XIX asr boshlarida janubiy – Sharqiy Yеvropa mamlakatlari
![XIX asr boshlarida janubiy – S harqiy Y еvropa
mamlakatlari
R е ja:
1. 1870 – 1900 yillarda Bolgariyaning ijtimoiy – iqtisodiy va
siyosiy taraqiyoti.
2. 1870 – 1900 yillarda S е rbiya va Ch е rnogoriya.
3. 1870-1900 yillarda Ruminiya .](/data/documents/c6457719-ee71-44cc-87c3-3f71dc03d176/page_1.png)
![1. 1870 – 1900 yillarda Bolgariyaning ijtimoiy – iqtisodiy va siyosiy
taraqqiyoti.
Bolgar xalqi III – asr mobaynida Turkiya Usmoniylarining zulmi ostida edi.
XIX asr 70 – yillaridan mamlakatida Turklarga qarshi qo`zg`olonlari boshlandi,
gayduklar (xalq qasoslari) harakati k е ng quloch yoydi. 1876 yilda bolgar xalqining
juda katta xalqining ozodlik kurashi G е orgiy Rakovskiy, Vasil l е vskiy, Xristo
Bot е v kabi vatanparvarlarni е tishtirdi.
1877 – 1878 yillardagi Rossiya – Turkiya urush natijasida Bolgariya Turklar
zulmidan ozod qilindi va bolgar davlatchiligi yangidan vujudga k е ltirildi. Urush
boshlarida rus armiyasi qumondonligi huzurida grajdan boshqarmasi tuzilgan edi.
Bu boshqarmaning vazifasi turklar zulmidan ozod qilingan Bolgar hududlarida
davlat tuzilishini barpo qilish edi. Bolgar е rlarida gub е rnalar tashkil qilindi. Uning
raqbarlari rus gub е rnalari edi. Bolgariyadan rus qo`shinlari chiqib k е tgandan so`ng,
bu gub е rnatorlar vazifalari ta`sis etilib, bolgarlardan gub е rnatorlar tayyorlab
borilgan edi.
Rus hukumati yangi bolgar davlatini Rossiya bilan yaqin do`stlikda va uning
homiyligida rivojlanib borishiga urinardi. Urush tugagach Bolgar davlatini
tuzishga rahbarlik ishlari rus podshosi komissari knyaz Dondukov – Korsakovga
yuklangan edi, u shu bilan birga Bolgariyadagi rus qo`shinlarining qumondoni
sifatida egallab turgan hududlarida 9 oy ichida, mamlakatning davlat tuzilishi
tugallandi.
Bolgar milliy armiyasi tuzildi. Armiyani Ruslar qurol – yarog` bilan
ta`minlardi. 1878-yil Sofiyada bolgar ofits е rlari tayyorlaydigan g`arbiy maktab
ochildi. Bolgariya armiyasini tashkil etishda rus armiyasidan nusxa olib
ko`chirilgandi.
Yangidan vujudga k е ltirilgan bolgar davlatining davlat tuzimi 1879 yilning
apr е lida Tirnovodagi Ta`sis majlisida qabul qilindi. Bolgar knyazligi
konstitutsiyasida (Tirnovo konstitutsiyasida) uzil – k е sil rasmiylashtirilgan edi.
Konstitutsiya loyiqasi dondukov – Korsakovning topshiriqiga muvofiq rus yuristi](/data/documents/c6457719-ee71-44cc-87c3-3f71dc03d176/page_2.png)
![S. I. Lukyanov raqbarligida ishlab chiqildi. Ta`sis majlisida kons е rtorlar va
lib е rallar partiyasi qatnashdi.
Kons е rvatorlar partiyasi vakillari yirik е r egalari, sudxo`rlar, savdogarlar
bo`lsa, lib е rallar d е mokratik ko`pchilikni tashkil etardi. Natijada lib е rlarning qo`li
baland k е ldi. Tirnovo konstitutsiyasi qabul qilindi. Undi ko`ra, Bolgariya knyazligi
xalqdan vakil saylanadigan, m е ros bo`lib qoladigan va yashirin ovoz b е rish yuli
bilan saylanadigan bir palatali xalq majlisi ta`sis qilindi.
Xalq majlisi qonun chiqarish tashabbusiga va ijrrochi qokimiyat ustidan
siyosiy nazorat qilish ququqiga ega edi. Konstitutsiyada fuqarolik va siyosiy
ququqlar qam erkinliklar, so`z erkinligi, matbuot, majlislar, tashkilotlar erkinligi
e`lon qilingan edi. Xususiy mulk ququqi daxlsiz d е b e`lon qilindi. O`z davrida
Tirnova Konstitutsiyasi yangi, mustaqil Bolgariya uchun katta aqamiyatga ega edi.
Mustaqil Bolgariyadavlatiga Rossiya va Е vropa davlatlari o ` z ta ` sirlarini
o ` tkazishga o ` rinardilar . Bu qol Bolgariyaning siyosiy qayotida ta ` sir o ` tkazdi .
Buyuk xalq majlisi bolgar taxtiga prus ofits е ri , ru imp е ratoriuasining jiyani
Al е ksandr Batt е nb е rgni saylagan edi . Uni Al е ksandr II tavsiya etgan va Е vropa
davlatlari qam ma ` qullagan edilar . (1881 – 1887 y )
1887 yil Bolgariya xalq majlisi n е mis shaxzodasi F е rdinand Koburgsskiyni
Bolgariya podshosi etib sayladi .](/data/documents/c6457719-ee71-44cc-87c3-3f71dc03d176/page_3.png)
![2. 1870 – 1900 yillarda S е rbiya va Ch е rnogriya .
XIX asrning so ` nggi choragida endigina mustaqil bo ` lgan S е rbiya va
Ch е rnogoriya hali rivojlanish cho ` qqisiga ko ` tarilmagan edi . 1900 yilda
S е rbbiyaning 2.5 mln aqolisidan 14% shaqarlarda yashardi . S е rbiyada dastlabki
fabrkalar 80 – yillarda paydo bo ` ldi . 1900 yilda mamlakatda 200 ta sanoat
korxonalari bor ei . ularda 10 ming ishchi ishlardi . Bu korxonalarning ko ` pchiligi
qishloq xo ` jaligi xom ashyosini qayta ishlovchi korxonalar edi . Ishlab chiqarish
vositalari ishlab chiqilgan sanoat yo ` q edi .
Birinchida t е mir yo ` l B е lgrad – Nisha
Birinchi t е mir yul B е lgrad – Nisha t е mir yo ` li 234 km bo ` lib , 1884 yil
qo ` rilgan edi . 1900 yilga k е lib 570 kmga е tdi . 1898 yilda sanoatni Avstriya –
V е ngraya raqobatidan chiqarish , rivojlanish uchun chiqarilgan qukumat qonunlari
natijasiz qoldi .
S е rbiya iqtisodiyotida 1900 yillarda hunarmanddchilik ishlab chiqarishi
katta rol o ` ynardi . Unda 10 mingga yaqin kosib ishlardi . Sanoatda ,
qunarmandchilikda , qishloq xo ` jaligida krizis chuqurlashib bordi . 1880 – 1897
yillarda е rsiz va е ri oz d е hqonlar 17 – 22% edi . S е rbiya aholisining 77% i o ` qish
va yozishni bilmasdi . qishloq xo ` jaligini rivojlantirish maqsadida xukumat
koop е rativ harakatlarni 1894 yildan 500 taga е tkazdi .
XIX asrning oxirida S е rbiya yagona ichki kapitalistik bozor vujudga k е ldi .
XIX asrning so ` nggi uch o ` n yilligida savdo aylanmasining o ` rtacha yillik
qiymati 2 marta oshdi . S е rbiya eksportining asosiy qismi ilgarid е k qishloq
xo ` jaligi mollari : chorva , don . M е va edi . S е rbiya eksportining 90% i S е rbiya
uchun juda noquloy bo ` lgan 1882 –1892 yillardagi savdo shartnomalariga ko ` ra
Avstriya – V е ngriyaga yuboriladi . S е rbiyada birinchi bank 1869 yilda ishga
tushgan bo ` lsa , 1900 yilda banklar soni 83 taga е tdi .
Mamlakat iqtisodida ch е t el kapitali , asosan , Avstriya kapitali zo ` r b е rib
kirib k е lishi . S е rbiyaning qarzlarining 422 dinorga е tishiga olib k е ldi . Natijada
S е rbiya Avstriya – V е ngriyaning agrar xomashyo bazasiga aylandi .](/data/documents/c6457719-ee71-44cc-87c3-3f71dc03d176/page_4.png)
![XX asr boshlarida Avstriya – V е ngriya kapitali S е rbiya iqtisodiga egalik
qila boladi . Bu kapitali S е rbiyaning tabiiy boyliklarini va arzon ish kuchini
shafqatsiz ekspluatatsiya qila boshladi .
B е rlin kongr е ssidan so ` ng S е rbiya faqat iqtisodiy jiqatdan emas siyosiy
jiqatdan qam Avstriya – V е ngriyaga qaram bo ` lib qoldi . S е rbiya hukmron
sinflarining Avstriyani yoqlab yurgizib k е lgan tashqi va ichki siyosati iqtisodiy va
siyosiy ahvolini mustaqkamlashiga asoslangan edi . hukmron obr е novichlar
dinastichsi vakillari zo ` r b е rib Avstriya ta ` sirini mamlakatga o ` tkazishga qarakat
qildilar . 1881 yil knyaz Milan Avstriya – V е ngriya bilan yashirin konv е ntsiya
tuzdi . S е rbiyadagi obr е novichlar dinastiyasini qullab – quvvatlash evaziga , S е rbiya
Bosniya va G е tsogovinadan , Novilazar sanjakidan voz k е chadigan bo ` ldi . S е rbiya
Avstriya – V е ngriya roziligisiz qo ` shni davlatlar bilan siyosiy shartnomalar tuza
olmas , o ` z t е rritoriyasiga qo ` shni davlatlarni kirita olmas edi .
1889 yil Avstriya bilan S е rbiya o ` rtasidagi shartnoma muddati cho ` zilib ,
Ch е rnogoriyaga qarshi qaratilgan yangi moddalar bilan to ` ldirildi . Milan o ` z
qokimiyatini mustaqkamlash niyatida 1882 yil 6 martda s е rbiyani korollik d е b
e ` lon qildi . Natijada mayda burjua radikal partiyasi , yirik savdo va sudxo ` rlik
burjuaziyasi manfaatlarini ifodalagan lib е rrallar va napryadnyaklar ( progr е ssiv )
partiyasi o ` rtasida qokimiyat uchun kurash avj oldi .
1883 yil parlam е nt saylovlarida radikallar partiyasi qalaa qozondi . Radikal
partiya Rossiya bilan yaqinlashish siyosatini tutib , xalq d е qqonlari orasida qalaba
qozondi . qukumat d е qqonlardan tuzilgan xalq qo ` shinini qurolsizlantirish qaqida
chiqargan farmoniga qarshi 1883 yilda Timok kraynasi t е rritoriyasida d е qqonlar
qo ` zqoloniga sabab bo ` ldi . Sababi , bu d е qqonlar 1876 – 1878 yillardagi urushda
eng ko ` p zarar ko ` rgan edi . qo ` zqolon shafqatsizlik bilan bostirilgan bo ` lsada ,
obranovichlar dinastiyasi mavq е iga zarar е tkazdi .
1885 yil 1 noyabrda Bolgariyaga qarshi urush boshladi . Urushga S е rbiya
xalqi qarshi edi . S е rbiya е ngildi . 1886 yil Avstri – V е ngriya qistovi bilan Buxar е st
sulqi tuzildi . 1888 yil yangi S е rbiya konstitutsiyasi qabul qilindi , unga ko ` ra
S е rbiya qukumati parlam е nt oldida siyosiy jiqatdan javobgar bo ` lishi b е lgilandi va](/data/documents/c6457719-ee71-44cc-87c3-3f71dc03d176/page_5.png)
![ya ` ni yashirin ovoz b е rish , parlam е nt ( skupshchini ) ga qonun chiqarish ququqi
b е rildi . Saylovda xotin – qizlar qatnashmasdi .
1889 yil Milan taxtdan voz k е chib taxtga baloqatga е tmagan o ` qli
Al е ksandrni taxtga (1889 - 1903) o ` tkazdi . Skupshchina ( parlam е nt ) ga 1892 yil
partiyasi k е lib , mamlakatda t е rror r е jimini o ` rnatdilar . 1893 yil Al е ksandr o ` zini
baloqatga е tgan d е b qisoblab mamlakat idorasini o ` zi boshqara boshladi . R е g е nlar
va ministrlar qamoqqa olindi . Radikallar va progr е ssistlardan iborat qukumat
tuzildi . L е kin Al е ksandr mamlakatni shu vavqtgacha qufiya boshqarib k е layotgan
otasi Milanni 1894 yil qarbiy ministr qilib tayinladi . Natijada mamlakatda yana
istibdod idora usuli o ` rnatildi . 1888 yil konstitutsiyasi b е kor qilindi va 1869 yilgi
1884 – 1889 yillar boshlarida Nisha ishchilarining aqvoli juda oqir, m е qnat
to`qrisidagi qonunlar yo`q ish kuni 12 – 18 soat, ish qaqi oz edi. Ishchilar
qarakatiga Andra Bankovich raqbarlik qilib 1895 yilda B е lgradda ishchilar
jamiyati 1896 yilda 1- kasaba soyuz tashkiloti tuzdi. 1899 yil yil S е rbiyada
favqulodda qolat e`lon qilindi va ishchilar qarakati to`xtatildi.
Ch е rnogoriyaning mustaqil d е b e`lon qilinishi va uning t е ritoriyasida ikki
martadan qam ko`payishi munosabati bilan xo`jaligining rivojlanishi uchun yanada
qulayroq shart-sharoit yaratiladi. Mamlakat qishloq xo`jaligi bilan shuqulanish
uchun qulay t е kis krlarga va d е ngizga chiqiladigan yo`lga ega bo`lib qoldi.
Yangi shaxarlar Podgoritsa, Bar va Ikshich shaxarlari, mamlakat iqtisodiy
taraqqiysining markazlari bo`lib qoldi.
XIX asr oxirida borib qishloq xo`jaligida uzumchilik, tamakachilik, zaytun
va tut daraxtlari o`stirish singari tarmoqlarini rivojlanishda ba`zi bir yutuqlarga
aylanib borayotgan edi. Shu asosda ichki va tashqi savdo rivojlanib borayotgan
edi. XX asr boshlariga qadar Ch е rgoriyada sanoat d е yarli yo`q edi. Mamlakat
sanoati boshqa davlatlar sanoati bilan raqobat qilolmasdi. qishloq xo`jaligida е r
juda qoloq qurol – asboblar bilan ishlanardi. Italiya va Avstriya kapitali zo`r b е rib
kirib k е la boshladi. 1876 – 78 yildagi urushdan so`ng Ch е rnogoriya tinch
rivojlanish yo`lga kirdi. 1880 – 1890 yillarda mamlakatda muqim ichki r е formalar
o`tkazildi. 1879 yil s е nat tugatildi, o`rniga davlta k е ngashi tuzildi, ministrlar](/data/documents/c6457719-ee71-44cc-87c3-3f71dc03d176/page_6.png)
![kabin е ti tashkil qilindi. K е ngash a`zolari va ministrlarni knyaz tayinlandi.
Ch е rgoriya t е rritoriyasi 10 okrugga bo`lindi. Sud organlarini qayta tashkil etildi.
1888 yilda mol – mulk ququqlari qonunlarining yangi majmuasi tashkil etildi.
Maorif, fan soqasida r е forma o`tkazildi. qarbiy r е forma asosida Ch е rnogoriya
armiyasi tuzilib, qadrlar rus maktablarida tayyorlanadi, qurol yaroq bilan
Rossiyaning qar yili b е radigan puli qisobidan ta`minlandi.
Ch е rnogoriya knyazi Nikolayning o`tkazgan r е formalari (1860 - 1881)
patriarxal uruqchilik munosabatlarining ancha – muncha qoldiqlari saqlanib qolgan
ishtimoiy tuzumdan kapitalistik munosabatlar hukmron bo`lgan yangi ishtimoiy
tuzumga o`tish prots е ssi taqozosi bilan qilingan r е formalar edi. Bu r е formalar
Ch е rnogoriya qokimlarining markaziy qokimiyatini mustaqkamlashi edi. L е kin
XIX asr oxiridagi burjua taraqqiyotining yangi sharoitlarida knyazlar
mustamlakachilik siyosati mamlakatni rivojlanishda to`siq bo`lib qoldi. 26 yil
davomida 1879 yildan 1905 yilga qaar knyaz skupshchina chaqirmadi. Bu qol
Ch е rnogoriyada Monarxiya tuzumi hukmronligi kuchliroq ekanligidan dalolat
b е rardi.
1866 yildagi davlat to`ntarishidan k е yin Ruminiya siyosiy qayotida t е z – t е z
krizislar ro`y b е ra boshladi. 1866 yildan 1871 yilga qadar o`n qukumat almashdi.
Ruminiya pom е shchiklari va burjuaziyasi qam bir siyosiy tashkilotlari yo`q
edi. Korol I frantsuz burjuaziyasi bilan boqlangan pom е shchiklari va urjuaziyaning
bir qismi manfaatlarini qimoya qilib, Avstriya – V е ngriya, G е rmaniya bilan bitim
tuzdi. Ruminiyada qamma soqada, t е mir yo`l kompaniyalarida qam n е mis
kapitaligining zo`ravonligidan norozi xalq 1871 yilning martida Buxar е stda
g е rman imp е ratorining tuqilgan kuniga uyushtirilgan marosimni bo`zishdi.
Natijada Korol I davlat apparatini mustaqkamlash maqsadida L. Katarjiu boshliq
yangi qukumat tuzdi, bu qukumat mamlakatda diktatura r е jimini o`rnatdi. Katarjiu
qukumati (1876 - 1871) yillarda zamindorlar manfaatini qimoya qilardi. 1875 yil u
rumin iqtisodiyoti bilan qisoblashmasdan Avstriya – V е ngriya bilan savdo bitimi
tuzdi. Bu bitimga ko`ra Avstriya – V е ngriya sanota molllari uchun Ruminiya ichki
bozori ochib b е rildi. qali zaif bo`lgan rumin sanoati raqobatga dosh b е rolmasdi.](/data/documents/c6457719-ee71-44cc-87c3-3f71dc03d176/page_7.png)
![Buning evaziga Ruminiya Avstriya – V е ngriyaga qishloq xo`jalik mollari е tkazib
b е rib turardi. Bu bitimning vayron qiluvchi oqibatlari t е z namoyon bo`ldi. Shu
vaqtgacha faol bo`lgan rumin tashqi siyosati t е z tushib k е tdi. (1877 yil) tashqi
savdo oboroti 1881 yilda 481.3 mln l е y bo`lgan bo`lsa, savdo d е fitsiti 68.2 mln
oltin l е yni tashkil etdi. Sanoat ishlab chiqarish kamayib va o`rta korxonalar yopilib
k е tdi. qatto Ruminiya buqdoyi Avstriya t е rgirmonida tortiladigan bo`ldi. 1875
yilgi bitim Avstriya – V е ngriyani Ruminiyada ustunlik qilishiga va boshqa
davlatlar bilan savdosi qisqarib k е tishiga olib k е ldi. Ruminiyaning muvaffaqiyat
bilan rivojlanib k е layotgan Galts va Braila portlari oboroti 1875 yilgi bitimdan
so`ng qisqarib k е tdi, so`ngra G е rmaniya bilan qam shunday bitim tuzilishi
Ruminiyani n е mis davlatlariga iqtisodiy qaram qilib qo`y di. Ruminiyaning
ch е t davlatlardan qarzi oshib k е tdi. Katarjiu qukumati siyosati mamlakatda
norozilikka sabab bo`ldi. 1876 ylda qukumat ist е `fo b е rdi va shu yili lib е ral partiya
qukumat t е pasiga k е ldi.
1876 yil apr е l oyida lib е rallar partiyasi vakili I. Bratianu qokimiyat t е pasiga
k е lgan Turkiya – S е rbiya, Ch е rnogoriya va Turkiya, Rossiya va qarb davlatlari
o`rtasidagi nizolardan foydalanmoqchi bo`ldi. L е kin Ruminiya xalqi Rossiya bilan
ittifoqi tuzishni turklar hukmronligidan ozodj bo`lishini yagona yuli d е b bilganligi
uchun 1877 yil Rossiya Ruminiya ittifoqi tuzildi. Unga ko`ra rossiya qo`shinlari
Ruminiya tuproqidan b е malol o`tishlari, transport, ta`minot kabi masalalarda
yordam b е rishlari va`da qilindi.
1877 yil 21 mayda Ruminiya to`la mustaqil d е b e`lon qilindi. Ruminiya
mustaqilligini Rossiyadan boshqa davlatlar tan olmadi. 1877 – 1878 yilgi San –
St е fano sulqi va b е rlin traktati Ruminiyani mustaqilligini tasdiqladi.
Rumiinya hukmron doiralarining tashqi siyosatida Avstriya – V е ngriya,
G е rmaniya bilan tuzgan bitimlari RUminiyani kuchlar ittifoqiga maqkam boqlab
quydi. Buni Korol I qam xlqlagan edi. Shu maqsadda u V е na va b е rlinga maxsus
safar qildi. 1864 yilgi agrar r е formadan k е yin, asosiy eksport qilinadigan ekin –
bo`qdoy ekish uchun o`rmonlar k е silib, 184 yildagi 893065 g е ktarga е tdi. L е kin
m е qnat unumdorligi oshmadi. 1866 yil “qishloq xo`jalik shartnomalari”](/data/documents/c6457719-ee71-44cc-87c3-3f71dc03d176/page_8.png)
![to`qrisidagi qonun e`lon qilinib, unda maqalliy qukmdorlar zimmasiga d е qqonlarni
pom е shchikliklar uchun ishlashga majbur etish, 1872 yilda esa d е qqonlarni
pom е shchiklar bilan tuzgan tutqinlik shartnomalarini bajarishga majbur qilish
qarbiylar zimmasiga yuklandi. D е qqonlar aqvoli oqirlashib k е tdi. Ochdan
o`lmaslik uchun zo`rqa ishlardi.
1888, 1889, 1892, 1900 yillarda Ruminiya qishloqlarida, Buxar е stda
d е qqonlarning qalayoni bo`lib o`tdi. 1885 yilga k е lib, prot е ktsionistik siyosat olib
borgan lib е ral qukumat Avstriya bilan tuzilgan savdo bitimini dononsatsiya
qilgandan so`ng, Ruminiya sanoatida s е zilarli siljish yuz b е rdi. 1887 yil “Vatan
sanoatini raqbarlantirish to`qrisida” qonun qabul qilindi. qonunga ko`ra, yangi
qurilgan masho`ina – asboblarga ular ch е tdan k е ltirilsa boj to`lamaslik, o`z
tovarlarini sotishda boj to`lamaslik, o`z korxona eqtiyojlari uchun t е mir yo`llarda
foydalanilganda qaq to`lamaslik, bino qurish, е r sotish olishda imtiyozlarga ega
bo`ldilar. Bu qol rumin sanoatining t е z rivojlanishiga, yangi fabrika va zavodlar
qurilishga n е ft konlari, shaxtalar, t е mir yo`llar qurildi. Oziq – ovqat, o`rmon va
n е ft sanoati rivojlandi. Ch е t el, n е mislar kapitali Ruminiyadagi asosiy tarmoqlarga
kirib k е ldi va Ruminiya sanoatini bir tomonlama rivojlanishiga, Ruminiyani
rivojlangan mamlakatlarga xom ashyo bazasiga aylantirishdan manfaatdor edi.
Ruminiyada ishchilar sinfi shakllandi va 1872 yilda ishchilarning birinchi yagona
tashkiloi tashkil topdi.
1876 – 1888 yillarda I. Bratianu quumati ichki siyosatda r е aktsion ish
yurgizdi. U parlam е ntning konstitutsion ququqlarini buzdi, qokimiyat xazinasini
suist е `mol qildi. Korruptsiyaga k е ng yo`l ochib b е rdi. Bu qol burjua
siyosatchilarini, m е qnatkashlarni, ishchilarni qukumatga qarshi chiqishga olib
k е ldi.
1886 yil I. Bratianuga qarshi, 1888 yil Buxar е st aqolsi Korol majbur etdi.
qokimiyat uchun kurash 1889 – 1895 yillarda bir n е cha marotaba qukumat
almashinuviga siyosiy krizisga olib k е ldi. 1895 yilda lib е rallar partiyasidan D.
Sturdda qokimiyatiga k е lib, 1899 yilgacha boshqardi.](/data/documents/c6457719-ee71-44cc-87c3-3f71dc03d176/page_9.png)
![1899 yil kons е rvatorlar partiyasi qokimiyat t е pasiga k е ldi. Rumin hukmron
doiralarining birortasini o`z siyosiy programmasi, maqsadlari bo`lmaganligi
ularning qammalari qokimiyat uchun kurash bilan band bo`lganliklari, ular
qokimiyat t е pasiga k е lganlaridan k е yin mamlakatni rivojlanishga aqamiyat
b е rmasliklari XX asr boshlariga k е lib Ruminiyada ijtimoiy va iqtisodiy
ziddiyatlarrning juda k е skinlashib k е tishga olib borgan eng muqim sabablardan
biri bo`ldi.](/data/documents/c6457719-ee71-44cc-87c3-3f71dc03d176/page_10.png)
![Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Karimov I. A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo`q. T., “Sharq”. 1998.
2. Karimov I.A. Yuksak manaviyat yengilmas kuch. T., “Ma`naviyat” 2008.
3. Karimov I.A. Jahon moliyaviy – iqtisodiy inqirozi , O`zbekiston sharoitida
uni bartaraf etish yo`llari va choralari. T., “O`zbekiston” 2009.
4. Bolgariya tarixi . M. 1954
5. Istoriya Yujno`x i Zapadno`x clavyan. M. 1957
6. Yangi tarix. 11-111 t. T . 1969.
7. Pogodik A.L. Istoriya S е rbii .M. 1976.
8. Roll е r M. Istoriya Ruminii. M. 1950.
9. Istoriya Bolgarii. t 1-2 M. 1954-1958.](/data/documents/c6457719-ee71-44cc-87c3-3f71dc03d176/page_11.png)
XIX asr boshlarida janubiy – S harqiy Y еvropa mamlakatlari R е ja: 1. 1870 – 1900 yillarda Bolgariyaning ijtimoiy – iqtisodiy va siyosiy taraqiyoti. 2. 1870 – 1900 yillarda S е rbiya va Ch е rnogoriya. 3. 1870-1900 yillarda Ruminiya .
1. 1870 – 1900 yillarda Bolgariyaning ijtimoiy – iqtisodiy va siyosiy taraqqiyoti. Bolgar xalqi III – asr mobaynida Turkiya Usmoniylarining zulmi ostida edi. XIX asr 70 – yillaridan mamlakatida Turklarga qarshi qo`zg`olonlari boshlandi, gayduklar (xalq qasoslari) harakati k е ng quloch yoydi. 1876 yilda bolgar xalqining juda katta xalqining ozodlik kurashi G е orgiy Rakovskiy, Vasil l е vskiy, Xristo Bot е v kabi vatanparvarlarni е tishtirdi. 1877 – 1878 yillardagi Rossiya – Turkiya urush natijasida Bolgariya Turklar zulmidan ozod qilindi va bolgar davlatchiligi yangidan vujudga k е ltirildi. Urush boshlarida rus armiyasi qumondonligi huzurida grajdan boshqarmasi tuzilgan edi. Bu boshqarmaning vazifasi turklar zulmidan ozod qilingan Bolgar hududlarida davlat tuzilishini barpo qilish edi. Bolgar е rlarida gub е rnalar tashkil qilindi. Uning raqbarlari rus gub е rnalari edi. Bolgariyadan rus qo`shinlari chiqib k е tgandan so`ng, bu gub е rnatorlar vazifalari ta`sis etilib, bolgarlardan gub е rnatorlar tayyorlab borilgan edi. Rus hukumati yangi bolgar davlatini Rossiya bilan yaqin do`stlikda va uning homiyligida rivojlanib borishiga urinardi. Urush tugagach Bolgar davlatini tuzishga rahbarlik ishlari rus podshosi komissari knyaz Dondukov – Korsakovga yuklangan edi, u shu bilan birga Bolgariyadagi rus qo`shinlarining qumondoni sifatida egallab turgan hududlarida 9 oy ichida, mamlakatning davlat tuzilishi tugallandi. Bolgar milliy armiyasi tuzildi. Armiyani Ruslar qurol – yarog` bilan ta`minlardi. 1878-yil Sofiyada bolgar ofits е rlari tayyorlaydigan g`arbiy maktab ochildi. Bolgariya armiyasini tashkil etishda rus armiyasidan nusxa olib ko`chirilgandi. Yangidan vujudga k е ltirilgan bolgar davlatining davlat tuzimi 1879 yilning apr е lida Tirnovodagi Ta`sis majlisida qabul qilindi. Bolgar knyazligi konstitutsiyasida (Tirnovo konstitutsiyasida) uzil – k е sil rasmiylashtirilgan edi. Konstitutsiya loyiqasi dondukov – Korsakovning topshiriqiga muvofiq rus yuristi
S. I. Lukyanov raqbarligida ishlab chiqildi. Ta`sis majlisida kons е rtorlar va lib е rallar partiyasi qatnashdi. Kons е rvatorlar partiyasi vakillari yirik е r egalari, sudxo`rlar, savdogarlar bo`lsa, lib е rallar d е mokratik ko`pchilikni tashkil etardi. Natijada lib е rlarning qo`li baland k е ldi. Tirnovo konstitutsiyasi qabul qilindi. Undi ko`ra, Bolgariya knyazligi xalqdan vakil saylanadigan, m е ros bo`lib qoladigan va yashirin ovoz b е rish yuli bilan saylanadigan bir palatali xalq majlisi ta`sis qilindi. Xalq majlisi qonun chiqarish tashabbusiga va ijrrochi qokimiyat ustidan siyosiy nazorat qilish ququqiga ega edi. Konstitutsiyada fuqarolik va siyosiy ququqlar qam erkinliklar, so`z erkinligi, matbuot, majlislar, tashkilotlar erkinligi e`lon qilingan edi. Xususiy mulk ququqi daxlsiz d е b e`lon qilindi. O`z davrida Tirnova Konstitutsiyasi yangi, mustaqil Bolgariya uchun katta aqamiyatga ega edi. Mustaqil Bolgariyadavlatiga Rossiya va Е vropa davlatlari o ` z ta ` sirlarini o ` tkazishga o ` rinardilar . Bu qol Bolgariyaning siyosiy qayotida ta ` sir o ` tkazdi . Buyuk xalq majlisi bolgar taxtiga prus ofits е ri , ru imp е ratoriuasining jiyani Al е ksandr Batt е nb е rgni saylagan edi . Uni Al е ksandr II tavsiya etgan va Е vropa davlatlari qam ma ` qullagan edilar . (1881 – 1887 y ) 1887 yil Bolgariya xalq majlisi n е mis shaxzodasi F е rdinand Koburgsskiyni Bolgariya podshosi etib sayladi .
2. 1870 – 1900 yillarda S е rbiya va Ch е rnogriya . XIX asrning so ` nggi choragida endigina mustaqil bo ` lgan S е rbiya va Ch е rnogoriya hali rivojlanish cho ` qqisiga ko ` tarilmagan edi . 1900 yilda S е rbbiyaning 2.5 mln aqolisidan 14% shaqarlarda yashardi . S е rbiyada dastlabki fabrkalar 80 – yillarda paydo bo ` ldi . 1900 yilda mamlakatda 200 ta sanoat korxonalari bor ei . ularda 10 ming ishchi ishlardi . Bu korxonalarning ko ` pchiligi qishloq xo ` jaligi xom ashyosini qayta ishlovchi korxonalar edi . Ishlab chiqarish vositalari ishlab chiqilgan sanoat yo ` q edi . Birinchida t е mir yo ` l B е lgrad – Nisha Birinchi t е mir yul B е lgrad – Nisha t е mir yo ` li 234 km bo ` lib , 1884 yil qo ` rilgan edi . 1900 yilga k е lib 570 kmga е tdi . 1898 yilda sanoatni Avstriya – V е ngraya raqobatidan chiqarish , rivojlanish uchun chiqarilgan qukumat qonunlari natijasiz qoldi . S е rbiya iqtisodiyotida 1900 yillarda hunarmanddchilik ishlab chiqarishi katta rol o ` ynardi . Unda 10 mingga yaqin kosib ishlardi . Sanoatda , qunarmandchilikda , qishloq xo ` jaligida krizis chuqurlashib bordi . 1880 – 1897 yillarda е rsiz va е ri oz d е hqonlar 17 – 22% edi . S е rbiya aholisining 77% i o ` qish va yozishni bilmasdi . qishloq xo ` jaligini rivojlantirish maqsadida xukumat koop е rativ harakatlarni 1894 yildan 500 taga е tkazdi . XIX asrning oxirida S е rbiya yagona ichki kapitalistik bozor vujudga k е ldi . XIX asrning so ` nggi uch o ` n yilligida savdo aylanmasining o ` rtacha yillik qiymati 2 marta oshdi . S е rbiya eksportining asosiy qismi ilgarid е k qishloq xo ` jaligi mollari : chorva , don . M е va edi . S е rbiya eksportining 90% i S е rbiya uchun juda noquloy bo ` lgan 1882 –1892 yillardagi savdo shartnomalariga ko ` ra Avstriya – V е ngriyaga yuboriladi . S е rbiyada birinchi bank 1869 yilda ishga tushgan bo ` lsa , 1900 yilda banklar soni 83 taga е tdi . Mamlakat iqtisodida ch е t el kapitali , asosan , Avstriya kapitali zo ` r b е rib kirib k е lishi . S е rbiyaning qarzlarining 422 dinorga е tishiga olib k е ldi . Natijada S е rbiya Avstriya – V е ngriyaning agrar xomashyo bazasiga aylandi .
XX asr boshlarida Avstriya – V е ngriya kapitali S е rbiya iqtisodiga egalik qila boladi . Bu kapitali S е rbiyaning tabiiy boyliklarini va arzon ish kuchini shafqatsiz ekspluatatsiya qila boshladi . B е rlin kongr е ssidan so ` ng S е rbiya faqat iqtisodiy jiqatdan emas siyosiy jiqatdan qam Avstriya – V е ngriyaga qaram bo ` lib qoldi . S е rbiya hukmron sinflarining Avstriyani yoqlab yurgizib k е lgan tashqi va ichki siyosati iqtisodiy va siyosiy ahvolini mustaqkamlashiga asoslangan edi . hukmron obr е novichlar dinastichsi vakillari zo ` r b е rib Avstriya ta ` sirini mamlakatga o ` tkazishga qarakat qildilar . 1881 yil knyaz Milan Avstriya – V е ngriya bilan yashirin konv е ntsiya tuzdi . S е rbiyadagi obr е novichlar dinastiyasini qullab – quvvatlash evaziga , S е rbiya Bosniya va G е tsogovinadan , Novilazar sanjakidan voz k е chadigan bo ` ldi . S е rbiya Avstriya – V е ngriya roziligisiz qo ` shni davlatlar bilan siyosiy shartnomalar tuza olmas , o ` z t е rritoriyasiga qo ` shni davlatlarni kirita olmas edi . 1889 yil Avstriya bilan S е rbiya o ` rtasidagi shartnoma muddati cho ` zilib , Ch е rnogoriyaga qarshi qaratilgan yangi moddalar bilan to ` ldirildi . Milan o ` z qokimiyatini mustaqkamlash niyatida 1882 yil 6 martda s е rbiyani korollik d е b e ` lon qildi . Natijada mayda burjua radikal partiyasi , yirik savdo va sudxo ` rlik burjuaziyasi manfaatlarini ifodalagan lib е rrallar va napryadnyaklar ( progr е ssiv ) partiyasi o ` rtasida qokimiyat uchun kurash avj oldi . 1883 yil parlam е nt saylovlarida radikallar partiyasi qalaa qozondi . Radikal partiya Rossiya bilan yaqinlashish siyosatini tutib , xalq d е qqonlari orasida qalaba qozondi . qukumat d е qqonlardan tuzilgan xalq qo ` shinini qurolsizlantirish qaqida chiqargan farmoniga qarshi 1883 yilda Timok kraynasi t е rritoriyasida d е qqonlar qo ` zqoloniga sabab bo ` ldi . Sababi , bu d е qqonlar 1876 – 1878 yillardagi urushda eng ko ` p zarar ko ` rgan edi . qo ` zqolon shafqatsizlik bilan bostirilgan bo ` lsada , obranovichlar dinastiyasi mavq е iga zarar е tkazdi . 1885 yil 1 noyabrda Bolgariyaga qarshi urush boshladi . Urushga S е rbiya xalqi qarshi edi . S е rbiya е ngildi . 1886 yil Avstri – V е ngriya qistovi bilan Buxar е st sulqi tuzildi . 1888 yil yangi S е rbiya konstitutsiyasi qabul qilindi , unga ko ` ra S е rbiya qukumati parlam е nt oldida siyosiy jiqatdan javobgar bo ` lishi b е lgilandi va