasi, tabiiy va
antropogen omillar ta’sirida shakllanmoqda.
O‘zbekiston Respublikasining 70% dan ko‘proq hududi cho‘l va chala
cho‘ldan iboratligini inobatga olsak, sug‘oriladigan yerlarda sho‘rlanish,
botqoqlanish, shamol va suv yeroziyasi, yaylovlarda yer osti suvlari sathining
ko‘tarilishi, ayniqsa, Qizilqum cho‘lidagi Qoraxotin, Oyoqog‘itma, Mullali,
Mingbuloq botiqlarida cho‘llanishning oqibatlarini yaqqol ko‘rishimiz
mumkin. Natijada qishloq xo‘jaligida foydalaniladigan yerlarning
mahsuldorligi borgan sari pasayib, oziq-ovqat, yem-xashak va sanoat xom-
ashyolarini yetarli miqdorda yetishtirib berish sekinlashmoqda va
yetishtirilgan mahsulotlarning sifat ko‘psatkichlari ham pasayib bormoqda.
Vujudga kelgan yekologik vaziyatning yomonlashishi natijasida cho‘llashgan
yerlardan aholining shaharga ko‘chishi ko‘paymoqda. Bunga misol tariqasida
Mo‘ynoq rayoni aholisining o‘tgan asrimizning 70-80 yillarida ikki baravar
kamayishi (45 ming kishidan 22 ming kishiga) yaqqol misol bo‘ladi.
O‘zbekiston Hukumati Xalqaro Konvensiyada qabul qilingan yuksak
majburiyatlarga va qo‘yilgan talablarga asoslanib «O‘zbekiston](/data/documents/d9183421-b1c6-4563-b16a-d8acc4017c43/page_3.png)
![Respublikasida cho‘llanishga qarshi kurashish harakatining Milliy dasturi»ni
(«Natsionalnaya programma deystviy po borbe s opustinivaniyem v
Respubliki O‘zbekistan», 1999) ishlab chiqdi. Milliy dasturning asosiy
vazifasi O‘zbekiston hududidagi geotizimlar doirasida, xususan arid
landshaftlarda va agrolandshaftlarda sodir bo‘layotgan cho‘llanish
jarayonlarini oldini olish, ularning vujudga keltirgan oqibatlarini yumshatish,
bu borada ishlab chiqilgan bosh yo‘nalishlarni va rejalar strukturasini
boshqarishni ta’minlashdan iborat.
Cho‘llanish jarayonlari sayyoramizning katta qismida, xususan Osiyo,
Yevropa, Afrika, Avstraliya, Shimoliy va Janubiy Amerikaning ko‘p
mamlakatlarida keng tarqalgan. So‘nggi yillarda bu mudhish jarayon 110 dan
ortiq mamlakatga o‘zining salbiy ta’sirini ko‘psatib, ularning ijtimoiy
ahvoliga tahlika solib kelmoqda.
Atmosfera ifloslanishi va atrof-muhit.
Tabiatni muxofaza qilish muammosida eng birinchi o‘rinda turuvchi
muammo-bu atmofera havosini ifloslanishidan saqlash muammosi
hisoblanadi. Buning asosiy sababi shundan iboratki, atmosfera havosi-insonni
o‘rab turgan muhitdagi eng asosiy komponentlardan biri. Kislorod
organizmlarning nafas olish jarayonida, turli xildagi ishlab chiqarish
qurilmalari va dvigatellardagi yoqilg‘ining yonishi protsessidagi eng
qimmatbaho yelement hisoblanadi.
Atmosfera havosining ifloslanishi tabiiy va sun’iy bo‘lishi mumkin.
Tabiiy ifloslanishga o‘rmonlardan yong‘inlar, chang bo‘ronlar, vulkanlarning
otilishi va hokazolar kiradi. Sun’iy ifloslanishga inson xo‘jalik
faoliyatinining turlari ya’ni sanoat tarmoqlari kiradi.
Metallurgiya. Cho‘yanni yeritish va uni po‘latga aylantirish jarayonida
atmosfera havosiga turli xildagi zaharli gazlar tashlanadi. Domna gazlari
tarkibida karbonat angidrid (SO
2 ), is gazi (SO), smolalar, turli xil narsalar](/data/documents/d9183421-b1c6-4563-b16a-d8acc4017c43/page_4.png)
![bilan ifloslantiradi. Bu korxonalarning chiqindilari tarkibida rux, mishyak,
brom va boshqa zaharli changlar bor.
Neftni qazib chiqarish va neft ximiya sanoati ham atmosfera
havosining ifloslovchi manba hisoblanadi. Yoqilg‘i yoqish protsessida
havoda is gazi, karbonat angidridi tashalanadi. Masalan: 1 tonna benzin
yonganda 60 kilogramm is gazi chiqadi, 1000 ta avtomobil 1 kunda o‘rta
hisobda havoga 3,2 tonnagacha shunday gaz chiqardi. Dunyoda bir vaqtning
o‘zida 250 mln. tagacha avtomobil haraktda bo‘lsa, havoga har yili 200 mln.
tonnadan ortiq is gazi va 5 mln.tonna qo‘rg‘oshin chiqadi.
Yoqilg‘i yenergetikasi sanoati ham havoning ifloslanishiga katta hissa
qo‘shadi. Mineral yoqilg‘i tarkibida ma’lum miqdorda oltin gugurt bo‘ladi.
Oltin gugurt oksidi havo bilan birga o‘pkaga kirib, oltin gugurt kislotasini
(sulfat) hosil qiladi. Natijada nafas qisilishi, kislorod tanqisligi kasalliklariga
olib keladi.
Qurilish materiallari sanoati havoni chang bilan ifloslaydi.
Ximiya sanoati korxonalaridan chiqadigan chiqindilar turli xil. Ularning
aksariyati inson organizmi uchun zaharli. Bular qo‘yidagilar: uglerod oksidi,
azot oksidi, oltin gugurt angidridi, ammiak, xlorli va ftorli birikmalar va
hokazo.
Qishloq xo‘jaligi rayonlarida ham havo unchalik toza yemas. Qishloq
xo‘jaligida turli ximiyaviy preparatlardan foydalanish juda ko‘paygan.
Zararkunanda hasharotlar va turli xil kasalliklarga qarshi zaharli ximiyaviy
preparatlar mamlakatdagi o‘rtacha belgilangan miqdordan bir necha barovar
ko‘p ishlatiladi. Bular ichida butifos bo‘lgan. Hozir ularning o‘rnida boshqa
xil zararsizroq defoliantlar bilan almashtirildi. Har bir gektar yekin
maydoniga yiliga o‘rta hisobda 1 kilogramm pestitsid, gerbitsid, defoliantlar
to‘g‘ri keladi.](/data/documents/d9183421-b1c6-4563-b16a-d8acc4017c43/page_5.png)
![Chorvachilik korxonalarida xususan, parrandachilik va chorva mollari
fermalari ham qishloq joylarida havoni ifloslovchi manba hisoblanadi.
Fermalardan atrof muhitga amiak, oltin gugurt sulfid va boshqa sassik gazlar
tarqalishi mumkin.
Paxta tozalash zavodlaridan atmosferaga chang, momik tolalari
tarqaladi. Ular ham atrof havosining ifloslantiradi.
Bulardan tashqari atmosfera havosi radioaktiv yelementlar bilan ham
ifloslanadi.
Havoga radioaktiv moddalar uch xil yo‘l bilan o‘tishi mumkin:
A) tabiiy radioaktivlik. Bu insonning xo‘jalik faoliyati bilan bog‘liq
yemas. Kosmik nurlar va yerdagi radioaktiv yelementlarning parchalanishi
bilan bog‘liq;
B) atom dvigatellari, AYESlar, izotoplardan foydalanadigan apparat,
asbob uskunlar bilan bog‘liq bo‘lgan radioaktivlik;
V) yadro qurollarning portlashidan vujudga keladigan radioaktivlik;
Havoning ifloslanishi odam, hayvonlar organizmiga, o‘simliklar va
mikroiqlimga xilma-xil ta’sir ko‘rsatadi. Tutun, qurum, havodagi kul quyosh
nurini to‘sadi, uning tarkibini o‘zgartiradi, bulutni ko‘paytiradi, tumanli
kunlar ko‘p bo‘ladi.
Ifloslangan havo odam sog‘ligiga yomon ta’sir yetadi; bosh og‘riydi,
ko‘ngil ayniydi, tinka kuriydi, ishchanlik qobiliyati yo‘qoladi. Muhofaza
tadbirlari yaxshi yo‘lga qo‘yilmagan katta shahar va sanoat markazlari ustida
tutun va changlardan, hosil bo‘lgan «qalpoq» hosil bo‘ladi va u Quyosh
nurini to‘sadi. Ultrabinafsha nurning ancha qismi havoda tutilib qolib, raxit,
vitamin yetishmaslik kasalliklariga sabab bo‘ladi. Havo shamolsiz, tumanli
bo‘lganda havoning ifloslanishi, ayniqsa yomon ta’sir ko‘rsatadi.
Ifloslangan havo o‘simliklarga fotosintez jarayonini buzadi. Qoramollar
bo‘lgan havoda ozib ketadi. Oltingugurt birikmalarining havoda ko‘payib](/data/documents/d9183421-b1c6-4563-b16a-d8acc4017c43/page_6.png)
![ketishi metallarda karroziya jarayonini, binolarning yemirilishini, madaniy va
tarixiy obidalar va haykallarning yemirilishini sanoat asbob-uskunalarining
va metallar sifatining pasayishini tezlashtiradi. Atrof muhitga rux
miqdorining ko‘payishi miyaga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Bolalarda aqlning tormozlanishi, markaziy nerv sistemalarining buzilishi
kuzatiladi. Buyrak, jigar va boshqa organlar ham zarar ko‘padi.
Atmosferaning ifloslanishi, oqibatida bir necha xil ekologik muammolar
kelib chiqadi.
Parnikli holat - bu havoda turli xil oksid gazlarning ko‘payishi
natijasida hosil bo‘ladigan holat, ya’ni havoning isishi. Bu muammo global
muammolar qatoriga kiradi. Oxirgi yillarda bu muammo juda ko‘p
olimlarning diqqatini o‘ziga jalb qilmoqda. Hozirgi vaqtda havo harorati
o‘rtacha har yili 1 0
ga oshmoqda. Bu yesa yildan-yilga oshib, yomon
oqibatlarga olib kelishi mumkin. Birinchidan millionlab kamayadi,
aholdining migratsiyasi ko‘payadi.
AQSH olimlarining ma’lumotlariga ko‘pa, 1988 yilgi qo‘rg‘oqchilik
ham «parnikli holat» bilan bog‘liq. Iqlimning global isishi qorlarning yerta
yerishiga olib keladi, natijada turoq quyosh nurlarini ko‘proq yutadi, bu yesa
tuproq tarkibida namning yerta qochishiga olib keladi. Bundan tashqari nam
havo massalari shimolga tomon boradi. bu yesa yog‘ingarchilikning kam
bo‘lishiga olib keladi.
Ozon qatlamining buzilishi – yer yuzi iqlimining global isishiga olib
keladigan asosiy omillardan biri. Ozon-uch atomli kislorod molekulasi-yer
yuzidan 10 km dan to 25 km gacha tarqalgan. Bu miqdor tropiklarda va
kutublarda o‘zgaradi. Bu qatlam yer yuzini quyoshdan keluvchi
radiatsiyalardan saqlovchi filtr hisoblanadi.
Ozon qatlami Quyoshdan keluvchi ultrabinafsha nurlarni o‘zida ushlab
qoladi, kosmosga qaytaradi.](/data/documents/d9183421-b1c6-4563-b16a-d8acc4017c43/page_7.png)
![Ozon qatlamiga xavf tug‘diruvchi ximiyaviy elementlar gruppasi xlor-
ftor-uglerod ( XFU) deb nomlanadi. Bu gruppa elementlar 1928 yilda
topilgan bo‘lib, ishlab chiqarishda ishlatishda juda qulay hisoblanadi.
Atmosferaga tashlangan bu elementlar yuqoriga ko‘tarilib, ozon yelementi
bilan reaksiyaga kiradi. Buning natijasida ozon oddiy kislorodga aylanib
qoladi. Ozon qatlamidagi birinchi tuynuk Antraktida ustida 80-yillarda
kuzatilgan. Bu tuynuk 1987 yilda eng katta hajmda kuzatilgan.
Xlor atmosferada 75-110 yilgacha saqlanadi. Amerikalik olim Robert
Uotsonning fikricha, XFUlarni ishlab chiqarishni tomoman to‘xtatilganda,
ham bu yelementlar atmosfera tarkibida bir necha o‘n yillar hatto bir asr
davomida atmosferada mavjud bo‘ladi, o‘zining zararini yetkazib turadi.
Kislotali yomg‘irlar-birinchi marta 1872 yilda ingliz olimi Robert Smidt
asarlarida uchratiladi. Kislotali yomg‘irlar tarkibida oltingugurt va azot
kislotasi mavjud. Suv hazalari, o‘rmonlar, hayvonlar bu yomg‘irlardan katta
zarar ko‘pmoqdalar.
Gidrosfera va uni ifloslantiruvchi omillar
Suvning ifloslanishi deganda uning tarkibi va xususiyatining uy ro‘zg‘or
va sanoat chiqindilarining, qishloq xo‘jaligida ishlatiladigan mineral o‘g‘itlar,
gerbitsid, pestitsid, defoliantlar, kemalardan suvga tushadigan yoqilg‘i,
surtish moddalari, yog‘-moylar, suvda oqqan yog‘och va boshqa
predmetlarning chirishidan chiqqan mahsulotlar ta’sirida o‘zgarishi
tushuniladi.
Suv xavzalarining neft moyi bilan ifloslanishi eng xavli hisoblanadi.
Kema ko‘p qatnaydigan yo‘llarda suv yuzasini moy qoplanganini ko‘rish
mumkin. Moy suvga kislorod kirishini kiyinlashtiradi, o‘simlik va hayvonlar
yekologik sharoitlarini yomonlashtiradi. Har yili Dunyo okeaniga 2-10
mln.tonna neft tushadi. 1 t 12 m 2
akvatoriyada yupqa moy pardasi hosil
qiladi.](/data/documents/d9183421-b1c6-4563-b16a-d8acc4017c43/page_8.png)
![Qog‘oz-sellyuloza korxonalarining chiqindi suvlari ham suvni
yerimaydigan moddalar va tolalar bilan ifloslaydi.
IYESlardan chiqqan suv havzadagi suvdan 8-10 0
ilik bo‘ladi. Natijada,
mikro va makro plankton rivojlanib, suvni ko‘kartirib yuboradi.
Daryolarda yog‘ochlarni betartib oqizish suvlarni ifloslash bilan birga
baliqlarga ham zarar keltiradi. Ayniqsa, keyingi paytlarda ishlab
chiqarilayotgan kir yuvish moddalari biologik aktiv va parchalanishi qiyin
bo‘lib, uzoq vaqt suvni iflos holda saqlaydi.
Oqar suvlarning ifloslanishi ikki xil bo‘lishi mumkin: mineral va organik
ifloslanish. Mineral ifloslanishiga mashinasozlik, metallurgiya, neft, neftni
qayta ishlash, kon-sanoat korxonalarining chiqindilari kiradi. Bunday
chikitlar tarkibida loyqa, rudalar, shag‘al, tuzlar, kislotalar, ishokrlar bo‘ladi.
Organik ifloslarga kushxona, kommunal xo‘jalik, teri, qog‘oz-sellyuloza,
pivo-aroq va boshqa korxonalarning chiqindilari kiradi. Bakterial va biologik
ifloslovchi moddalar ham organik moddalar bo‘lib, ularga har xil bakteriyalar
kiradi.
Suvlarning ifloslanishda organik moddalarning roli kattaroq taxminan
60%ni tashkil yetadi.
Suvlarning ifloslanish darajasi ximiyaaviy analiz yo‘li bilan aniqlanadi.
Suv ifloslaganda rangi, shaffofligi, hidi, mazasi o‘zgaradi.
Yer osti suvlari yer usti suvlaridan ancha toza va ular yer yuzidagi
barcha materiklarda, barcha sahrolarda mavjud. Hattoki, Sahroi Kabirda ham
150-200 m chuqurlikda yer osti suvlari topilgan.
Yer osti gidrosferasi tabiiy muhofazaga yega bo‘lishiga qarmasdan, turli
xildagi ifloslanish omillariga o‘ta ta’sirchan. Yer osti suvlarini ifloslovchi
omillarga qo‘yidagilarni kiritish mumkin: sanoat mahsulotlarini
transpartirovka qilish va saqlash joylari; kommunal va maishiy chiqindi.](/data/documents/d9183421-b1c6-4563-b16a-d8acc4017c43/page_9.png)
![Yer osti suvlarini toza va sersuv holatda saqlash uchun yer suvi
muammosiga ilmiy asoslangan holda yondashish lozim. Bu borada
mutaxasislar tomonidan yer osti suvlarini muxofaza qilish va undan ratsional
foydalanish bo‘yicha amalga oshirilish kerak bo‘lgan tadbirlar kompleksi
tuzib chiqilgan:
- yer osti suvlaridan foydalanishi qat’iy nazorat qilish, artezian suvlarini
foydalnishni to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish.
- artezian gorizontlari bilan gidravlik aloqada bo‘lgan yer usti suvlarini
sog‘lomlashtirish uchun maxsus tadbirlar o‘tkazish.
- zaharli sanoat chiqindilarini ko‘mishni to‘xtatish.
- zaharli sanoat chiqindilarini zararsizlantirish va ularni qayta ishlash
tadbirlarini tezlashtirish.
Okean, suvda yeriydigan tuzlar, suvning harorati, suvning sho‘rligi,
shelf, oyekandagi resurslar, suvning o‘z-o‘zini tozalash xususiyati, suvlarni
muhofaza qilish.
Yer yuzining umumiy maydoni 510 mln. kv. km. bo‘lsa, shundan 361
mln. kv. km. maydoni Dunyo okeani bilan band, ya’ni bu Yer yuzining ¾
qismini tashkil yetadi. Qimmatbaxo bu suyuqlik-sayyoramiz tabiatining
sovg‘asi. Yerdagi miqdordagi suv Quyosh sistamasining boshqa hech bir
sayyorasida yo‘q.
Okean….. yer hayotida uning qanchalik katta ahamiyatiga yega
yekanini tassavvur qilish keyin. Osmondagi bulut, yomg‘ir, qor, daryo va
ko‘lar, buloqlar-bularning hammasi okeanning, uni vaqtincha tark yetgan
zarralaridir. Dunyo okeanining o‘rtacha chuqurligi 3700 m.ni tashkil yetadi.
Eng chuqur joyi Marianna chuqmasi-11022 m.
Dunyo okeanida insonga ma’lum bo‘lgan barcha moddalar yerigan holda
mavjud, ularning miqdori turlicha. Asosiy tuzlardan xloridlar (89%),
karbonatlar ham qisman mavjud.](/data/documents/d9183421-b1c6-4563-b16a-d8acc4017c43/page_10.png)
![Suvda yerigan tuzlarning umumiy miqdoriga suvning sho‘rligi deyiladi.
Dunyo okeanining o‘rtacha sho‘rligi 35%. Suvning sho‘rligi yog‘ingarchilik
va bug‘lanishining miqdoriga boqliq. Ekvatorial va qutbiy mintaqalarda
sho‘rlik kamroq. Tropiklarda ko‘proq.
Dengizlarda ham sho‘rlik ko‘proq bo‘ladi:
Boltiq dengizida – 11%
Qora dengizida – 19%
Qizil dengizida – 42%
Okean bo‘ylaridan joylashgan davlatlar har yili Dunyo okeanidan 70
mln. t. baliqlar ovlashadi. Bu yer yuzidagi oziq-ovqat mahsulotlarining 1%ini
tashkil yesa ham, insonlar iste’mol qiladigan oksilning 15%ini tashkil yetadi.
Shelf-okeanlarning eng sermahsul qismi. Ovlanadigan baliqlarning
deyarli hammasi aynan shu yerdan ovlanadi. Shelf zonasi Dunyo okeanining
13%ini tashkil yetadi.
Kelajakda insonning okeandagi bog‘liqligi ortib boradi. Chunki,
quriqlikda resurslar tugab bormoqda. Masalan, nikel va kobalt zaxiralari
tugamoqda. XXI asrning o‘rtalarida borib bu metallarni qazib olishning 70-
100% Dunyo okeaniga to‘g‘ri keladi. Yaponiya va Angliyada oxirgi yillarda
suv ostidan uranni va fosfor rudalarini qazib olish bo‘yicha yangi
texnologiyalarni joriy qilish ustida ish olib borishmoqda. Yaponiyada uranni
suv ostidan qazib oladigan eksperimental qurilma ishlab turibdi. Bu qurilma
Sikoku orolida o‘rnatilgan. Ularning hisobiga ko‘pa, 1 ming tonna suvdan 3
gramm uran olinadi.
Okeandagi ekologik muvozanatni buzishda qo‘yidagi antropogen
ta’sirlar xavf tug‘dirishi mumkin. Akvatoriyalarning ifloslanishi, okeandagi
hayotning rivojlanish mexanizmning buzilishi, qirg‘oq bo‘yi va shelf
zonalarini xo‘jalik maqsadlarida foydalanilishi va h.k.](/data/documents/d9183421-b1c6-4563-b16a-d8acc4017c43/page_11.png)
![Suv resurslarini o‘zlashtirish kemachilik rivojlanishi kabi barcha
joylarda okean suvlarining ifloslanishiga olib keladi. Britaniyalik
ekologlardan biri bir yarim oy davomida kemalardan tushadigan axlatlarning
miqdorini sanash bo‘yicha ish olib bordi. Buning natijasida ana shu bir yarim
oy davomida kemalardan okeanlarga 5 ming dona konserva bankasi, 350 ta
plastik butilkalar, 320 ta qog‘ozli paketlar, 5 ta temir bochka va boshqa juda
ko‘p axlatlar tashlanganligi ma’lum bo‘ldi. Tekshirishlar shuni ko‘rsatadiki,
Dunyo okeaniga yiliga o‘rtacha 300 mln. dona konserva bankasi tashlanar
yekan.
1999 yil Alyaska yaqinida Shaxzoda-Uilyam bugozi atrofidan AQSH
tarixida eng yirik neft halokati yuzaga keldi. Natijada 40 mln. t. neft okeanga
oqib ketdi. 100 ga yaqin turdagi suvda yashovchi hayvonlarning hayoti xavf
ostida qoldi. Ayrimlarning tur sifatida yuqoldi. Shu yilning o‘zida AQSH
qirg‘oqlari bo‘yida yana bitta katta halokat bo‘ldi. Buning natijasida 16 ming
t. neft okeanga oqdi.
Neft va neft mahsulotlarini qazib olish, qayta ishlash va transportirovka
qilishning o‘sishi bilan, uning atrof muxitga bo‘lgan ta’siri oshib boradi.
Dunyo okeani suvlarini ifloslovchi moddalarining 48%ini daryo suvlari
keltiradi, 30%-tankerlardan tushadi, 20%-tabiiy holda tushadi, 2%-neft
quduqlari orqali keladi.
Suv o‘z o‘zini tozalash xususiyatiga ega. U Quyosh nuri va aralashishi
ta’sirida tozalanadi. Bakteriyalar o‘ladi, ifloslar cho‘kadi. Suv 24 soatda 50%
bakteralardan tozalanadi, 96 soatda ifloslovchi moddalarning 0,5% qoladi.
Lekin juda ifloslanib ketgan suvning tozalanishi qiyin bo‘ladi. Suvdagi
mikroorganizmlar bu protsessda muxim rol o‘ynaydi. Ular neftni
zararsizlantiradi. Malyuskalar ham suvning o‘zini-o‘zi tozalashida katta rol
o‘ynaydi.](/data/documents/d9183421-b1c6-4563-b16a-d8acc4017c43/page_12.png)
![Adabiyotlar:
1. Abdunazarov O`.Q., Mirakmalov M.T., Sharipov Sh.M. Umumiy tabiiy
geografiya. –Toshkent, Barkamol fayz media nashriyoti. 2018. 328 b.
2. Vahobov H. Umumiy Yer bilimi. Darslik. –T oshkent : Bilim, 2005.
3. Геренчук К.И., Боков В.А. Черванов И.Г. Общее землеведение. -М.:
Высшая школа, 1984. -256 с.
4. Мильков Ф.Н. Общее землеведение. -М.: Высшая школа, 1990.
5. Савцова Т.М. Общее землеведение. -М.: Академия, 2013.
6. Шубаев Л.П. Умумий ер билими. –Тошкент: Ўқитувчи, 1975.
7. Goudie A. Physische Geograhfie. Germany,1997.
8. World Regional Geography (This text was adapted by The Saylor Foundation
under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 3.0
License without attribution as requested by the work’s original creator or
licensee). www.sayior.org/books .
9. Nicholas Clifford,Shaun French and Gill Valentine. Key Methods in
Geography. 2010.
10. Robert E. Gabler, James F. Petersen, L. Michael Trapasso. Essentials of
Physical Geography.2007. Thomson Brooks/Cole, a part of The Thomson
Corporation.Thomson, the Star logo, and Brooks/Cole are trademarks used
herein under license.](/data/documents/d9183421-b1c6-4563-b16a-d8acc4017c43/page_13.png)
GLOBAL VA REGIONAL EKOLOGIK MUAMMOLAR Reja: 1. Cho‘llashish jarayoni va unga qarshi kurash 2.Atmosfera ifloslanishi va atrof-muhit. 3. Gidrosfera va uni ifloslantiruvchi omillar
1.Cho‘llashish jarayoni va unga qarshi kurash Xalqaro ilmiy jamoatchilikning e’tirof etishicha, cho‘llanish dunyoning barcha regionlaridagi mamlakatlar uchun juda ham katta iqtisodiy, sosial va yekologik muammo bo‘lib hisoblanadi. Hozirgi davrning eng keskin global muammolaridan biri yekologik tizimga antropogen yukning oshib borishi natijasida deyarli barcha turdagi landshaft majmualarining degradatsiyalashib borishidir. Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan ishlab chiqilgan va qabul qilingan Xalqaro Konvensiyada cho‘llanish jarayoniga shunday ta’rif berilgan: «cho‘llanish qurg‘oqchil, chala qurg‘oqchil va quruq gumidyoni rayonlarda turli xil omillarning, iqlim o‘zgarishi va inson faoliyati ta’siri natijasida yerlarning degredatsiyalanishidir». (O‘zbekiston Respublikasida cho‘llanishga qarshi kurashish harakatining Milliy dasturi, 1999, 3-bet). Shuning uchun Birlashgan Millatlar Tashkilotining Hukumatlararo qo‘mitasi tomonidan cho‘llanishga qarshi kurashish va qurg‘oqchilikni yumshatish bo‘yicha 1994 yil 17 iyunda Parijda Konvensiya qabul qilindi. O‘zbekiston Respublikasi ham cho‘llanish va qurg‘oqchilik oqibatlariga qarshi kurashishning muhimligini ye’tiborga olib, 1995 yilda cho‘llanishga qarshi kurashish Xalqaro Konvensiyaga qo‘shildi. Hozirgi kunda bu Konvensiyaga qo‘shilgan mamlakatlarning soni 139 tadan oshdi. Cho‘llanish – bu atrof muhitdagi yekotizimlarning unumdor yerlar hosilining kamayishi, degredatsiyalanishi, iqlimning quruqlashishi, cho‘l hududlarining kengayishi va hakozo. O‘rta Osiyo hududida cho‘llanish jarayonini quyidagicha ta’riflashimiz mumkin: cho‘llanish butun insoniyat tarixi davomida kuzatilmoqda; ekologik o‘zgarishlarni yuzaga keltirishda tabiiy omillar bilan birgalikda antropogen omillarning o‘rni ham muhim bo‘lib sanaladi; cho‘llanish asta-sekin rivojlanuvchi jarayon bo‘lib hisoblanadi va albatta shamol yeroziyasi, bir xil bo‘lmagan relef shakllariga,
ko‘chib yuruvchi qumlar harakati, qum tepaliklarining hujumiga bog‘liq holatda rivoj topadi. Cho‘llanish jarayonini o‘z navbatida tarixiy ikkita davrga ajratish mumkin: qadimgi va hozirgi davr. O‘rta Osiyo cho‘llari cho‘llanishining qadimgi davri so‘nggi yuz yillikni o‘z ichiga oladi. Turli shahar va qishloqlarning ayrim joylarida olib borilgan ilmiy tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, ular qadimda cho‘l hududlari bo‘lib hisoblanmagan. Chunonchi, qadimgi davrning cho‘llanish jarayoni sabablari juda murakkab va bir xilda bo‘lmasdan uzoq davom yetgan. Hozirgi davr cho‘llanish jarayoni oxirgi yellik yilni qamrab olib, asosan yer resurslaridan oqilona foydalanmaslik, chorva mollari sonining ortishi, cho‘llardagi butasimon o‘simliklarning o‘tin sifatida kesilishi, tog‘-kon sanoatining rivojlanishi, qisqasi, tabiiy va antropogen omillar ta’sirida shakllanmoqda. O‘zbekiston Respublikasining 70% dan ko‘proq hududi cho‘l va chala cho‘ldan iboratligini inobatga olsak, sug‘oriladigan yerlarda sho‘rlanish, botqoqlanish, shamol va suv yeroziyasi, yaylovlarda yer osti suvlari sathining ko‘tarilishi, ayniqsa, Qizilqum cho‘lidagi Qoraxotin, Oyoqog‘itma, Mullali, Mingbuloq botiqlarida cho‘llanishning oqibatlarini yaqqol ko‘rishimiz mumkin. Natijada qishloq xo‘jaligida foydalaniladigan yerlarning mahsuldorligi borgan sari pasayib, oziq-ovqat, yem-xashak va sanoat xom- ashyolarini yetarli miqdorda yetishtirib berish sekinlashmoqda va yetishtirilgan mahsulotlarning sifat ko‘psatkichlari ham pasayib bormoqda. Vujudga kelgan yekologik vaziyatning yomonlashishi natijasida cho‘llashgan yerlardan aholining shaharga ko‘chishi ko‘paymoqda. Bunga misol tariqasida Mo‘ynoq rayoni aholisining o‘tgan asrimizning 70-80 yillarida ikki baravar kamayishi (45 ming kishidan 22 ming kishiga) yaqqol misol bo‘ladi. O‘zbekiston Hukumati Xalqaro Konvensiyada qabul qilingan yuksak majburiyatlarga va qo‘yilgan talablarga asoslanib «O‘zbekiston
Respublikasida cho‘llanishga qarshi kurashish harakatining Milliy dasturi»ni («Natsionalnaya programma deystviy po borbe s opustinivaniyem v Respubliki O‘zbekistan», 1999) ishlab chiqdi. Milliy dasturning asosiy vazifasi O‘zbekiston hududidagi geotizimlar doirasida, xususan arid landshaftlarda va agrolandshaftlarda sodir bo‘layotgan cho‘llanish jarayonlarini oldini olish, ularning vujudga keltirgan oqibatlarini yumshatish, bu borada ishlab chiqilgan bosh yo‘nalishlarni va rejalar strukturasini boshqarishni ta’minlashdan iborat. Cho‘llanish jarayonlari sayyoramizning katta qismida, xususan Osiyo, Yevropa, Afrika, Avstraliya, Shimoliy va Janubiy Amerikaning ko‘p mamlakatlarida keng tarqalgan. So‘nggi yillarda bu mudhish jarayon 110 dan ortiq mamlakatga o‘zining salbiy ta’sirini ko‘psatib, ularning ijtimoiy ahvoliga tahlika solib kelmoqda. Atmosfera ifloslanishi va atrof-muhit. Tabiatni muxofaza qilish muammosida eng birinchi o‘rinda turuvchi muammo-bu atmofera havosini ifloslanishidan saqlash muammosi hisoblanadi. Buning asosiy sababi shundan iboratki, atmosfera havosi-insonni o‘rab turgan muhitdagi eng asosiy komponentlardan biri. Kislorod organizmlarning nafas olish jarayonida, turli xildagi ishlab chiqarish qurilmalari va dvigatellardagi yoqilg‘ining yonishi protsessidagi eng qimmatbaho yelement hisoblanadi. Atmosfera havosining ifloslanishi tabiiy va sun’iy bo‘lishi mumkin. Tabiiy ifloslanishga o‘rmonlardan yong‘inlar, chang bo‘ronlar, vulkanlarning otilishi va hokazolar kiradi. Sun’iy ifloslanishga inson xo‘jalik faoliyatinining turlari ya’ni sanoat tarmoqlari kiradi. Metallurgiya. Cho‘yanni yeritish va uni po‘latga aylantirish jarayonida atmosfera havosiga turli xildagi zaharli gazlar tashlanadi. Domna gazlari tarkibida karbonat angidrid (SO 2 ), is gazi (SO), smolalar, turli xil narsalar
bilan ifloslantiradi. Bu korxonalarning chiqindilari tarkibida rux, mishyak, brom va boshqa zaharli changlar bor. Neftni qazib chiqarish va neft ximiya sanoati ham atmosfera havosining ifloslovchi manba hisoblanadi. Yoqilg‘i yoqish protsessida havoda is gazi, karbonat angidridi tashalanadi. Masalan: 1 tonna benzin yonganda 60 kilogramm is gazi chiqadi, 1000 ta avtomobil 1 kunda o‘rta hisobda havoga 3,2 tonnagacha shunday gaz chiqardi. Dunyoda bir vaqtning o‘zida 250 mln. tagacha avtomobil haraktda bo‘lsa, havoga har yili 200 mln. tonnadan ortiq is gazi va 5 mln.tonna qo‘rg‘oshin chiqadi. Yoqilg‘i yenergetikasi sanoati ham havoning ifloslanishiga katta hissa qo‘shadi. Mineral yoqilg‘i tarkibida ma’lum miqdorda oltin gugurt bo‘ladi. Oltin gugurt oksidi havo bilan birga o‘pkaga kirib, oltin gugurt kislotasini (sulfat) hosil qiladi. Natijada nafas qisilishi, kislorod tanqisligi kasalliklariga olib keladi. Qurilish materiallari sanoati havoni chang bilan ifloslaydi. Ximiya sanoati korxonalaridan chiqadigan chiqindilar turli xil. Ularning aksariyati inson organizmi uchun zaharli. Bular qo‘yidagilar: uglerod oksidi, azot oksidi, oltin gugurt angidridi, ammiak, xlorli va ftorli birikmalar va hokazo. Qishloq xo‘jaligi rayonlarida ham havo unchalik toza yemas. Qishloq xo‘jaligida turli ximiyaviy preparatlardan foydalanish juda ko‘paygan. Zararkunanda hasharotlar va turli xil kasalliklarga qarshi zaharli ximiyaviy preparatlar mamlakatdagi o‘rtacha belgilangan miqdordan bir necha barovar ko‘p ishlatiladi. Bular ichida butifos bo‘lgan. Hozir ularning o‘rnida boshqa xil zararsizroq defoliantlar bilan almashtirildi. Har bir gektar yekin maydoniga yiliga o‘rta hisobda 1 kilogramm pestitsid, gerbitsid, defoliantlar to‘g‘ri keladi.