Yoshlarni iqtisodiy va ekologik tarbiyalash.
![Yoshlarni iqtisodiy va ekologik tarbiyalash.
R EJ A :
1. Iqtisodiy tarbiyaning mohiyati, maqsad va vazifalari.
2. Ekologik tarbiya haqida tushuncha.
3. Ekologik tarbiyaning mazmuni, shakl va metodlari.
4. Ekologik tarbiyaning vositalari .](/data/documents/f959f156-eeed-4ebb-ba92-5bb89b85ec45/page_1.png)
![Iqtisodiy tarbiya . O’tgan asrning 30-yillaridan boshlab o’quvchilarga
iqtisodiy bilim berish hamda ularda mehnat va kasbiy faoliyatni tashkil etish
ko’nikma, malakalarini shakllantirish masalasiga jiddiy e’tibor berila boshlandi.
O’quvchilarga iqtisodiy bilimlarni berish, ularda ishchanlik, tartiblilik,
ehtiyotkorlik xislatlarini shakllantirish tarbiyaviy ishlarning tarkibiy qismlaridan
sanaladi.
Hozirgi davrda kadrlar tayyorlash masalasi eng muhim vazifa sifatida
qo’yilib, ta’lim sifatini oshirish bilan birga o’quvchilarni iqtisodiy bilimlar bilan
qurollantirish, ayniqsa, bozor iqtisodiyoti munosabatlari shakllanayotgan mavjud
sharoitda muhim va zarur.
Iqtisodiy ta’lim o’quvchilarga xo’jalik yuritish tizimi (oila byudjetini
shakllantirish, xo’jalikni yuritish, mavjud moddiy boyliklarni asrash, ko’paytirish,
savdo-sotiq munosabatlarini to’g’ri tashkil etish va hokazolar) to’g’risidagi nazariy
bilimlarni berishga yo’naltirilgan pedagogik jarayon.
Iqtisodiy tarbiya o’quvchilarga iqtisodiy bilimlarni berish, ularda xo’jalik
yuritish faoliyat (oila byudjetini shakllantirish, xo’jalikni yuritish, mavjud moddiy
boyliklarni asrash, ko’paytirish, savdo-sotiq munosabatlarini to’g’ri tashkil etish va
hokazolar)ni tashkil etish ko’nikma va malakalarini shakllantirishdan iborat
pedagogik faoliyat jarayoni.
Iqtisodiy tarbiya - o’quvchilarga iqtisodiy bilimlarni berish, ularda iqtisodiy
faoliyat (oila byudjetini shakllantirish, oila xo’jaligini yuritish, mavjud moddiy
boyliklarni asrash, ko’paytirish, savdo-sotiq munosabatlarini to’g’ri tashkil etish va
hokazolar)ni tashkil etish ko’nikma va malakalarini shakllantirishdan iborat bo’lib,
ijtimoiy tarbiyaning muhim tarkibiy qismi sanaladi.
Iqtisodiy tarbiya ta’lim muassasalarida yo’lga qo’yilayotgan iqtisodiy ta’lim
bilan chambarchas holda olib boriladi. Iqtisodiy tarbiyani tashkil etishda oila,
ta’lim muassasasi va jamoatchilik o’rtasidagi mustahkam hamkorlikka tayanish
ijobiy natijalarni kafolatlaydi.
Iqtisodiy tarbiyani tashkil etish jarayonida quyidagi vazifalar amalga
oshiriladi:](/data/documents/f959f156-eeed-4ebb-ba92-5bb89b85ec45/page_2.png)
![1. O’quvchilarga iqtisodiy bilim asoslari (iqtisod, oila xo’jaligini yuritish va
boshqarish, ishlab chiqarish jarayonini tashkil etish, ishlab chiqarishni
moliyalashtirish, kapital, tadbirkor, tadbirkorlik faoliyati, kichik va o’rta biznes,
ijara, shartnomalar va ularni tuzish, banklar, bank operasiyalari, byudjetni
shakllantirish, daromad, bankrot, biznes-reja va boshqalar) borasida chuqur
bilimlar berish va ularni takomillashtirish;
2. O’quvchilarda iqtisodiy ong va tafakkur, xususan, mavjud moddiy
boyliklarga nisbatan oqilona munosabatni tarbiyalash;
3. Ularda muayyan kasbiy yoki ishlab chiqarish ko’nikma va malakalarini
shakllantirish;
4. Ularni iqtisodiy ishlab chiqarish jarayoniga faol jalb etish;
5. O’quvchilarda tadbirkorlik faoliyatini tashkil etishga nisbatan ehtiyoj va
layoqatni yuzaga keltirish;
6. Ular tomonidan tor doirada bo’lsada tadbirkorlik faoliyatining yo’lga
qo’yilishiga erishish.
Binobarin, iqtisodiy tarbiya yosh avlodda iqtisodiy bilim va ko’nikmalarni
rivojlantirish, ularda tejamkorlik, mehnatsevarlik, tashabbuskorlik, iqtisodiy
faoliyatni yo’lga qo’yish to’g’risida fikrlashga o’rgatadi.
Iqtisod, iqtisodiyotning o’zi nima? Bu tushuncha yunon olimi Geliot
tomonidan kiritilgan bo’lib, bu – «uy xo’jaligini boshqarish san’ati» ma’nosini
anglatadi. Keyinchalik bu tushunchaning mohiyati kengayib, ma’nosi ham to’ldirib
borilgan. Iqtisodiyot – bu juda keng va murakkab tushuncha. Iqtisod atamasi tor
ma’noda inson yaratgan barcha boyliklarni tejash, shuningdek, inson mehnatini
qadrlash ma’nosini anglatadi. Keng ma’noda iqtisodiyot insonning tirikchiligini
o’tkazishga qaratilgan xo’jalik faoliyati bo’lib, bu faoliyat ishlab chiqarishdan
boshlanib, yaratilgan mahsulotlarni iste’mol etish bilan yakunlanadi.
Demak, iqtisod inson faoliyatining asosiy jihati bo’lib, jamiyatning eng
muhim negizi, uning poydevori hisoblanadi. Chunki, eng avvalo, insonning inson
sifatida talab-ehtiyojining qondirilishi, albatta, uning iqtisodiy faoliyati asosida
erishiladi.](/data/documents/f959f156-eeed-4ebb-ba92-5bb89b85ec45/page_3.png)
![Bulardan ma’lumki, inson o’z hayotida iqtisodiyot bilan doimiy
munosabatda bo’ladi. Iqtisodiy tarbiya, avvalo, oiladan boshlanadi. Oilada
iqtisodiy tarbiya zamirida ham mehnatsevarlikni tarbiyalash yotadi. Bolalar o’z
mehnati natijalarini ko’rgandagina o’z imkoniyatlaridan to’g’ri foydalanayotganini
anglab yetadi, mustaqil faoliyat yuritishni o’rganadi, ularda tadbirkorlik va
ishbilarmonlik xislatlari tarkib topadi.
Oilada yo’lga qo’yiladigan bolalar mehnati hovli va xonalarni tartibli
saqlash, kiyim-kechaklarni asrab-avaylash, uy jihozlarini ta’mirlash, ro’zg’or
yumushlariga yordam berish kabilar ko’rinishlarda namoyon bo’ladi.
Ota-onalar bolalarni mehnat faoliyatini kuzatib borib, ularga zarur o’rinda
maslahat beradilar. Ayniqsa, o’quvchi-yoshlarda oilada ham, ta’lim muassasalarida
ham tejamkorlikka rioya qilishga o’rgatish katta ahamiyatga ega.
Iqtisodiy tarbiya o’z ichiga o’quvchilar tomonidan iqtisodiyot asoslarini
o’rganish, ularning unumli va ijtimoiy mehnatning turli ko’rinishlarida ishtirok
etish, rejalashtirishga doir bilim va malakalarga ega bo’lish, ishlab chiqarish
mahsulotlarini hisobga olish va nazorat qilish kabilarni oladi.
Iqtisodiy tarbiyaning inson va jamiyat, iqtisodiy geografiya, tarix,
matematika, ximiya, biologiya, mehnat ta’limi darslarida amalga oshirilishi yanada
ijobiy samaralarni beradi. Eng muhimi «Iqtisodiyot asoslari» o’quv fani asosida
o’quvchilar iqtisodiy tushunchalar, kategoriyalar hamda ishlab chiqarishni
rivojlantirish qonuniyatlarini o’rganadilar.
Jamiyatda keng ko’lamli iqtisodiy islohotlar amalga oshirilayotgan sharoitda
Respublika iqtisodiyotini rivojlantirish, xo’jalikni oqilona tashkil etish, sanoat va
qishloq xo’jaligi tarmoqlarini takomillashtirish, moliya operasiyalarni to’g’ri
tashkil etish, rejalashtirish, mehnat unumdorligi, ishlab chiqarish samaradorligi,
korxonalar rentabelligi, kichik va o’rta biznes, ijara, bozor infrastrukturasi,
mahsulot qiymati, sof daromad, qo’shimcha daromad, budjet, xaridor, tovar,
tovarlar importi va eksporti, shartnoma, birja, raqobat, menejment, marketing, pul,
bank, banknot va boshqalar haqida to’la ma’lumotlarning berilishi o’quvchilarning
iqtisodiy ongini shakllantirishga yordam beradi.](/data/documents/f959f156-eeed-4ebb-ba92-5bb89b85ec45/page_4.png)
![Iqtisodiy tarbiyani tashkil etish shakl va metodlari:
- ma’ruza;
- seminar;
- suhbat;
- uchrashuv;
- taqdimot;
- ko’rgazmalar tashkil etish;
- munozara;
- bahs;
- amaliy mashg’ulotlar;
- ishbop o’yinlar;
- ekskursiya;
- o’quvchilar konferensiyasi;
- turli tanlovlar va boshqalar
Sinfdan tashqari tarbiyaviy tadbirlar hamda tarbiyaviy soatlarda iqtisodiy
mavzularda tarbiyaviy suhbat, bahs va munozaralar uyushtiriladi, og’zaki jurnal
yaratiladi, viktorina tashkil etiladi, to’garak yoki klublar faoliyati yo’lga qo’yiladi.
«Mehnati faoliyatining sifati va samaradorligi nimalarga bog’liq?»,
«Xo’jalikning qiymati qancha turadi?», «Har birimiz iqtisodchi bo’lishimiz
mumkin», «O’quv yurtimizning iqtisodiy ahvoli va byudjeti qanday ahvolda?»,
«Iqtisod bizning hayotimizda», «Bo’sh vaqtdan unumli foydalanish mumkinmi?»,
«Tejamkorlik nima?» va hokazo mavzularda tarbiyaviy tadbirlarning o’tkazilishi
o’zining ijobiy natijalarini beradi. «Yosh iqtisodchi» markazi faoliyatini yo’lga
qo’yish maqsadga muvofiqdir Bularning barchasi o’quvchilarda quyidagi
xislatlarning shakllanishiga zamin yaratadi:
1. mehnat faoliyatiga nisbatan mas’uliyat bilan munosabatda bo’lish,
mehnatsevarlik, vijdonlilik, jamiyat va davlat oldida o’z burchini his etish;
2. tejamkorlik, rejalilik;
3. intizomlilik, uddaburonlik;
4. uyushqoqlik, ishchanlik;](/data/documents/f959f156-eeed-4ebb-ba92-5bb89b85ec45/page_5.png)
![5. tartibsizlikka nisbatan murosasiz bo’lish va boshqalar.
O’zbekiston Respublikasida bozor munosabatlari shakllanayotgan sharoitda
o’quvchilarga iqtisodiy bilimlarni berish va ularda iqtisodiy faoliyatni yurita olish
ko’nikma, malakalarni shakllantirish o’ziga xos ahamiyat kasb etadi.
Iqtisodiy mavzulardagi suhbat, bahs-munozara, hamda treninglar, ishlab
chiqarish ilg’orlari bilan uchrashuvlar, ishlab chiqarish korxonalariga
uyushtiriluvchi ekskursiyalar, tadbirkorlik yoki muayyan kasbiy faoliyatni tashkil
etish ko’nikmalarini shakllantiruvchi ishchanlik o’yinlari, o’quvchilarning ishlab
chiqarish borasidagi ijodiy qobiliyatlarini namoyish etishga imkon beruvchi ko’rik-
tanlovlar, ularning iqtisodiy tafakkurini o’stiruvchi iqtisodiy yo’nalishdagi
konferensiya, seminar va munozaralarni tashkil etish iqtisodiy tarbiya
samaradorligini ta’minlaydi.
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov «Xalqimizning yo’li –
mustaqillik, ozodlik va tub islohotlar yo’lidir» nomli asarida quyidagilarni bayon
etadi: «Bozor munosabatlariga o’tish davrida o’quvchilarga iqtisodiy bilimlarni,
marketing, menejment, biznes sohasida bizning iqtisodiy rivojlanishimizda bu
tushunchalarning mohiyati va roli borasida ko’proq bilim berishimiz maqsadga
muvofiqdir», - deya ta’kidlagan edi.
Iqtisodiy sohada amalga oshirilayotgan islohotlarni samarali tashkil etish
uning ilmiy asoslarini ishlab chiqishni taqozo etadi. O’zbekiston Respublikasida
Prezidenti I.A.Karimov asarlarida respublika iqtisodiy taraqqiyotining asosiy
yo’nalishlari, omillari hamda tamoyillari batafsil ko’rsatib o’tilgan. Muallif bozor
munosabatlarini shakllantirishning quyidagi tamoyillariga alohida urg’u beradi:
1.Iqtisodiyotning har qanday sinfiy mafkuralardan ozod qilish asosida
ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash 1.
1.
2.Iqtisodiyotni, moliyaviy ahvolni barqarorlashtirish –iqtisodiy islohotlarni
amalga oshirishning muhim sharti 2.
2.
Bozor iqtisodiyotiga o’tishda xalqning tub manfaatlarini ko’zlash,
davlatning iqtisodiy islohotlarni amalga oshirish tashkilotchisi va yetakchisi
bo’lishi.](/data/documents/f959f156-eeed-4ebb-ba92-5bb89b85ec45/page_6.png)
![Pul siyosatini olib borishda mustaqil bo’lish, valyuta zaxiralarini boyitish.
Iqtisodiy islohotlarni amalga oshirishda qonun ustuvorligiga erishish,
iqtisodiy faoliyat, tadbirkorlik va mehnat qilish erkinligi, barcha mulk
shakllarining teng huquqliligi va huquqiy jihatdan bab-baravar muhofaza etilishi 5.
5.
Bozor munosabatlari sharoitida aholini ijtimoiy himoyalash 6.
6.
Iqtisodiy islohotlarning bosqichma-bosqich, evolyusion tarzda amalga
oshirilishi.
Iqtisodiy tarbiyani uzluksiz amalga oshirishda ta’lim muassasalarida dars va
darsdan tashqari sharoitlar, shuningdek, oilada amalga oshirilayotgan harakatlar
muhim ahamiyatga ega. Iqtisodiy mazmundagi suhbatlar, uchrashuvlar,
ekskursiyalar, to’garaklar ko’rinishidagi amaliy tadbirkorlik faoliyati (u yoki bu
hunar yo’nalishidagi ijodiy ishlar)ni tashkil etish o’quvchilarda iqtisodiy
tafakkurning shakllanishiga yordam beradi.
Ekologik tarbiya o’quvchilar dunyoqarashini shakllantirishning
tarkibiy qismi. Ekologik tarbiya bugungi kun-dolzarb masalasi ekan, biz bu
ekologiyaning foydasini, uni asrab-avaylashni bolalarga kichik sinflardanok
tushuncha berib borishimiz kerak, ekologiya bu atrof muhit demakdir.
Tabiat-kishilarning moddiy va ma’naviy talabalarini qondirish manbai.
Odam hayot kechirishi uchun zarur bo’lgan hamma narsani tabiatdan oladi, (oziq-
ovqat, kiyim-bosh, binokorlik materiallari, suv, havo va hokazo). Inson
foydalanadigan hamma narsa tabiat moddasi bilan mehnatning mahsulidir.
Tabiatdan oqilona foydalanish, uning boyliklarini muhofaza qilish va ko’paytirish
jamiyatimizning eng asosiy vazifalaridan biridir.
« Ekologiya » tushunchasi ilk bor nemis zoologi E.Gekkel tomonidan
qo’llanilgan. Ekologik tarbiya ijtimoiy tarbiyaning muhim tarkibiy qismi
hisoblanadi. Ekologik tarbiya (grekcha «oikos» -turar joy, makon, «logos» -fan)
o’quvchilarga dastlabki ekologik bilimlarni berish, mavjud ekologik bilimlarini
boyitish, ularda tabiat va atrof-muhit muhofazasini tashkil etish ko’nikma va
malakalarini shakllantirishga qaratilgan pedagogik jarayondir.](/data/documents/f959f156-eeed-4ebb-ba92-5bb89b85ec45/page_7.png)
![O’zbekiston Respublikasida tabiat va atrof-muhit muhofazasini tashkil
etishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Bu yo’lda amalga oshiriluvchi ijtimoiy-
ekologik harakat mazmuni «O’zbekiston Respublikasining Atrof-muhitni
muhofaza qilish Milliy harakat rejasi»da o’z ifodasini topgan.
Tabiat va atrof-muhitni muhofaza qilish, shuningdek, ekologik
muammolarning ijtimoiy xavfi xususida to’xtalib, O’zbekiston Respublikasi
Prezidenti I.A.Karimov quyidagi fikrni qayd etadi: «Ekologik xavfsizlik
muammosi allaqachon milliy va mintaqaviy doiradan chiqib, butun insoniyatning
umumiy muammosiga aylangan. Ekologiya hozirgi zamonning keng miqyosidagi
keskin ijtimoiy muammolaridan biridir. Uni hal etish barcha xalqlarning
manfaatlariga mos bo’lib, sivilizasiyaning hozirgi kuni va kelajagi ko’p jihatdan
ana shu muammoning hal qilinishiga bog’liqdir» 1.
1.
O’quvlarda tabiatga nisbatan to’g’ri munosabatni qaror toptirish, mehr-
muhabbatni uyg’otish, atrof-muhit musaffoligiga erishish ekologik muammolarni
hal etish yo’lida muhim bosqich sanaladi.
Ekologik ta’lim o’quvchiga aniq maqsadga muvofiq, izchil, tizimli va
uzluksiz ravishda nazariy ekologik bilimlarni berishga yo’naltirilgan ta’limiy
jarayonidir.
Nazariy ekologik bilimlar (ekologik ong) hamda atrof-muhit va tabiat
muhofazasi yo’lida olib borilayotgan faoliyat birligi ekologik madaniyatni
shakllantirishga xizmat qiladi. Ekologik ong tabiat va atrof-muhitning mavjud
holati, ularni muhofaza etish borasidagi tushunchalarning ongdagi ifodasi bo’lib, u
murakkab ijtimoiy-psixologik hodisa sifatida namoyon bo’ladi. Ekologik faoliyat
esa ekologik bilimlarga tayanilgan holda tabiat va atrof-muhit muhofazasini
ta’minlash borasida amalga oshirilayotgan xatti-harakatlar majmui demakdir.
Ekologik madaniyat o’quvchining ijtimoiy talablarga muvofiq tabiat va
atrof-muhit muhofazasini tashkil etish qobiliyati.
Ekologik tarbiya ijtimoiy tarbiyaning yana bir muhim tarkibiy qismi bo’lib,
uni tashkil etish jarayonida quyidagi vazifalar hal etilishi zarur:](/data/documents/f959f156-eeed-4ebb-ba92-5bb89b85ec45/page_8.png)
![1. O’quvchilarning ta’lim jarayonida o’zlashtirgan ekologik bilimlarini
yanada oshirish.
2. Ularning tabiat va atrof-muhit ekologiyasi to’g’risidagi tasavvurini
boyitish.
3. O’quvchilarda tabiat va atrof-muhit muhofazasini ta’minlash ijtimoiy
zaruriyat ekanligi to’g’risidagi e’tiqodni shakllantirish.
4. O’quvchilarda ekologik faoliyat ko’nikma va malakalarni tarbiyalash
hamda ularning tabiat va atrof-muhit muhofazasini ta’minlash jarayonida faol
ishtirok etishlariga erishish.
Oila va jamiyatda tashkil etilayotgan ekologik tarbiyaning suhbat, davra
suhbati, ekskursiya, bahs-munozara, ijodiy tanlovlar, uchrashuv, ijtimoiy-foydali
mehnat (shanbalik, hashar, ko’kalamzorlashtirish) kabi shakl hamda suhbat,
kuzatish, amaliy faoliyatni tashkil etish, rag’batlantirish va jazolash kabi metodlar
yordamida tashkil etish o’quvchilarda ekologik madaniyatni qaror topishini
ta’minlaydi.
O’quvchi tarbiyasida ishtirok etayotgan subyektlarning shaxsiy namunalari,
o’quv manbalari, badiiy adabiyotlar, ommaviy axborot vositalari (shu jumladan,
Internet) materiallari va ularning g’oyalari o’quvchilarda ekologik madaniyatni
shakllantirishning muhim vositalari sanaladi.
Birinchi sinf bolalari bilan tabiatga ekskursiya o’tkazish katta ahamiyatga
ega. Bunday ekskursiyalarda tabiat muhofazasiga oid turli materiallar tuplash,
tushuntirish ishlari olib borish, bolalarni inson uchun foydali bo’lgan hayvon va
o’simliklar bilan tanishtirish zarur. Beparvolik oqibatida tabiatga zarar yetishini
misollar bilan ko’rsatish kerak. Bolalarga foydali ko’chatlar o’tkazish, qo’shlar
uchun yasama uyalar o’rnatish esa tabiiy resurslarni ko’paytirish vositasi
ekanligini anglatish kerak.
Maktablarda tabiat muhofazasiga oid qisqa metrajli kinofilmlar ko’rsatib
borish xam katta ahamiyatga ega. Tabiat va uning go’zalligiga oid san’at asarlari.
chiroyli rasmlar, she’r va hikoyalar xam bolalarda tabiatga yaxshi munosabatda
bo’lish tuyg’usini uyg’otadi.](/data/documents/f959f156-eeed-4ebb-ba92-5bb89b85ec45/page_9.png)
![O’quvchilarning tabiat, tabiiy boyliklar va ularni muhofaza qilish to’g’risida
sinfda olgan bilimlari sinfdan tashqarida olib boriladigan amaliy mashg’ulotlarda
mustahkamlanadi.
Tabiat muhofazasiga oid ishlar maktab tajriba uchastkasida olib boriladi.
Maktab uchastkasida tajriba bog’chasi, gulzor manzarali daraxtlar ekilgan maydon,
butazor bo’lishi zarur, o’quvchilar bularni saqlash, parvarish qilish bilan
shug’ullanadilar.
Maktablarda tabiatni muhofaza qilish jamiyatining boshlang’ich tashkiloti
tashkil etilishi zarur. Unga o’quvchilar, maktabning boshqa xodimlari, o’quvchilar
a’zo bo’lib kirishlari lozim. Ota-onalar xam a’zo bo’lsa yaxshi buladi. Tabiat
muhofazasiga bag’ishlangan maxsus kechalar o’tkazilishi, ularda "Tabiatni
muhofaza qilish", jamiyat va uning ishlari. "O’zbekiston qo’riqxonalari va ularning
faoliyati" mavzularida dokladlar, suhbatlar o’tkazilib turilishi kerak.
Sinfdan tashqari bunday ishlarda xar bir o’quvchi uz mehnati bilan ishtirok
etishi juda foydali, o’z kuchli bilan ko’chat o’tkazgan bola uni parvarishini qiladi,
sindirmaydi, qo’shlarga uya yasab, uni daraxtga yoki boshqa joyga o’rnatgan bola
qo’sh uyalarini buzmaydi.
Maktablarda "Yashilboy dustlarimiz" tashkilotlari xam tuzilishi mumkin.
Ular tabiatni muhofaza qilish a’zolari ya’ni o’simliklar qo’riqchilari bo’lib
hisoblanadilar. Maktab o’quvchilarini tabiatni muhofaza qilish ruxida
tarbiyalash ishida turistik yurishlar va ekskursiyalar yaxshi samara beradi.
Turistik yurishlar va ekskurtsiyalar o’lkashunoslikka katta yordam beradi,
o’quvchilar yiqqan namunalar maktabni va Shahar o’lkashunoslik muzeyini
qimmatli materiallar bilan boyitadi.](/data/documents/f959f156-eeed-4ebb-ba92-5bb89b85ec45/page_10.png)
![Adabiyotlar:
1. Karimov I.A. Barkamol avlod – O’zbekiston taraqqiyotining poydevori.
– Toshkent, Sharq nashriyot-matbaa konserni, 1997.
2. Avloniy, Abdulla. Turkiy guliston yohud axloq. – Toshkent, O’qituvchi,
1992.
3. Pedagogika.A.Munavvarovning umumiy tahriri ostida. – Toshkent,
O’qituvchi, 1996.
4. Podlasy I.P. Pedagogika .Novy kurs. Kn. 2. Prosess vospitaniya. –
Moskva, VLADOS, 1999.
5. Tabiat muhofazasi va ekologiya. Toshkent. –O’qituvchi, 1986 .](/data/documents/f959f156-eeed-4ebb-ba92-5bb89b85ec45/page_11.png)
![1.
2.
5.
6.
1.](/data/documents/f959f156-eeed-4ebb-ba92-5bb89b85ec45/page_12.png)
Yoshlarni iqtisodiy va ekologik tarbiyalash. R EJ A : 1. Iqtisodiy tarbiyaning mohiyati, maqsad va vazifalari. 2. Ekologik tarbiya haqida tushuncha. 3. Ekologik tarbiyaning mazmuni, shakl va metodlari. 4. Ekologik tarbiyaning vositalari .
Iqtisodiy tarbiya . O’tgan asrning 30-yillaridan boshlab o’quvchilarga iqtisodiy bilim berish hamda ularda mehnat va kasbiy faoliyatni tashkil etish ko’nikma, malakalarini shakllantirish masalasiga jiddiy e’tibor berila boshlandi. O’quvchilarga iqtisodiy bilimlarni berish, ularda ishchanlik, tartiblilik, ehtiyotkorlik xislatlarini shakllantirish tarbiyaviy ishlarning tarkibiy qismlaridan sanaladi. Hozirgi davrda kadrlar tayyorlash masalasi eng muhim vazifa sifatida qo’yilib, ta’lim sifatini oshirish bilan birga o’quvchilarni iqtisodiy bilimlar bilan qurollantirish, ayniqsa, bozor iqtisodiyoti munosabatlari shakllanayotgan mavjud sharoitda muhim va zarur. Iqtisodiy ta’lim o’quvchilarga xo’jalik yuritish tizimi (oila byudjetini shakllantirish, xo’jalikni yuritish, mavjud moddiy boyliklarni asrash, ko’paytirish, savdo-sotiq munosabatlarini to’g’ri tashkil etish va hokazolar) to’g’risidagi nazariy bilimlarni berishga yo’naltirilgan pedagogik jarayon. Iqtisodiy tarbiya o’quvchilarga iqtisodiy bilimlarni berish, ularda xo’jalik yuritish faoliyat (oila byudjetini shakllantirish, xo’jalikni yuritish, mavjud moddiy boyliklarni asrash, ko’paytirish, savdo-sotiq munosabatlarini to’g’ri tashkil etish va hokazolar)ni tashkil etish ko’nikma va malakalarini shakllantirishdan iborat pedagogik faoliyat jarayoni. Iqtisodiy tarbiya - o’quvchilarga iqtisodiy bilimlarni berish, ularda iqtisodiy faoliyat (oila byudjetini shakllantirish, oila xo’jaligini yuritish, mavjud moddiy boyliklarni asrash, ko’paytirish, savdo-sotiq munosabatlarini to’g’ri tashkil etish va hokazolar)ni tashkil etish ko’nikma va malakalarini shakllantirishdan iborat bo’lib, ijtimoiy tarbiyaning muhim tarkibiy qismi sanaladi. Iqtisodiy tarbiya ta’lim muassasalarida yo’lga qo’yilayotgan iqtisodiy ta’lim bilan chambarchas holda olib boriladi. Iqtisodiy tarbiyani tashkil etishda oila, ta’lim muassasasi va jamoatchilik o’rtasidagi mustahkam hamkorlikka tayanish ijobiy natijalarni kafolatlaydi. Iqtisodiy tarbiyani tashkil etish jarayonida quyidagi vazifalar amalga oshiriladi:
1. O’quvchilarga iqtisodiy bilim asoslari (iqtisod, oila xo’jaligini yuritish va boshqarish, ishlab chiqarish jarayonini tashkil etish, ishlab chiqarishni moliyalashtirish, kapital, tadbirkor, tadbirkorlik faoliyati, kichik va o’rta biznes, ijara, shartnomalar va ularni tuzish, banklar, bank operasiyalari, byudjetni shakllantirish, daromad, bankrot, biznes-reja va boshqalar) borasida chuqur bilimlar berish va ularni takomillashtirish; 2. O’quvchilarda iqtisodiy ong va tafakkur, xususan, mavjud moddiy boyliklarga nisbatan oqilona munosabatni tarbiyalash; 3. Ularda muayyan kasbiy yoki ishlab chiqarish ko’nikma va malakalarini shakllantirish; 4. Ularni iqtisodiy ishlab chiqarish jarayoniga faol jalb etish; 5. O’quvchilarda tadbirkorlik faoliyatini tashkil etishga nisbatan ehtiyoj va layoqatni yuzaga keltirish; 6. Ular tomonidan tor doirada bo’lsada tadbirkorlik faoliyatining yo’lga qo’yilishiga erishish. Binobarin, iqtisodiy tarbiya yosh avlodda iqtisodiy bilim va ko’nikmalarni rivojlantirish, ularda tejamkorlik, mehnatsevarlik, tashabbuskorlik, iqtisodiy faoliyatni yo’lga qo’yish to’g’risida fikrlashga o’rgatadi. Iqtisod, iqtisodiyotning o’zi nima? Bu tushuncha yunon olimi Geliot tomonidan kiritilgan bo’lib, bu – «uy xo’jaligini boshqarish san’ati» ma’nosini anglatadi. Keyinchalik bu tushunchaning mohiyati kengayib, ma’nosi ham to’ldirib borilgan. Iqtisodiyot – bu juda keng va murakkab tushuncha. Iqtisod atamasi tor ma’noda inson yaratgan barcha boyliklarni tejash, shuningdek, inson mehnatini qadrlash ma’nosini anglatadi. Keng ma’noda iqtisodiyot insonning tirikchiligini o’tkazishga qaratilgan xo’jalik faoliyati bo’lib, bu faoliyat ishlab chiqarishdan boshlanib, yaratilgan mahsulotlarni iste’mol etish bilan yakunlanadi. Demak, iqtisod inson faoliyatining asosiy jihati bo’lib, jamiyatning eng muhim negizi, uning poydevori hisoblanadi. Chunki, eng avvalo, insonning inson sifatida talab-ehtiyojining qondirilishi, albatta, uning iqtisodiy faoliyati asosida erishiladi.
Bulardan ma’lumki, inson o’z hayotida iqtisodiyot bilan doimiy munosabatda bo’ladi. Iqtisodiy tarbiya, avvalo, oiladan boshlanadi. Oilada iqtisodiy tarbiya zamirida ham mehnatsevarlikni tarbiyalash yotadi. Bolalar o’z mehnati natijalarini ko’rgandagina o’z imkoniyatlaridan to’g’ri foydalanayotganini anglab yetadi, mustaqil faoliyat yuritishni o’rganadi, ularda tadbirkorlik va ishbilarmonlik xislatlari tarkib topadi. Oilada yo’lga qo’yiladigan bolalar mehnati hovli va xonalarni tartibli saqlash, kiyim-kechaklarni asrab-avaylash, uy jihozlarini ta’mirlash, ro’zg’or yumushlariga yordam berish kabilar ko’rinishlarda namoyon bo’ladi. Ota-onalar bolalarni mehnat faoliyatini kuzatib borib, ularga zarur o’rinda maslahat beradilar. Ayniqsa, o’quvchi-yoshlarda oilada ham, ta’lim muassasalarida ham tejamkorlikka rioya qilishga o’rgatish katta ahamiyatga ega. Iqtisodiy tarbiya o’z ichiga o’quvchilar tomonidan iqtisodiyot asoslarini o’rganish, ularning unumli va ijtimoiy mehnatning turli ko’rinishlarida ishtirok etish, rejalashtirishga doir bilim va malakalarga ega bo’lish, ishlab chiqarish mahsulotlarini hisobga olish va nazorat qilish kabilarni oladi. Iqtisodiy tarbiyaning inson va jamiyat, iqtisodiy geografiya, tarix, matematika, ximiya, biologiya, mehnat ta’limi darslarida amalga oshirilishi yanada ijobiy samaralarni beradi. Eng muhimi «Iqtisodiyot asoslari» o’quv fani asosida o’quvchilar iqtisodiy tushunchalar, kategoriyalar hamda ishlab chiqarishni rivojlantirish qonuniyatlarini o’rganadilar. Jamiyatda keng ko’lamli iqtisodiy islohotlar amalga oshirilayotgan sharoitda Respublika iqtisodiyotini rivojlantirish, xo’jalikni oqilona tashkil etish, sanoat va qishloq xo’jaligi tarmoqlarini takomillashtirish, moliya operasiyalarni to’g’ri tashkil etish, rejalashtirish, mehnat unumdorligi, ishlab chiqarish samaradorligi, korxonalar rentabelligi, kichik va o’rta biznes, ijara, bozor infrastrukturasi, mahsulot qiymati, sof daromad, qo’shimcha daromad, budjet, xaridor, tovar, tovarlar importi va eksporti, shartnoma, birja, raqobat, menejment, marketing, pul, bank, banknot va boshqalar haqida to’la ma’lumotlarning berilishi o’quvchilarning iqtisodiy ongini shakllantirishga yordam beradi.
Iqtisodiy tarbiyani tashkil etish shakl va metodlari: - ma’ruza; - seminar; - suhbat; - uchrashuv; - taqdimot; - ko’rgazmalar tashkil etish; - munozara; - bahs; - amaliy mashg’ulotlar; - ishbop o’yinlar; - ekskursiya; - o’quvchilar konferensiyasi; - turli tanlovlar va boshqalar Sinfdan tashqari tarbiyaviy tadbirlar hamda tarbiyaviy soatlarda iqtisodiy mavzularda tarbiyaviy suhbat, bahs va munozaralar uyushtiriladi, og’zaki jurnal yaratiladi, viktorina tashkil etiladi, to’garak yoki klublar faoliyati yo’lga qo’yiladi. «Mehnati faoliyatining sifati va samaradorligi nimalarga bog’liq?», «Xo’jalikning qiymati qancha turadi?», «Har birimiz iqtisodchi bo’lishimiz mumkin», «O’quv yurtimizning iqtisodiy ahvoli va byudjeti qanday ahvolda?», «Iqtisod bizning hayotimizda», «Bo’sh vaqtdan unumli foydalanish mumkinmi?», «Tejamkorlik nima?» va hokazo mavzularda tarbiyaviy tadbirlarning o’tkazilishi o’zining ijobiy natijalarini beradi. «Yosh iqtisodchi» markazi faoliyatini yo’lga qo’yish maqsadga muvofiqdir Bularning barchasi o’quvchilarda quyidagi xislatlarning shakllanishiga zamin yaratadi: 1. mehnat faoliyatiga nisbatan mas’uliyat bilan munosabatda bo’lish, mehnatsevarlik, vijdonlilik, jamiyat va davlat oldida o’z burchini his etish; 2. tejamkorlik, rejalilik; 3. intizomlilik, uddaburonlik; 4. uyushqoqlik, ishchanlik;