Paleolit davri san’ati
![Paleolit davri san’ati
Reja:
1. Paleolit davri qoyatosh suratlari.
2. Ye vropa paleolit san’atining o‘rganilishi tarixi.
3. Paleolit davri ibtidoiy ajdodlarimizning diniy tasavvurlari.](/data/documents/133d8fea-c9ec-443d-8056-847181708ef3/page_1.png)
![1.1 Ilk paleolit davri – bu davr yodgorliklarining sanasi 700-500 ming yil
avval boshlanib, miloddan avvalgi 15000 yilliklargacha davom etgan va
Ashel davri deb yuritilgan. Chunki Ashel davri yodgorliklari O‘zbekistonda
bo‘lmagan. Ashel davri oxirida Yevropani shimoliy mintaqalarini qalin muz
qoplagan. Lekin U. Ismoilov shu davr odamini qoldig‘ini (bosh suyagini bir
bo‘lagi, yelka suyagi va 10 ta tish qoldig‘ini) topib o‘rgangan Farg‘ona
vodiysini Selung‘ur g‘oridan, A.Qosimov esa Ko‘rbuloq makonini o‘rganib,
Ashel davriga oid 22 ta, muste davriga oid 24 ta madaniy qatlamni o‘rganadi.
Bunda markaziy Osiyoga odamlar juda erta kelib joylasha boshlaganlar
degan xulosaga kelish mumkin. O‘rta paleolit (muste madaniyati) davri – bu
davrda mashhur yodgorliklar topilgan va 24 ta madaniy qatlam o‘rganilgan.
Ayniksa, Teshiktosh Surxondaryodagi, Obirahmat Toshkent viloyatidan,
Xo‘jakent Toshkent viloyatidan, Ko‘lbuloq Toshkent viloyatidan, Samarqand
viloyatidan Omonqo‘ton, Qo‘tirbuloq, Zirabuloq, Xo‘jamazgil, Navoiy
viloyatidan Ustut nomlari o‘rganilib O‘zbekistonning qadimgi madaniyati va
san’ati tarixiga oid manbalar topiladi. Teshiktosh g‘ori 5 ta qatlamdan iborat,
g‘orni uzunligi 20 m, balandligi 9 m, chuqurligi 21 m bo‘lgan. 2859 tosh
qurollar topilgan. 7 Teshiktoshdan 7-11 yashar (qiz bola) Neondertal odamini
topilishi buyuk kashfiyot bo‘lgan. Odam suyaklari atrofiga arxar va Buxoro
bug‘usi shoxlarini qo‘yilishi dastlabki diniy tasavvurlarni vujudga
keltirilishini ko‘rsatadi. Obirahmat makoni va Paltov (tangritog‘ chotqol
tizmasidagi) makonidan 10 m qalinlikdagi 21 ta madaniy qatlam o‘rganilgan.
Makon yoysimon bo‘lgan, og‘zi janubga qaragan, ichi keng bo‘lgan. U
yerdan ohaktoshli chaqmoqtoshdan yasalgan mehnat qurollar, parrandalar,
qirg‘ichlar, kurakchalar, keskichlar topilgan. Obirahmat esa hayvon
suyagidan ishlangan bigizlar shuningdek bug‘u, tog‘ echkisi, to‘ng‘iz, arxar
suyaklari, gulxan, kul, ko‘mir qoldiqlari topilib, u yerda odamlar 120 - 40000
yil ilgari yashaganlar va tog‘ mevalarini terib, yovvoyi hayvonlarni](/data/documents/133d8fea-c9ec-443d-8056-847181708ef3/page_2.png)
![ovlaganlar. Qo‘tirbuloq (Samarqand viloyati Kattaqo‘rg‘onida) 5 ta madaniy
qatlam topilgan. Bu yerdan ikki tomoniga ishlov beruvchi bargsimon
qurollar, fil, bug‘u, yovvoyi ot, quyon suyaklari topilgan. Yuqori yoki
so‘nggi paleolit davri - miloddan avvalgi 40 - 35000 yil avval boshlangan va
12-10000 yilliklargacha davom etgan. Bu davrda hozirgi zamon odami
shakllangan. Bular toshni o‘yish usullarini (retush qilish, sindirib olish,
o‘tkirlashni) bilganlar. Bularni mehnat qurollari prizmali, konussimon
shaklda bo‘lgan. Bular tosh bilan birga suyak va yog‘ochdan ham
foydalanganlar. Bu davr odamlarining buyuk yutug‘i nayza - paykonlarini,
irg‘itiladigan nayzalarni, nayza - otkichlarni ixtiro qilganlar. Ishlatilishiga
qarab guruhlarga bo‘lganlar (ov qilish, go‘shtni nimtalash, teriga ishlov
berish, baliq tutish uchun sanchqi (charpun), arralovchi qurollar, suyak
ignalar, bigizlar). Shuning uchun bu davr odamlarini Xamosanienslar ya’ni
aqlli, idrokli va ongli odamlar deganlar. Ta’sviriy va amaliy san’atning
ibtidosi yuqori paleolitdan boshlangan. Suyakdan ayollar haykalchalari
yasalgan, taqinchoqlar yasalib ustiga turli xil tasvirlar o‘yib tushurilgan. O‘rta
Osiyoda bu davrga oid 30 dan ortiq yodgorliklar topilgan, ya’ni Samarqand
makoni, Toshkent viloyatida Oqtosh, Ko‘lbuloq makonlari o‘rganilib amaliy
san’ati shakllanganligini ko‘rsatadi. Shuningdek, 8 chaqmoqtoshga ishlov
beradigan ustaxonalar bo‘lgan. Ishqalash yo‘li bilan olov hosil qilganlar.
O‘rta tosh (mezolit) davri – 12 - 6000 yilliklarni o‘z ichiga oladi. Bu davrda
insoniyat tomonidan ko‘p kashfiyotlar qilindi. O‘q-yoy kashf etildi va
ibtidoiy san’at rivojlandi, ya’ni devorga o‘yib rangli bo‘yoqlar bilan
ta’svirlangan san’at paydo bo‘ldi. Butun ta’sviriy san’at na’munasi
Surxondaryoning Zarautsoy darasidan topildi. Bunda yovvoyi buqani itlar
yordamida ovlash masalasi qizil bo‘yoqlar bilan berilganligi o‘rganildi.
1.2 Dunyo tarixida ibtidoiy tasviriy san’at, xususan, g‘orlarning devorlariga
turli tasvirlar chizish so‘nggi paleolit davriga oiddir (Ispaniya, Altamir g‘ori).](/data/documents/133d8fea-c9ec-443d-8056-847181708ef3/page_3.png)
![O‘rta Osiyoda ungurlar va qoyatoshlarga ishlangan rasmlar mezolit davrida
paydo bo‘ladi.
O‘rta Osiyoning tog‘lik hududlarida keng tarqalgan qoyatosh rasmlari
ishlanish usuliga ko‘ra ikki xil. Bir xillari bo‘yoq (oxra) bilan, ikkinchi xillari
esa urib-o‘yib ishqalash, chizish usuli bilan ishlangan (petrogliflar)rasmlardir.
O‘zbekistondagi qoyatosh rasmlarning eng nodir namunalari Zarautsoy,
Sarmishsoy, Bironsoy, Ko‘ksaroy, Takatosh, Teraklisoy kabilar bo‘lib, ular
yuzdan ziyoddir. Bu yerdagi qoyatoshlarda O‘zbekistonning qadimgi va
hozirgi hayvonot olami vakillarining rasmlarini kuzatish mumkin. Ular
ibtidoiy buqalar, sherlar va yo‘lbarslar, qoplon, tulki va bo‘rilar, bug‘u va
jayron kabilardir. Rasmlar orasida o‘q-yoy, uzun qilich, xanjar, dubulg‘a,
qopqon kabi narsalar ham ko‘pchilikni tashkil etadi.
Eng qadimgi rasmlar Zarautsoy (Surxondaryo) bo‘lib, bu rasmlar mezolit-
neolit, ya’ni mil avv. VIII-IV ming yilliklarga oiddir. Qoyatosh rasmlari
orqali o‘sha davr odamlarining ov, mehnat va jangovar qurollarini bilib
olishimiz mumkin. Ibtidoiy jamoa tuzumi san’ati tarixi, odamzod tafakkuri,
his-tuyg‘ularining paydo bo‘lishi va rivojlanishidan boshlab, yer yuzida
birinchi davlatlarning yuzaga kelishigacha bo‘lgan davr san’atini o‘z ichiga
oladi, o‘rganadi va tahlil etadi. Ibtidoiy jamoa tuzumidan bizgacha ashyoviy
dalillar-mehnat va ov qurollari, uy-anjom va bezak buyumlari, odamlar
yashagan manzil qoldiqlari yetib kelgan, Shular ibtidoiy jamoa kishisining
estetik va diniy qarashlarini bilishga, ibtidoiy jamoaning madaniyati haqida
tasavvur hosil qilishga yordam beradi. Tuproq ostida qolib ketgan moddiy
yodgorliklar odam va xayvonlar jasadining qoldiqlari, g‘or va yerto‘la
devorlariga chizilgan surat va bo‘rtma tasvirlar ibtidoiy jamoa davri tarixini
o‘rganishning muhim manbai hisoblanadi. Bulardan tashqari, etnografiya,
tarix sohasidagi fan yutuqlari, antropologiya, lingvistika, geologiya, xalq](/data/documents/133d8fea-c9ec-443d-8056-847181708ef3/page_4.png)
![og‘zaki ijodi, saqlanib qolgan turli afsonalar, fizika, himiya fanlarining
yutuqlari ham shu davr tarixi va san’ati haqidagi tushunchalarning
oydinlashishiga xizmat qiladi. San’at qachon va qanday paydo bo‘lgan?
San’at qadim-qadimda kishilarning mehnati jarayonida yuzaga keldi va
rivojlandi. Odamlar mehnat jarayonida shakl tuyg‘usini his etib, ritm,
simmetriya tushunchalarini o‘zlashtira boshladilar. Ular mehnat jarayonida
tabiat kuchlarini o‘zlariga bo‘ysundira boshladilar. Ishlatilayotgan
buyumlarning shakli bajarayotgan mehnatlarini osonlashtirishi yoki
qiyinlashtirishi mumkinligini tushundilar. Qulay mehnat qurollarining unumi
ularda o‘z qurollariga nisbatan mehr tuyg‘ularini uyg‘ota bordi. Ular o‘z
qurollariga bezak berish orqali o‘z mehrlarini izhor etishga harakat qila
boshladilar. Odamlarda qulaylik va foydalilik tushunchalarining yuzaga
kelishi voqelikdagi, hayotdagi go‘zallik va xunukliklarni his etish
imyaoniyatini rivojlantira boshladi. Inson madaniyati taraqqiyot olamiga
qadam qo‘ydi. San’atning yuzaga kelishi insonning ob’ektiv voqelik
to‘g‘risidagi bilimlarining chuqurlashishiga, o‘z avlodi tajribalaridan
bahramand bo‘lishga olib keldi. Bu uni tabiat kuchlariga qarshi kurashishga
10 da’vat etdi, uning aqliy kamoloti, estetik qarashlari rivojini ja- dallashtirdi.
Ibtidoiy jamoa tuzumi taraqqiyoti bosqichlari. Tarix fani ibtidoiy jamoa
tuzumi taraqqiyotini uning sotsial tuzilishlga ko‘ra 3 ga ajratadi. 1) ibtidoiy
gala bo‘lib yashash davri; 2) urug‘ jamoasi davri (bu davr ikkiga —
matriarxat va patriarxat davriga ajraladi); 3) harbiy demokratiya davri.
Arxiologiyada ibtidoiy jamoa tuzumi tarixi qurol yasash uchun ishlatiladigan
materiallarga qarab, uch asosiy bosqichga ajraladi: 1. Tosh asri — eramizdan
avvalgi 3 ming yillikkacha bo‘lgan davr. 2. Mis va bronza asri— eramizdan
avvalgi 3—2 ming yillik. 3. Temir asri — eramizdan avvalgi 1 ming yillik.
Tosh asri, o‘z navbatida, uchga bo‘linadi: 1. Qadimgi tosh asri— paleolit —
eramizdan avvalgi 10 ming yillikkacha bo‘lgan davr. 2- Urta tosh asri —](/data/documents/133d8fea-c9ec-443d-8056-847181708ef3/page_5.png)
![mezolit — eramizdan avvalgn 10—6 ming yillik. 3. Yangi tosh asri — neolit
— eramizdan avvalgi 6—3 ming yillikni o‘z ichiga oladi. Paleolit yoki eng
qadimgi tosh asri (palaios qadimgi, litos — tosh) insoniyat taraqqiyotining
eng uzoq davom etgan bosqichi hisoblanadi. Bu taraqqiyotni bir qator
davrlarga ajratish mumkin: eng qadimiy yoki quyi paleolit (er. av. 150 ming
yilliklar), o‘rta paleolit (er. av. 150—35 ming yillik), yuqori yoki so‘nggi
paleolit (er. av. 35—10 ming yillik). Arxeologlar ma’lumotiga ko‘ra, paleolit
asrida, ayniqsa, uning so‘nggi bosqichlarida tasviriy san’atning hamma turlari
paydo bo‘ldi, diniy tushunchalar shakllana bordi. Paleolit asriga oid faktik
materiallar Yevropa, Osiyo va Afrika qit’alaridan topilgan, Bu davrda
odamlar katta-katta toshlarning panasida, g‘or va yerto‘lalarda to‘da-to‘da
bo‘lib yashaganlar, Bu g‘or va yerto‘lalar ibtidoiy jamoa kishisining «uyi»
hisoblangan. Shu uylarning devor va shiplariga suratlar chizganlar, bo‘rtma
tasvirlar ishlashga harakat qilganlar. Ana shu odamlar yashagan manzillardan
topilgan mehnat, ov qurollari, turli haykal va ramziy mazmunga ega bo‘lgan
shakllar ibtidoiy jamoa kishilarining estetik va falsafiy qarashlarini
tushunishga yordam beradi. Dastlabki rasmlar primitiv va asosan, hayvonlar
ko‘rnishini tasvirlaydi. Mamont, yirik qo‘tos, kiyik, ot va boshqa hayvonlar
kontur chiziqlarda, tabiiy bo‘yoqlarda ishlangan. Paleolit san’atining eng 11
gullagan davri madlen 1 asriga (er. av. 20-10 ming yillar) to‘g‘ri keladi. Bu
davrda, ishlangan hayvonlar tasviri aniq, shakli real, proporsiyalari to‘g‘ri
olingan. Ularning o‘ziga xos xarakterli tomonlari (kuchli va og‘ir, yengil va
ziyrak) ko‘rsatiladi. Ular turli holatda va ko‘rinishda tasvirlanadi. Rassom
ranglar yordamidan, nursoya imkoniyatlaridan ham foydalana boshlagani
sezilib turadi. Fransiyaning Fon de Gom, Lyasko, Nio va Shimoliy
Ispaniyaning Altamir g‘orlari devorlariga ishlangan suratlarda hayvonlar
natural kattalikda, nihoyatda jonli va ta’sirchan ishlangan. Madlen davrining
so‘nggi bosqichlarida murakkab kompozitsiyalar yaratishga intilish ortdi,](/data/documents/133d8fea-c9ec-443d-8056-847181708ef3/page_6.png)
![tabiat manzaralari, hayvonlar to‘dasi rasmini ishlash, ular harakatini biror
syujetga bo‘ysundirishga intilish seziladi. Shu xususida Fransiyaning Limeyl
g‘oridan topilgan, tosh yuzasiga ishlangan «Kiyiklar podasi» surati, Teyja
(Fransiya) yaqinidagi g‘ordan topilgan suyakka ishlangan hayvonlar podasini
aks ettiruvchi suratlar xarakterlidir. Yuqori paleolit davrida odamlar yashagan
manzillarda tosh, suyak, shox, loydan yasalgan har xil haykalchalar ham
uchraydi. Relef (ko‘proq uning barelefi) tabiiy tosh yuzasi yoki devor
sathidagi tekisliklarga ishlov berish hisobiga yaratilgan. Haykaltaroshlikda
ham hayvonlar tasvirini yasash keng o‘rinni egallaydn.
1.3 Odam tasviri, ayniqsa, ayollar haykali paleolit davrida keng uchraydi.
G‘arbiy Yevropadan (Avstriya) topilgan «Villendorf Venerasi» deb
nomlangan haykali mashhurdir. Haykal hajmi jihatidan katta emas.
(balandligi 0,06 m), lekin ko‘rinishi jihatidan monumental. Haykalda
ortiqcha detallar yo‘q, ichki kuch- qudratga to‘la. Haykalda bosh qism bir oz
belgilangan, yuz deyarli ishlanmagan, past tomonida tugallik yo‘q. Lekin
shunga qaramasdan, haykal o‘zining to‘laqonliligi, ichki kuchga to‘laligi
bilan yaxshi taassurot qoldiradi. Sharqiy Yev-ropa, Sibir, Urta Osiyoda
bunday ayollar haykali ko‘plab topilgan. Jang voqealari, ovchilikni aks
ettiruvchi murakkab kompozitsiyalar yaratildi. Ishlangan suratlarda
voqealarni keng, atroflicha bayon etishga intilish ortdi. Rassom o‘z fikrini
bayon etish uchun obrazlarni sxematik va shartli belgilar tarzida tasvirlagani
holda, bo‘layotgan voqeaning mohiyatini ochishga harakat 12 qildi. Sharqiy
Ispaniya, Kavkaz, Urta Osiyodan topilgan suratlar diqqatga sazovordir.
«Kiyiklarni ovlash» (Ispaniya) suratiga nazar tashlang. Obrazlar shartli
(kamon otayotgan ovchilarda bu shartlilik yaqqol seziladi), sxematik, o‘ta
soddalashtirilgan holda tasvirlangan. Lekin bu shartlilik rassom aytmoqchi
bo‘lgan fikrni tushunishga xalaqit bermaydi. Ov manzarasidagi holat —
kiyiklarning jon holatda qochishi, bo‘lmoqda. Mezolit yoki o‘rta tosh asrida](/data/documents/133d8fea-c9ec-443d-8056-847181708ef3/page_7.png)
![(grekcha tezoz—o‘rta) odamlar katta bo‘lmagan to‘daga ajralgan holda
yashay boshlashlari ularga bir joydan ikkinchi joyga erkin ko‘chib o‘tish,
katta yer maydonlaridan foydalanish imkoniyatini berdi. Qurollarning
(mehnat va ov qurollari) ixcham, qulay bo‘lishiga e’tibor kuchaydi. O‘q
kamon-yoy, qayiqlarning ixtiro qilinishi ibtidoiy jamoa kishisining hayoti
yanada yaxshilanishini ta’minladi. Odamlar yog‘och, qamishdan foydalanib,
o‘zlariga kerakli buyumlar yarata boshladilar. Diniy tushunchalar keng
yoyildi. «Narigi dunyo» tushunchasi paydo bo‘ldi, ko‘mish marosimi bilan
bogliq bo‘lgan turli urf-odatlar yuzaga kela boshladi. Bular kishilarda
murakkab tasavvur va fikrlashning paydo bo‘layotganli-gidan dalolat beradi.
Odamlar tasazvurining kengayishi, abstrakt tushunchalarning yuzaga kelishi
san’atning shakl va mazmun xarakterida ham sezila boshladi. San’at mavzusi
kengaydi, janrlar ortdi.Ovchilarning epchillik bilan olib borayotgan
hujumlari, ov paytidagi shijoat, hayajon ibtidoiy jamoa rassomi tomonidan
ifodali talqin etilgan. Urta Osiyo (Surxondaryo, Farg‘ona), Ozarbayjon
(Kobiston)dan topilgan suratlarda ham shu holni ko‘ramiz. Zaravutsoy
(Surxondaryo), Seymali-tosh (Farg‘ona) suratlari mashhurdir. Bu suratlarda
ovchilarning hayvonlarga hujumi aks ettiriladi. Zaravutsoydagi niqob kiyib
o‘ljasiga yaqinlashayotgan ovchilarni aks ettiruvchi surat o‘tmish hayotining
ma’naviy dunyosini bilishga xizmat qiladi.
Shuningdek, qoyatosh rasmlar qadimgi avlodlarimizning g‘oyaviy qarashlari
va diniy e’tiqodlarini o‘rganishda muhim ahamiyatga ega.](/data/documents/133d8fea-c9ec-443d-8056-847181708ef3/page_8.png)
![Foydalanilgan adabiyotlar ruyxati
1. David McDowall. An illustrated history of Britain. UK.2006.
2. Ian Shaw, Rober Jameson. A Dictionary of Archaeology.UK.1999.
3. Peter Bogucki, Pam J. Crabtree. Acient Europe. NY. 2004.
4. Anati E. Les origins de l'art et la formation de l'esprit humain. Paris,
1989.
5. Boriskovskiy P.I. Drevneyshee proshloe chelovechestvo M. 1980.
6. Boriskovskiy P.I. Grigorev G.P. Paleolit Afriki. Leningrad. 1977.
7. Korobkov I.I. Ranov V.A. Paleolit Blijnego i Srednego Vostoka .
Leningrad 1978.
8. Boriskovskiy P.I. Kamennыy vek Yujnoy i Yuga – Vostochnaya Azii
Leningrad. 1971
9. Derevyanko A.P. Kamenn ы y vek Severnoy Vostochnoy Sentralnoy
Azii. Novosibirsk 1975
10. Yelinek Ya.; Bolshoy illyustrirovann ы y atlas pervob ы tnogo
cheloveka. Artiya Praga. 1982](/data/documents/133d8fea-c9ec-443d-8056-847181708ef3/page_9.png)
![](/data/documents/133d8fea-c9ec-443d-8056-847181708ef3/page_10.png)
Paleolit davri san’ati Reja: 1. Paleolit davri qoyatosh suratlari. 2. Ye vropa paleolit san’atining o‘rganilishi tarixi. 3. Paleolit davri ibtidoiy ajdodlarimizning diniy tasavvurlari.
1.1 Ilk paleolit davri – bu davr yodgorliklarining sanasi 700-500 ming yil avval boshlanib, miloddan avvalgi 15000 yilliklargacha davom etgan va Ashel davri deb yuritilgan. Chunki Ashel davri yodgorliklari O‘zbekistonda bo‘lmagan. Ashel davri oxirida Yevropani shimoliy mintaqalarini qalin muz qoplagan. Lekin U. Ismoilov shu davr odamini qoldig‘ini (bosh suyagini bir bo‘lagi, yelka suyagi va 10 ta tish qoldig‘ini) topib o‘rgangan Farg‘ona vodiysini Selung‘ur g‘oridan, A.Qosimov esa Ko‘rbuloq makonini o‘rganib, Ashel davriga oid 22 ta, muste davriga oid 24 ta madaniy qatlamni o‘rganadi. Bunda markaziy Osiyoga odamlar juda erta kelib joylasha boshlaganlar degan xulosaga kelish mumkin. O‘rta paleolit (muste madaniyati) davri – bu davrda mashhur yodgorliklar topilgan va 24 ta madaniy qatlam o‘rganilgan. Ayniksa, Teshiktosh Surxondaryodagi, Obirahmat Toshkent viloyatidan, Xo‘jakent Toshkent viloyatidan, Ko‘lbuloq Toshkent viloyatidan, Samarqand viloyatidan Omonqo‘ton, Qo‘tirbuloq, Zirabuloq, Xo‘jamazgil, Navoiy viloyatidan Ustut nomlari o‘rganilib O‘zbekistonning qadimgi madaniyati va san’ati tarixiga oid manbalar topiladi. Teshiktosh g‘ori 5 ta qatlamdan iborat, g‘orni uzunligi 20 m, balandligi 9 m, chuqurligi 21 m bo‘lgan. 2859 tosh qurollar topilgan. 7 Teshiktoshdan 7-11 yashar (qiz bola) Neondertal odamini topilishi buyuk kashfiyot bo‘lgan. Odam suyaklari atrofiga arxar va Buxoro bug‘usi shoxlarini qo‘yilishi dastlabki diniy tasavvurlarni vujudga keltirilishini ko‘rsatadi. Obirahmat makoni va Paltov (tangritog‘ chotqol tizmasidagi) makonidan 10 m qalinlikdagi 21 ta madaniy qatlam o‘rganilgan. Makon yoysimon bo‘lgan, og‘zi janubga qaragan, ichi keng bo‘lgan. U yerdan ohaktoshli chaqmoqtoshdan yasalgan mehnat qurollar, parrandalar, qirg‘ichlar, kurakchalar, keskichlar topilgan. Obirahmat esa hayvon suyagidan ishlangan bigizlar shuningdek bug‘u, tog‘ echkisi, to‘ng‘iz, arxar suyaklari, gulxan, kul, ko‘mir qoldiqlari topilib, u yerda odamlar 120 - 40000 yil ilgari yashaganlar va tog‘ mevalarini terib, yovvoyi hayvonlarni
ovlaganlar. Qo‘tirbuloq (Samarqand viloyati Kattaqo‘rg‘onida) 5 ta madaniy qatlam topilgan. Bu yerdan ikki tomoniga ishlov beruvchi bargsimon qurollar, fil, bug‘u, yovvoyi ot, quyon suyaklari topilgan. Yuqori yoki so‘nggi paleolit davri - miloddan avvalgi 40 - 35000 yil avval boshlangan va 12-10000 yilliklargacha davom etgan. Bu davrda hozirgi zamon odami shakllangan. Bular toshni o‘yish usullarini (retush qilish, sindirib olish, o‘tkirlashni) bilganlar. Bularni mehnat qurollari prizmali, konussimon shaklda bo‘lgan. Bular tosh bilan birga suyak va yog‘ochdan ham foydalanganlar. Bu davr odamlarining buyuk yutug‘i nayza - paykonlarini, irg‘itiladigan nayzalarni, nayza - otkichlarni ixtiro qilganlar. Ishlatilishiga qarab guruhlarga bo‘lganlar (ov qilish, go‘shtni nimtalash, teriga ishlov berish, baliq tutish uchun sanchqi (charpun), arralovchi qurollar, suyak ignalar, bigizlar). Shuning uchun bu davr odamlarini Xamosanienslar ya’ni aqlli, idrokli va ongli odamlar deganlar. Ta’sviriy va amaliy san’atning ibtidosi yuqori paleolitdan boshlangan. Suyakdan ayollar haykalchalari yasalgan, taqinchoqlar yasalib ustiga turli xil tasvirlar o‘yib tushurilgan. O‘rta Osiyoda bu davrga oid 30 dan ortiq yodgorliklar topilgan, ya’ni Samarqand makoni, Toshkent viloyatida Oqtosh, Ko‘lbuloq makonlari o‘rganilib amaliy san’ati shakllanganligini ko‘rsatadi. Shuningdek, 8 chaqmoqtoshga ishlov beradigan ustaxonalar bo‘lgan. Ishqalash yo‘li bilan olov hosil qilganlar. O‘rta tosh (mezolit) davri – 12 - 6000 yilliklarni o‘z ichiga oladi. Bu davrda insoniyat tomonidan ko‘p kashfiyotlar qilindi. O‘q-yoy kashf etildi va ibtidoiy san’at rivojlandi, ya’ni devorga o‘yib rangli bo‘yoqlar bilan ta’svirlangan san’at paydo bo‘ldi. Butun ta’sviriy san’at na’munasi Surxondaryoning Zarautsoy darasidan topildi. Bunda yovvoyi buqani itlar yordamida ovlash masalasi qizil bo‘yoqlar bilan berilganligi o‘rganildi. 1.2 Dunyo tarixida ibtidoiy tasviriy san’at, xususan, g‘orlarning devorlariga turli tasvirlar chizish so‘nggi paleolit davriga oiddir (Ispaniya, Altamir g‘ori).
O‘rta Osiyoda ungurlar va qoyatoshlarga ishlangan rasmlar mezolit davrida paydo bo‘ladi. O‘rta Osiyoning tog‘lik hududlarida keng tarqalgan qoyatosh rasmlari ishlanish usuliga ko‘ra ikki xil. Bir xillari bo‘yoq (oxra) bilan, ikkinchi xillari esa urib-o‘yib ishqalash, chizish usuli bilan ishlangan (petrogliflar)rasmlardir. O‘zbekistondagi qoyatosh rasmlarning eng nodir namunalari Zarautsoy, Sarmishsoy, Bironsoy, Ko‘ksaroy, Takatosh, Teraklisoy kabilar bo‘lib, ular yuzdan ziyoddir. Bu yerdagi qoyatoshlarda O‘zbekistonning qadimgi va hozirgi hayvonot olami vakillarining rasmlarini kuzatish mumkin. Ular ibtidoiy buqalar, sherlar va yo‘lbarslar, qoplon, tulki va bo‘rilar, bug‘u va jayron kabilardir. Rasmlar orasida o‘q-yoy, uzun qilich, xanjar, dubulg‘a, qopqon kabi narsalar ham ko‘pchilikni tashkil etadi. Eng qadimgi rasmlar Zarautsoy (Surxondaryo) bo‘lib, bu rasmlar mezolit- neolit, ya’ni mil avv. VIII-IV ming yilliklarga oiddir. Qoyatosh rasmlari orqali o‘sha davr odamlarining ov, mehnat va jangovar qurollarini bilib olishimiz mumkin. Ibtidoiy jamoa tuzumi san’ati tarixi, odamzod tafakkuri, his-tuyg‘ularining paydo bo‘lishi va rivojlanishidan boshlab, yer yuzida birinchi davlatlarning yuzaga kelishigacha bo‘lgan davr san’atini o‘z ichiga oladi, o‘rganadi va tahlil etadi. Ibtidoiy jamoa tuzumidan bizgacha ashyoviy dalillar-mehnat va ov qurollari, uy-anjom va bezak buyumlari, odamlar yashagan manzil qoldiqlari yetib kelgan, Shular ibtidoiy jamoa kishisining estetik va diniy qarashlarini bilishga, ibtidoiy jamoaning madaniyati haqida tasavvur hosil qilishga yordam beradi. Tuproq ostida qolib ketgan moddiy yodgorliklar odam va xayvonlar jasadining qoldiqlari, g‘or va yerto‘la devorlariga chizilgan surat va bo‘rtma tasvirlar ibtidoiy jamoa davri tarixini o‘rganishning muhim manbai hisoblanadi. Bulardan tashqari, etnografiya, tarix sohasidagi fan yutuqlari, antropologiya, lingvistika, geologiya, xalq
og‘zaki ijodi, saqlanib qolgan turli afsonalar, fizika, himiya fanlarining yutuqlari ham shu davr tarixi va san’ati haqidagi tushunchalarning oydinlashishiga xizmat qiladi. San’at qachon va qanday paydo bo‘lgan? San’at qadim-qadimda kishilarning mehnati jarayonida yuzaga keldi va rivojlandi. Odamlar mehnat jarayonida shakl tuyg‘usini his etib, ritm, simmetriya tushunchalarini o‘zlashtira boshladilar. Ular mehnat jarayonida tabiat kuchlarini o‘zlariga bo‘ysundira boshladilar. Ishlatilayotgan buyumlarning shakli bajarayotgan mehnatlarini osonlashtirishi yoki qiyinlashtirishi mumkinligini tushundilar. Qulay mehnat qurollarining unumi ularda o‘z qurollariga nisbatan mehr tuyg‘ularini uyg‘ota bordi. Ular o‘z qurollariga bezak berish orqali o‘z mehrlarini izhor etishga harakat qila boshladilar. Odamlarda qulaylik va foydalilik tushunchalarining yuzaga kelishi voqelikdagi, hayotdagi go‘zallik va xunukliklarni his etish imyaoniyatini rivojlantira boshladi. Inson madaniyati taraqqiyot olamiga qadam qo‘ydi. San’atning yuzaga kelishi insonning ob’ektiv voqelik to‘g‘risidagi bilimlarining chuqurlashishiga, o‘z avlodi tajribalaridan bahramand bo‘lishga olib keldi. Bu uni tabiat kuchlariga qarshi kurashishga 10 da’vat etdi, uning aqliy kamoloti, estetik qarashlari rivojini ja- dallashtirdi. Ibtidoiy jamoa tuzumi taraqqiyoti bosqichlari. Tarix fani ibtidoiy jamoa tuzumi taraqqiyotini uning sotsial tuzilishlga ko‘ra 3 ga ajratadi. 1) ibtidoiy gala bo‘lib yashash davri; 2) urug‘ jamoasi davri (bu davr ikkiga — matriarxat va patriarxat davriga ajraladi); 3) harbiy demokratiya davri. Arxiologiyada ibtidoiy jamoa tuzumi tarixi qurol yasash uchun ishlatiladigan materiallarga qarab, uch asosiy bosqichga ajraladi: 1. Tosh asri — eramizdan avvalgi 3 ming yillikkacha bo‘lgan davr. 2. Mis va bronza asri— eramizdan avvalgi 3—2 ming yillik. 3. Temir asri — eramizdan avvalgi 1 ming yillik. Tosh asri, o‘z navbatida, uchga bo‘linadi: 1. Qadimgi tosh asri— paleolit — eramizdan avvalgi 10 ming yillikkacha bo‘lgan davr. 2- Urta tosh asri —