6-SULFOAMIDO-2,3-DIMETILXINAZOLIN-4-ON SINTEZI
6-SULFOAMIDO-2,3-DIMETILXINAZOLIN-4-ON SINTEZI MUNDARIJA KIRISH....................................................................................................... ..............5 I BOB. Xinazolin hosilalarining olinishi fizik-kimyoviy xossalari va sulfonamidlar sintezi ( adabiyotlar sharhi ) .................................... ........................9 1.1. Xinazolinlar sintezi va kimyoviy o’zgarishlari .................................... ..............9 1. 1. 1. Bisiklik xinazol on lar ning sintezi…………………………………………...12 1. 1.2. Bisiklik xinazolonlarning alkinlanish va atsillanish reaksiyalari…………..21 1.1.2.1. Bisiklik xinazolonlarning alkinlanish reaksiyalari……………………….21 1.1.2.2. Bisiklik xinazolonlarning atsillanish reaksiyalari………………………..23 1. 1.3 Bisiklik xinazolin-4-onlarning nukleofil almashninish reaksiyalari………..24 1.1.4. Xinazolin-4-on hosilalarining galogenlanish reaksiyalari………………….26 1.2 Sulfonamidlar sintezi………………………………………………………….27 I Bob bo’yicha xulosa………………………………………………………….....36 II-BOB. OLINGAN NATI B JALARNING MUHOKAMASI ………………...37 2.1. Dastlabki moddalar sintezi…………………………………………………...37 2.1. 1. N-atstil antranil kislotaning olinishi………………………………………..37 2. 1.2. N-atstil antranil kislotani ammoniy xlorid bilan siklizatsiya reaksiyasi…...38 2. 1.3. Antranil kislota va tioatsetamiddan, 2-metilxinazolin-4-onlar olish……….39 2. 1 . 4. Antranil kislota va formamiddan xinazolin-4-on olish…………………....40 2. 2. 2-Metilxinazolin-4-onni turli xil alkillovchi reagentlar bilan alkillash………41 2. 3. Xinazolin-4-onni turli xil alkillovchi reagentlar bilan alkillash……………...49 2.4. Olingan alkil mahsulotlardan sulfon amidlar sintezi …………………..…….57 II Bob bo’yicha xulosa……………………………………………...…………….67 I II -BOB. TAJRIBAVIY Q IS M …………………………………………………68 3.1. Moddalarning YUQX, IQ- va 1H YaMR- spektrlarini olinish sharoitlari…...68 3.2. Boshlang’ich moddalar sintezi……………………………………………….68 1
3.3. 2-Metilxinazolin-4-onni alkilgalogenitlar bilan ta’siridan alkillanish reaksiyalari………………………………………………………………………..72 3.4. Xinazolin-4-onni alkilgalogenidlar bilan ta’siridan alkillanish reaksiyalari…………………………………………………………………..……78 3.5. Olingan N-alkil mahsulotlardan sulfonamidlar sintezi……………….………84 III Bob bo’yicha xulosa…………………………………………………………...88 IV XULOSALAR................................................................................. .... ....... .......89 ADABIYOTLAR RO‘YXATI ............ .............................................. .... ... .............90 2
QISQARTMA SO’ZLAR: IQ - infraqizil spektroskopiya 1 H YaMR – 1 H yadro-magnit rezonansi 13 C YaMR – 13 C yadro-magnit rezonansi YuQX - yupqa qatlamli xromatografiya MASS - mass-spektrometriya TM (transition metal) – o’tish (oraliq) metall DMF (DMFA) – dimetilformamid TMEDA – tetrametiletilendiamin DMSO – dimetilsulfoksid THF (TGF) – tetragidrofuran NBS – N-bromsuksinimid DCM – dixlormetan MS – mass-spektrometriya DMA – dimetilasetamid RTT – Rentgen tuzilish tahlil 3
KIRISH Dissertatsiya mavzusining dolzarbligi va zarurati. Ma’lumki yangi biologik faol birikmalarni maqsadli ravishda yaratish, ularni qishloq xo‘jaligi va tibbiyotda turli zararli hashoratlar va kasalliklarga qarshi muvaffaqiyatli qo‘llash muhim hisoblanadi. Ayniqsa, bu borada arzon, yuqori samarali va ekologik toza mahalliy preparatlar yaratish, ularning fizik-kimyoviy, biologik va farmakologik xossalarini o’rganish alohida ahamiyat kasb etadi. Qishloq xo‘jaligi, tibbiyot va veterinariya amaliyotida benzol halqasining 4- oksopirimidin, 2-metil-4-oksopirimidin halqalari bilan kondensirlanishidan hosil bo‘lgan geterotsiklik birikmalar – xinazolonlar va sulfoniamidlar asosida yaratilgan dorivor vositalar keng ko‘lamda ishlatilmoqda. Jumladan, bu sinf birikmalari asosida yaratilgan preparatlar gerbitsid, fungitsidlar (2-3- dimetlxinazolonlar), bakteritsid, antigelmint (xinazolin hosilalari), gipotenziv (xinazolinning brikmaklari) preparatlar sifatida qo‘llanilmoqda. S ulfanilamidlar organizmdagi ko’p miqdordagi biokimyoviy jarayonlarda ishtirok etadigan zararli moddalarining ingibitori sifatida keng qo’llaniladi. Shuning uchun, tarkibida mazkur geterotsiklik birikmalarni yangi hosilalarini maqsadli sintezini va modifikatsiyasini amalga oshirish, ularning tuzilishini zamonaviy usullar asosida aniqlash, olingan birikmalarni turli biologik xossalarini tekshirish, tanlab olingan biologik faol moddalar asosida yangi dori vositalarini yaratish bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar bajarilmoqda. Hozirgi kunda , xinazolon lar va ular ning yangi hosilalarini maqbul sintezi , tuzilishi va reaksion qobiliyati o‘ziga xos jihatlarini aniqlash , hamda tarkibida yangi farmakofor fragmentlar bo‘lgan biologik faol moddalarni yaratishga yo‘naltirilgan ilmiy- amaliy tadqiqotlar muhim ahamiyatga ega . 4