Konstitutsiyaviy davlat
![Konstitutsiyaviy davlat
Reja:
1. О `zbekiston Respublikasida sha x sning huquqiy holati va
tushunchasi.
2. Fuqarolik tushunchasi va О `zbekiston Respublikasida fuqarolik.
3. О `zbekiston Respublikasida inson va fuqarolarning
Konstitutsiyaviy huquqlari, erkinliklari va burchlari, tizimi.
4 . О `zbekistonda inson huquqlari va erkinliklarining Konstitutsiyaviy
kafolatlari.](/data/documents/a17792ce-1d53-4352-80a7-8f2dc7e27267/page_1.png)
![О `zbekiston Respublikasida sha x sning huquqiy holati va tushunchasi.
Inson huquqlari negizida inson shaxsi qadriyati turadi. Odatda, inson
huquqlarining uch b о `g`ini bir-biridan farqlanadi: fuqarolik va siyosiy huquqlari;
yashash huquqi, qiynoqqa solishning ta`qiqlanishi, adolatli sudlov huquqi, shaxsiy
hayotning dahlsizligi huquqi, fikr va s о `z erkinligi huquqi, uyushmalarga
birlashish huquqi va boshqalar; iqtisodiy va ijtimoiy huquqlar; bilim olish huquqi,
mehnat qilish huquqi, ijtimoiy ta`minot olish huquqi, malakali tibbiy hizmatdan
foydalanish va uchinchi b о `g`in huquqi, deb ataluvchilar (tinchlikka b о `lgan
huquq, rivojlanishga b о `lgan huquq va h.k.).
Mazkur qoida О `zbekiston qonun hujjatlarining butun bir tizimida
mustahkamlab q о `yilgan. Unga k о `ra; fuqarolarning faqat ayrim qatlamlari nafaqa
oluvchilar, nogironlar, talabalar, bolalar, urush va mehnat fahriylariga qonunga
binoan biror bir imtiyozlar berilishi mumkin.
Huquqiy davlat barpo etish k о `p jihatdan fuqarolarning siyosiy tafakkuri
hamda madaniyat darajasiga bog`liq. Agar insonlar qonunlarni bilsalar va unga
rioya qilsalar, yuksak e`tiqodli b о `lsalar, ular jamiyat a`zolarining huquq, erkinlik
va majburiyatlarini hurmat qilib, ular manfaatlariga, huquq va erkinliklariga putur
y etkazmaydilar, chunki jamiyatda barcha fuqarolar bir-biri bilan о `zaro aloqada
b о `ladilar. Fuqaro agar faqat о `zining shaxsiy manfaatlarini ta`minlash uchun
harakat qilsa yoki burchlarini unutib, shu bilan boshqalar manfaatiga ziyon
y etkazsa, uning oqibati qonunsizlikka olib keladi. Aynan shuning uchun barcha
fuqarolar bir-biriga hurmat bilan munosabatda b о `lsalar jamiyatda barqarorlik,
tinchlik va yuksalish b о `ladi.
Insonning jamiyatdagi holati haqida gap borganda, uning boyliklarini ishlab
chiqarish hamda taqsimlashda, jamiyat va davlat ishlarini boshqarishda qanday
о `rin tutishi, uning hulq-atvori, hatti-harakatlari, qilmishlari, boshqa odamlar bilan
о `zaro munosabatlari nazarda tutiladi. Insonning jamiyatdagi holati tegishli norma
va qoidalar bilan belgilanadi. Sinfsiz jamiyatda odamlarning ahvoli, ularning hulq-
atvori va bir-biri bilan munosabatlari an`analar, urf-odatlar, ahloqiy normalar bilan](/data/documents/a17792ce-1d53-4352-80a7-8f2dc7e27267/page_2.png)
![belgilangan, ularga rioya etish esa jamoatchilik fikri, oqsoqollar yoki ota-
onalarning obr о `-e`tibori bilan ta`minlab turilgan.
Shaxs huquqiy holatining muhim jihatlaridan biri - shu huquqiy holatni
vujudga keltiradigan qoidalardir. Bu jamoatchilik manfaatlarini shaxsiy manfaatlar
bilan birga q о `shishdan hamda huquq va burchlarning shunga asoslangan
birligidan , huquq va burchlarning umumiyligidan, insonparvarlikdan iborat.
Fuqarolar huquqiy holatining birligi haqida gapirganda shuni nazarda tutish
kerakki, aholining ayrim guruhlari uchun ba`zi husussiyatlar fuqarolarning
huquqlari va burchlarda , ularning kafolatlarida hamda ana shularning hammasini
r о `yobga chiqarish tizimida namoyon b о `ladi. Masalan, hotin- qizlar, yoshlar
nafaqah о `rlar , h о `jalik ishlarida va madaniyatning ayrim tarmoqlarida band
b о `lgan shaxslar muayan imtiyozlar va afzalliklardan foydalanadilar. Kishining
yoshi va sog`ligi uning о `ziga berilgan huquqlardan amalda foydalanishi va uz
burchlarini bajarishda muhim ahamiyatga ega.
Fuqarolik tushunchasi va О `zbekiston Respublikasida fuqarolik .
Fuqarolik- deganda shaxsning ma`lum bir davlat bilan uzviy siyosiy-huquqiy
munosabati tushuntirilib, bunda shaxsning (ma`lum) huquq va erkinliklari davlat
tomonidan q о `riqlanadi, shuning uchun о `z navbatida shaxs ham jamiyat va davlat
manfaatlaridan kelib chiqib, ma`lum majburiyatlarning bajarilishini о `z zimmasiga
oladi.
Mazkur munosabat insonning tug`ilganida yuzaga kelib, uning umri
davomida saqlanib turadi. Ushbu bog`liqlik insonning tug`ilgan va yashayotgan
hududi bilan cheklanmay, berilgan davlat hududining tashqarisida ham о `z kuchini
y о `qotmaydi. fuqarolarning asosiy huquq, erkinliklari va majburiyatlari davlat
tomonidan aniq ifodalab beriladi. Turli mamlakatlar fuqarolarining huquq va
burchlari bir hil emas. Ular mamlakatning siyosiy, ijtimoiy iqtisodiy va madaniy
darajasining ahvoliga bog`liq b о `ladi.
Fuqarolik muayyan davlat bilan shaxs о `rtasidagi uzviy siyosiy, huquqiy
munosabat ekanligini ifodalaydi. Ushbu munosabat shaxsga ham, davlatga ham](/data/documents/a17792ce-1d53-4352-80a7-8f2dc7e27267/page_3.png)
![ma`lum mas`uliyat yuklaydi. Har ikki tomon о `zaro hurmat asosida о `z
oldilaridagi vazifalarni bajarishlari lozim.
Shaxs va davlat munosabatlaridagi mavjud holat orqali davlat hokimiyati
faoliyatiga va jamiyat a`zolarining siyosiy, huquqiy, madaniy darajasiga baho
berish mumkin.
Fuqarolik ma`lum shaxsning huquqiy holatini belgilash mezoni hisoblanadi.
Fuqarolik asosida davlat va shaxs munosabatlari huquqiy tartibga solinadi
Prezident Islom Karimov О `zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining bir yilligi
munosabati bilan qilgan ma`ruzasida shunday degan edi: "Shaxs О `zbekiston
Respublikasi fuqaroligini qabul qilar ekan, bu bilan u Konstitutsiyamiz va
Qonunlarimizda mustahkamlab q о `yilgan huquq va erkinliklarga ega b о `ladi.
Shuningdek, u ma`lum burchlarni ham bajarishga majburdir. Tabiiyki, О `zbekiston
davlati ham fuqarolarning manfaatlari va erkinliklarida himoya qilish majburiyatini
о `z zimmasiga oladi."
Konstitutsiya О `zbekiston Respublikasining butun hududida yagona
fuqarolikni joriy etgan. Respublikamizning barcha fuqarolari о `zaro
munosabatlarida teng huquqlilik tamoyiliga asoslanadilar.
1. О `zbekiston Respublikasi fuqaroligidan chiqish oqibatida;
2. О `zbekiston Respublikasi fuqaroligini y о `qotish oqibatida;
3. О `zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalarida nazarda tutilgan
asoslarga binoan;
4. О `zbekiston Respublikasi fuqaroligining t о `htatilishi Qoraqalpog`iston
Respublikasi fuqaroligining t о `htatilishiga sabab b о `lsa;
5.Ushbu Qonunda k о `zda tutilgan boshqa asoslarga binoan.
Fuqarolik t о `g`risidagi qonunda О `zbekiston Respublikasi fuqaroligini
y о `qotish asoslari ham belgilab q о `yilgan. О `zbekiston fuqaroligini y о `qotishga
quyidagi holatlar sabab b о `ladi:shaxs chet davlatga harbiy hizmatga, havfsizlik
hizmati va boshqaruvning boshqa idoralarigaishga kirganligi aniqlansa; agar chet
elda doimiy yashovchi shaxs besh yil davomida uzurli sabablarsiz konsullik
hisobida turmagan b о `lsa; agar О `zbekiston Respublikasi fuqaroligi yolg`on](/data/documents/a17792ce-1d53-4352-80a7-8f2dc7e27267/page_4.png)
![ma`lumotlar yoki sohta hujjatlarni taqdim etish natijasida olingan
b о `lsa,sabablarga binoan, О `zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmoniga asosan
О `zbekiston Respublikasi fuqaroligi y о `qotiladi. Fuqarolik t о `g`risidagi qonunda
ota-onalarining fuqaroligi о `zgarganda bolalarining fuqaroligi masalalari ham keng
yoritilgan.
Xalqaro shartnomalar asosida fuqarolik qabul qilish va о `zgartirish. K о `pincha
bunday holatlar tinchlik haqidagi shartnomalar, hududiy masalalar b о `yicha
davlatlar о `rtasidagi kelishuvlar vaqtida q о `llaniladi va bir necha davlatlarning
birlashishi bilan borliq holda yangi davlat tarkib topishi yoki bir davlat b о `linishi
natijasida bir necha davlatlar tuzilishida, bir qism hududning bir davlatdan boshqa
davlat tasarrufiga о `tishi (cessiya), shuningdek q о `shni davlatlar о `rtasida alohida
hududlarning almashuvi natijasida amalga oshiriladi.
Hududiy о `zgarishlar vaqtida k о `ngilli ravishda fuqarolik tanlash (optaciya),
о `zgartirish (k о `chirish vaqtida), avtomatik tarzda fuqarolik о `zgarishi (transfert)
b о `lishi mumkin. Transfert vaqtida bir davlatdan boshqa davlatga о `tayotgan
hudud aholisi hohishidan qat`i nazar amalga oshiriladi.
О `zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi dunyodagi boshqa davlatlarning
Konstitutsiyalari qatori inson va fuqarolarning asosiy huquqlari va burchlari
t о `g`risidagi muhim qoidalarni mustahkamlaydi.
Konstitutsiyaviy huquq, erkinlik va burchlarning yuridik hususiyatlari
qatoriga, Konstitutsiyada mustahkamlangan har qanday qoida singari, ular oliy
yuridik kuchga va о `zgartirishning mahsus tartibiga ega ekanligini, shuningdek
uning asosida ishlab chiqiladigan boshqa qonunchilik uchun asosiy y о `nalishlarni
belgilashini ta ` kidlash joiz.
Inson huquq va erkinliklari har bir shaxsga taalluqli b о `lib, fuqarolarning
huquq va erkinliklari esa faqat о `sha davlat fuqaroligiga ega b о `lgan
shaxslargagina tegishlidir.
1) shaxsiy yoki inson huquqlari, ya`ni yashash huquqi, shaxsiy dahlsizlik va turar-
joy dahlsizligi kabi huquq, erkinlik va burchlar;](/data/documents/a17792ce-1d53-4352-80a7-8f2dc7e27267/page_5.png)
![2) davlat va jamiyatni boshqarishda ishtirok etish,ovoz berish, vatanni himoya
qilish bilan bog`liq qator siyosiy huquq, erkinlik va burchlar;
3) mehnat qilish huquqi, mehnat erkinligi, mulk huquqi, soliq t о `lash burchi,
ta`lim olish huquqi,ijod erkinligi va shu kabilar iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy
huquq erkinlik va burchlar guruhini tashkil etadi.
Aynan huddi shunday turkumlash asosida milliy qonunchilik tomonidan
О `zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida huquq, erkinlik va burchlarning tizimi
mustahkamlab q о `yilgan.
О `zbekiston Respublikasida inson va fuqarolarning Konstitutsiyaviy
huquqlari, erkinliklari va burchlari, tizimi . Fuqarolarning – jamiyat va davlat
oldidagi vazifalari, Konstitutsiyada yozilgan burchlari Konstitutsiyaviy burchlar
deb ataladi. Burch shaxsning jamiyatga b о `lgan munosobatida namoyon b о `ladi.
Burch – har bir shaxsning о `z vazifalarini t о `liq bajarishi, boshqalarga t о `g`ri
munosabatlarda b о `lishidir, yoki boshqacha qilib aytganda burch – ado etilishi,
bajarilishi majburiy b о `lgan vazifasidir. Burchlarni bajarish о `z – о `zidan
qonuniylikni mustahkamlashda asosiy omil b о `lib hizmat qiladi. Jumladan
Konstitutsiyamizning 47 – moddasida “ Barcha fuqarolar Konstitutsiyada belgilab
quyilgan burchlarni bajaradilar” deb quyilgan.
Fuqarolarning davlat va jamiyat ishlarini boshqarishda ishtirok etish huquqi
huquqiy-demokratik davlatning muhim belgilaridan biri b о `lib hisoblanadi. Shu
sababli О `zbekiston Konstitutsiyasida fuqarolarning bunday siyosiy ahamiyatga
molik huquqi alohida mustahkamlangan.
О `zbekiston Respublikasining fuqarolari jamiyat va davlat ishlarini
boshqarishda bevosita hamda о `z vakillari orqali ishtirok etish huquqiga
egadirlar (Konstitutsiyaning 32- moddasi) .
Konstitutsiyaga binoan О`zbekiston Respublikasi fuqarolari vakillik
organlariga saylash va saylanish huquqiga egadirlar. Teng huquqlilik qonun
tomonidan kafolatlangan. О`zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga hamda
davlat hokimiyatining vakillik organlariga saylovlar umumiy, teng, yashirin ovoz](/data/documents/a17792ce-1d53-4352-80a7-8f2dc7e27267/page_6.png)
![berish va bevosita saylov huquqi asosida erkin amalga oshiriladi. 18 yoshga etgan
О`zbekiston Respublikasi fuqarolari saylash huquqiga egadirlar.
О`zbekiston Respublikasi fuqarolari passiv saylov huquqiga ham ega bо`lib,
bu vakillik organlariga saylanish huquqidir. Saylov kuniga qadar 25 yoshga etgan
har bir fuqaro Oliy vakillik organi — Oliy Majlisga deputat etib saylanishi
mumkin.
Davlat fuqarolarning huquq va qonuniy manfaatlarini ta`minlaydi va ularga
jamiyat hayotida ishtirok etishlari uchun teng sharoitlar yaratib beradi. Davlat
qonun orqali siyosiy partiyalar va jamoat birlashmalarining faoliyati, ularni
moliyalashtirish, rо`yhatdan о`tkazish, boshqa davlat organlari bilan bо`ladigan
munosabatlarini tartibga soladi. Jamoat birlashmalari о `z ichki tuzilishi va
faoliyatini shakllantirish masalalarini mustaqil hal qiladilar.
О `zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi fuqarolarga siyosiy partiyalar va
jamoat birlashmalariga birlashish huquqini Konstitutsiya va qonunlarga zid
kelmagan holatlarda amalga oshirishlari mumkinligini belgilaydi.
Fuqarolarning ariza, taklif va shikoyatlar bilan murojaat qilish huquqi siyosiy
ahamiyatga ega b о `lib, ular shu y о `l bilan ham davlat va jamiyat ishlarini
boshqarishda faol ishtirok etadilar. Shu bois О `zbekiston Konstitutsiyasi bu
huquqni mahsus kafolatlaydi.
Fuqarolar vakolatli davlat organlariga, ariza, taklif va shikoyat bilan
murojaat etishi — bu ularning davlat va jamiyat boshqaruvida qatnashishining
amaliy shaklidir. Bu huquqning mohiyati shundaki, fuqarolar vakolatli davlat
organlariga, ariza, taklif va shikoyat bilan murojaat qilganlarida, ushbu
organlarning rahbarlari fuqarolarning taklif va arizalarini albatta kо`rib chiqishlari
shart.
Ariza, taklif, shikoyatlarda tashkilot, muassasalar faoliyatini yahshilash bilan
bir qatorda, ularning faoliyatidagi kamchiliklarni kо`rsatuvchi va davlat hayotiga
oid ijtimoiy-siyosiy, ijtimoiy-madaniy harakterdagi kamchiliklarni bartaraf etish
yо`llari ham taklif etilishi mumkin. Bu fuqarolarning jamiyat ishlarini
boshqarishda qatnashishining eng samarali usulidir. Ariza, taklif va shikoyatlar](/data/documents/a17792ce-1d53-4352-80a7-8f2dc7e27267/page_7.png)
![yozma shaklda hamda xalq deputatlari va mansabdor shaxslarning qabulida yuzaki
ham bо`lishi mumkin. Shuningdek ariza, taklif va shikoyat gazeta, radio,
televidenie orqali murojaat etish bilan ham ifodalanishi mumkin.
Bu huquq birinchi о `rinda boshqaruv madaniyati darajasi, vakolatli davlat
organlaridagi hodimlarning ongi va mas`uliyatiga bog`liq.
Fuqarolarning ariza, taklif va shikoyatlari faktlarni yashirishni k о `zlamasligi
hamda yolg`on ahborotlardan iborat b о `lmasligi kerak. Aks holda bunday
harakatlar uchun О `zbekiston Respublikasi qonunchiligida mahsus javobgarliklar
k о `zda tutilgan.
Mulk huquqi har kimning о `ziga tegishli mol-mulkka о `z hohishiga k о `ra, о `z
manfaatini k о `zlab egalik qilishi, foydalanishi va tasarruf etishini anglatadi.
Konstitutsiyada hotin-qielar va erkaklar teng huquqliligining alohida ravishda
mustahkamlanishi huquq va erkinliklarning Konstitutsiyaviy kafolatlaridandir.
Konstitutsiyaning 46-modda. Hotin-qizlar va erkaklar teng huquqlidirlar.
Demak, О `zbekiston fuqarolari jinsidan qat`i nazar ijtimoiy va siyosiy
hayotda teng ishtirok etish huquqiga egadirlar.
О `zbekistonda inson huquqlari va erkinliklarining Konstitutsiyaviy
kafolatlari . Fuqaroning jamiyat va davlatdagi holatini belgilovchi huquqlar ,
erkinliklar va burchlar majmui shunday bir tizimni vujudga keltiradiki, bu
tizimga birlik hamda ichki uyg`unlik hosdir. О `zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi nafaqat fuqarolarning asosiy huquqlari va erkinliklarini, balki
ularning burchlarini ham belgilaydi. Bular Konstitutsiyaning 47—52-moddalarida
о `z ifodasini topgan.
Barcha fuqarolar Konstitutsiyada belgilab q о `yilgan burchlarini bajaradilar.
(Konstitutsiyaning47-moddasi).
О `zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov ta`kidlaganidek "Insonning о `z
huquq va burchlarini bilishi insonning Konstitutsiyaviy huquqlarining
ta`minlanishini kafolatlaydi. Biz odamlardagi eski tuzum psihologiyasini
о `zgartirishimiz va yangi huquqiy ongni shakllantirishimiz lozim, inson anglasinki,
erkinlik - bu burch mas`uliyatidir". Konstitutsiyaga binoan О `zbekiston](/data/documents/a17792ce-1d53-4352-80a7-8f2dc7e27267/page_8.png)
![Respublikasi fuqarosi va davlat bir-biriga nisbatan b о `lgan huquqlari va burchlari
bilan о `zaro bog`liqdir. Har bir fuqaro qonun oldida tengdir va boshqa
fuqarolarning millati, tili, dini va e`tiqodini hurmat qilishi shart. Fuqaro о `z huquq
va erkinliklaridan foydalanganida, uning harakatlari boshqa shaxs, davlat va
jamiyat manfaatlariga ziyon y etkazmasligi lozim. Shu bois shaxs qonun doirasidan
chiqmagan holda о `z huquq va erkinliklaridan foydalanishi lozim. Agarda shaxs
qonundan tashqari hatti-harakat sodir etsa, u holda qonun tomonidan jazolanadi.
Boshqa fuqarolarn i ng huquqlarini hurmat qilish, avvalo, fuqaro о `ziga tegishli
burchlarini bajarish orqali kirishadigan huquqiy munosabatlarda: fuqarolik, uy-joy,
oila-nikoh va boshqa munosabatlarda namoyon b о `ladi. Fuqarolarning
Konstitutsiyaviy burchlarni bajarmasligi О `zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi
va jinoiy-huquqiy, fuqaroviy, ma`muriy-huquqiy javobgarlikni keltirib chiqarishi
mumkin.
О `zbekiston xalqining tari x iy, madaniy va ma`naviy boyliklarini, madaniy
yodgorliklarni ehtiyot qilish va saqlash har bir fuqaroning burchidir.
Fuqarolar О `zbekiston xalqining tarihiy, ma`naviy va madaniy merosini
avaylab asrashga majburdirlar Konstitutsiyasining 49-moddasi.1992 yil 3 iyulda
qabul qilingan "Mudofaa t о `g`risidagi"gi qonunning ahamiyati kattadir. Ushbu
qonunning 11-moddasida belgilanganidek, " О `zbekiston Respublikasining hududiy
yahlitligini, mustaqilligini himoya qilish respublika fuqarolarining
Konstitutsiyaviy burchi hisoblanadi. Boshqa davlatlarning О `zbekistonda doimiy
yashab turgan yoki vaqtincha turgan fuqarolari va fuqaroligi b о `lmagan shaxslar
О `zbekiston Respublikasida harbiy hizmatga tayyorgarlik k о `rishga majbur emas.
Fuqarolarning harbiy va muqobil hizmatini о `tashlarida О `zbekiston
Respubliksining 1992 yil 3 iyulda qabul qilingan "Muqobil hizmat t о `g`risida"gi
va "Umumiy harbiy majburiyat va harbiy hizmat t о `g`risida"gi qonunlari huquqiy
asos b о `lib hizmat qiladi.](/data/documents/a17792ce-1d53-4352-80a7-8f2dc7e27267/page_9.png)
![Adabiyotlar:
1. О `zbekiston milliy istiqlol, iktisod, siyosat,mafkura. Toshkent.,1996y
2. Karimov I.A. Bizdan ozod va obod Vatan kolsin. Toshkent.,1996y
3. Karimov I.A. Bunyodkorlik y o` lidan. Toshkent.,1996y
4. Karimov I.A. Konstitutsiya haqida. Toshkent.,2001y
5. Rahmonqulov H. Fukarolik: erkinliklar, huquqlar,
burchlar.Toshkent.,1993y
6. О `zbekistonning Yangi Qonunlari.Toshkent., 2000y
7. О `zbekiston Respublikasining fukarolik Kodeksi .Toshkent.,1996y
8. О `zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaga sharhlar.Toshkent.,2001y
9. О `zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasini о `rganish.Toshkent.,2001y
10. О `zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy huquqi.Toshkent.,2002y
11. О `zbekistonda parlament taraqqiyotining yangi bosqichi.Toshkent.,2004y
12. О `zbekistonning yangi qonunlari. Toshkent., 2005y](/data/documents/a17792ce-1d53-4352-80a7-8f2dc7e27267/page_10.png)
Konstitutsiyaviy davlat Reja: 1. О `zbekiston Respublikasida sha x sning huquqiy holati va tushunchasi. 2. Fuqarolik tushunchasi va О `zbekiston Respublikasida fuqarolik. 3. О `zbekiston Respublikasida inson va fuqarolarning Konstitutsiyaviy huquqlari, erkinliklari va burchlari, tizimi. 4 . О `zbekistonda inson huquqlari va erkinliklarining Konstitutsiyaviy kafolatlari.
О `zbekiston Respublikasida sha x sning huquqiy holati va tushunchasi. Inson huquqlari negizida inson shaxsi qadriyati turadi. Odatda, inson huquqlarining uch b о `g`ini bir-biridan farqlanadi: fuqarolik va siyosiy huquqlari; yashash huquqi, qiynoqqa solishning ta`qiqlanishi, adolatli sudlov huquqi, shaxsiy hayotning dahlsizligi huquqi, fikr va s о `z erkinligi huquqi, uyushmalarga birlashish huquqi va boshqalar; iqtisodiy va ijtimoiy huquqlar; bilim olish huquqi, mehnat qilish huquqi, ijtimoiy ta`minot olish huquqi, malakali tibbiy hizmatdan foydalanish va uchinchi b о `g`in huquqi, deb ataluvchilar (tinchlikka b о `lgan huquq, rivojlanishga b о `lgan huquq va h.k.). Mazkur qoida О `zbekiston qonun hujjatlarining butun bir tizimida mustahkamlab q о `yilgan. Unga k о `ra; fuqarolarning faqat ayrim qatlamlari nafaqa oluvchilar, nogironlar, talabalar, bolalar, urush va mehnat fahriylariga qonunga binoan biror bir imtiyozlar berilishi mumkin. Huquqiy davlat barpo etish k о `p jihatdan fuqarolarning siyosiy tafakkuri hamda madaniyat darajasiga bog`liq. Agar insonlar qonunlarni bilsalar va unga rioya qilsalar, yuksak e`tiqodli b о `lsalar, ular jamiyat a`zolarining huquq, erkinlik va majburiyatlarini hurmat qilib, ular manfaatlariga, huquq va erkinliklariga putur y etkazmaydilar, chunki jamiyatda barcha fuqarolar bir-biri bilan о `zaro aloqada b о `ladilar. Fuqaro agar faqat о `zining shaxsiy manfaatlarini ta`minlash uchun harakat qilsa yoki burchlarini unutib, shu bilan boshqalar manfaatiga ziyon y etkazsa, uning oqibati qonunsizlikka olib keladi. Aynan shuning uchun barcha fuqarolar bir-biriga hurmat bilan munosabatda b о `lsalar jamiyatda barqarorlik, tinchlik va yuksalish b о `ladi. Insonning jamiyatdagi holati haqida gap borganda, uning boyliklarini ishlab chiqarish hamda taqsimlashda, jamiyat va davlat ishlarini boshqarishda qanday о `rin tutishi, uning hulq-atvori, hatti-harakatlari, qilmishlari, boshqa odamlar bilan о `zaro munosabatlari nazarda tutiladi. Insonning jamiyatdagi holati tegishli norma va qoidalar bilan belgilanadi. Sinfsiz jamiyatda odamlarning ahvoli, ularning hulq- atvori va bir-biri bilan munosabatlari an`analar, urf-odatlar, ahloqiy normalar bilan
belgilangan, ularga rioya etish esa jamoatchilik fikri, oqsoqollar yoki ota- onalarning obr о `-e`tibori bilan ta`minlab turilgan. Shaxs huquqiy holatining muhim jihatlaridan biri - shu huquqiy holatni vujudga keltiradigan qoidalardir. Bu jamoatchilik manfaatlarini shaxsiy manfaatlar bilan birga q о `shishdan hamda huquq va burchlarning shunga asoslangan birligidan , huquq va burchlarning umumiyligidan, insonparvarlikdan iborat. Fuqarolar huquqiy holatining birligi haqida gapirganda shuni nazarda tutish kerakki, aholining ayrim guruhlari uchun ba`zi husussiyatlar fuqarolarning huquqlari va burchlarda , ularning kafolatlarida hamda ana shularning hammasini r о `yobga chiqarish tizimida namoyon b о `ladi. Masalan, hotin- qizlar, yoshlar nafaqah о `rlar , h о `jalik ishlarida va madaniyatning ayrim tarmoqlarida band b о `lgan shaxslar muayan imtiyozlar va afzalliklardan foydalanadilar. Kishining yoshi va sog`ligi uning о `ziga berilgan huquqlardan amalda foydalanishi va uz burchlarini bajarishda muhim ahamiyatga ega. Fuqarolik tushunchasi va О `zbekiston Respublikasida fuqarolik . Fuqarolik- deganda shaxsning ma`lum bir davlat bilan uzviy siyosiy-huquqiy munosabati tushuntirilib, bunda shaxsning (ma`lum) huquq va erkinliklari davlat tomonidan q о `riqlanadi, shuning uchun о `z navbatida shaxs ham jamiyat va davlat manfaatlaridan kelib chiqib, ma`lum majburiyatlarning bajarilishini о `z zimmasiga oladi. Mazkur munosabat insonning tug`ilganida yuzaga kelib, uning umri davomida saqlanib turadi. Ushbu bog`liqlik insonning tug`ilgan va yashayotgan hududi bilan cheklanmay, berilgan davlat hududining tashqarisida ham о `z kuchini y о `qotmaydi. fuqarolarning asosiy huquq, erkinliklari va majburiyatlari davlat tomonidan aniq ifodalab beriladi. Turli mamlakatlar fuqarolarining huquq va burchlari bir hil emas. Ular mamlakatning siyosiy, ijtimoiy iqtisodiy va madaniy darajasining ahvoliga bog`liq b о `ladi. Fuqarolik muayyan davlat bilan shaxs о `rtasidagi uzviy siyosiy, huquqiy munosabat ekanligini ifodalaydi. Ushbu munosabat shaxsga ham, davlatga ham
ma`lum mas`uliyat yuklaydi. Har ikki tomon о `zaro hurmat asosida о `z oldilaridagi vazifalarni bajarishlari lozim. Shaxs va davlat munosabatlaridagi mavjud holat orqali davlat hokimiyati faoliyatiga va jamiyat a`zolarining siyosiy, huquqiy, madaniy darajasiga baho berish mumkin. Fuqarolik ma`lum shaxsning huquqiy holatini belgilash mezoni hisoblanadi. Fuqarolik asosida davlat va shaxs munosabatlari huquqiy tartibga solinadi Prezident Islom Karimov О `zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining bir yilligi munosabati bilan qilgan ma`ruzasida shunday degan edi: "Shaxs О `zbekiston Respublikasi fuqaroligini qabul qilar ekan, bu bilan u Konstitutsiyamiz va Qonunlarimizda mustahkamlab q о `yilgan huquq va erkinliklarga ega b о `ladi. Shuningdek, u ma`lum burchlarni ham bajarishga majburdir. Tabiiyki, О `zbekiston davlati ham fuqarolarning manfaatlari va erkinliklarida himoya qilish majburiyatini о `z zimmasiga oladi." Konstitutsiya О `zbekiston Respublikasining butun hududida yagona fuqarolikni joriy etgan. Respublikamizning barcha fuqarolari о `zaro munosabatlarida teng huquqlilik tamoyiliga asoslanadilar. 1. О `zbekiston Respublikasi fuqaroligidan chiqish oqibatida; 2. О `zbekiston Respublikasi fuqaroligini y о `qotish oqibatida; 3. О `zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalarida nazarda tutilgan asoslarga binoan; 4. О `zbekiston Respublikasi fuqaroligining t о `htatilishi Qoraqalpog`iston Respublikasi fuqaroligining t о `htatilishiga sabab b о `lsa; 5.Ushbu Qonunda k о `zda tutilgan boshqa asoslarga binoan. Fuqarolik t о `g`risidagi qonunda О `zbekiston Respublikasi fuqaroligini y о `qotish asoslari ham belgilab q о `yilgan. О `zbekiston fuqaroligini y о `qotishga quyidagi holatlar sabab b о `ladi:shaxs chet davlatga harbiy hizmatga, havfsizlik hizmati va boshqaruvning boshqa idoralarigaishga kirganligi aniqlansa; agar chet elda doimiy yashovchi shaxs besh yil davomida uzurli sabablarsiz konsullik hisobida turmagan b о `lsa; agar О `zbekiston Respublikasi fuqaroligi yolg`on
ma`lumotlar yoki sohta hujjatlarni taqdim etish natijasida olingan b о `lsa,sabablarga binoan, О `zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmoniga asosan О `zbekiston Respublikasi fuqaroligi y о `qotiladi. Fuqarolik t о `g`risidagi qonunda ota-onalarining fuqaroligi о `zgarganda bolalarining fuqaroligi masalalari ham keng yoritilgan. Xalqaro shartnomalar asosida fuqarolik qabul qilish va о `zgartirish. K о `pincha bunday holatlar tinchlik haqidagi shartnomalar, hududiy masalalar b о `yicha davlatlar о `rtasidagi kelishuvlar vaqtida q о `llaniladi va bir necha davlatlarning birlashishi bilan borliq holda yangi davlat tarkib topishi yoki bir davlat b о `linishi natijasida bir necha davlatlar tuzilishida, bir qism hududning bir davlatdan boshqa davlat tasarrufiga о `tishi (cessiya), shuningdek q о `shni davlatlar о `rtasida alohida hududlarning almashuvi natijasida amalga oshiriladi. Hududiy о `zgarishlar vaqtida k о `ngilli ravishda fuqarolik tanlash (optaciya), о `zgartirish (k о `chirish vaqtida), avtomatik tarzda fuqarolik о `zgarishi (transfert) b о `lishi mumkin. Transfert vaqtida bir davlatdan boshqa davlatga о `tayotgan hudud aholisi hohishidan qat`i nazar amalga oshiriladi. О `zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi dunyodagi boshqa davlatlarning Konstitutsiyalari qatori inson va fuqarolarning asosiy huquqlari va burchlari t о `g`risidagi muhim qoidalarni mustahkamlaydi. Konstitutsiyaviy huquq, erkinlik va burchlarning yuridik hususiyatlari qatoriga, Konstitutsiyada mustahkamlangan har qanday qoida singari, ular oliy yuridik kuchga va о `zgartirishning mahsus tartibiga ega ekanligini, shuningdek uning asosida ishlab chiqiladigan boshqa qonunchilik uchun asosiy y о `nalishlarni belgilashini ta ` kidlash joiz. Inson huquq va erkinliklari har bir shaxsga taalluqli b о `lib, fuqarolarning huquq va erkinliklari esa faqat о `sha davlat fuqaroligiga ega b о `lgan shaxslargagina tegishlidir. 1) shaxsiy yoki inson huquqlari, ya`ni yashash huquqi, shaxsiy dahlsizlik va turar- joy dahlsizligi kabi huquq, erkinlik va burchlar;