DAVLAT MOLIYASI
![DAVLAT MOLIYASI
Reja:
1. Davlat moliyasi .
2. Davlat daromadlari .
3. Davlat xarajatlari .
4. Davlat q arzlarining mohiyati va ahamiyati .
5. Davlat kreditining shakllari va tasniflanishi .
6. Davlat qarzlarini boshqarish .](/data/documents/fc1cd012-ce29-4ac1-857f-aa4e8156f4ef/page_1.png)
![1. Davlat moliyasi
Davlat moliyasi mamlakat moliya tizimining asosiy sohasi bo’lishi
bilan bir qatorda u davlatni o’z oldida turgan iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy va
ekologik funksiyalarini amalga oshirishda moliyaviy resurslar bilan ham
ta’minlab turadi.
Davlat moliyasining iqtisodiy mohiyati – bu yalpi ichki mahsulotning
qiymatini va milliy daromadning bir qismini taqsimlash va qayta taqsimlash
jarayonida davlat va davlat korxonalari ixtiyorida markazlashgan va
markazlashmagan moliyaviy resurslarning shakllanishi va ulardan
kengaytirilgan takror ishlab chiqarish bilan bir qatorda jamiyatning o’sib
borayotgan ijtimoiy, madaniy tadbirlarida foydalanishdagi pul munosabatlari
yig’indisidir. Mazkur sohadagi pul munosabatlarining subyektlari bo’lib
davlat, korxonalar, birlashmalar, muassasalar va keng aholi qatlami
hisoblanadi.
Davlat moliyasining iqtisodiy tuzilishi tom ma’noda bir xil emas, u bir-
biriga bog’liq bo’lgan bo’g’inlardan tashkil topsada, lekin bajarayotgan
funksiyalari bilan bir-biridan farq qiladigan bo’g’inlar yig’indisidan iboratdir.
Davlat moliyasi sohasining bo’g’inlariga davlat byudjeti, byudjetdan
tashqari fondlar, davlat krediti va davlat korxonalari moliyalari kiradi.
Respublikamizda davlat byudjetining tuzilishi ikki bo’g’inlidir – bu
Respublika byudjeti va mahalliy byudjetlar yig’indisidan iborat. Respublika
byudjetidan asosan jamiyat ahamiyatiga molik bo’lgan chora-tadbirlar
moliyalashtiriladi, jumladan, markazlashtirilgan investisiyalar, mudofaa
xarajatlari, boshqaruv xarajatlari. Respublika byudjetidan mamlakat
miqyosidagi iqtisodiy–ijtimoiy masalalar ijobiy hal qilinishiga qaratilgan.
Bozor iqtisodiyoti byudjet munosabatlarida mahalliy byudjetlarga
asosiy urg’u berilishini talab etadi. So’nggi paytlarda mahalliy hokimiyat](/data/documents/fc1cd012-ce29-4ac1-857f-aa4e8156f4ef/page_2.png)
![organlarining ko’pgina sohalardagi mustaqilligi asosan mahalliy ahamiyatga
ega bo’lgan muhim chora-tadbirlarning o’z vaqtida to’liq moliyalashtirilishini
jadallashtiradi. Jumladan, hududiy infratuzilmani tashkil qilishda, mehnat
resurslarining qayta tiklash, aholining mehnat farovonligini oshirishga xizmat
qiladigan ijtimoiy tadbirlar va hakozolar. Davlat moliyasi sohasining tarkibiy
qismidan biri bu byudjetdan tashqari fondlardir.
Har bir darajadagi byudjetdan tashqari fondning asosiy maqsadi – bu
ayrim maqsadli chora-tadbirlarni maxsus ajratmalar va boshqa manbalari
evaziga moliyalashtirishdir.
Byudjetdan tashqari fondlar funksional maqsadlarini vazifalari kabi
boshqarish darajasida ham xilma-xildir. Funksional maqsadlari bo’yicha
ularni iqtisodiy yoki ijtimoiy xarakterga ega bo’lgan fondlarga ajratish
mumkin. Boshqarish darajasi bo’yicha esa, byudjetdan tashqari fondlarni
davlat va mahalliy ahamiyati bo’yicha ajratish mumkin.
Byudjetdan tashqari fondlar respublika va mahalliy hokimiyat organlari
tomonidan boshqarilsada, o’ziga xos moliyaviy siyosatga va mustaqillikka
egadirlar. Byudjetdan tashqari fondlarning xususiyatli tomoni shundaki, ular
oldindan ma’lum bir maqsadga yo’naltiriladi va faqat shu yo’nalishlarda
foydalaniladi. Byudjetdan tashqari fondlar tarkibiga: davlat Pensiya fondi,
davlat aholisini bandligiga ko’maklashish fondi, davlat yo’l fondi va boshqa
fondlar kiradi.
Davlat moliyasining xarakterli bo’lagidan biri bu davlat kreditidir.
Davlat kreditining mazmuni shundaki, bu davlat o’z xarajatlarini
moliyalashtirish uchun aholining, xo’jalik subyektlarining ortiqcha moliyaviy
resurslarini vaqtincha foydalanishidir. Demak, bu yerda davlat qarz
bermasdan, balki qarz olishidir. Davlat kreditidan foydalanish uchun
hukumat moliyaviy bozorga jismoniy va yuridik shaxslarga mo’ljallangan
zayomlar, qisqa muddatli obligatsiyalar, g’aznachilik majburiyatlari va](/data/documents/fc1cd012-ce29-4ac1-857f-aa4e8156f4ef/page_3.png)
![boshqa turdagi davlat qimmatli qog‘ozlarini muomalaga chiqaradilar.
Mamlakat hayotida davlat krediti iqtisodiyotni barqarorlashtirish va
moliyaviy sog’lomlashtirishda muhim rol o’ynaydi. Muomaladan pul oqimini
sustlashishini oldini olishga xizmat qiladigan davlat krediti pul
muomalasidagi aylanishini tezlashtiradi.
Davlat moliyasi tarkibida respublika va mahalliy darajada tashkil
etilayotgan byudjetni o’zaro bog’liqliklari muhim ahamiyatga ega. Byudjet
munosabatlari yordamida davlat tuzimlari ixtiyorida moliyaviy usullari bilan
qayta taqsimlanayotgan milliy daromadni asosiy qismi yig’iladi. Turli
darajadagi byudjetlar – respublika, mahalliy har biri o’ziga tegishli ravishda
respublika va mahalliy hukumat boshqaruv organlarining faoliyatini
moliyaviy bazasidir. Bozor islohotlari sharoitida bu byudjetlar o’zaro
bog’langan. Byudjet daromadlar va xarajatlar tarkibidagi har bir darajasini
belgilanishi respublika va mahalliy davlat hukumat boshqaruv organlarining
orasidagi funksiyalarini bir-biridan chegaralanishiga bog’liq.
Davlat umumiy funksiyalarini amalga oshirish uchun respublika
byudjetini tashkil etadi. Respublika byudjeti butun respublika miqyosida
iqtisodiy va ijtimoiy vazifalarni to’g’ri hal etishda muhim ahamiyatga ega.
Uning resurslarini maqsadi makroiqtisodiy darajada o’z funksiyalarini
bajarish uchun bog’liq bo’lgan davlat xarajatlarini moliyalashtirishdir, hamda
uni yordamida iqtisodiyotni barqarorlash, ijtimoiy sohani rivojlantirishga
yo’naltirilgan umumdavlat chora-tadbirlarini amalga oshirilishi ta’minlanadi.
Byudjet munosabatlari tizimida mahalliy byudjetlarga muhim ahamiyat
berilmoqda. Ular, iqtisodiy jarayonlarni tartibga solishda, ishlab chiqarish
kuchlarini joylashtirishda, hududiy infratuzilmani tashkil etishda, mehnat
resurslarini takror ishlab chiqarish uchun moliyalashtirishda va boshqalarda
ta’sirini ko’rsatib, borgan sari ko’proq ishlatilmoqda. Ijtimoiy rejalarni](/data/documents/fc1cd012-ce29-4ac1-857f-aa4e8156f4ef/page_4.png)
![amalga oshirishda va o’sib borayotgan ijtimoiy xarajatlarni
moliyalashtirishda ham mahalliy byudjetlar muhim ahamiyatga ega.
Umumdavlat moliyasi korxona moliyasi bilan uzviy ravishda
bog’langan. Bir tomondan moddiy ishlab chiqarish natijasida vujudga
kelayotgan milliy daromad byudjet daromadlarining asosiy manbaidir.
Ikkinchi tomondan, keng takror ishlab chiqarish tashkil topilishida faqat
korxonalarni o’z mablag’laridan emas, balki umumdavlat pul mablag’larining
fondlari, byudjetdan ajratmalar shaklida va bank kreditlaridan foydalanib
amalga oshiriladi. O’z mablag’lari yetishmaganda, korxona boshqa
korxonalarning mablag’lari bilan aksionerlik asosida hamda qimmatli
qog‘ozlar (zayom mablag’lari) bilan operatsiyala r bazasida foydalanishi
mumkin.
2. Davlat daromadlari
Davlat va davlat korxonalari ixtiyorida moliyaviy resurslarni
shakllantirish bilan bog’liq bo’lgan moliyaviy munosabatlar yig’indisiga
davlat daromadlari deyiladi.
Davlat ixtiyorida shakllanayotgan moliyaviy resurslar majmuasi
markazlashgan pul resurslari va davlat korxonalari ixtiyoridagilar esa,
markazlashmagan pul fondlaridir. Markazlashgan davlat daromadlari asosan
soliqlardan, ajratmalardan va tashqi iqtisodiy faoliyat daromadlaridan tashkil
topadi. Korxonalar o’zlarining daromad va jamg’armalaridan
shakllanayotgan moliya resurslari yig’indisi markazlashmagan pul
daromadlarini tashkil etadi.
Davlat daromadlarini ikkiga bo’lishdan maqsad, hozirda umumdavlat
va jamoa iste’mollarini qoplash qanday amalga oshirilishini nazorat qilish
bilan bog’liqdir.](/data/documents/fc1cd012-ce29-4ac1-857f-aa4e8156f4ef/page_5.png)
![Davlat moliyasining asosiy daromad manbai bo’lib milliy daromad
hisoblanadi. Ammo, ayrim hollarda, ya’ni behosdan urush, tabiy ofat va h. k.
lar paytida davlat daromadi manbai bo’lib oldin jamg’arilgan milliy boyliklar
(oltin zahira, pullik xususiylashtirish) ham bo’lishi mumkin. Davlat
daromadiga moliyaviy resurslar jalb etishni shartli holatda uchta guruhga
bo’lish mumkin:
1. Umumdavlat va mahalliy soliqlar hamda soliq funksiyasini
bajaruvchi majburiy to’lovlar.
2. Davlat zayomlari.
3. Qog‘oz pullar emissiya qilish.
Davlat daromadlari tizimida markaziy moliyaviy manba bo’lib soliqlar
xizmat qiladi. Soliqlar asosan fiskal, iqtisodiy va ijtimoiy ahamiyatni kasb
etadi. Hukumatga kerak bo’lgan moliya resurslarini shakllantirib borish bilan
soliqlar fiskal funksiyasini kasb esa, ijtimoiy ishlab chiqarishni rivojlantirish
maqsadida ayrim tarmoqlar iqtisodiyotiga molik imtiyozlarni berish bilan
iqtisodiy yo’nalish kasb etiladi va nihoyat kam daromadli aholini soliqlardan
ozod qilish hisobiga ijtimoiy vazifalar hal etiladi.
Davlat daromadini davlat zayomlari orqali ta’minlash nafaqat byudjet
taqchilligini moliyalashtirishga balki, rang-barang kapital xarajatlarga,
iqtisodiyotning davlat sektoriga yo’naltiriladi. Davlat zayomlaridan
foydalanishga asosan moliyaviy tanglik davrlarida keng yondoshiladi, ayrim
hollarda esa, uning miqdori soliqlarga nisbatan ham oshib ketishi mumkin,
chunki soliqlar sonini va stavkalarini oshirish salbiy oqibatlarga olib kelishi
mumkin.
Davlat daromadlari tushunchasini mazmunan ifoda etgan pul
munosabatlarining obyekti bo’lib, turli bosqichlarda va taqsimlash davrlarda
har xil moliyaviy shakllarda ifodalangan ijtimoiy mahsulotning qiymatidir.
Masalan, davlat korxonalarida taqsimlash obyekti bo’lib, mahsulot sotishdan](/data/documents/fc1cd012-ce29-4ac1-857f-aa4e8156f4ef/page_6.png)
![tushadigan daromad va quyidagi tarkibiy elementlaridir: foyda, ijtimoiy
sug’urtaga ajratmalar, amortizasiya ajratmalari va boshqalar. Byudjet
munosabatlarini obyekti sifatida quyidagi shakllar ko’rilishi mumkin: foyda
va ish haqi, byudjet daromadlarini tashkil etish manbai bo’lgan soliq
to’lovlari. O’z navbatida davlat krediti munosabatlarining obyekti bo’lib
korxonalarni vaqtincha bo’sh bo’lgan moliyaviy resurslari va aholini
jamg’armalaridir.
Davlat daromadlarini tashkil etishni asosiy manbai bu milliy
daromaddir.
Milliy daromad deganimizda, moddiy ishlab chiqarish sohalarida bir
yilda yangidan hosil qilingan qiymat yoki yalpi ijtimoiy mahsulotning ishlab
chiqarish jarayonida iste’mol qilingan ishlab chiqarish vositalari qiymati
chegirib tashlangandan so’ng qolgan qismini tushunamiz.
Milliy daromad moddiy ne’matlar ishlab chiqariladigan sharoitlarda
jonli mehnat tomonidan yaratilib, ham qiymat-pul, ham moddiy-buyum
shakliga ega bo’ladi. Milliy daromaddan xalq iste’moli va ishlab chiqarishni
kengaytirish maqsadlarida foydalaniladi. U xalq xo’jaligining
umumlashtiruvchi hamda xalq turmush farovonligining asosiy ko’rsatkichi.
Davlat daromadlari hamma manbalarini ikki guruhga ajratish mumkin
– ichki va tashqi. Ichkiga, davlatni ichida vujudga kelgan va davlatni o’z
funksiyalarini amalga oshirish uchun foydalanadigan milliy daromad va
milliy boyliklar kiradi. Tashqiga esa, davlat zayomlari shaklida boshqa
davlatni milliy daromadi va ayrim hollarda milliy boyligi kiradi, agar ular
davlat zayomlari shaklida qarzga olinsa yoki reparasion (urushda ko’rilgan
zararlarni qoplash uchun yig’ilgan va urush chiqishiga sababchi bo’lgan
davlat tomonidan yengan davlatga to’lanadigan tovon) to’lovlar shaklida
bo’lsa. Bozor iqtisodiyoti sharoitida davlat daromadlarini yig’ish uchun](/data/documents/fc1cd012-ce29-4ac1-857f-aa4e8156f4ef/page_7.png)
![asosiy usullaridan biri – bu turli ko’rinishlardagi soliqlar, zayomlar va
emissiyadir.
Davlat daromadlarini yig’ish usullaridan biri – bu emissiyadir va faqat
qog‘oz pullar emas, balki kredit emissiyasi ham. Soliq va zayomlardan
tushgan daromadlar o’sib borayotgan xarajatlarni qoplamagandagina va
moliyaviy bozorda yangi zayomlarni chiqarish uchun noqulay ahvol
tug’ilganda davlat emissiyaga murojaat qiladi: ham qog‘oz pul, ham kredit
emissiyasi.
Davlat daromadiga moliyaviy resurslarni emissiya hisobiga jalb qilish
eng noiloj paytlarda amalga oshiriladi. Qachonki soliqlardan tushadigan
daromadlar va zayomlar davlat xarajatlarini qoplay olmasa, ya’ni moliyaviy
bozorda davlat qimmatli qog‘ozlarni joylashtirish imkoniyati bo’lmagan
taqdirda qog‘oz pullar emissiya qilinadi. Qog‘oz pullar emissiyasi qachonki
xo’jalik subyektlari ishlab chiqarish aylanmasi bilan bog’liq bo’lgan taqdirda
iqtisodiy samara beradi.
Agarda byudjet taqchilligini qoplash bilan bog’liq bo’lgan xarajatlarni
qoplash maqsadida qog‘oz pul emissiyasi amalga oshirilsa, milliy
valyutaning qadrsizlanish jarayoni tez sur’atlar bilan ko’tariladi. Pirovardida
daromadi cheklangan aholi qatlami bundan qattiq moliyaviy aziyat chekadi.
3. Davlat xarajatlari
Markazlashgan va markazlashmagan davlat daromadlarini foydalanish
bilan bog’liq bo’lgan moliyaviy munosabatlarga davlat xarajatlari deyiladi.
Davlat xarajatlarining xususiyatli tomoni davlat sohalari moliyaviy
resurslar bilan ta’minlash tadbirlari ila ajralib turadi. Davlat xarajatlarining
mazmuni, xususiyati bevosita davlatning iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy,
ekologik, boshqaruv va mudofaa funksiyalari bilan bog’liqdir.](/data/documents/fc1cd012-ce29-4ac1-857f-aa4e8156f4ef/page_8.png)
![Mamlakatimizda davlat xarajatlarining asosiy qismi aholining ijtimoiy-
iqtisodiy ehtiyojlarini qondirishga yo’naltirilmoqda. Bugungi kunda mazkur
sohaning 60% dan ortig’i davlat byudjeti va byudjetdan tashqari fondlar
hisobiga moliyalashtirish amalga oshirilmoqda. Shu bilan birgalikda nodavlat
sektoridagi korxonalar o’z daromadlarini bir qismini ishchi va
xizmatchilarning ijtimoiy-madaniy tadbirlariga yo’naltirilsa, ularga nisbatan
davlat iqtisodiy rag’batlantirish usullarini qo’llamoqda.
Davlat xarajatlari ichida tarmoqlar iqtisodiyotini iqtisodiy
rivojlantirishda ham tubdan o’zgarishlar sodir bo’ldi. Faqat ayrim hollarda,
agarda umumjamiyat uchun ustivor ahamiyatga ega bo’lgan taqdirdagina
yangi qurilishlarga davlat mablag’lari xarajat qilinmoqda.
Davlat xarajatlarining ma’lum bir qismini davlat boshqaruvi va
mudofaa xarajatlari tashkil etadi. Ammo, moliya siyosatining asosiy
yo’nalishi ushbu maqsadlarga davlat xarajatlarini bosqichma-bosqich
qisqartirishdir va yo’naltirilayotgan mablag’lardan ham oqilona
foydalanishdir. Zero, mudofaa xarajatlarini kamaytirish ayrim hollarda davlat
kompetensiyasida bo’lmasada, lekin boshqaruv xarajatlarini kamaytirish
davlat ixtiyoridadir.
Davlat xarajatlari deb, ijtimoiy ishlab chiqarishni rivojlantirish va
takomillashtirish, xalq farovonligini oshirish, butun jamiyatni boshqa
ehtiyojlarini qondirish maqsadida rejali taqsimlash va qayta taqsimlash bilan
bog’liq bo’lgan iqtisodiy munosabatlarga aytiladi.
Davlat xarajatlarini moliyalashtirishda asosiy manba davlat byudjetida
markazlashgan yoki korxona va tashkilotlar ixtiyorida bo’lgan jamiyatning
sof daromadlaridir. Davlat xarajatlarining asosiy qismi aholidan soliq
to’lovlar sifatida tushgan mablag’lar hisobidan moliyalashtiriladi. Bundan
tashqari davlat xarajatlari uzoq muddatli bank kreditlari, korxonalar va
tashkilotlarning boshqa daromadlari hisobidan moliyalashtiriladi.](/data/documents/fc1cd012-ce29-4ac1-857f-aa4e8156f4ef/page_9.png)
![Davlat xarajatlarini tartibga solinishi, ularni rejalashtirish hamda
mablag’ ajratish va mablag’lardan foydalanish usullariga qat’iy rioya qilish
orqali erishiladi.
Iqtisodiyotni mutanosib ravishda rivojlanishini va xalqni moddiy va
madaniy hayot darajasini ko’tarish maqsadida davlat umumiy ijtimoiy
mahsulotni va milliy daromadni ishlab chiqarish va noishlab chiqarish hamda
viloyatlar orasida to’g’ri taqsimlash va qayta taqsimlashni vakolatli organlar
tomonidan olib boradi. Davlat rejalashtirishining asosiy usuli bo’lib –
balansli usul hisoblanadi. Bu degani korxonalar va tashkilotlarga o’z
moliyaviy resurslaridan foydalanishida keng vakolat berilishi bilan
markalashgan moliyalashtirishni uzviy birligiga erishishdir.
Davlat xarajatlarining tashkiliy tuzilishi. Davlat xarajatlarni o’zaro
chambarchas bog’langan konkret turlarini majmui davlat xarajatlarining
tizimini ifodalaydi. Bu tizim, davlat orqali belgilangan ma’lum tamoyillar
asosida tashkil etiladi. Ulardan asosiylari quyidagilar:
berilgan mablag’larni ko’zda tutilgan maqsadlarga yo’naltirish va
ishlatish (iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanish rejalaridagi qat’iy belgilangan
chora-tadbirlarga davlat mablag’larini yo’naltirish). Bu bilan hududiy va xalq
xo’jaligining ayrim tarmoqlarini rivojlanishida tasdiqlangan mutanosiblikni
saqlanishi bilan amalga oshiriladi va birinchi navbatda ilmiy-texnik
taraqqiyotini aniqlaydigan va asosiy ijtimoiy muammolarni hal qiluvchi
istiqbolli tarmoqlarni rivojlanishiga mablag’lar ajratish;
davlat resurslarini qaytmasligi – bu korxonalar va tashkilotlarni
ta’minoti uchun davlat byudjetidan ajratilgan pul mablag’larini qaytarishga
zaruriyat yo’qligi. Kredit usulida moliyalashtirishni farqligi – bu kredit
oluvchi kreditga bergan mablag’larga belgilangan vaqtda va ulardan
foydalanganligi uchun tasdiqlangan foizlar bilan korxona o’z foydasidan
davlatga qaytarishi zarur;](/data/documents/fc1cd012-ce29-4ac1-857f-aa4e8156f4ef/page_10.png)
![ iqtisod tartibiga rioya qilish – byudjet, kredit va o’z mablag’lari
hisobidan davlat xarajatlarini moliyalashtirishda optimal birlikni saqlash. By
rejalarni bajarish me’yorida davlat xarajatlarini moliyalashtirish faqat ishlab
chiqarish ko’rsatkichlari bajarilganda hamda iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanish
tartibi asosida moliyaviy resurslar ajratilishi ko’zda tutiladi.
Davlat xarajatlarining ayrim turlari iqtisodiy mazmuni va ahamiyati
bo’yicha har xil. Bu har xillik xarajatlarni moliyalashtirishning usullari,
shakllari va manbalarida ifodalanadi.
Davlat xarajatlari iqtisodiy jihatidan quyidagi uch asosiy guruhga
bo’linadi:
1. Birinchi guruh ishlab chiqarish xarajatlari – bu davlatning mulki,
boyligini ko’paytiradi yoki xususiy xo’jaliklarni iqtisodiy asoslarini
mustahkamlaydigan xarajatlardir yoki boshqacha qilib aytganda davlatni
xo’jalik faoliyatini ta’minlash va milliy daromadni yaratilishi bilan bog’liq
bo’lgan ishlab chiqarish sohasiga tegishli xarajatlardir. Davlat xarajatlarini
jamg’arish fondi bilan iste’mol fondi orasidagi optimal taqsimlanishi
davlatning iqtisodiy siyosatining asosiy vazifalaridan hisoblanadi.
2. Ikkinchi guruhdagi xarajatlar milliy daromadni iste’mol qilinishi
bilan bog’liq bo’lib, jamiyatning nomoddiy ehtiyojlarini qondirishga
yo’naltiriladi. Noishlab chiqarish sohasiga qilinadigan xarajatlar miqdoriy
jihatdan ifodalash murakkab bo’lgan natijani bermasada, davlatning ijtimoiy
manfaatlari uchun juda muhim hisoblanadi. Noishlab chiqarish sohasiga
sarflanayotgan davlat byudjetining mablag’lari, avvalo, aholini ijtimoiy
himoyaga olish fan va ta’lim, madaniyat, tibbiy xizmatlari, jismoniy tarbiya
va sport, tabiatni muhofaza qilish va ekologik sharoitni yaxshilash hamda
boshqa madaniy chora-tadbirlarga yo’naltirilgan. Undan tashqari davlat
xarajatlari mamlakatning mudofaa qudratini mustahkamlashga va samarali
boshqarishga ham yo’naltiriladi.](/data/documents/fc1cd012-ce29-4ac1-857f-aa4e8156f4ef/page_11.png)
![3. Uchinchi guruh davlat rezervlarini shakllantirish xarajatlari bo’lib,
xoh ishlab chiqarish, xoh noishlab chiqarish sohalarida favqulodda zaruriyat
tug’ilganda uni bartaraf qilish uchun va muammoni hal qilish uchun
yo’naltiriladi.
Davlat xarajatlarining ushbu guruhi o’zaro uzviy bog’langan. Iqtisodiy
mazmuni bo’yicha davlat xarajatlarini turkumlash muhim ahamiyatga ega,
chunki milliy daromadni taqsimlash vositasi sifatida ijtimoiy takror ishlab
chiqarishni moliyalashtirishda xarajatlarning ahamiyatini aniqlashga imkon
yaratadi. Davlat xarajatlari quyidagi shakllarda moliyalashtiriladi:
– o’zini-o’zi moliyalashtirish (davlat korxonalari xarajatlarini o’z
moliyaviy resurslari evaziga moliyalashtirishi);
– byudjet orqali moliyalashtirish (umumdavlat ahamiyatiga ega bo’lgan
xarajatlarni moliyalashtirilishini ta’minlash);
– kredit orqali moliyalashtirishni ta’minlanishi (bir tomondan davlat
korxonalari o’z joriy va investision xarajatlarini qoplash uchun olingan bank
ssudalarini ishlasa, ikkinchi tomondan esa davlatni turli darajadagi boshqaruv
organlari davlat krediti shaklida moliyaviy bozordan pul mablag’larini jalb
qiladi).
Davlat xarajatlarining moliyaviy ta’minotini yuqorida ko’rsatilgan
shakllari orasidagi oqilona nisbati iqtisodiy manfaatini to’g’ri balansini
topishiga imkon yaratadi va har bir shaklni qo’llashdan yuqori natijalarga
erishish ni ta’minlaydi.
4. Davlat qarzlarining mohiyati va ahamiyati
Umumdavlat ehtiyojlarini moliyalashtirish uchun zarur bo’lgan pul
resurslarining asosiy qismi soliqlar va boshqa majburiy to’lovlar shaklida
jalb qilinadi. Iqtisodiyotning moliyaviy holati barqaror bo’lmaganda, dav lat](/data/documents/fc1cd012-ce29-4ac1-857f-aa4e8156f4ef/page_12.png)
![daromadlarining kamayib ketgan sharoitda davlat o’zining xarajatlarini
qoplashga boshqa manbalardan ham mablag’ jalb qilishga majbur bo’lib
qoladi. Davlat tomonidan jalb qilishning asosiy shakli bo’lib davlat krediti
hisoblanadi. Davlat krediti – bu davlat bilan yuridik va jismoniy shaxslar
o’rtasidagi kredit munosabatlaridir. Bu yerda davlat, asosan, qarz oluvchi
bo’lib ishtirok etadi. Davlat krediti hukumat organlari va xo’jalik yurituvchi
subyektlar tomonidan olingan kreditlarni davlatning kafolat majburiyatlari
shaklida chiqishi ham mumkin.
Kafolat majburiyati – bu kreditorga berilishi lozim bo’lgan so’mmani
o’z vaqtida to’lanilishini ta’minlash kafilligini olgan organ tomonidan
berilgan hujjatdir. Kafo lat majburiyatining ta’sir kuchi kafolat xatida
ko’rsatilgan hamma so’mma to’laligicha to’langanidan so’ng tugaydi.
Davlat zayomlari - davlatning qimmatli qog’ozlarini sotish yo’li bilan
amalga oshiriladi. Shu asosda davlat qarzi shakllanadi.
Davlat kreditlari umumdavlat moliyasining muhim elementi bo’lib,
bunda kreditor sifatida yuridik va jismoniy shaxslar, davlat nomidan qarz
oluvchi bo’lib esa davlat organlari o’tadi. Halqaro munosabatlar doirasida
davlat bir vaqtda ham kreditor, ham qarz oluvchi bo’lishi mumkin.
Davlat krediti qaytarilishi va to’lanishi asosida beriladi. Davlat krediti
bank kreditidan farq qiladi. Davlat krediti orqali yig’iladigan qo’shimcha
moliyaviy resurslar ishlab chiqarish kapitali aylanishida ishtirok etmaydi,
balki byudjet taqchilligini qoplash uchun yo’naltiriladi.
Byudjet taqchilligi – bu muayyan davrda byudjet xarajatlarining
byudjet daromadlaridan ortiq bo’lgan so’mmasidir. Davlat tomonidan
mablag’lar jalb qilinganda kreditning ta’minoti bo’lib dav latning barcha mol-
mulki hisoblanadi.
Davlat krediti kelgusida davlat qarzining shakllanishiga olib keladi.
Davlat qarzi – bu davlat tomonidan ichki mablag’ni va xorijdan mablag’ jalb](/data/documents/fc1cd012-ce29-4ac1-857f-aa4e8156f4ef/page_13.png)
![qilish natijasida vujudga kelgan muayyan mamlakatning majburiyatlari
yig’indisidir. Bu so’mma davlatning qarz oldi-berdi bilan bog’liq chiqarilgan
va qaytarilmagan, ular bo’yicha hisoblangan foizlarni hisobga olgan holda,
davlatning majburiyatlari sifatida namoyon bo’ladi.
Davlat krediti o’zining iqtisodiy mohiyati bo’yicha YaIMning qayta
taqsimlash shakli hisoblanadi. Uning manbasi aholi va xo’jalik yurituvchi
subyektlarning bo’sh turgan mablag’lari hisoblanadi. Davlat kreditidan
foydalanish davlat ixtiyoriga mablag’larni jalb etishning asosiy shaklidir.
O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi kelgusi moliya yili uchun
Davlat byudjetini qabul qilish jarayonida davlatning ichki va tashqi qarzining
eng yuqori me’yorlarini tasdiqlaydi.
5. Davlat kreditining shakllari va tasniflanishi
Emissiya qilish huquqiga qarab zayomlar davlat zayomlari va mahalliy
zayomlarga bo’linadi. Davlat zayomlari markaziy boshqaruv organlari
tomonidan chiqariladi va ular bo’yicha tushgan mablag’lar davlat byudjetiga
yo’naltiriladi. Mahalliy zayomlar mahalliy boshqaruv organlari tomonidan
chiqariladi va ular bo’yicha tushgan mablag’lar tegishli mahalliy
byudjetlarga yo’naltiriladi.
Qimmatli qog‘ozlarning ishlatilish xususiyatiga qarab bozor uchun
mo’ljallangan va bozor uchun mo’ljallanmagan zayomlarga bo’linadi. Bozor
uchun mo’ljallangan obligatsiyalar (g’azna majburiyatlari) qimmatli qozlar
bozorlarida erkin sotib olinadi, sotiladi va qayta sotiladi. Bozor uchun
mo’ljallanmagan zayomlar qimmatli qog‘ozlar bozoriga chiqarilishiga yo’l
qo’yilmaydi, ya’ni, ularning egalari bozor uchun mo’ljallanmagan
zayomlarni qayta sota olmaydi.
Davlat zayomlari ta’minlanganligini belgilanishiga qarab kafolatlangan](/data/documents/fc1cd012-ce29-4ac1-857f-aa4e8156f4ef/page_14.png)
![va kafolatlanmaganlarga bo’linadi. Kafolatlangan zayomlar davlat mulki
bilan yoki aniq daromalari bilan kafolatlanadi. Kafolatlanmagan zayomlar
aniq moddiy kafolatga ega bulmaydi. Bunday zayomlarning ishonchliligi
davlatning ishonchliligi bilan belgilanadi.
Zayomlarni qaytarish muddatlariga qarab qisqa muddatli (qaytarish
muddati bir yil gacha), o’rta muddatli (qaytarish muddati 1 yildan 5 yilgacha)
va uzoq muddatli (qaytarish muddati 5 yildan yuqori) davlat zayomlariga
bo’linadi.
Davlat zayomlari daromad to’lash xususiyatiga qarab foizli, yutuqli va
diskontli (nol kuponli) zayomlarga bo’linadi. Foizli zayomlar bo’yicha
daromad qarz foizi ko’rinishida bel gilanadi. Foizlar zayomlarni harakat qilish
davri davomida bir xil qilib o’rnatilgan bo’lishi yoki kredit bozorida bu
zayomga bo’lgan talab va takliflar asosida o’rnatiladigan o’zgarib turuvchi
foizlar belgilanishi mum kin. Foiz daromadlari bir yilda bir marta, yarim yilda
bir marta yoki har chorakda bir marta to’lanadigan bo’lishi mumkin. Yutuqli
zayomlar bo’yicha kreditorlarga daromad to’lash yutuq tirajlarini o’tkazish
yo’li bilan amalga oshiriladi. Bunda daromadni barcha kreditorlar olmaydi,
balki yutuq chiqqan obliga t siyalar egalargina oladi. Diskontli davlat zayom -
lari ma’lum chegirma bilan sotiladi, ammo obligatsiya qiymati qaytarilganda
davlat zayomining nominal qiymati kreditorlarga qaytariladi. Diskontli davlat
zayomining nominal qiymati bilan kreditor tomonidan sotib olgan qiymati
o’rtasidagi farq kreditorning daromadi bo’lib hisoblanadi.
Qarzlar qaytarish xarakteriga qarab birdaniga qaytariladigan va qism-
qismlarga bo’lib qaytariladigan qarzlarga bo’linadi. Qarzni qism-qismlarga
bo’lib qaytarishning uchta varianti bo’lishi mumkin. Birinchi variant –
zayom qiymati bir necha yil davo mida uning turli qismlarini qaytarish yo’li
bilan amalga oshiriladi. Ikkinchi variant – zayom qiymati doimo o’sib borish
yo’li bilan qaytariladi. Bu tartib kelajakda davlat daromadi har yili oshib](/data/documents/fc1cd012-ce29-4ac1-857f-aa4e8156f4ef/page_15.png)
![borishi ko’zda tutilgan h ollarda qo’llaniladi. Uchinchi variantda zayom
so’mmasi doimo kamayib borish yo’li bilan qaytariladi. Bu tartib kelajakda
dav lat daromadi har yili qamayib borishi yoki davlat xarajatlari ko’payib
borishi ko’zda tutilgan hollarda qo’llaniladi.
Davlatning qarzlarni to’lash bo’yicha majburiyatlariga qarab
muddatidan avval qaytarish huquqi bilan va muddatidan avval qaytarish
huquqisiz zayomlarga bo’linadi. Qarzni mudda tidan avval qaytarish huquqi
davlatga moliya viy bozordagi vaziyatni hisobga olish imkonini beradi.
Davlat qarzlarining yuzaga kelish sabablari. Byudjet taqchilligi
deganda muayyan davrda byudjet xarajatlarining byudjet daromadlaridan
ortiq bo’lgan so’mmasi tushuniladi. Byudjet taqchilligini yuzaga kelish
sabablari quyidagilar:
– iqtisodiyotni rivojlantirish maqsadida davlat byudjeti hisobidan kapi -
tal quyilmalar hajmining oshib ketishi;
– favqulodda holatlar – urushlar, davomiy ommaviy tartibsizliklar,
tabiy ofatlar;
– mamlakatning yalpi ichki mahsulotini o’sish sur’atlarini pasayib
ketishi, ishlab chiqarishning izdan chiqishi;
– byudjet daromadlari bazasining mustahkam emasligi;
– mamlakatning YaIM o’sish sur’atlariga erishmasdan markazlashgan
uzoq muddatli investisiyalarni, ijtimoiy-madaniy tadbirlarni
moliyalashtirishni muttasil oshirib borish;
– iqtisodiy inqirozlar va boshqalar hisoblanadi.
Davlat byudjetining taqchilligi hamda uning o’sishi mamlakat
iqtisodiyotini normal ishlashiga salbiy ta’sir qiladi. Lekin ko’pgina
mamlakatlarning amaliyoti shuni ko’rsatmoqdaki, davlat byudjetining
taqchilligini umuman bartaraf etish zarurati yo’q degan fikrga kelinyapti.
Davlat qarzida davlatning ban krot bo’lishi va qarz yukini kelgusi avlod](/data/documents/fc1cd012-ce29-4ac1-857f-aa4e8156f4ef/page_16.png)
![zimmasiga yuklanish xavfi katta bo’ladi. Bunda davlat o’zining qarzini qayta
moliyalashtirish yo’li bilan bu holatdan chiqishi mumkin. Buning uchun
yangi obligatsiyalarni chiqarib sotishdan tushgan mablag’ni davlatni eski
qarzlarini qaytarish uchun yo’naltiradi. Albatta, davlatning bankrot bo’lishini
tasavvur qilish juda qiyin, chunki hukumat pul-kredit emissiyasi huquqiga
ega va u emissiya qilish nati jasida davlat qarzlarini asosiy qismi va tegishli
foizlarni to’lashi mumkin. Pul emissiyasi yo’li bilan davlat qarzlarining
asosiy so’mmasini va ularning foizlarini to’lanishi kelgusida taqchillikni
yanada chuqurlashtirishi mumkin.
Davlat qarzining kupayib ketishi real salbiy iqtisodiy oqibatlarga olib
keladi. Birinchidan, davlat qarzlari bo’yicha foizlarni to’lash aholining
daromadlarini nomutanosibligiga olib keladi. Chunki davlatning
majburiyatlarini ko’pgina qismi aholining badavlat qismiga to’g’ri keladi.
Davlatning ichki qarzlarini qaytarilishi aholining kam ta’minlangan qismi
“hisobidan” badav lat aholi cho’ntagiga tushishiga olib keladi va natijada
badavlat aholi yana badavlatroq bo’ladi. Ikkinchidan, davlatning ichki
qarzlarini qaytarish yoki uni kamaytirish vositasi sifatida soliq stavkalarini
oshirilishi ishlab chiqarish rivojlantirishning iqtisodiy stimullariga putur
yetkazilishiga, yangi tavakkalchilikka asoslangan korxonalarga,
innovasiyalarga mablag’ yo’naltirishning kamayishiga va jamiyatda ijtimoiy
keskinlikning kuchayishiga olib kelishi mumkin. Shu yo’l bilan davlatning
katta ichki qarzlarini to’lash iqtisodiy rivojlanishga putur yetkazishi mumkin.
Uchinchidan, chet el davlatlariga qarzlar bo’yicha foizlarni yoki qarzning
asosiy so’mmasini to’lash, mamlakatning real mahsulotlarini ma’lum qismini
chet elga o’tkazib berilishiga olib keladi. To’rtinchidan, davlat o’zining
qarzini real iqtisodiy yukini kelgusi avlodlar zimmasiga o’tkazishi mumkin.
Bu esa davlat ning tashqi qarzining ko’payishiga, mamlakatning halqaro
obro’ining pasayishiga va iqtisodiy xavfsizligiga salbiy ta’sir ko’rsatishi](/data/documents/fc1cd012-ce29-4ac1-857f-aa4e8156f4ef/page_17.png)
![mumkin.
Davlat qarzlarining turlari va tasniflanishi. O’zbekiston
Respublikasining “Byudjet tizimi to’g’risida”gi qonuniga asosan dav lat
tomonidan ichki va tashqi mablag’larni jalb qilishda qarz majburiyatlarining:
(1) qisqa muddatli (bir yilgacha bo’lgan davrga chiqariladigan), o’rta
muddatli (bir yildan besh yilgacha bo’lgan davrga chiqariladigan) va uzoq
muddatli (besh yildan ortiq davrga chiqariladigan) davlat qimmatli
qog‘ozlari; (2) kreditlar (qisqa muddatli, o’rta muddatli va uzoq muddatli);
(3) O’zbekiston Respublika sining kafolatlari; (4) byudjet daromadlari bilan
xarajatlari o’rtasidagi vaqtinchalik tafovvutni qoplash uchun qisqa muddatli
ssudalar hamda (5) qonun hujjatlarida nazarda tutilgan boshqa turlaridan
foydalanish mumkin 1
.
Davlat qarz majburiyatlari – bu davlat ning o’z kreditorlariga bo’lgan
qarz majburiyat larining so’mmasidir. Davlat qarzlari joriy va mukammal,
ichki va tashqi qarz majburiyatlariga bo’linadi. Davlatning joriy qarz maj -
buriyatlari – bu joriy yilda qaytariladigan qarzlar va muayyan vaqtda barcha
chiqarilgan zayomlar bo’yicha hozirgi davr ichida to’lanishi lozim bo’lgan
foizlar so’mmasidir. Davlatning umumiy qarz majburiyatlari – bu zayomlar
bo’yicha to’lanishi kerak bo’lgan barcha qarzlar va foizlarning umumiy
so’mmasidir.
Davlat qarz majburiyatlari o’zining manba lari bo’yicha 2 turga (ichki
va tashqi qarzlarga) bo’linadi:
Davlat ichki qarz majburiyatlari – bu davlat tomonidan ichki mablarni
jalb qilish natijasida vujudga kelgan davlat ning majburiyatlarini yig’indisi.
Dav lat tashqi qarz majburiyatlari – bu davlat tomonidan xorijdan
mablag’lar jalb qilish nati jasida vujudga kelgan davlatning majburiyatlari
yig’indisi. Xorijdan jalb qilingan mablag’larga:
1
Ўзбекистон Республикасининг 2000 йил 14 декабрдаги «Бюджет тизими тўғрисида»ги қонуни.](/data/documents/fc1cd012-ce29-4ac1-857f-aa4e8156f4ef/page_18.png)
![– davlat yoki O’zbekiston Respublikasi rezidentlari hisoblangan
yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan zayomlar, tovarlar yoki xizmatlarni
import qilish shaklida kreditlar jalb etilishi;
– norezidentlar mablag’larining O’zbekiston Respublikasining
moliyaviy institutlari tomonidan depozitlarga jalb etilishi;
– lizing operatsiyalari;
– O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi va
rezidentlarining obligatsiyalar, veksellar hamda boshqa xil qimmatli
qog‘ozlar chiqarish, xorijiy bozorlarda joylashtirishi hamda boshqa tur
va shakllardan foydalanish yo’li bilan jalb qilinadi 2
.
Xorijdan mablag’ jalb qilish – bu O’zbekiston Respublikasi yoki uning
rezidenti tomonidan xorijiy davlatlar yoki norezi dentlar aktivlarining
(kreditlar, zayomlar va boshqalarning) mazkur xorijiy davlatga yoki
norezidentga yoxud ularning talabiga ko’ra uchinchi shaxsga shartlashilgan
davrda adekvat aktivlarni, shu jumladan, aktivlardan foydalanganlik uchun
to’lovlarni taqdim etish majburiyatini o’z zimmasiga olgan holda jalb
etilishidir.
Davlatning xorijdan mablag’ jalb qilishi – bu aktivlarni chet el
manbalaridan (xorijiy davlatlar, ularning yuridik shaxslaridan va halqaro
tashkilotlardan) jalb etish hamda buning natijasida O’zbekiston
Respublikasining qarz oluvchi sifatidagi yoki qarz oluvchi rezidentlarning
o’z kreditlarini (zayomlarini) to’lashiga kafil sifatidagi majburiyatlari yuzaga
kelishidir.
Davlat tomonidan ichki mablag’ni jalb qilish – bu aktivlarni ichki
manbalardan (rezident-yuridik va jismoniy shaxslardan) jalb etish hamda
buning natijasida O’zbekiston Respublikasining qarz oluvchi sifatidagi yoki
qarz oluvchi rezidentlarning o’z kreditlarini (qarzlarini) to’lashiga kafil
2
O’zbekiston Respublikasining 1996 yil 29 avgustdagi “Xorijdan mablag’ jalb qilish to’g’risida”gi qonuni.](/data/documents/fc1cd012-ce29-4ac1-857f-aa4e8156f4ef/page_19.png)
![sifatidagi m ajburiyatlari vujudga kelishidir.
6. Davlat qarzlarini boshqarish
Davlatning qarzlari bo’yicha daromadlarni to’lash va ularni qaytarish
davlat byudjeti xarajatlarining asosiy moddalaridan biri hisoblanadi. Davlat
qarzlari hajmi mamlakat o’zining qarz majburiyatlarini o’z vaqtida bajara
olmaydigan holatga yetganda qarzlarni qaytarish muddatlarini uzaytirish yoki
zayomlar bo’yicha to’lanadigan foizlarni qisqartirishga davlat majbur
bo’ladi.
Davlat qarzlarini boshqarish – davlat zayomlarini qaytarish, ular
bo’yicha daromadlar to’lashni tashkil qilish, oldin chiqarilgan zayomlar
uchun belgilangan shartlar va muddatlarni o’zgartirish hamda yangi qarz
majburiyatlarini joylashtirish bo’yicha dav latning moliyaviy tadbirlarining
majmuasi tushuniladi. Davlat qarzlarini boshqarish qarzlarni qaytarish
imkoniyatlarini ta’minlashdan iborat. Bu joriy qarzlarga ham, mukammal
qarzlarga ham tegishlidir. Joriy qarzlarni qaytarish real manbalar bilan
ta’minlash zarur bo’ladi. Mukammal qarzlar uchun qaytarish muddatlarini
shunday belgilash kerakki, ularni qaytarish uchun tegishli manbalar mavjud
bo’lishi kerak 3
. Davlatning ichki qarzlari uchun to’lov qobiliyati uning ichki
manbalari hisobidan ta’minlanadi. Davlatning tashqi qarzlari bo’yicha to’lov
qobiliyati birinchi navbatda valyuta tushumlariga bog’liq. Bu qarzlarni
qaytarish imkoniyati to’lov balansining holati bilan aniqlanadi. To’lov
balansining ijobiy saldosi davlat ning to’lov imkoniyatini ta’minlaydigan
resursni xarakterlaydi va u oltin-valyuta zahiralarini tartibga solish
imkoniyatini beradi.
Qarzlarga xizmat ko’rsatish - bu zayomlarning qaytarilishi, ular
bo’yicha foizlarni to’lash va chiqarilgan zayomlarning qaytarilish
3
M.Ostonoqulov G’aznachilikkka o’tish sharoitida davlat qarzlarni boshqarish // IQTISOD VA MOLIYA №5,
2010. 41-51 bb](/data/documents/fc1cd012-ce29-4ac1-857f-aa4e8156f4ef/page_20.png)
![shartlarining o’zgarishga doir davlat tadbirlarining majmuasidir. Zayomlarni
qaytarish byudjet mablag’lari hisobidan amalga oshiriladi. Ayrim hollarda
davlat o’zining qarzlarini qaytarishni yangi zayomlar chiqarish yo’li bilan
amalga oshiradi. Davlat qarziga xizmat ko’rsatish xarajatlarining asosiy qismi
foizlarni to’lash, zayomlar bo’yicha yutuqlarni to’lashga ketgan mablag’lar
tashkil qiladi. Dav lat qarziga xizmat ko’rsatishning boshqa xarajatlariga
davlat qimmatli qog’ozlarini tayyorlash, jo’natish va sotish, yutuq tirajlarini
o’tkazish, tirajlarni yo’q qilish hamda ayrim boshqa tashkiliy xarajatlari
kiradi. Ayrim mamalakatlarning davlat byudjeti tarkibida davlat qarz
majburiyatlarini joylashtirish, qayta moliyalashtirish, daromadlarni to’lash va
qarzlarni qaytarish bo’yicha xarajatlarni moliyalashtirish uchun
mamlakatning ichki qarziga xizmat ko’rsatish fondi tashkil qilinadi 4
.
Davlat qarz maj buriyatlarini boshqarish – bu davlat zayomlarini
qaytarish, ular bo’yicha daromad to’lashni tashkil qilish, oldin chiqarilgan
zayomlar uchun belgilangan shartlar va muddatlarni o’zgartirish hamda yangi
qarz majburiyatlarini joylashtirish bo’yicha davlatning moliyaviy – tashkiliy
tadbirlarining majmuasidir. Dav lat qarz majburiyatlarini boshqarishning
asosiy maqsadi davlat qarzlari hajmini iqtisodiy xavfsiz darajada saqlab
turish, davlat qarz majburiyatlariga xizmat ko’rsatish qiymatini ma’lum
nisbatga keltirish va davlat majburiyatlarini to’la hajmda va eng past
qiymatda bajarilishini ta’minlashdir.
Davlat q arz majburiyatlarini boshqarish usullariga quyidagilar kiradi :
– d a v l a t q a r z m a j b u r i y a t l a r i n i boshqarishning konversiya usuli –
bu davlat tomonidan kreditorlarga to’lanadigan daro mad bo’yicha foiz
stavkasini pasaytirish yoki ko’tarish orqali zayomlar daromadliligini
o’zgartirishdir. Bu usul moliyaviy bozorda vaziyat o’zgargan yoki davlatning
moliyaviy holati yomonlashgan hollarda qo’llaniladi. Dav latning moliyaviy
4
Qosimova G. Davlat byudjeti ijrosining g’aznachilik tizimi. O’quv qo’llanma. – Т.:Iqtisod-moliya, 2008.](/data/documents/fc1cd012-ce29-4ac1-857f-aa4e8156f4ef/page_21.png)
![holati yomonlashuvi natijasida davlat obligatsiya shartlari bo’yicha ko’zda
tutilgan daromadni to’lay olmaslik holatiga kelganda bu usul qo’llaniladi.
D a v l a t q a r z m a j b u r i y a t l a r i n i boshqarishning konsolidatsiya usuli –
bu davlat zayomlarining muddatini o’zaytirish maqsadida avval chiqarilgan
zayom bo’yicha majburiyatlarni yangi zayomga o’tkazib berishdir. Bunda,
avval chiqarilgan zayom obligatsiyalari yangi zayom obligatsiyalariga
almashtiriladi.
D a v l a t q a r z m a j b u r i y a t l a r i n i boshqarishning unifikasiyalash usuli -
bu bir qancha zayomlarni bir zayomga birlashtirishdir. Bunda, ilgari
chiqarilgan zayom obligatsiyalari yangi zayom obligatsiyalariga
almashtiriladi. Bu esa davlat qarzlarini boshqarishni soddalashtiradi. Davlat
qarzlarini boshqarishning unifika siyalash usuli alohida yoki davlat qarzlarini
boshqarishning konsolidatsiya usuli bilan birga amalga oshirilishi mumkin.
D a v l a t q a r z m a j b u r i y a t l a r i n i boshqarishning regressiv nisbat
bo’yicha obligatsiyalarni almashtirish usuli – bu davlat qarzini qisqartirish
maqsadida avval chiqarilgan zayom obligatsiyalarini yangi zayom
obligatsiyalariga almashtirishdir. Bunda, davlat o’zining qarz bo’yicha
majburiyatlaridan qisman bosh tortadi. Shuning uchun ham bu usulni
qo’llashda oqilona moliya siyosati yuritish talab qilinadi.
D a v l a t q a r z m a j b u r i y a t l a r i n i boshqarishning qarzlarni
qaytarishning muddatlarini kechiktirish usuli – bu qarzlarni to’lash muddatini
kechiktirish orqali ko’chirishdir. Bunda, qarzlarni to’lash muddati
ko’chirilgan davr uchun majburiyatlar bo’yicha davlat daromad to’lamaydi.
D a v l a t q a r z m a j b u r i y a t l a r i n i boshqarishning restrukturizasiya usuli
– bu yuqorida ko’rsatilgan usullar majmuasini to’la yoki qisman
qo’llanilishidir. Jahon amaliyotida suveren qarzlarni
restrukturizasiyalashning bir qarz maj buriyatlarini boshqalariga almashtirish
(obligatsiyaga obligatsiya), davlatning xususiylashtirish dasturi doirasida](/data/documents/fc1cd012-ce29-4ac1-857f-aa4e8156f4ef/page_22.png)
![qarz majbu riyatlarini aksiyalarga almashtirish (obligatsiyaga aksiya), diskont
asosida qarz majburiyatlarini muddatidan ilgari qaytarib sotib olish (qaytarib
sotib olish sxemasi) va qarz majburiyatlarining bir qismini hisobdan
chiqarish) kabi sxemalari mavjud.
D a v l a t q a r z m a j b u r i y a t l a r i n i boshqarishning majburiyatlarni bekor
qilish usuli – bu davlat o’zining qarz majburiyat larini to’la bekor qilishidir.
Davlat qarz majburiyatlarini boshqarishning bu variantini yul qo’yib
bo’lmaydigan variant deb qabul qilinadi. Chunki, davlatning obro’i uning
o’zini qarz majburiyatlarini tan olishi va qarz majburiyatlarini belgilangan
muddatlarda to’la qaytarishiga bog’liq bo’ladi. Davlat moliya viy nochor
bo’lishi, ya’ni, bankrot bo’lishi yoki hokimiyatga yangi siyosiy kuchlar
kelishi sababli davlat o’zining qarzlarini bekor qilishini e’lon qilishi mumkin.](/data/documents/fc1cd012-ce29-4ac1-857f-aa4e8156f4ef/page_23.png)
![Adabiyotlar :
1. Va h obo v A. va bosh q alar. Budjet - soli q siyosati yaxlitligi. O‘q uv
qo‘ llanma. - T.: I q tisod va moliya. 2005.285 b.
2. Va h ob o v A. va bosh q alar . Moliyaviy va bosh q aruv ta h lili. Darslik. T.:
Shar q 2005. 220 b.
3. Mali k ov T., Xaydarov N. Davlat budjeti . O‘q uv qo‘ llanma, T . :
"IQT1SOD-MOLIYA", 2007, 84 b.
4. M alikov T., Xaydarov N. Budjet daromadlari va xarajatlari . O‘q uv
qo‘ lla n ma, T . : "IQTISOD-MOLIYA", 2007 , 245 b.
5. M aliko v T., Xaydarov N. Budjet: tizimi, tuzulmasi, jarayoni . O‘q uv
qo‘ llanma, T .: "IQTISOD-MOLIYA", 2008, 84 b.
6. Yo‘l dosh e v Z ., Malikov T. Uy x o‘ jaligi moliyasi. O‘q uv qo‘ llanma, T .:
"IQTISOD-MOLIYA", 2008, 105 b.
7. Неshитой А.С. Финансы. Уchебник.-М.:”Даshков и К”, 2007. 512 с.
8. Романовский В.М. Уchебник.-М.:”Юрайт”, 2008. 462 с.](/data/documents/fc1cd012-ce29-4ac1-857f-aa4e8156f4ef/page_24.png)
DAVLAT MOLIYASI Reja: 1. Davlat moliyasi . 2. Davlat daromadlari . 3. Davlat xarajatlari . 4. Davlat q arzlarining mohiyati va ahamiyati . 5. Davlat kreditining shakllari va tasniflanishi . 6. Davlat qarzlarini boshqarish .
1. Davlat moliyasi Davlat moliyasi mamlakat moliya tizimining asosiy sohasi bo’lishi bilan bir qatorda u davlatni o’z oldida turgan iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy va ekologik funksiyalarini amalga oshirishda moliyaviy resurslar bilan ham ta’minlab turadi. Davlat moliyasining iqtisodiy mohiyati – bu yalpi ichki mahsulotning qiymatini va milliy daromadning bir qismini taqsimlash va qayta taqsimlash jarayonida davlat va davlat korxonalari ixtiyorida markazlashgan va markazlashmagan moliyaviy resurslarning shakllanishi va ulardan kengaytirilgan takror ishlab chiqarish bilan bir qatorda jamiyatning o’sib borayotgan ijtimoiy, madaniy tadbirlarida foydalanishdagi pul munosabatlari yig’indisidir. Mazkur sohadagi pul munosabatlarining subyektlari bo’lib davlat, korxonalar, birlashmalar, muassasalar va keng aholi qatlami hisoblanadi. Davlat moliyasining iqtisodiy tuzilishi tom ma’noda bir xil emas, u bir- biriga bog’liq bo’lgan bo’g’inlardan tashkil topsada, lekin bajarayotgan funksiyalari bilan bir-biridan farq qiladigan bo’g’inlar yig’indisidan iboratdir. Davlat moliyasi sohasining bo’g’inlariga davlat byudjeti, byudjetdan tashqari fondlar, davlat krediti va davlat korxonalari moliyalari kiradi. Respublikamizda davlat byudjetining tuzilishi ikki bo’g’inlidir – bu Respublika byudjeti va mahalliy byudjetlar yig’indisidan iborat. Respublika byudjetidan asosan jamiyat ahamiyatiga molik bo’lgan chora-tadbirlar moliyalashtiriladi, jumladan, markazlashtirilgan investisiyalar, mudofaa xarajatlari, boshqaruv xarajatlari. Respublika byudjetidan mamlakat miqyosidagi iqtisodiy–ijtimoiy masalalar ijobiy hal qilinishiga qaratilgan. Bozor iqtisodiyoti byudjet munosabatlarida mahalliy byudjetlarga asosiy urg’u berilishini talab etadi. So’nggi paytlarda mahalliy hokimiyat
organlarining ko’pgina sohalardagi mustaqilligi asosan mahalliy ahamiyatga ega bo’lgan muhim chora-tadbirlarning o’z vaqtida to’liq moliyalashtirilishini jadallashtiradi. Jumladan, hududiy infratuzilmani tashkil qilishda, mehnat resurslarining qayta tiklash, aholining mehnat farovonligini oshirishga xizmat qiladigan ijtimoiy tadbirlar va hakozolar. Davlat moliyasi sohasining tarkibiy qismidan biri bu byudjetdan tashqari fondlardir. Har bir darajadagi byudjetdan tashqari fondning asosiy maqsadi – bu ayrim maqsadli chora-tadbirlarni maxsus ajratmalar va boshqa manbalari evaziga moliyalashtirishdir. Byudjetdan tashqari fondlar funksional maqsadlarini vazifalari kabi boshqarish darajasida ham xilma-xildir. Funksional maqsadlari bo’yicha ularni iqtisodiy yoki ijtimoiy xarakterga ega bo’lgan fondlarga ajratish mumkin. Boshqarish darajasi bo’yicha esa, byudjetdan tashqari fondlarni davlat va mahalliy ahamiyati bo’yicha ajratish mumkin. Byudjetdan tashqari fondlar respublika va mahalliy hokimiyat organlari tomonidan boshqarilsada, o’ziga xos moliyaviy siyosatga va mustaqillikka egadirlar. Byudjetdan tashqari fondlarning xususiyatli tomoni shundaki, ular oldindan ma’lum bir maqsadga yo’naltiriladi va faqat shu yo’nalishlarda foydalaniladi. Byudjetdan tashqari fondlar tarkibiga: davlat Pensiya fondi, davlat aholisini bandligiga ko’maklashish fondi, davlat yo’l fondi va boshqa fondlar kiradi. Davlat moliyasining xarakterli bo’lagidan biri bu davlat kreditidir. Davlat kreditining mazmuni shundaki, bu davlat o’z xarajatlarini moliyalashtirish uchun aholining, xo’jalik subyektlarining ortiqcha moliyaviy resurslarini vaqtincha foydalanishidir. Demak, bu yerda davlat qarz bermasdan, balki qarz olishidir. Davlat kreditidan foydalanish uchun hukumat moliyaviy bozorga jismoniy va yuridik shaxslarga mo’ljallangan zayomlar, qisqa muddatli obligatsiyalar, g’aznachilik majburiyatlari va
boshqa turdagi davlat qimmatli qog‘ozlarini muomalaga chiqaradilar. Mamlakat hayotida davlat krediti iqtisodiyotni barqarorlashtirish va moliyaviy sog’lomlashtirishda muhim rol o’ynaydi. Muomaladan pul oqimini sustlashishini oldini olishga xizmat qiladigan davlat krediti pul muomalasidagi aylanishini tezlashtiradi. Davlat moliyasi tarkibida respublika va mahalliy darajada tashkil etilayotgan byudjetni o’zaro bog’liqliklari muhim ahamiyatga ega. Byudjet munosabatlari yordamida davlat tuzimlari ixtiyorida moliyaviy usullari bilan qayta taqsimlanayotgan milliy daromadni asosiy qismi yig’iladi. Turli darajadagi byudjetlar – respublika, mahalliy har biri o’ziga tegishli ravishda respublika va mahalliy hukumat boshqaruv organlarining faoliyatini moliyaviy bazasidir. Bozor islohotlari sharoitida bu byudjetlar o’zaro bog’langan. Byudjet daromadlar va xarajatlar tarkibidagi har bir darajasini belgilanishi respublika va mahalliy davlat hukumat boshqaruv organlarining orasidagi funksiyalarini bir-biridan chegaralanishiga bog’liq. Davlat umumiy funksiyalarini amalga oshirish uchun respublika byudjetini tashkil etadi. Respublika byudjeti butun respublika miqyosida iqtisodiy va ijtimoiy vazifalarni to’g’ri hal etishda muhim ahamiyatga ega. Uning resurslarini maqsadi makroiqtisodiy darajada o’z funksiyalarini bajarish uchun bog’liq bo’lgan davlat xarajatlarini moliyalashtirishdir, hamda uni yordamida iqtisodiyotni barqarorlash, ijtimoiy sohani rivojlantirishga yo’naltirilgan umumdavlat chora-tadbirlarini amalga oshirilishi ta’minlanadi. Byudjet munosabatlari tizimida mahalliy byudjetlarga muhim ahamiyat berilmoqda. Ular, iqtisodiy jarayonlarni tartibga solishda, ishlab chiqarish kuchlarini joylashtirishda, hududiy infratuzilmani tashkil etishda, mehnat resurslarini takror ishlab chiqarish uchun moliyalashtirishda va boshqalarda ta’sirini ko’rsatib, borgan sari ko’proq ishlatilmoqda. Ijtimoiy rejalarni
amalga oshirishda va o’sib borayotgan ijtimoiy xarajatlarni moliyalashtirishda ham mahalliy byudjetlar muhim ahamiyatga ega. Umumdavlat moliyasi korxona moliyasi bilan uzviy ravishda bog’langan. Bir tomondan moddiy ishlab chiqarish natijasida vujudga kelayotgan milliy daromad byudjet daromadlarining asosiy manbaidir. Ikkinchi tomondan, keng takror ishlab chiqarish tashkil topilishida faqat korxonalarni o’z mablag’laridan emas, balki umumdavlat pul mablag’larining fondlari, byudjetdan ajratmalar shaklida va bank kreditlaridan foydalanib amalga oshiriladi. O’z mablag’lari yetishmaganda, korxona boshqa korxonalarning mablag’lari bilan aksionerlik asosida hamda qimmatli qog‘ozlar (zayom mablag’lari) bilan operatsiyala r bazasida foydalanishi mumkin. 2. Davlat daromadlari Davlat va davlat korxonalari ixtiyorida moliyaviy resurslarni shakllantirish bilan bog’liq bo’lgan moliyaviy munosabatlar yig’indisiga davlat daromadlari deyiladi. Davlat ixtiyorida shakllanayotgan moliyaviy resurslar majmuasi markazlashgan pul resurslari va davlat korxonalari ixtiyoridagilar esa, markazlashmagan pul fondlaridir. Markazlashgan davlat daromadlari asosan soliqlardan, ajratmalardan va tashqi iqtisodiy faoliyat daromadlaridan tashkil topadi. Korxonalar o’zlarining daromad va jamg’armalaridan shakllanayotgan moliya resurslari yig’indisi markazlashmagan pul daromadlarini tashkil etadi. Davlat daromadlarini ikkiga bo’lishdan maqsad, hozirda umumdavlat va jamoa iste’mollarini qoplash qanday amalga oshirilishini nazorat qilish bilan bog’liqdir.