PSIXOLINGVISTIKANING SHAKLLANISHI VA RIVOJLANISHI TARIXI
![PSIXOLINGVISTIKANING SHAKLLANISHI VA RIVOJLANISHI
TARIXI
Reja:
1. Psixolingvistikaning psixologik va lingvistik manbalari
2. Psixolingvistikaning mustaqil fan sifatida shakllanishi
3. L.S.Vigotskiy – rus psixolingvistikasining asoschilaridan biri](/data/documents/491c6077-4622-42ac-b3e9-c0cd42c5a001/page_1.png)
![1. Psixolingvistikaning psixologik va lingvistik manbalari
Dastlabki psixolingvistik g‘oyalar Vilgelm fon Gumboldning antinomiyasida
va “yosh grammatikachilar”ning individual psixologiya nazariyasida shakllangan
edi. Chunonchi, nutqiy faoliyat va tilning jamoa va shaxs munosabatlarini
chambarchas bog‘lashga xizmat qilishi haqidagi g‘oya Gumboldtga tegishlidir. V.
fon Gumboldtning talqinicha, tillar xalqlar va alohida shaxslarning ijod mahsuli,
chunki til nutqiy faoliyat jarayonida yuzaga keladi. U til va uning sohibi bo‘lgan
jamoa munosabatini bilish zarurligini ta’kidlaydi, zero, til tizimidagi umumiylik va
xususiylik belgilari aynan jamoa va shaxs munosabatlariga borib taqaladi. Bu
munosabatlar asosida, o‘z navbatida, til tizimining ijtimoiy va individual
xususiyatlari qarama-qarshiligi (antinomiyasi) shakllanadi.
Til va tafakkurning o‘zaro bog‘liqligini V. fon Gumboldt ular bajaradigan
vazifalar hamohangligida ko‘radi. Binobarin, til ham xuddi tafakkur singari ijodiy
jarayondir. V. fon Gumboldtning fikricha, til paydo bo‘lishining eng birinchi
sababi insonning ichki ehtiyoji, ya’ni olam va boshqa shaxslar bilan munosabatga
kirishishidir.
V. fon Gumboldtning tilning ijodkorona faoliyati, o‘zgaruvchanlik tabiati
kabi xususiyatlari haqidagi fikrlari nutqiy faoliyat nazariyasi yoki psixolingvistika
kabi zamonaviy tilshunoslik yo‘nalishlari uchun tayanch nuqta vazifasini o‘tadi. V.
fon Gumboldt tilni “tashqi dunyo hodisalari va inson botiniy dunyosi” oralig‘idagi
dunyo sifatida ta’riflagan edi. Faoliyatning til dunyosiga ko‘chishi haqidagi g‘oya
Gumboldtning muhim kashfiyotlaridan biridir. Ushbu g‘oya ko‘p jihatdan mashhur
psixolingvistlar L.S.Vigotskiy va A.R.Luriyalarning g‘oyalari uchun asos bo‘ldi.
Haqiqatdan ham, Gumboldt aytganidek, nutqiy faoliyat negizida “lisoniy
qobiliyat” yotadi. V. fon Gumboldt individual nutqiy harakatlar vositasida
bajariladigan lisoniy ijod faoliyatining uzluksizligini nazariy jihatdan asoslab
berdi. Uning ta’kidicha, til mavjudligining shakli taraqqiyotdir va “tilga qandaydir
o‘lik mahsulot sifatida emas, balki ijodiy jarayon holida qarash lozim”, u –
“to‘xtovsiz faoliyatdir” 1
.
1 Фон Гумбольдт В. Избранные труды по языкознанию. –М., 1984. –С. 82.](/data/documents/491c6077-4622-42ac-b3e9-c0cd42c5a001/page_2.png)
![XIX asrning 60-yillarida maydonga kelgan “yosh grammatikachilar” (G.Paul,
K.Brugman, A.Leskin, B.Delbryuk, G.Ostgofg) nazariyasining asosini individual
psixologiya tashkil etgan bo‘lib, ular til hodisalarini ana shu tamoyilga ko‘ra hal
qilishga urindilar. So‘zlovchi shaxsning nutqiy faoliyat mexanizmi, psixologiyasi,
tilning ichki taraqqiyoti singari masalalarga e’tibor qaratdilar. “Yosh
grammatikachilar” tilni organizmning psixofiziologik faoliyati sifatida talqin
etdilar. Ular tildagi o‘zgarishlar sabablarini jamiyatdagi o‘zgarishlardan emas,
balki inson ruhiyatidagi o‘zgarishlardan izlashgan. Masalan, ular zamonaviy rus
tili uni o‘rganmagan bola uchun o‘lik tildir, lekin o‘lik til hisoblangan lotin tili esa
bu tilni mukammal bilgan filolog–klassik uchun tirik til sifatida namoyon bo‘ladi,
deb hisoblashgan.
Tilshunoslikning rivojlanishiga va psixolingvistikaning shakllanishiga ulkan
hissa qo‘shgan olimlardan biri I.A. Boduen de Kurtenedir. U tilni turli-tuman
tasavvur guruhlaridan tarkib topgan murakkab psixososial mohiyat sifatida talqin
qildi. Boduen de Kurtene fikricha, til muayyan bir jamiyatni tashkil qilgan
individlar ongida, individlar psixikasida, individlar tili sifatida yashaydi. Shuning
uchun Boduen de Kurtene o‘z tadqiqotlarida individ nutqiga asosiy e’tiborni
qaratdi. Boduen de Kurtenega ko‘ra, “inson tilining mohiyati faqat psixikdir.
Tilning mavjudligi va uning rivojlanishi sof psixik qonuniyatlar bilan bog‘langan.
Inson nutqida yoki tilida bironta ham psixik bo‘lmagan hodisa mavjud emas va
mavjud bo‘lishi ham mumkin emas” 2
.
Hozirgi zamon psixolingvistikasi uchun Boduen de Kurtene qarashlarining
eng muhim tomoni uning “nutq faoliyatidagi aniq qiymat odamdan ajratilgan til
emas, balki odamdir” degan fikri edi. “Havoda uchib yuruvchi qandaydir tillar
emas, aksincha til va tafakkurga ega bo‘lgan odamlar mavjud”. Shu bilan birga, u
tilda individuallik bilan umumiylikning ajralmasligini, individual xususiyatda bir
vaqtning o‘zida umumiy umuminsoniylik mavjud ekanligini bayon qiladi. U
insoniyat ijtimoiy guruhlar majmuasi ekanligini e’tirof etadi.
2 Глухов В.П. Основы психолингвистики. Учеб. пособие для студентов педвузов. –М.: АСТ: Астрель, 2008. –С. 14.](/data/documents/491c6077-4622-42ac-b3e9-c0cd42c5a001/page_3.png)
![XX asr tilshunosligining asoschisi shvetsariyalik tilshunos Ferdinand de
Sossyur nutqiy faoliyatni (langage) ikki qarama-qarshi mohiyat: til (langue) va
nutq (parole)ga ajratdi. Uning fikricha, til nutqiy faoliyatning faqat bir tomonini
tashkil etadi. Til nutqqa ziddir. Til – ijtimoiy hodisa. U til jamoasining barcha
a’zolari uchun majburiy belgilar sistemasidir. Til kishilik jamiyatida aloqa quroli,
fikrni ifodalaydigan vositadir. Nutq – individual hodisa. Nutq – xohish va fikrni
ifodalash akti.
F. de Sossyurning ta’limoti L.V.Shcherba tomonidan rivojlantirildi. U mazkur
ta’limotga “individning psixofiziologik nutqiy tuzilishi” tushunchasini kiritdi.
L.V.Shcherbaning psixolingvistikaga qo‘shgan hissasi uning “Til hodisalarining
uch jihati va tilshunoslikda eksperiment haqida” (1974) asari bilan belgilanadi.
Mazkur asarda tilshunoslikning predmeti sifatida tilning quyidagi uch jihati taklif
qilinadi:
Birinchi jihat nutqiy faoliyat bo‘lib, unda olim so‘zlashuv va tushunishni
nazarda tutadi. Shcherba belgilarni tushunish va talqin qilish jarayonining
tovushlarni talaffuz qilish va so‘zlashuv jarayonidan faolligiga ko‘ra sira ham kam
emasligini ta’kidlaydi.
Ikkinchi jihat til tizimi bo‘lib, birinchi navbatda lug‘at va grammatikani
qamraydi. L.V.Shcherba “to‘g‘ri tuzilgan lug‘at va grammatika mazkur til bilimini
to‘liq yoritishi lozim”, - deb yozadi.
Til hodisalarining uchinchi jihati til materiali, ya’ni “mazkur ijtimoiy guruh
hayotining u yoki bu davridagi muayyan sharoitda so‘zlashuv va tushunishlar
majmuyi” hisoblanadi.
L.V.Shcherba nutqiy faoliyat va til materiali o‘rtasidagi munosabatni
quyidagicha belgilaydi: “Nutqiy faoliyat til materialini yaratadi. Til tizimi
tilshunoslar tomonidan til materialidan chiqarib yuboriladi. Nutqiy faoliyat ham til
materialini ishlab chiqaradi, ham til tizimiga o‘zgartish kiritadi. Shu bilan birga, til
hodisalarining barcha uch jihati bir-biri bilan chambarchas bog‘langan” 3
.
3 Глухов В.П. Основы психолингвистики. Учеб. пособие для студентов педвузов. –М.: АСТ: Астрель, 2008. –С. 15.](/data/documents/491c6077-4622-42ac-b3e9-c0cd42c5a001/page_4.png)
![XIX asrning oxiri XX asrning boshlarida psixologiya fanida qator ilmiy
ta’limotlar va nazariyalarning vujudga kelishi psixolingvistikaning yuzaga
kelishiga sharoit yaratib berdi. Ana shunday nazariyalardan biri M.Vertgeymer,
K.Koffka, K.Byuler va boshqa olimlar tomonidan ilgari surilgan “psixologiya
geshtalti” (nem. “gestalt” – “obraz”) maktabi , deb nom olgan nazariy tadqiqot edi.
Mazkur psixologiya maktabining vakillari inson psixikasidagi “kechinmalar
ortida” yotadigan kechinmalar dunyosini va jismoniy dunyoni chegaralab oldilar.
Ular kechinmalar dunyosini ikki: jismoniy reallik (miyadagi jarayonlar) va
tafakkurning psixik (fenomen) realligi nuqtayi nazaridan tadqiq etishdi. Binobarin,
tafakkur dinamik bir butun “maydon”, uning tahlil birligi “geshtalt” – butun bir
obraz sifatida talqin qilindi.
Jahon psixologiyasida XX asr boshlaridagi ikkinchi muhim yo‘nalish
bixevioristik (ingl. behavior “xulq, xatti-harakat”) psixologiya edi. Bu
yo‘nalishning ko‘zga ko‘ringan namoyondalari J.Uotson va E.Torndayklar edi.
Bixevioristik psixologiya ko‘p jihatdan materialistik psixologiya bilan hamfikr
bo‘lgan va shunga ko‘ra, uning asoschilaridan biri rus fiziologi I.P.Pavlov
hisoblangan. Bixevioristik psixologiya psixikani tadqiq etishning faqat obyektiv
metodlarini qabul qiladi. Psixikaga kishining hayoti va faoliyati kontekstini kiritadi
va uni tashqi ta’sirlar hamda organizmning fiziologik xususiyatlari bilan bog‘laydi.
Biroq bixevioristlar agar psixikadagi biron narsani bevosita kuzatib yoki o‘lchab
bo‘lmasa, u holda, bu narsa umuman mavjud emas, deb da’vo qilishdi.
Bixeviorizmga ko‘ra, mahluqqa (bu odam yoki jonivor bo‘lishi mumkin va h.k.)
ta’sir qiladigan qandaydir stimul (S) va ushbu stimulga qandaydir reaksiya (R) bor.
Nutq tahliliga bixevioristik yondashuv namunasi sifatida amerikalik tilshunos
Leonard Blumfildning “Til” (1968) asarini keltirish mumkin. Blumfild kishining
hayoti va faoliyatini ehtiyojlar va bu ehtiyojlarni qondirishga qaratilgan harakatlar,
deb talqin qildi. Kishilar bir-birlari bilan amaliy (nutqsiz) va nutqli stimullar
yordamida o‘zaro munosabatga kirishadi. Ular mazkur stimullarga ikki xil: nutqli
va nutqsiz harakatlar bilan javob qaytarishadi:
nutqsiz reaksiya S───→ R](/data/documents/491c6077-4622-42ac-b3e9-c0cd42c5a001/page_5.png)
![nutq vositasidagi reaksiya S───→ r ............ s ───→ R.
Blumfildga ko‘ra, nutq amaliy vazifalarni hal qiluvchi vosita va uning asosiy
funksiyasi – inson faoliyatini boshqarish.
Umuman, XX asr boshlaridagi bixeviorizm muayyan evolyutsiyaga erishdi
va psixolingvistikaning shakllanishiga zamin yaratdi.
2. Psixolingvistikaning mustaqil fan sifatida shakllanishi
Psixolingvistikaning birinchi avlodi . “Psixolingvistika” termini birinchi
marta amerikalik psixolog N.Pronko tomonidan 1946-yilda ilmiy muomalaga
kiritilgan. “ Psixolingvistika” psixologiya (yunon. psyche “ruh”) va lingvistika
(lotin. lingua “til”) kesishgan nuqtadagi metafan, ya’ni psixologiya va
lingvistikaning sintezi hisoblanadi. 1953-yilda AQShning Blumington shahridagi
Indiana universiteti huzuridagi Lingvistika va psixologiya qo‘mitasi tomonidan
tashkil etilgan universitetlararo seminarda psixolingvistika mustaqil fan sifatida
e’lon qilindi. Mazkur seminar mashhur amerikalik psixologlar Charlz Osgud,
Djon Kerroll hamda tilshunos, etnograf va adabiyotshunos olim Tomas
Sibeoklarning tashabbusi bilan tashkil qilingan edi. 1954-yilda nashr qilingan
“Psixolingvistika. Nazariya va tadqiqot muammolari ocherki” kitobida seminar
jarayonida qabul qilingan psixolingvistikaning asosiy nazariy masalalari,
eksperimental tadqiqotlarning asosiy yo‘nalishlari belgilandi va u qator fanlararo
psixolingvistik tadqiqotlarni amalga oshirishda muhim rol o‘ynadi.
Psixolingvistika birinchi avlodining o‘ziga xos xususiyati reaktivlik bo‘lib, u
sof psixologiyaga yo‘naltirilgan edi. U bixevioristik “stimul – reaksiya”
sxemasiga, muayyan muomala jarayonini, xususan, nutqiy muomala jarayonini
talqin qilishga asoslangan edi.
Psixolingvistika birinchi avlodining ikkinchi o‘ziga xos xususiyati atomizm
edi. U alohida so‘zlar, grammatik bog‘lanishlar yoki grammatik shakllar bilan ish
ko‘rdi.](/data/documents/491c6077-4622-42ac-b3e9-c0cd42c5a001/page_6.png)
![Psixolingvistika birinchi avlodining uchinchi o‘ziga xos xususiyati
individualizm bo‘lib, unda individning nutqiy muomala nazariyasi jamiyatdan,
hatto muloqot jarayonidan “yulib olingan” texnik kommunikatsiya sxemasi edi.
Psixolingvistikaning ikkinchi avlodi : N.Xomskiy va J.Miller. 1950-yillarning
oxirlarida Ch. Osgud psixolingvistikasining kuchli muxoliflari – N.Xomskiy va
J.Miller maydonga chiqdi. Ch.Osgud o‘zining psixolingvistik modelini
psixologiyadan kelib chiqqan holda tuzgan bo‘lsa, N.Xomskiy o‘zining
transformatsion modelini lingvistika asosida yaratdi. N.Xomskiyning dastlabki
tadqiqotlarida hech qanday psixologiya yo‘q edi. Uning transformatsion modeli
tabiiy til ifodalarini avtomatik sxemalarga solish imkoniyatinigina yaratgandi.
Biroq xuddi shu yillarda J. Miller va uning tarafdorlari transformatsion model
g‘oyasini ushlab olishdi. J.Miller nutqning kelib chiqishini assotsiativ aloqalar
bilan emas, balki rejalashtirilgan xatti-harakatning xususiyati bilan aniqladi. U
transformatsion qayta hosil qilishda shunchaki reaktivlikka emas, insonning
aktivligiga urg‘u berdi. J.Millerning psixolingvistikasida nutqni qabul qilish va
nutqni ishlab chiqish jarayonlarining birligi haqidagi tasavvurga qadam tashlanadi.
Psixolingvistikaning uchinchi avlodi yoki “yangi psixolingvistika” 1970-
yillarning o‘rtalarida shakllandi. Psixolingvistikaning uchinchi avlodi Amerikada
psixolingvist J.Verch va psixolog J. Bruner, Fransiyada J.Meler, J.Nuaze,
D.Dyubua, Norvegiyada talantli psixolingvist R.Rummetfeytlarning nomi bilan
bog‘liq 4
.
“Avtonom psixolingvistika”ni ishlab chiqish zarurati J.Nuazening asosiy
tezislaridan biriga aylandi. Bunda avtonomiya deganda, lingvistik modellardan
holilik nazarda tutildi. J.Nuazega ko‘ra, avtonom psixolingvistik amallar ayni
paytda ham kognitiv, ham kommunikatsion tabiatga ega bo‘ladi. Ular aniq
muloqotda, nutqiy o‘zaro munosabatda amalga oshib, kognitiv xarakter kasb etadi.
J.Meler ham psixolingvistikani kognitiv psixologiyaning tarkibi , deb hisoblaydi.
J.Verch xabarni qayta ishlashda lingvistik va psixologik jihatlarni baravar yuz
berishiga e’tiborini qaratadi.
4 Леонтьев А.А. Основы психолингвистики: Учебник для студ. высш. учеб. заведений. –М.: Смысл, 1999. – C . 46.](/data/documents/491c6077-4622-42ac-b3e9-c0cd42c5a001/page_7.png)
![Psixolingvistikaning uchinchi avlodi N.Xomskiyning ihotalangan maktabini
yengib o‘tib, psixolingvistik jarayonlarni tafakkur, muloqot, xotira singari keng
qamrovda o‘rganadi. Shuning uchun ham ularning tadqiqotlarida, asosan, kognitiv
psixologiyani rivojlantirishga qaratilgan nazariy asos yaratildi.
Shunday qilib, psixolingvistikaning uchinchi avlodi o‘zlaridan oldingi
psixolingvistlarning nafaqat atomizm, balki individualizm nazariyasini ham
yengib, o‘z ustunliklarini ko‘rsatishga muvaffaq bo‘lishdi.
3. L.S.Vigotskiy – rus psixolingvistikasining asoschilaridan biri
Psixolingvistikaning nazariy va metodologik asoslarini yaratilishida XX
asrning yetuk olimlaridan bo‘lgan Lev Semenovich Vigotskiyning tadqiqotlari
muhim ahamiyat kasb etadi. L.S.Vigotskiy A.N.Leontev, A.R.Luriya,
A.N.Sokolov, P.Ya.Galperin, D.B.Elkonin, L.I.Bojovich, A.V.Zaporojes va h.k.
olimlar faoliyat olib borgan rus psixolingvistika maktabining asoschisi hisoblanadi.
Mazkur maktabning an’analari A.V.Petrovskiy, V.V.Davidov, N.I.Jinkin,
V.P.Zinchenko, A.A.Leontev kabi olimlar tomonidan davom ettirildi.
L.S.Vigotskiy va uning maktabi nafaqat rus, balki jahon psixologiyasi va
pedagogikasining taraqqiyotiga ham katta ta’sir ko‘rsatdi.
Rus psixolingvistikasining psixologik manbayi L.S. Vigotskiyning madaniy-
tarixiy ta’limoti bilan bog‘liq. L.S. Vigotskiyga ko‘ra, psixika moddiy mavjudod
bo‘lgan insonning funksiyasi, xususiyatidir. Inson psixikasi ijtimoiy bo‘lib, uning
o‘ziga xosliklarini biologiyadan yoki “ruhlar qonuni”dan emas, kishilik tarixi,
jamiyat tarixidan izlash kerak. L.S. Vigotskiyning qayd qilishicha, insonning
psixik rivojlanishi uning umuminsoniy madaniy tajribani o‘zlashtirish (bu asosan
moddiy dunyoni, to‘g‘rirog‘i narsa – buyumlarni o‘rgana borishi) bilan bog‘liq
ravishda ro‘y beradi. Inson butun hayoti davomida – bu, ayniqsa, uning bolalik
yillarida yaqqol kuzatiladi. Dastlab bolalar fikrlayotganini biz ularning so‘zlari va
pichirlashi orqali bilib turamiz, chunki bu vaqtda ularning og‘zi va lablari
harakatda bo‘ladi. Faqat 5-6 yoshlardagina bolalarda ichki nutq faol rivojlanadi va
ular endi o‘zi bilan o‘zi ovoz chiqarib gaplashmasdan fikr qila ola boshlaydi.](/data/documents/491c6077-4622-42ac-b3e9-c0cd42c5a001/page_8.png)
![Bolalikda tafakkur va nutq bir-biriga chambarchas bog‘liq, keyinchalik inson
rivojlana borishi bilan tafakkur ma’lum ma’noda tildan ajrala boradi, mustaqil
ko‘rinishga ega bo‘ladi (u yoki bu darajada ichki nutqiy reaksiyalardan holi bo‘la
boradi).
L.S.Vigotskiy o‘zini psixologiyaning materialistik yo‘nalishi vakillari
qatoriga kiritgan edi. L.S.Vigotskiy insonning nutqiy faoliyatini o‘rganish bilan
eng ko‘p shug‘ullangan olim bo‘lib, uning nutqqa psixologik yondashuvi
psixolingvistik nazariyani shakllantirishga olib keldi. Jumladan, L.S.Vigotskiyning
“elementlar bo‘yicha tahlil” va “birliklarga ko‘ra tahlil” farqlari ta’limotining
fanga kiritilishi, turli psixolingvistik maktablar tomonidan yaratilgan nutq
yaratilishi va idrok qilinishining qator modellariga, shuningdek, nutqiy faoliyat
tuzilishi unsurlarining ajratilishiga asos bo‘lib xizmat qildi.
L.S. Vigotskiy ong tuzilishining tizimliligi haqidagi tezisni shakllantiradi.
Unga ko‘ra, belgilar tizimni tashkil qiladi. Belgilar bolalarga tug‘ma berilmagan,
aksincha, ular ijtimoiy faoliyat jarayonlarida (dastlab juda ibtidoiy) o‘zlashtiriladi.
Belgilar aynan tizim sifatida vujudga keladi, shuning uchun ham bolada shunchaki
avval birinchi belgi, keyin ikkinchisi va h.k. paydo bo‘lmaydi. Har qanday yangi
belgi oldindan tuzilgan tizimga kiradi va har gal tizimni o‘zgartiradi,
aniqlashtiradi, mukammalashtiradi hamda murakkablashtiradi.](/data/documents/491c6077-4622-42ac-b3e9-c0cd42c5a001/page_9.png)
![ADABIYOTLAR
Asosiy adabiyotlar:
1 . Usmanova Sh. “Psixolingvistika” fanidan ma’ruza kurslari . – Toshkent:
Universitet, 2014.
2. Usmanova Sh. Psixolingvistika. O‘quv qo‘llanma. – Toshkent: Universitet,
2015. (Elektron variant).
3 . Belyanin V. P. Psixolingvistika. Uchebnoe posobie. –M.: Flinta, 2008.
4. Gluxov V.P. Osnovы p sixolingvistiki. Uchebnoe posobie. – M.: ACT: Astrelь,
2008.
5 . Karaseva O.F., Safonova O.A. Psixolingvistika: novыe texnologii analiza
poeticheskogo teksta. Uchebnoe posobie. – Krasnodar, 2012.
Qo‘shimcha adabiyotlar:
6 . Axutina T.V. Porojdenie rechi. Neyrolingvisticheskiy analiz sintaksisa. - M.:
MGU, 1989.
7. Baskakov N.A., Sodiqov A.S., Abduazizov A.A. Umumiy tilshunoslik. –
Toshkent: O‘qituvchi, 1979.
8. Batov V.I. O sudebnoy psixologo-lingvisticheskoy ekspertize //Voprosы
sudebno-psixologicheskoy ekspertizы. –M., 1974.
9 . Belikov V. I., Krыsin L. P. Sotsiolingvistika. –M., 2001.
1 0 . Bыkova G. V., Fraerl V. L. Lakunы russkogo yazыka. Pod nauch. red. I.A.
Sternina. – Blagoveщensk: Izd-vo BGPU, 2008.](/data/documents/491c6077-4622-42ac-b3e9-c0cd42c5a001/page_10.png)
PSIXOLINGVISTIKANING SHAKLLANISHI VA RIVOJLANISHI TARIXI Reja: 1. Psixolingvistikaning psixologik va lingvistik manbalari 2. Psixolingvistikaning mustaqil fan sifatida shakllanishi 3. L.S.Vigotskiy – rus psixolingvistikasining asoschilaridan biri
1. Psixolingvistikaning psixologik va lingvistik manbalari Dastlabki psixolingvistik g‘oyalar Vilgelm fon Gumboldning antinomiyasida va “yosh grammatikachilar”ning individual psixologiya nazariyasida shakllangan edi. Chunonchi, nutqiy faoliyat va tilning jamoa va shaxs munosabatlarini chambarchas bog‘lashga xizmat qilishi haqidagi g‘oya Gumboldtga tegishlidir. V. fon Gumboldtning talqinicha, tillar xalqlar va alohida shaxslarning ijod mahsuli, chunki til nutqiy faoliyat jarayonida yuzaga keladi. U til va uning sohibi bo‘lgan jamoa munosabatini bilish zarurligini ta’kidlaydi, zero, til tizimidagi umumiylik va xususiylik belgilari aynan jamoa va shaxs munosabatlariga borib taqaladi. Bu munosabatlar asosida, o‘z navbatida, til tizimining ijtimoiy va individual xususiyatlari qarama-qarshiligi (antinomiyasi) shakllanadi. Til va tafakkurning o‘zaro bog‘liqligini V. fon Gumboldt ular bajaradigan vazifalar hamohangligida ko‘radi. Binobarin, til ham xuddi tafakkur singari ijodiy jarayondir. V. fon Gumboldtning fikricha, til paydo bo‘lishining eng birinchi sababi insonning ichki ehtiyoji, ya’ni olam va boshqa shaxslar bilan munosabatga kirishishidir. V. fon Gumboldtning tilning ijodkorona faoliyati, o‘zgaruvchanlik tabiati kabi xususiyatlari haqidagi fikrlari nutqiy faoliyat nazariyasi yoki psixolingvistika kabi zamonaviy tilshunoslik yo‘nalishlari uchun tayanch nuqta vazifasini o‘tadi. V. fon Gumboldt tilni “tashqi dunyo hodisalari va inson botiniy dunyosi” oralig‘idagi dunyo sifatida ta’riflagan edi. Faoliyatning til dunyosiga ko‘chishi haqidagi g‘oya Gumboldtning muhim kashfiyotlaridan biridir. Ushbu g‘oya ko‘p jihatdan mashhur psixolingvistlar L.S.Vigotskiy va A.R.Luriyalarning g‘oyalari uchun asos bo‘ldi. Haqiqatdan ham, Gumboldt aytganidek, nutqiy faoliyat negizida “lisoniy qobiliyat” yotadi. V. fon Gumboldt individual nutqiy harakatlar vositasida bajariladigan lisoniy ijod faoliyatining uzluksizligini nazariy jihatdan asoslab berdi. Uning ta’kidicha, til mavjudligining shakli taraqqiyotdir va “tilga qandaydir o‘lik mahsulot sifatida emas, balki ijodiy jarayon holida qarash lozim”, u – “to‘xtovsiz faoliyatdir” 1 . 1 Фон Гумбольдт В. Избранные труды по языкознанию. –М., 1984. –С. 82.
XIX asrning 60-yillarida maydonga kelgan “yosh grammatikachilar” (G.Paul, K.Brugman, A.Leskin, B.Delbryuk, G.Ostgofg) nazariyasining asosini individual psixologiya tashkil etgan bo‘lib, ular til hodisalarini ana shu tamoyilga ko‘ra hal qilishga urindilar. So‘zlovchi shaxsning nutqiy faoliyat mexanizmi, psixologiyasi, tilning ichki taraqqiyoti singari masalalarga e’tibor qaratdilar. “Yosh grammatikachilar” tilni organizmning psixofiziologik faoliyati sifatida talqin etdilar. Ular tildagi o‘zgarishlar sabablarini jamiyatdagi o‘zgarishlardan emas, balki inson ruhiyatidagi o‘zgarishlardan izlashgan. Masalan, ular zamonaviy rus tili uni o‘rganmagan bola uchun o‘lik tildir, lekin o‘lik til hisoblangan lotin tili esa bu tilni mukammal bilgan filolog–klassik uchun tirik til sifatida namoyon bo‘ladi, deb hisoblashgan. Tilshunoslikning rivojlanishiga va psixolingvistikaning shakllanishiga ulkan hissa qo‘shgan olimlardan biri I.A. Boduen de Kurtenedir. U tilni turli-tuman tasavvur guruhlaridan tarkib topgan murakkab psixososial mohiyat sifatida talqin qildi. Boduen de Kurtene fikricha, til muayyan bir jamiyatni tashkil qilgan individlar ongida, individlar psixikasida, individlar tili sifatida yashaydi. Shuning uchun Boduen de Kurtene o‘z tadqiqotlarida individ nutqiga asosiy e’tiborni qaratdi. Boduen de Kurtenega ko‘ra, “inson tilining mohiyati faqat psixikdir. Tilning mavjudligi va uning rivojlanishi sof psixik qonuniyatlar bilan bog‘langan. Inson nutqida yoki tilida bironta ham psixik bo‘lmagan hodisa mavjud emas va mavjud bo‘lishi ham mumkin emas” 2 . Hozirgi zamon psixolingvistikasi uchun Boduen de Kurtene qarashlarining eng muhim tomoni uning “nutq faoliyatidagi aniq qiymat odamdan ajratilgan til emas, balki odamdir” degan fikri edi. “Havoda uchib yuruvchi qandaydir tillar emas, aksincha til va tafakkurga ega bo‘lgan odamlar mavjud”. Shu bilan birga, u tilda individuallik bilan umumiylikning ajralmasligini, individual xususiyatda bir vaqtning o‘zida umumiy umuminsoniylik mavjud ekanligini bayon qiladi. U insoniyat ijtimoiy guruhlar majmuasi ekanligini e’tirof etadi. 2 Глухов В.П. Основы психолингвистики. Учеб. пособие для студентов педвузов. –М.: АСТ: Астрель, 2008. –С. 14.
XX asr tilshunosligining asoschisi shvetsariyalik tilshunos Ferdinand de Sossyur nutqiy faoliyatni (langage) ikki qarama-qarshi mohiyat: til (langue) va nutq (parole)ga ajratdi. Uning fikricha, til nutqiy faoliyatning faqat bir tomonini tashkil etadi. Til nutqqa ziddir. Til – ijtimoiy hodisa. U til jamoasining barcha a’zolari uchun majburiy belgilar sistemasidir. Til kishilik jamiyatida aloqa quroli, fikrni ifodalaydigan vositadir. Nutq – individual hodisa. Nutq – xohish va fikrni ifodalash akti. F. de Sossyurning ta’limoti L.V.Shcherba tomonidan rivojlantirildi. U mazkur ta’limotga “individning psixofiziologik nutqiy tuzilishi” tushunchasini kiritdi. L.V.Shcherbaning psixolingvistikaga qo‘shgan hissasi uning “Til hodisalarining uch jihati va tilshunoslikda eksperiment haqida” (1974) asari bilan belgilanadi. Mazkur asarda tilshunoslikning predmeti sifatida tilning quyidagi uch jihati taklif qilinadi: Birinchi jihat nutqiy faoliyat bo‘lib, unda olim so‘zlashuv va tushunishni nazarda tutadi. Shcherba belgilarni tushunish va talqin qilish jarayonining tovushlarni talaffuz qilish va so‘zlashuv jarayonidan faolligiga ko‘ra sira ham kam emasligini ta’kidlaydi. Ikkinchi jihat til tizimi bo‘lib, birinchi navbatda lug‘at va grammatikani qamraydi. L.V.Shcherba “to‘g‘ri tuzilgan lug‘at va grammatika mazkur til bilimini to‘liq yoritishi lozim”, - deb yozadi. Til hodisalarining uchinchi jihati til materiali, ya’ni “mazkur ijtimoiy guruh hayotining u yoki bu davridagi muayyan sharoitda so‘zlashuv va tushunishlar majmuyi” hisoblanadi. L.V.Shcherba nutqiy faoliyat va til materiali o‘rtasidagi munosabatni quyidagicha belgilaydi: “Nutqiy faoliyat til materialini yaratadi. Til tizimi tilshunoslar tomonidan til materialidan chiqarib yuboriladi. Nutqiy faoliyat ham til materialini ishlab chiqaradi, ham til tizimiga o‘zgartish kiritadi. Shu bilan birga, til hodisalarining barcha uch jihati bir-biri bilan chambarchas bog‘langan” 3 . 3 Глухов В.П. Основы психолингвистики. Учеб. пособие для студентов педвузов. –М.: АСТ: Астрель, 2008. –С. 15.
XIX asrning oxiri XX asrning boshlarida psixologiya fanida qator ilmiy ta’limotlar va nazariyalarning vujudga kelishi psixolingvistikaning yuzaga kelishiga sharoit yaratib berdi. Ana shunday nazariyalardan biri M.Vertgeymer, K.Koffka, K.Byuler va boshqa olimlar tomonidan ilgari surilgan “psixologiya geshtalti” (nem. “gestalt” – “obraz”) maktabi , deb nom olgan nazariy tadqiqot edi. Mazkur psixologiya maktabining vakillari inson psixikasidagi “kechinmalar ortida” yotadigan kechinmalar dunyosini va jismoniy dunyoni chegaralab oldilar. Ular kechinmalar dunyosini ikki: jismoniy reallik (miyadagi jarayonlar) va tafakkurning psixik (fenomen) realligi nuqtayi nazaridan tadqiq etishdi. Binobarin, tafakkur dinamik bir butun “maydon”, uning tahlil birligi “geshtalt” – butun bir obraz sifatida talqin qilindi. Jahon psixologiyasida XX asr boshlaridagi ikkinchi muhim yo‘nalish bixevioristik (ingl. behavior “xulq, xatti-harakat”) psixologiya edi. Bu yo‘nalishning ko‘zga ko‘ringan namoyondalari J.Uotson va E.Torndayklar edi. Bixevioristik psixologiya ko‘p jihatdan materialistik psixologiya bilan hamfikr bo‘lgan va shunga ko‘ra, uning asoschilaridan biri rus fiziologi I.P.Pavlov hisoblangan. Bixevioristik psixologiya psixikani tadqiq etishning faqat obyektiv metodlarini qabul qiladi. Psixikaga kishining hayoti va faoliyati kontekstini kiritadi va uni tashqi ta’sirlar hamda organizmning fiziologik xususiyatlari bilan bog‘laydi. Biroq bixevioristlar agar psixikadagi biron narsani bevosita kuzatib yoki o‘lchab bo‘lmasa, u holda, bu narsa umuman mavjud emas, deb da’vo qilishdi. Bixeviorizmga ko‘ra, mahluqqa (bu odam yoki jonivor bo‘lishi mumkin va h.k.) ta’sir qiladigan qandaydir stimul (S) va ushbu stimulga qandaydir reaksiya (R) bor. Nutq tahliliga bixevioristik yondashuv namunasi sifatida amerikalik tilshunos Leonard Blumfildning “Til” (1968) asarini keltirish mumkin. Blumfild kishining hayoti va faoliyatini ehtiyojlar va bu ehtiyojlarni qondirishga qaratilgan harakatlar, deb talqin qildi. Kishilar bir-birlari bilan amaliy (nutqsiz) va nutqli stimullar yordamida o‘zaro munosabatga kirishadi. Ular mazkur stimullarga ikki xil: nutqli va nutqsiz harakatlar bilan javob qaytarishadi: nutqsiz reaksiya S───→ R