TiO2 – KRISTALLI STRUKTURAVIY O’ZGARISHLARINI OPTIK USULDA O’RGANISH


TiO 2 – KRISTALLI STRUKTURAVIY O’ZGARISHLARINI OPTIK USULDA O’RGANISH Mundarija bet KIRISH 4 I-BOB. DIELEKTRIKLAR HAQIDA UMUMIY MA’LUMOTLAR 1.1-§ Dielektriklarning fizik xossalari ………………………...… 6 1.2 -§ . Dielektrikning issiqlik xossasi ……………………………………. 8 1.3- §. Elektr maydonidagi dielektri k……………………………………… 10 1.4- § . Dielektrik qutblanishining asosiy turlari ……………………………. 13 1.5-§ Kristallar sturukturasi va Simmetriya elementlari haqida umumiy tushunchalar……………………………………………………………….. 17 1.6 -§ . Segnetoelektrik kristallarda piroelektrik effektning vujudga kelish hartlari haqida qisqacha ma’lumot……………………………………....... 24 II-BOB. QUTBLANISH VEKTORINING YORUG’LIK NUR SINDISH KO’RSATKICHINING TEMPERATURAVIY O’ZGARISHLARIGA QO’SHGAN HISSASI. 2 . 1 - §. Siljish vektori va tartib-tartibsiz tipidagi fazaviy o`tishlar dinamikasi… ………………………………………………………………… 34 2.2- § Segnetoelektrik fazaviy o’tishlarning termodinamik nazaryasi…... 38 2.3 Segnetoelektrik fazaviy o’tishlar nazariyasida tartiblanish parametriga doir misollar………………………………………………….. 43 2.4-§ Fazaviy o’tish mavjud bo’lmagan kristallarda yorug’lik sindirish ko’rsatkichining temperaturaviy bog’liqligi………………………………… 50 2.5- § Yorug’lik sindirish ko’rsatgichining tempraturaviy o’zgarishlariga segnetoelektrik qutublanishning bog’liqligi………………... 51 III-BOB. Rutil kristallida manfiy termooptik effektni tadqiq etish . 3.1- § Titan dioksidi (TiO 2 )…………………………………………… 56 3.2- § Yorug’lik nurining temperaturaviy o’zgarishilarining fotoelastiklik hisobiga o’zgarishilari……………………………………….. 58 XULOSA................................................................................................. 61 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati………………………………….. 62 0
1
KIRISH Segnetoelektrik materiallarning elektrooptikada, kondesator texnikasida , optik boshqarish qurilmalarida , ikkinchi garmonik signallarni generatsiyalashda va optik aloqa liniyalarida keng qo’llanilmoqda. Ushbu materiallardagi fazaviy o’tishlarni o’rganish elektronika sohasida qo’llanilayotgan materiallar texnik xarakteristikalarini temperaturaviy tuzatma kiritish yordamida, qo’llanilish sohalarini kengaytirish imkonini beradi. Segnetoelektrik materiallarni termooptik usulda o’rganish nafaqat muhim amaliy ahamiyatga ega bo’lmasdan , katta fundamental xarakterga ham egadir. Chunki bu usulning sezgirlik darajasi 10 -7 ni tashkil qiladi. Bunday yuqori aniqlikda olingan tajriba natijalari asosida kristallda kuzatiladigan fazaviy o’tishlarni tahlil qilishimiz va albatta fazaviy o’tishlar nazaryasini boyitishimiz mumkin. Yuqori aniqlikda olingan tajriba natijalari asosida kristallarda kuzatiladigan fizik jarayonlarning mohiyatini va tabiatini o’rganishimiz mumkin. Mazkur bitiruv malakaviy ishi mana shunday dolzarb muammolardan biri bo’lgan, rutil kristallida manfiy termooptik effektni tahlil qilishga bag’ishlangan. Rutil kristallida manfiy termooptik effektni tadqiq etish ham fundamental, ham amaliy ahamiyatga egadir. Sindirish ko’rsatgichi temperaturaviy o’zgarishlarini δ n(T) yuqori aniqlikda (10 -7 ) o’lchash quyi va yuqori parametralarda kuzatiladigan fazaviy o’tishlardagi fizik jarayonlarni tahlil qilish imkonini beradi. Kristallarda kuzatiladigan fazaviy o’tishlarni bilish, elektron texnikasida qo’llanilayotgan va elektronika sohasida ishlatilayotgan materiallarning qo’llanilish sohalarni kengaytiradi va harorat diapazonini oshiradi. Ushbu bitiruv malakaviy ishi kirish, uch bob va xulosadan iborat bo’lib, ishning oxirida foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati keltirilgan. Malakaviy bitiruv ishining kirish qismida masalaning qo’yilishi va ishning dolzarbligi keltirilib o‘tilgan. Birinchi bobda ishga taaluqli asosiy fizik tushunchalar berilgan. Kristallar tuzilishi haqida umumiy ma’lumotlar kristallar sturukturasi va simmetriya 2
elementlari haqida umumiy tushunchalar keltirilgan. TiO 2 kristalli sturukturasi va unda kuzatiladigan fazaviy o’tishlar va segnetoelektriklardagi termodinamik nazaryasi tahlili bayon qilingan. B itiruv malakaviy ishining ikkinchi bobida asosiy ishchi formulalar birinchi bobdagi formulalar asosida keltirilib chiqarilgan . Yorug’lik sindirish ko’rsatgichining tartiblanish parametri o’zgarishiga fluktuatsiyasining qo’shgan hissasi hisoblab topilgan. Fazaviy o’tish mavjud bo’lmagan kristallarda yorug’lik sindirish ko’rsatkichining temperaturaviy o’zgarishlari va yorug’lik sindirish ko’rsatgichining temperaturaviy o’zgarishlariga segnetoelektrik qutublanishning qo’shgan hissasi tahlil qilingan B itiruv malakaviy ishining uchinchi bobida rutil kristallida manfiy termooptik effektni tadqiq etishda yorug’lik nurining kubik va tetragonal kristall uchun manfiy temperaturaviy o’zgarishilarining fotoelastiklik hisobiga o’zgarishilari qarab chiqilgan va asosiy xulosalar keltirilgan. 3