DAVLAT BYUDJETI
![DAVLAT BYUDJET I
Reja:
1. Davlat byudjetining mohiyati va ahamiyati.
2. Davlat byudjetining daromadlari tarkibi.
3. Davlat byudjetining xarajatlari.
4. Byudjet taqchilligi va uni boshqarish.
5. Byudjet tizimi va qurilishi.
6. Byudjet jarayoni.](/data/documents/cc816958-8c05-449f-81c7-dd68e2bee433/page_1.png)
![1. Davlat byudjetining mohiyati va ahamiyati
Davlat va korxonalar o’rtasidagi moliyaviy munosabatlar ham mavjud
bo’lib, ular byudjet munosabatlari deb ataladi. Ushbu munosabatlar obyektiv
xususiyatga ega bo’lib, davlatning milliy daromadning bir qismiga egalik
qilishi zarurligini, ushbu mablag’larning kelgusida ijtimoiy tadbirlar, takror
ishlab chiqarishni kengaytirish, davlatni boshqarish va davlat hamda milliy
xavfsizlikni ta’minlashga yo’naltiradi. Byudjetning hajmi har bir
mamlakatning milliy daromadiga, uning oldiga qo’yilgan ijtimoiy maqsad va
vazifalarga bog’liq bo’ladi.
Davlat byudjeti – bu davlat vazifalarini, mamlakat yoki tegishli
ma’muriy – hududiy birlik iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishini ta’minlash
maqsadida pul mablag’larini shakllantirish va ulardan foydalanishning asosiy
moliyaviy rejasidir. Sodda qilib aytganda, u davlatning bir moliya (byudjet)
yiliga mo’ljallangan xarajatlari va ularni qoplash manbalari ko’rsatilgan
daromadlar smetasidir.
Davlat byudjeti moliya tizimining asosiy bo’g’ini hisoblanib, u
davlatning asosiy daromadlari va xarajatlarini birlashtiradi va o’zida soliq,
davlat krediti va davlat xarajatlari yaxlitligini o’zida mujassamlashtiradi.
Davlat byudjeti asosini davlat boshqaruv apparati, qurolli kuchlar, sog’liqni
saqlash, ta’lim, ijtimoiy sohalar xarajatlarini moliyalashtirishga mo’ljallangan
hukumatning markazlashgan pul mablag’lari jamg’armasi tashkil qiladi.
Mamlakat hududida amalda bo’lgan va ijtimoiy munosabatlar va huquqiy
me’yorlarga asoslangan barcha turdagi byudjetlar to’plamiga byudjet tizimi
deyiladi. Byudjet tizimining tashkil etilishi va tuzilishi tamoyillariga
(yaxlitligi, to’laliligi, haqqoniyligi, oshkoraligi, mustaqilligi)ga byudjet
tuzilmasi deb aytiladi.](/data/documents/cc816958-8c05-449f-81c7-dd68e2bee433/page_2.png)
![Davlat mahalliy byudjetlarni tuzish, ko’rib chiqish, tasdiqlash va ijro
etish bo’yicha davlat, mahalliy hokimiyat organlarining qonunchilik
tomonidan belgilab qo’yilgan faoliyatiga byudjet jarayoni deb aytiladi.
O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasining 122-moddasiga muvofiq,
“O’zbekiston Davlat byudjeti o’z ichiga respublika byudjeti,
Qoraqalpog’iston Respublikasi byudjeti va mahalliy byudjetlarni o’z ichiga
oladi”.
Davlat byudjetining asosiy funksiyalari quyidagilar:
YaIM va MD ni qayta taqsimlash;
iqtisodni davlat tomonidan (boshqarish) tartibga solish va
rag’batlantirish;
ijtimoiy siyosatni moliyalashtirish;
markazlashtirilgan pul mablag’lari fondini shakllantirish va uni
ishlatilishini nazorat qilish.
O ’ zbekiston Respublikasida byudjet siyosatining asosiy
vazifalari ga quyidagilar kiradi:
iqtisodiyotni inqirozlardan holi etish;
moliyaviy barqarorlikni ta’minlash;
investision jarayonlarni rag’batlantirish va iqtisodiyotda jamg’arish
ulushini oshirish;
byudjetning moddiy soha tarmoqlari korxonalariga ajratilayotgan
dotatsiya shaklidagi unumsiz xarajatlarini kamaytirish;
soliq to’lash va soliq tizimini takomillashtirish va nazorat qilish
orqali byudjetning daromad bazasini mustahkamlash;
davlat xarajatlarining samarali va maqsadli ishlatilishi ustidan faol
moliyaviy nazorat o’rnatuvchi tizimni yaratish;
davlat qarzi hajmi ustidan nazoratni kuchaytirish.](/data/documents/cc816958-8c05-449f-81c7-dd68e2bee433/page_3.png)
![Iqtisodiy o’sishni va moliyaviy barqarorlikni ta’minlash davlat byudjeti
siyosati oldida turgan va iqtisodiy islohotlar jarayonida o’ziga xos bo’lgan
vazifalardandir.
Bugungi kunda davlat byudjeti YaIMni qayta taqsimlashda muhim
ahamiyatga ega. Rivojlangan mamlakatlarda davlat odatda, YaIMning 20 dan
50 foizigacha qismini soliqlar va boshqa davlat daromadlari va to’lovlari
shaklida davlat byudjetiga safarbar etib davlat xarajatlari orqali iqtisodiyotni va
investisiyalarni tartibga soladi va rag’batlantiradi, ishlab chiqarish
unumdorligini oshirishga yo’naltiradi.
O’zbekiston Respublikasi byudjet qurilmasi ham byudjet tizimining
yagonaligi, to’laligi, haqqoniyligi, oshkoraliligi va unga kiruvchi ma’muriy-
hududiy byudjetlarning mustaqilligi tamoyillariga asoslanadi. Mamlakat
byudjet tizimiga uning mustaqil bo’laklari sifatida Respublika va
Qoraqalpog’iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahri mahalliy
byudjetlari kiradi. O’zbekiston Respublikasi jamlangan byudjetiga Davlat
maqsadli jamg’armalari ham kiritiladi. Mamlakatimizda 5 ta davlat
jamg’armalari mavjud bo’lib ularga:
Moliya vazirligi hududidagi Respublika yo’l jamg’armasi;
Pensiya jarg’armasi;
Ish bilan ta’minlashga ko’maklashish davlat jarg’armasi;
Davlat mulk qo’mitasining maxsus hisob varaqasi;
Maktab ta’limi jamg’armalari kiradi.
Maqsadli davlat jamg’armalarini tuzish orqali hukumat byudjetga
kiritilmagan xarajatlarni moliyalashtirish mablag’larini mazkur nobyudjet
jarg’armalarida shakllantiradi.
Byudjet xarajatlari O’zbekiston Respublikasi va uning tegishli
ma’muriy-hududiy birliklarini ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish dasturlari bilan](/data/documents/cc816958-8c05-449f-81c7-dd68e2bee433/page_4.png)
![belgilanib navbatdagi moliya (byudjet) yilida qonunchilikda belgilangan
yo’nalish va hajmlarda amalga oshiriladi.
Barcha ma’muriy-hududiy birliklar byudjetlarining
muvozanatlashganligi mamlakat byudjet-moliya siyosatining zarur
shartlaridan biri hisoblanadi.
Mamlakat byudjeti taqchililigining chegaraviy miqdorlari navbatdagi
moliya (byudjet) yilida qonun tomonidan belgilanadi. Respublika byudjeti Oliy
Majlis tomonidan tasdiqlansa, mahalliy bdyujetlarni mahalliy hokimiyat
Kengashlari tasdiqlaydilar. Tasdiqlangan va qonun kuchiga kirgan Davlat
byudjeti hukumat tomonidan belgilangan muddatlarda va miqdorlarda
amalga oshirilishi shart hisoblanadi .
2. Davlat byudjetining daromadlari tarkibi
Byudjet daromadlari – davlatning markazlashgan moliyaviy
resurslarining bir qismi bo’lib, uning faoliyati va funksiyalarini to’laqonli
amalga oshirishi uchun zarurdir . Unitar davlatlarda byudjet daromadlari
markazlashgan va mahalliy daromadlarga (O’zbekiston Respublikasi),
federa l davlatlarda esa federal va mahalliy daromadlarga bo’linadi (RF).
Davlat byudjetining asosiy manbai soliq daromadlari (SD), agarda uning
tanqisligi kuzatilsa milliy boylik (MB) hisoblanadi.
Davlat byudjetining daromadlari mamlakat yalpi ichki (milliy)
mahsulotini taqsimlash va qayta taqsimlash umumiy jarayonining
elementlaridan biri bo’lib, ular oraliq (tranzit) xarakterga ega. Ular yuridik va
jismoniy shaxslarga tegishli bo’lgan daromadlar va jamg’armalarning bir
qismini byudjetga o’tkazilishi natijasida vujudga keladi. Byudjet
daromadlarining moddiy-buyumlashgan mazmunini davlatning ixtiyoriga
borib tushgan pul mablag’lari tashkil etadi. Bu moliyaviy (byudjet)](/data/documents/cc816958-8c05-449f-81c7-dd68e2bee433/page_5.png)
![kategoriyaning namoyon bo’lish shakli byudjetga borib tushuvchi turli
soliqlar, to’lovlar, yig’imlar, bojlar va ajratmalardan iborat.
Miqdoriy jihatdan Davlat byudjetining daromadlari yaratilgan yalpi ichki
mahsulot(YaIM)da davlatning ulushini ko’rsatadi. Ularning absolyut hajmi
va salmog’i mamlakatning yalpi ichki (milliy) mahsuloti (milliy
daromadi)ning umumiy hajmi, u yoki bu davrda davlatning oldida turgan
siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, mudofaa va boshqa vazifalar bilan belgilanadi.
Ana shularga muvofiq ravishda Davlat byudjetida mablag’larni konsentrasiya
qilish (to’plash, yig’ish) miqdori va ularni undirishning shakl va metodlari
aniqlanadi.
Byudjetning daromadlar qismini to’ldirishning manbalaridan biri byudjet
tizimida boshqa darajada turgan byudjetdan dotatsiyalar, subvensiyalar va
subsidiyalar yoki mablag’larni qaytarilmaslik va tiklamaslikning boshqa
shakllarida olinadigan moliyaviy yordamdir. Bunday moliyaviy yordamlar
mablag’larni oluvchi byudjetning daromadlarida o’z ifodasini topishi kerak.
Jismoniy va yuridik shaxslardan, halqaro tashkilotlar va xorijiy davlatlar
hukumatlaridan qaytarilmaydigan yoki tiklanmaydigan shaklda
o’tkazilayotgan mablag’lar ham byudjetning shunday daromadlari tarkibiga
kiradi.
O’zbekiston Respublikasi davlat byudjetining daromadlari quyidagi
manbalar hisobiga shakllanadi :
1. To ’ g ’ ri (bevosita) soliqlar. Ularning tarkibiga yuridik shaxslarning
foydasidan olinadigan soliq, savdo va umumiy ovqatlanish korxonalari uchun
yagona soliq to’lovidan Davlat byudjetiga ajratmalar, yagona soliq to’lovidan
(mikrofirmalar va kichik korxonalar bilan birgalikda) Davlat byudjetiga
ajratmalar, jismoniy shaxslarning daromadidan olinadigan soliq va
tadbirkorlik faoliyati bilan shug’ullanayotgan yuridik va jismoniy
shaxslarning daromadidan olinadigan qat’iy soliq kiradi.](/data/documents/cc816958-8c05-449f-81c7-dd68e2bee433/page_6.png)
![2. Egri (bilvosita) soliqlar. Bu soliqlarning tarkibi qo’shilgan qiymat
solig’I, aksizlar, bojxona bojlari, jismoniy shaxslardan olinadigan yagona boj
to’lovi, transport vositalari uchun benzin, dizel yoqilg’isi va gaz iste’moliga
jismoniy shaxslardan olinadigan soliqdan iborat.
3. Resurs to ’ lovlari va mol-mulk soli g ’ i. Bu guruhga kiruvchi soliqlar
va to’lovlar mol-mulk solig’I, yer solig’I, yer osti boyliklaridan
foydalanganlik va suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliqni o’z ichiga
oladi.
4. Ustama foydadan olinadigan soliq.
5.Boshqa daromadlar.
O’zining ijtimoiy-iqtisodiy belgisiga ko’ra, davlat byudjetining
daromadlari ikki guruhga bo’linishi mumkin:
– xo’jalik yurituvchi subyektlardan olinadigan daromadlar;
– aholidan tushumlar.
Mulkchilik shakliga ko’ra, Davlat byudjetining daromadlari quyidagi
ko’rinishlarda bo’lishi mumkin:
– nodavlat sektordan olinadigan daromadlar;
– davlat xo’jaliklaridan olinadigan daromadlar;
– aholidan olinadigan mablag’lar.
Byudjet daromadlarining yuqorida sanab o’tilgan har bir gu r uhlari
daromadlarning manbalari, to’lovlarning turlari va hokazolar bo’yicha kichik
guruhlarga bo’linishi ham mumkin. Masalan, davlat xo’jaliklaridan
olinadigan daromadlarga davlat korxona va tashkilotlarining to’lovlari, davlat
mulkini sotishdan olinadigan daromadlar, davlat tashkilotlari tomonidan
ko’rsatiladigan xizmatlardan olinadigan daromadlar kiradi. Aholidan
byudjetga kelib tushadigan mablag’lar esa soliqlar va boshqa ixtiyoriy
to’lovlardan iborat bo’lishi mumkin.](/data/documents/cc816958-8c05-449f-81c7-dd68e2bee433/page_7.png)
![O’z navbatida, har bir kichik guruhlarga biriktirilgan davlat byudjetining
daromadlari tushumlarning alohida turidan iborat.
Masalan, davlat korxonalari tomonidan byudjetga o’tkaziladigan
daromadlarning tarkibiga qo’shilgan qiymat, aksiz, daromad (foyda) soliqlari
va boshqalar kiradi. Shuningdek, davlat mulkidan olinadigan daromadlar
tarkibi bojxona daromadlaridan, egasiz va musodara qilingan mol-mulkni,
talab qilib olinmagan yuklar va pochta jo’natmalarini, meros huquqi bo’yicha
davlatga o’tgan mol-mulklarni realizasiya qilishdan olingan tushumlardan
iborat. Davlat tashkilotlari va muassasalari tomonidan ko’rsatilgan xizmatlar
uchun olingan daromadlarga davlat avtomobil inspeksiyalari tomonidan
undiriladigan yig’imlar, tovar belgilarini qayd etganlik uchun yig’imlar,
o’lchov asboblarini davlat tekshiruvidan o’tkazilganligi uchun haq, sud va
arbitraj organlari hamda notarial idoralari tomonidan aholiga ko’rsatilgan
xizmatlar uchun olinadigan haq va boshqalar kiradi.
Davlat byudjetining daromadlari majburiy yoki ixtiyoriy tarzda jalb
qilinishi ham mumkin. Bunda da romadlarni majburiy shaklda jalb qilish hal
qiluvchi rolni o’ynaydi. Ixtiyoriy shakldagi to’lovlarga davlat
obligatsiyalarini va pul-buyum lotareyalarini realizasiya qilishdan olingan
tushumlar kiradi. Davlat byudjeti daromadlarini shakllantirishdagi
majburiylik yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan ma’lum bir mablag’lar
belgilangan muddatlarda byudjetga o’tkazilishi zarurligini anglatadi. U yoki
bu to’lovni qonun tomonidan majburiy deb e’tirof etilishi to’lanmagan
so’mmalarning majburiy undirilishini ko’zda tutadi. Bu holat byudjetning
ijrosi uchun juda katta ahamiyatga ega bo’lib, mablag’larni to’liq va o’z
vaqtida byudjetga mobilizatsiya qilishga (jalb etishga) yo’naltirilgan.
Subyektlarning daromadlari davlat byudjeti ixtiyoriga ikki xil metodlarni
qo’llash evaziga olinishi mumkin:
1) soliqli metodlar;](/data/documents/cc816958-8c05-449f-81c7-dd68e2bee433/page_8.png)
![2) nosoliqli metodlar.
Soliqli metodlar uchun mablag’larning davlat byudjeti foydasiga aniq
belgilangan miqdorlarda va oldindan o’rnatilgan muddatlarda undirilishi
xarakterlidir. Soliqlarning undirilishi mamlakat yalpi ichki (milliy) mahsuloti
va milliy daromadining taqsimlanishi va qayta taqsimlanishi bilan bog’liq.
Ular yordamida xo’jalik yurituvchi subyektlar va aholiga tegishli bo’lgan
mablag’larning bir qismi davlat ixtiyoriga o’tkaziladi. Soliqlarning tarkibiga
qo’shilgan qiymat, aksiz, daromad (foyda), yer, mol-mulk soliqlari va boshqa
soliqlar kiradi.
Nosoliqli daromadlar davlatga tegishli bo’lgan korxona va
tashkilotlardan olinadigan to’lovlardir.
Davlat mulkiga aylanadigan va qaytarilishini talab etmaydigan
mablag’lar ham Davlat byudjetining daromadlari bo’lishi mumkin. Biroq
ayrim to’lovlar davlatning ixtiyoriga vaqtinchalik foydanish uchun
o’tkazilishi ham mumkin. Bunday holda davlat olingan mablag’larni sarf
etsa-da, u bu mablag’larni belgilangan muddatlarda va to’liq ravishda
qaytarishga majbur. Ana shunday byudjet daromadlarining ko’rinishlaridan
biri davlat obligatsiyalarini realizasiya qilishdan olingan tushumlar
hisoblanadi.
Davlat byudjetining daromadlariga ular shartli ravishda, faqat shu
yilning byudjeti daromadlari nuqtai-nazaridan kiritilishi mumkin.
Davlat byudjeti daromadlarining deyarli barchasi sarflanish nuqtai-
nazaridan oldindan mo’ljallangan maqsadlarga ega emas. Ular umumiy
fondga tushiriladi va odatdagi moliyalashtirish tartibida foydalaniladi.
Byudjet daromadlarining faqat ba’zi birlarigina oldindan belgilangan
maqsadlar uchun mo’ljallangan. Ularning tarkibiga ijtimoiy sug’urta
badallarini kiritish mumkin.](/data/documents/cc816958-8c05-449f-81c7-dd68e2bee433/page_9.png)
![Soliqlar, to’lovlar, yig’imlar, bojlar va majburiy ajratmalarning alohida
shakllari va turlarining yig’indisi davlat byudjeti daromadlarining yagona
tizimini shakllantiradi. Turli subyektlardan kelib tushadigan davlat
byudjetining daromadlari umumdavlat ehtiyojlarini ta’minlab, bir-biri bilan
o’zaro bog’langandir.
Davlat byudjeti daromadlarining tarkibi va uning tuzilmasi doimiy
bo’lmasdan, ular mamlakat taraqqiyoti va davlatning oldidagi vazifalarning
o’zgarishiga muvofiq ravishda o’zgarib boradi.
Shuningdek, davlat byudjeti daromadlarining tarkibiy tuzilmasida to’g’ri
(bevosita) soliqlar ham o’z o’rniga ega. Ular yordamida byudjet
daromadlarining deyarli asosiy qismi tashkil topayapti. Uning asosiy qismi
(jami to’g’ri (bevosita) soliqlarning 56,5%) esa jismoniy shaxslardan
olinadigan daromad solig’ining hissasiga to’g’ri kelayapti. Bu yerda yuridik
shaxslardan olinadigan foyda solig’i ham shu guruhga kiruvchi boshqa
soliqlarga nisbatan byudjet daromadlarini shakllantirishda alohida rol
(73,1%) o’ynamoqda.
Resurs to’lovlari va mol-mulk solig’i yordamida davlat byudjeti
daromadlarining 18,3% ga yaqini tashkil topayapti. Uning asosiy qismi (shu
guruhga kiruvchi soliqlarning 57,0%) yer osti boyliklaridan foydalanganlik
uchun soliqqa to’g’ri kelayapti. Milliy iqtisodiyotda qo’llanilayotgan davlat
byudjeti daromadlari tizimining samaradorligi mablag’larning byudjetga
tushumini tashkil etishga bevosita bog’liq.
3. Davlat byudjetining xarajatlari
Davlat byudjetining xarajatlari – davlatning markazlashgan pul
mablag’larini hudud, mamlakat, tarmoq yoki sohalar doirasida taqsimlash
jarayonida yuzaga keladigan iqtisodiy munosabatlardir .](/data/documents/cc816958-8c05-449f-81c7-dd68e2bee433/page_10.png)
![Eng avvalo, o’zining iqtisodiy mazmuniga ko’ra, davlat byudjetining
xarajatlari kapital va joriy xarajatlarga bo’linadi.
Davlat byudjetining kapital xarajatlari davlat hokimiyat organlari,
mahalliy o’z-o’zini boshqarish organlari, byudjet tashkilotlarining joriy
faoliyatini ta’minlashga yo’naltirilgan byudjet xarajatlari, boshqa byudjetlar
va iqtisodiyot alohida tarmoqlariga dotatsiya, subsidiya va subvensiya
shaklida ko’rsatiladigan davlat tomonidan qo’llab-quvvatlash bilan bog’liq
bo’lgan xarajatlar.
Byudjetning joriy xarajatlari davlat byudjeti xarajatlarining
turkumlanishiga muvofiq kapital xarajatlarning tarkibiga kiritilmagan boshqa
xarajatlardir.
Takror ishlab chiqarishdagi roliga ko’ra, Davlat byudjetining xarajatlari
milliy iqtisodiyotga (xo’jalikka) qilinadigan xarajatlar va ijtimoiy soha
hamda aholini ijtimoiy qo’llab-quvvatlash xarajatlariga bo’linadi. Bu
xarajatlarga, eng avvalo, davlat korxonalari va davlat ulushi bor bo’lgan
korxonalarning ustav kapitalini shakllantirish, ularni yanada kengaytirish va
rivojlantirish, davlat moddiy zaxiralarini yaratish xarajatlari kiradi.
Byudjetning ijtimoiy soha hamda aholini ijtimoiy qo’llab-quvvatlash
xarajatlari ham ijtimoiy jihatdan zarur bo’lgan xarajatlardir.
Davlat byudjeti iqtisodiyot va ijtimoiy sohaning rivojlanishiga davlat
tomonidan ta’sir o’tkazilishining muhim vositasi bo’lib, jamiyat hayotiga
byudjet ta’sirining shakl va usullarini ham o’zgartirmoqda. Jamiyatning
iqtisodiy va ijtimoiy taraqqiyoti byudjet mablag’larini yo’naltirishga
bog’liqdir. Byudjet xarajatlari aniq ko’rinishlarining rang-barangligi
muayyan xususiyatlariga qarab tabaqalashtiriladi: takror ishlab tarmoq
jarayonida ularning vazifasi, ijtimoiy yo’nalishi, ishlab chiqarish tarmoqlari
va faoliyat turlari, qaysi maqsadga yo’naltirilganligi hisobga olinadi. Davlat](/data/documents/cc816958-8c05-449f-81c7-dd68e2bee433/page_11.png)
![byudjeti xarajatlari ijtimoiy yo’nalishi bo’yicha quyidagi guruhlarga
bo’linadi:
- ijtimoiy sohaga qilinadigan xarajatlar;
- xalq xo’jaligini rivojlantirishga qilinadigan xarajatlari;
- mudofaa xarajatlari;
- boshqaruv xarajatlari;
- boshqa xarajatlar.
Xo’jalik yuritishning bozor usullariga o’tish bilan byudjet mablag’larini
taqsimlashdagi ustivor yo’nalishlar ham o’zgardi, davlatning ijtimoiy
funksiyasi kuchaydi.
O’zbekiston Respublikasining ijtimoiy yo’naltirilgan bozor
iqtisodiyoti, ya’ni jamiyat a’zolarining muhtoj tabaqalarini ijtimoiy qo’llab-
quvvatlashni kuchaytirish yo’li tanlandi.
Ijtimoiy soha tarmoqlari – maktabgacha tarbiya, xalq maorifi,
madaniyat, tibbiy xizmat, jismoniy tarbiya va sportga byudjet mablag’laridan
ko’proq ajratilmoqda.
Tabiatni muhofaza qilish va ekologik vaziyatni yaxshilashga ketadigan
xarajatlarni mablag’ bilan ta’minlash ham shular jumlasidandir.
Bozor munosabatlari rivojlanishi bilan moddiy ishlab chiqarish
tarmoqlarini mablag’ bilan ta’minlash uchun ajratiladigan xarajatlar salmog’i
kamayib boradi. Vaholanki, bunday ulush ma’lum vaqtgacha katta bo’lib
turishi mumkin, chunki iqtisodiyotdagi tanglik holatini yengish uchun davlat
tomonidan bu sohaga ancha-muncha mablag’ sarflash talab etiladi.
Iqtisodiyotning bozor munosabatlariga o’tishi byudjetning ijtimoiy
yo’naltirilgan xarajatlarini ko’paytirish, fuqarolarning ijtimoiy himoya
qilinishini kuchaytirish hamda keng ko’lamli ijtimoiy dasturlarni, ularni
mablag’ bilan ta’minlash manbalari bilan oqilona uyg’unlashtirib borishni
taqozo etadi.](/data/documents/cc816958-8c05-449f-81c7-dd68e2bee433/page_12.png)
![Davlatning ijtimoiy sohani rivojlantirishga yo’nalitiriladigan
xarajatlari pirovard natijada faqat ijtimoiy emas, balki iqtisodiy ahamiyatga
ega bo’ladi, chunki jamiyatning iqtisodiy salohiyatini oshirishga yordam
beradi, shu o’rinda ta’kidlab o’tish lozimki, bozor iqtisodiyoti sharoitida
byudjetdan mablag’ sarflashdan butunlay voz kechishning iloji yo’q, chunki
iqtisodiyotning davlat sektori saqlanib turadi, u esa davlat investisiya
dasturlarini ishlab chiqish va amalga oshirishni, kapital sarflarning tarmoq va
hududiy tuzilishilarini izga solib turishni talab etadi. Aniq maqsadli byudjet
kreditlari ko’rinishida tadbirkorlik faoliyatini davlat tomonidan moliyaviy
jihatdan qo’llab-quvvatlash ham saqlanib turadi. Bundan tashqari, davlat
mulkchilikning muqobil shakllaridagi korxonalarning qimmatbaho
qog‘ozlarini sotib olish va egalik qilishi ham mumkin.
Davlat byudjeti mablag’larining bir qismi mamlakatning mudofaa
qobiliyatini qo’llab-quvvatlash sohasidagi tadbirlarni mablag’ bilan
ta’minlashga yo’naltiriladi. Bu esa mamlakat iqtisodiyotining rivojlanish
darajasiga, uning moliyaviy imkoniyatlari va halqaro vaziyatga ham bog’liq
bo’ladi. Markazlashgan resurslar umumdavlat ahamiyatiga molik bo’lgan,
umuman olganda jamiyat manfaatlarini ifodalaydigan tadbirlarni, jumladan:
xalq xo’jaligi ahamiyatidagi qurilish-montaj ishlarini, eng muhim ijtimoiy
tadbirlarni, mudofaa, boshqaruv, davlatning tashqi iqtisodiy aloqalari,
davlatning moddiy va moliyaviy zahiralarini mablag’ bilan ta’minlashga
yo’naltiriladi. Mahalliy byudjetlardan uy-joy kommunal xo’jaligi va
obodonlashtirish, maorif va sog’liqni saqlash muassasalari, ijtimoiy ta’minot
sohasidagi tadbirlar mablag’ bilan ta’minlanadi.
Davlat byudjeti xarajatlarining kattagina qismi faoliyat ko’rsatishning
o’ziga xos sohasi hisoblangan boshqaruv xarajatlariga to’g’ri keladi.
Davlat byudjetining xarajatlari va daromadlari bir biri bilan o’zaro
bog’liqdir, ular bir biriga ta’sir etib turadi, bir birini muvofiqlashtirib borishi](/data/documents/cc816958-8c05-449f-81c7-dd68e2bee433/page_13.png)
![lozim. Davlat byudjeti xarajatlari kelib tushadigan byudjet daromadlarining
hajmlariga karab kattik cheklanadi. Davlat byudjetining daromadlari esa
davlatning iqtisodiy salohiyati bilan belgilanadi. Shuning uchun ham byudjet
xarajatlarining muddati va hajmlarini kelib tushadigan daromadlarining
muddat va hajmlariga muvofiq qilib belgilash juda muhimdir. Ayni paytda,
ta’kidlab o’tish joizki, byudjet mablag’laridan foydalanishda ziddiyatli hollar
ham bo’lib turadi. Byudjet xarajatlarini to’g’ri rejalashtirmasligi natijasida
byudjet yetishmovchiligi yuzaga kelishi mumkin.
Davlat byudjeti ijrosida qatnashuvchi hamma organlarda davlat
byudjetining daromadlari va xarajatlarini hisobga olish asosida byudjet tasnifi
yotadi. Byudjet tasnifi Davlat byudjetini tuzish, ko’rib chiqish, qabul qilish
hamda ijro etish maqsadida byudjet ma’lumotlarini tizimga solish uchun
foydalanish va u byudjet ma’lumotlari halqaro tasnif tizimlarining aynan
shunday ma’lumotlari bilan qiyoslanishini ta’minlash maqsadida davlat
byudjeti tuzilmasiga kiruvchi byudjetlar daromadlari va xarajatlarini,
shuningdek ularning taqchilligini mablag’ bilan ta’minlash manabalarini
guruhlash hisoblanadi. Byudjet tasnifi hamma byudjetlarni yagona davlat
byudjetiga jamlash imkoniyatini yaratadigan asosiy tashkiliy funksiyani
amalga oshirivchi hujjat bo’lib qolmasdan, u katta iqtisodiy ahamiyatga ham
egadir. Tasnifda davlat byudjeti daromadlari va xarajatlari bir xil alomatlari
bo’yicha guruhlashtiriladi va uning bo’linmalari deb yuritiladi. Bo’limlar,
paragraflar, boblar va moddalar byudjet tasnifi bo’linmalari deb hisoblanadi.
Byudjet tasnifi qonun hujjatlarida belgilangan tartibda O’zbekiston
Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan ishlab chiqiladi va tasdiqlanadi.
Hamma darajadagi byudjetlar yagona byudjet tasnifi ko’rsatkichlari doirasida
shallantiriladi va ijro etiladi, ya’ni tasnif obyektlariga berilgan guruhlashtirish
kodlari bo’yicha daromadlar va xarajatlar guruhlashtiriladi.](/data/documents/cc816958-8c05-449f-81c7-dd68e2bee433/page_14.png)
![Davlatning jamiyat hayotida muhim vazifalarni bajarishi uchun
ma’lum miqdorda xarajat qilish talab etiladi. Davdat xarajatlari – bu davlat
ixtiyoridagi moliya resurslarini davlat faoliyati bilan ehtiyojlarni qondirish
uchun qilingan sarflar yig’indisidir.
Byudjetning barcha xarajatlari: joriy xarajatlar va kapital xarakteridagi
xarajatlardan iborat bo’ladi. Mablag’ning asosiy qismi joriy xarajatlarga,
qolgan qismi kapital xarajatlarga to’g’ri keladi. Shu o’rinda byudjet
xarajatlarini tasnifini ko’rib chiqish lozim.
Byudjet xarajatlarining tasnifini 3 ta asosiy guruhga bo’lib o’rganib
chiqish mumkin bo’ladi. Bular quyidagilardir:
A) Byudjet xarajatlarining vazifasi bo’yicha tasnifi;
B) Byudjet xarajatlarining tashkiliy tasnifi;
V) Byudjet xarajatlarining i qtisodiy tasnifi.
A) Byudjet xarajatlarining v azifasi bo ’ yicha tasnifi:
Xarajatlarni davlat organlari funksiyalari bo’yicha tasnifi davlat
sektoriga kiruvchi organlariga yuklatilgan funksiyalar va ijtimoiy-iqtisodiy
vazifalarning to’liq tasnifidan iborat.
B) Byudjet xarajatlarining tashkiliy tasnifi:
A) Mussasa va tashkilotlar bo’yicha byudjet tasnifi byudjet xarajatlari
B) hokimiyatlar, davlat organlari va tashkilot va muassasalar bo’yicha
taqsimlashda foydalaniladi.
V) Byudjet xarajatlarining i qtisodiy tasnifi:
Byudjet iqtisodiy tasnifining asosiy vazifasi byudjet va xarajatlar
smetasidan o’z aksini topgan xarajatlar va daromadlar turlari va naturalarini
belgilab berishdan iborat .
Byudjet iqtisodiy tasnifi 7 ta raqamdan tashkil topgan.
Byudjetdan q uyidagi xarajatlar amalga oshiriladi:](/data/documents/cc816958-8c05-449f-81c7-dd68e2bee433/page_15.png)
![1. Fan, talim, madaniyat, sog’liqni saqlash, jismoniy tarbiya va sport
(respublika byudjetidan – respublika byudjetida turuvchi tashkilotlar mablag’
bilan ta’minlanadi; mahalliy byudjetlardan esa – Qoraqalpog’iston
Respublikasi byudjeti, viloyatlar va Toshkent shahar byudjetlarida turuvchi
tashkilotlar mablag’ bilan ta’minlanadi);
2. Ijtimoiy taminot (respublika byudjetidan – respublika byudjetida
turuvchi tashkilotlar mablag’ bilan ta’minlanadi; mahalliy byudjetlardan esa
– Qoraqalpog’iston Respublikasi byudjeti, viloyatlar va Toshkent shahar
byudjetlarida turuvchi tashkilotlar mablag’ bilan ta’minlanadi);
3. Aholini ijtimoiy himoya qilish (Qoraqalpog’iston Respublikasi
byudjeti, viloyatlar va Toshkent shahar byudjetlarida turuvchi tashkilotlar
mablag’ bilan ta’minlanadi);
4. Mudofa a , milliy xafsizlik va jamoat tartibini ta ’ minlash (respublika
byudjetidan mablag’ bilan ta’minlanadi);
5. Sudlar va prokuratura organlari faoliyatini ta ’ minlash. (respublika
byudjetidan mablag’ bilan ta’minlanadi);
6. Davlat zaxirasi va safarbarlik zaxirasini vujudga keltirish hamda
ularni saqlash (respublika byudjetidan mablag’ bilan ta’minlanadi);
7. Davlat markazlashtirilgan investisiyalarini amalga oshirish
(respublika byudjetidan mablag’ bilan ta’minlanadi);
8. Davlat hokimiyati va boshqaruv organlari, O’zbekiston
Respublikasining chet eldagi diplomatik vakolatxonalari faoliyatini
ta’minlash (respublika byudjetidan mablag’ bilan ta’minlanadi),
Qoraqalpog’iston Respublikasi davlat hokimiyati va boshqaruv organlari
hamda mahalliy davlat hokimiyati organlari faoliyatini ta’minlash esa
Qoraqalpog’iston Respublikasi byudjeti, viloyatlar va Toshkent shahar
byudjetlaridan mablag’ bilan ta’minlanadi);](/data/documents/cc816958-8c05-449f-81c7-dd68e2bee433/page_16.png)
![9. Iqtisodiyotning turli tarmoqlari tashkilotlarini saqlash xarajatlari
(respublika byudjetidan – respublika byudjetida turuvchi tashkilotlar mablag’
bilan ta’minlanadi; mahalliy byudjetlardan esa – Qoraqalpog’iston
Respublikasi byudjeti, viloyatlar va Toshkent shahar byudjetlarida turuvchi
tashkilotlar mablag’ bilan ta’minlanadi);
10. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlariga
muvofiq iqtisodiyot tarmoqlarini rivojlantirishning maqsadli davlat dasturlari
va taldablarini amalga oshirish (respublika byudjetidan mablag’ bilan
ta’minlanadi); qonun hujjatlariga muvofiq iqtisodiyot tarmoqlarini
rivojlantirishning tarmoq dasturlari va tadbirlarini amalga oshirish esa
Qoraqalpog’iston Respublikasi byudjeti, viloyatlar va Toshkent shahar
byudjetlaridan mablag’ bilan ta’minlanadi);
11. Yer tuzish, melorativ, tabiyatni muhofaza qilish va epizootsiyaga
qarshi kurash chora tadbirlarini amalga oshirish (respublika byudjetidan
mablag’ bilan ta’minlanadi);
12. Qishloq xo’jaligi zararkunandalariga qarshi kurash (respublika
byudjetidan mablag’ bilan ta’minlanadi);
13. Gidrometeorologiya, d o’ lga qarshi kurash chora – tadbirlari va
boshqalar (respublika byudjetidan mablag’ bilan ta’minlanadi);
Ijtimoiy-madaniy tadbirlarga qilinadigan xarajatlar davlatning ijtimoiy
funksiyalarini bajarish bilan bog’liqdir. Bu xarajatlar quyidagi asosiy
guruhlarga bo’linadi:
1) xalq ta’limi, mutaxassis kadrlari tayyorlash;
2) madaniyat, san’at va ommaviy axborot vositalari;
3) sog’liqni saqlash;
4) jismoniy tarbiya va sport;
5) ijtimoiy ta’minot.](/data/documents/cc816958-8c05-449f-81c7-dd68e2bee433/page_17.png)
![Ijtimoiy-madaniy tadbirlarga qilinadigan xarajatlar smeta tartibida
rejalashtirish tamoyillari asosida aniqlanadi. Bu xarajatlarni mablag’ bilan
ta’minlash aniq tadbirlar va xarajat turlari bo’yicha mablag’ bilan
ta’minlashtiriladi. Xarajatlar hajmi o’zaro bir-biri bilan bog’liq bo’lgan
noishlab chiqarish tarmoq sohalari tashkilotlarida ishlab-chiqiladigan
smetalar va moliya organlarida tuziladigan mablag’ bilan ta’minlash hisob-
kitoblari asosida aniqlanadi. Hamma hisob-kitoblar asosida tashkilotlarning
faoliyatini xarakterlaydigan qancha kontengentga (o’quvchilar, hisob
guruhlari, sinflar, koykalar, o’tkazilgan operatsiya va boshqalar miqdori)
xizmat qilish ko’rsatkichlari yotadi. Bunda yil davomida qancha vaqt faoliyat
ko’rsatishi ham hisobga olinadi. Bu ko’rsatkichlar hisob-kitob o’lchovlari
sifatida xizmat qiladi. Hisob-kitob o’lchovi qilinadigan pul xarajatlari byudjet
tashkilotining faoliyat ko’rsatishini va rivojlanishini ta’minlaydigan me’yor
bo’yicha belgilanadi.
Sog’liqni saqlash tizimini rivojlantirish va uni bosqichma – bosqich
qayta tashkil qilish, ko’p kanalli mablag’ bilan ta’minlashni joriy etish,
davolash tashkilotlariga mablag’lar amalga oshiriladigan xizmatlarning hajmi
va sifatiga ko’ra ajratishni ko’zda tutadi. Byudjet mablag’larining katta
so’mmasi internat uylarini saqlashga, tibbiy mehnat ekspertezalariga,
protezlashga va boshqa tadbirlarga yo’naltiriladi.
Davlat byudjeti xarajatlari tasdiqlangan byudjetdan mablag’ bilan
ta’minlash (mablag’ ajratish) doirasida quyidagi shakllarda amalga oshiriladi:
1) byudjet mablag’lari oluvchilarning joriy xarajatlari;
2) joriy byudjet transfertlari;
3) kapital xarajatlar: a) asosiy fondlar va vositalarini (ular bilan bog’liq
ishlar va xizmatlar ham ular jumlasiga kiradi) davlat ehtiyojlari uchun sotib
olish va takror ishlab chiqarish; b)chet elda davlat ehtiyojlari uchun yer va
boshqa mol-mulk sotib olishga; v)davlat ehtiyojlari uchun yerga bo’lgan](/data/documents/cc816958-8c05-449f-81c7-dd68e2bee433/page_18.png)
![huquqni va boshqa nomoddiy aktivlarni sotib olishga; g) davlat zaxiralarini
vujudga keltirishga;
4) kapital xarajatlarini qoplash uchun yuridik shaxslarga beriladigan
byudjet transfertlari;
5) rezide ntlik shaxslarga va chet davlatlarga beriladigan byudjet
ssudalari;
6) davlat maqsadli fondlariga beriladigan byudjet dotatsiyalari va
byudjet ssudalari (byudjet dotatsiyasi deganda o’z daromadlari va byudjetni
tartibga soluvchi boshqa mablag’lar yetishmagan taqdirda quyi byudjetning
xarajatlari bilan daromadlarni o’rtasidagi farqni qoplash uchun yuqori
byudjetdan quyi byudjetga qaytarmaslik sharti bilan ajratiladigan pul
mablag’lari tushuniladi. Byudjet ssudasi deganda yuqori byudjetdan quyi
byudjetga yoki respublika byudjetidan rezident yuridik shaxsga yoki chet
davlatga qaytarish sharti bilan ajratiladigan mablag’ tushuniladi);
Davlat byudjet xarajatlari
Byudjet
mablag’lari
oluvchilari-
ning joriy
xarajatlari Kapital
xarajatlar Kapital xarajatlarni
qoplash uchun
yuridik shaxslarga
beriladigan byudjet
transfertlari
shaklidaJoriy byudjet
transfertlari
Rezident yuridik
shaxslarga
va chet el
davlatlarga
beriladigan
byudjet
xarajatlari Davlat maqsadli
jamg’armalariga
beriladigan byudjet
dotatsiyalari va
byudjet ssudalari Davlat qarzini
qaytarish
va unga xizmat
ko’rsatish
bo’yicha to’lovlar va
boshqalar](/data/documents/cc816958-8c05-449f-81c7-dd68e2bee433/page_19.png)
![2-rasm. Davlat byudjeti xarajatlari tarkibi
7) davlat qarzini qaytarish va unga xizmat ko’rsatish bo’yicha to’lovlar
va qonun hujjatlarida taqiqlanmagan boshqa xarajatlar shakllarida.
Byudjetning joriy xarajatlari yuridik shaxslarga ularni saqlashga va
joriy ehtiyojlarini qoplashga byudjet mablag’larini berilishi bilan bog’liqdir.
Bu xarajatlarga davlat ehtiyojiga qilingan xarajatlar (iqtisodiyot va
infratuzilma, xalq xo’jaligining davlat tomonidan, fuqaroviy harbiy
xususiyatiga molik mahsulotlarni sotib olish, xizmatlarga haq to’lash, davlat
tashkilotlarining joriy xarajatlari), quyi davlat organlariga davlat va xususiy
korxonalarga joriy subsidiyalar, transport to’lovlari, davlat qarzi bo’yicha
foizlarni to’lash va boshqa xarajatlar kiradi. Bu xarajatlar asosan byudjetda
yoki joriy xarajatlar va daromadlarning byudjetda qayd qilingan xarajatlariga
to’g’ri keladi.
Byudjetning kapital xarajatlari asosiy kapitalga va zaxiralarni
ko’paytirishga qo’yish bilan bog’liq bo’lgan pul xarajatlaridan iboratdir.
Ularga xalq xo’jaligining turli tarmoqlariga byudjet hisobining qilingan
kapital quyilmalar kiradi. Davlat korxonalari va xususiy korxonalarga,
mahalliy davlat organlariga berilgan investisiya, subsidiyalari va uzoq
muddatli byudjet kreditlari, xarajatlarning mazkur guruhi byudjetda davlat
kapital xarajatlari va daromadlarida qayd qilinadi.
4. Byudjet taqchilligi va uni boshqarish
Iqtisodiyot rivojlanishining hozirgi bosqichida davlat byudjeti defitsiti
bilan pul massasining o’sishi o’rtasidagi o’zaro aloqadorlik masalalari jiddiy
ahamiyat kasb etmoqda. Halqaro byudjet amaliyotida davlat byudjetining uch](/data/documents/cc816958-8c05-449f-81c7-dd68e2bee433/page_20.png)
![asosiy holati, ya’ni defitsitli, profisitli, muvozatlashgan byudjetlar mavjud
ekanligi qayd etilgan.
Davlat byudjetini xarajatlarining daromadlardan oshishi byudjet
defitsitini tashkil qiladi.
Byudjet d a romadlarining xarajatlardan ortib ketishi byudjet profisiti
deyiladi.
Muvozanatlashtirilgan byudjet deganda, defitsit yoki profisit
so’mmasi byudjet harajalarining 1 foizidan oshmaydigan davlat byudjetiga
aytiladi.
Byudjet defitsiti dunyoning ko’plab malakatlarida davlat moliyasining
ajralmas qismiga aylanganligi uning yuzaga kelish sabablarini, muta’dil
darajasini, makroiqtisodiy tartibga solishning davlat tizimidagi o’rnini ilmiy
o’rganish zaruriyatini keltirib chiqaradi. Davlat byudjeti defitsitining yuzaga
kelishida ikki asosiy sabab quyidagilardan iborat:
– Davlatning iqtisodiyotga aralashuvi bilan bog’liq xarajatlari ;
– Davlatning noishlab chiqarish xarakteridagi xarajatlari hajmining
keskin oshib ketishi hisoblanadi.
Byudjet defitsiti yuzaga kelishini mamlakatdagi iqtisodiy inqiroz
holatlari bilan bog’lash maqsadga muvofiqdir. Buning sababi iqtisodiy
inqiroz paytida soliq tushumlari keskin kamayadi, hukumatning qimmatli
qog‘ozlarini sotish darajasi pasayadi va hokazo. Bu p i rovard natijada davlat
byudjet i daromadlarining rejalashtirilgan mi q dorda tushmasligiga sabab
b o’ ladi. Natijada byudjet defitsit i ning hajmi yanada oshadi va h ukumat uchun
bank tizimining kreditlaridan foydalanishidan k o’ ra q ulayroq va osonroq yo’ l
q olmaydi. Shuning uchun iqtisodiy in q iroz h olatlarining yuzaga kelishini
alo h ida saba b s ifatida e’tirof etish ma q sadga muvofi q dir. Shunisi xarakterliki,
rivojlangan mamlakatlar amali yo tida tarkibiy defitsit tushunchasi ham
qo’llaniladi. Tarkibiy defitsit deganda, a h olining t o’ li q bandligi sharoitida](/data/documents/cc816958-8c05-449f-81c7-dd68e2bee433/page_21.png)
![davlat byudjetining salbiy q oldi g’ i tushuniladi. Bunda byudjet defitsitining
mi q dori davlat tomonidan iqtisodi yo tni tartibga solishning joriy tadbirlari
bilan emas, balki s ikllik tebranishlar bilan belgilanadi. Iqtisodiy in q irozlar
paytida odatda ishsizlik k o’ payadi, bu esa tarkibiy defitsit mi q doriga bevosita
ta’sir q iladi. Demak , iqtisodiy in q irozlarni nafa q at rivojlana yo tgan
mamlakatlar amali yo ti uchun , balki rivojlangan mamlakatlar amali yo ti uchun
ham xos b o’ lgan omil sifatida q ayd etish mumkin.
Davlat byudjeti defitsitining ijtimoiy-iqtisodiy mohiyatini ochib
berishga xizmat qiladigan asosiy masalalardan biri byudjet defitsiti hajmini
aniqlash metodologiyasini tahlil qilish hisoblanadi.
Halqaro amaliyotda byudjet defitsitining hajmini aniqlashda ikkita
uslubiyatdan keng foydalanilmoqda:
Sof defitsit – o’z tarkibiga ko’ra byudjet investisiyalaridan tashqari
bo’lgan davlat byudjeti xarajatlaridan iborat.
Umumiy defitsit – nafaqat to’g’ri byudjet investisiyalari balki joriy
byudjet yilida qaytariladigan va hukumat tomonidan kafolatlangan, kredit
hisobidan amalga oshiriladigan investisiyalardan ham iboratdir.
Fikrimizcha , umumiy defitsit byudjet defitsitining real hajmini to’liqroq
ifoda etadi. Chunki bunda hukumat kafolatlangan kreditlaridan samarali
foydalanishni nazorat qilish imkoniga ega bo’ladi.
O’zbekiston Respublikasi hukumati uchun ikkinchi metadologiyaning
katta ahamiyatga ega ekanligiga asosiy sabab shundaki hozirgi kunga qadar
mamlakatimiz iqtisodiyotiga jalb qilingan kreditlarning 80 %dan ortiq qismi
respublika hukumatiningi kafolati asosida olingan kreditlardan iboratdir.
Demak ulardan foydalanishda nazoratni kuchaytirish davlat byudjet defitsiti
oshishining oldini oladi.
Mamlakatimiz iqtisodiyotini tarkibiy jihatdan qayta qurishning zarurligi
yirik investision xarajatlarni talab qildi. Xususiy sektorga mansub](/data/documents/cc816958-8c05-449f-81c7-dd68e2bee433/page_22.png)
![korxonalarning xorijiy investisiyalarni va investision kreditlarni jalb qilish
imkoniyati cheklangan sharoitda, davlat bosh islohotchi sifatida xorijiy
investisiyalar va kreditlarni jalb qilish muammosining chuqurlashuviga yo’l
quymaydi. Bu esa o’z navbatida mamlakatimiz hukumatining xorijiy
valyutadagi majburiyatlarining ko’payishiga olib keldi.
Demak, byudjet defitsitining iqtisodiyotni muvozanatlashtirishdagi roliga
baho berishda har bir mamlakatning moliya-byudjet siyosatidan kelib chiqish
lozim. Byudjet defitsitining o’sishi natijasida makroiqtisodiy
ko’rsatkichlarida qanday ijobiy o’zgarishlar yuz berganligini aniqlash lozim.
Masalan, davlat byudjet defitsitining yuqori darajada o’sishi davlat
investisiya xarajatlarining o’ sishi o q ibatida yuzaga keladi. Bunday sharoitda
byudjet defitsitining iqtisodi yo tga ta’sirini ba h olash uchun iqtisodiy o’ sish
suratidagi soliq tushumlaridagi o’ zgarishlarni va ishsizlik darajasini ba h olash
lozim, chunki investision xarajatlar ishlab chi q arish samaradorligini oshirish,
yangi ish o’ rinlarini yaratish imkonini beradi. Ayni va q tda investisiya
xarajatlarini samarasiz tarzda amalga oshirish byudjet defitsitining
iqtisodi yo tga nisbatan salbiy ta’sirini yuzaga keltiradi. Xususan, davlat
mabla g’ lari hisobiga moliyalashtirilgan investision loyi h alarning o’ zini
o q lamasligi q ilingan xarajatlarni t uli q kapitalga aylanishiga, h ukumat
t o’ lovlarining oshib ketishiga olib keladi. Buning o q ibatida byudjet defitsitini
q oplash muammosi yanada chu q urlashadi va k o’ pchilik h ollarda h ukumat
defitsitni q oplashning inflyatsion manbalaridan foydalanishga majbur b o’ ladi.
Bunda byudjet defitsitining oshishi hisobiga iqtisodiy o’ sishni
ra g’ batlantirishga erishilsa, u holda byudjet defitsiti faol shaklga ega b o’ ladi.
Taqchillikning kelib chiqish sabablari:
– iqtisodiyotni rivojlantirish maqsadida davlat byudjeti
hisobidan kapital qo’yilmalar hajmining oshib ketishi;](/data/documents/cc816958-8c05-449f-81c7-dd68e2bee433/page_23.png)
![– favqulodda holatlar – urushlar, davomiy ommaviy
tartibsizliklar, tabiiy ofatlar;
– YaIM o’sish sur’atlarining pasayib ketishi, ishlab
chiqarishning izdan chiqishi;
– byudjet daromadlari bazasining mustahkam emasligi;
– YaIM ning o’ sish sur’atlariga erishmasdan turib
markazlashgan uzoq muddatli investisiyalarni, ijtimoiy-madaniy
tadbirlarni moliyalashtirishni ng muttasil oshirib bori li sh i ;
– iqtisodiy inqirozlar va boshqalar .
Byudjet defitsitini bank resurslari hisobidan moliyalashtirishning eng
keng qo’llanilgan turi bu – davlat bankining kredit resurslari hisobidan
defitsitni moliyalashtirish bo’lib hisoblanadi. Jahon tajribasi shundan dalolat
bermoqdaki, aksariyat mamlakatlarda byudjet defitsitini bartaraf etishda pul
emissiyasi xizmatidan keng foydalanilgan. Bu esa o’z vaqtida byudjet
defitsitini emission kredit berish orqali tartiblashtirishga yo’l ochib berdi. Shu
tariqa byudjet defitsitini moliyalashtirish mexanizmi orqali muomalaga tovar-
moddiy qimmatliklar bilan ta’minlanmagan pullar chiqartirilishi uchun yo’l
ochib berildi.
Rivojlangan davlatlarda, xususan, AQSh, YeI davlatlarida byudjet
defitsiti bilan pul massasining o’sishi o’rtasida to’g’ridan-to’g’ri bog’liqlik
bo’lmasada, mazkur mamlakatlarning Markaziy banklari iqtisodiy va siyosiy
jihatdan mustaqil bo’lib, pul-kredit siyosatiga oid qarorlarni hukumatning
yo’riqnomalarisiz mustaqil tarzda qabul qilishi yuqoridagi bog’liqlikni
chetlab o’tmaydi. Byudjet siyosati ham o’z navbatida, pul-kredit siyosatidan
ajratilgan holda ishlab chiqiladi va pul massasining tovarlar bilan
qoplanishini nazarda tutadi.
Amaliyot natijalariga nazar tashlasak, byudjet defitsiti soliqlarning
qisqarishi yoki davlat xarajatlarining ko’payishi hisobidan bo’lishi mumkin,](/data/documents/cc816958-8c05-449f-81c7-dd68e2bee433/page_24.png)
![ammo bunday jarayonda doimo foiz stavkalarining o’sishi kuzatiladi.
Markaziy bank foiz stavkalarining keskin o’sib ketishiga yo’l qo’ymaslik
maqsadida, ochiq bozordan davlatning qimmatli qog‘ozlarini sotib olishi
orqali pul massasining o’sishiga imkoniyat yaratib bermoqda. Bu esa defitsit
va pul massasining o’sishi o’rtasidagi bog’liqlikni Markaziy bank orqali
yuzaga keltirish imkoniyatini yaratmoqda.
Mamlakatimiz iqtisodiy barqarorligini ta’minlash uchun
investisiyalarning byudjetdan moliyalashtirishi zarurligini hech kim inkor
etmaydi. Lekin ayni paytda bu byudjet defitsitini qisqarishiga olib
kelmasligini ham hisobga olish kerak. Binobarin, iqtisodiyotni erkinlashtirish
byudjet xarajatlarini investisiyalardagi ustuvorligining nodavlat moliyaviy
manbalarga qaratilishi muhimdir.
Shuni ham ta’kidlash joizki, investisiyalarning moliyaviy manbalari
sanoqlidir. Ular aholi jamg’armalari, byudjet mablag’lari, xo’jalik faoliyati
subyektlari mablag’lari va nihoyat pulga chaqilgan turli moddiy aktivlardan
iborat.
Byudjet daromadlari, xarajatlari va taqchillikni moliyalashtirish
tasnifidan kelib chiqqan holda quyidagi takliflarni bildirish mumkin:
– Inflyasiya sharoitida taqchillikni moliyalash manbalari asosan ichki qarz
mablag’lari va manbalari hisobiga amalga oshirilmoqda. Fikrimizcha, tashqi
qarz mablag’larini jalb etish milliy iqtisodiyotning yanada taraqqiy topishi
uchun muhim manba bo’lib xizmat qiladi. Mazkur jarayonni xorijiy
mamlakatlar va milliy modelning xususiyatlarini hisobga olgan hoda amalga
oshirish mumkin.
– Milliy iqtisodiyotning so’nggi yillardagi barqaror rivojlanishi, davlat
byudjetning ikki davomida profisit bilan ijro etilishi iqtisodiyotda investisiya
uchun zahira jamag’armalarining mavjudligidan dalolat beradi, bu esa davlat
xarajatlarini yanada oshirish, ustuvor ijtimoiy-iqtisodiy vazifalarni hal etishga](/data/documents/cc816958-8c05-449f-81c7-dd68e2bee433/page_25.png)
![yo’naltiriladigan mablag’lar hajmini oshirishga shart-sharoit yaratadi. Shu
ma’noda byudjet ijrosining yangi tizimi hisoblangan G’aznachilikni joylarda
qisqa muddatlarda joriy etishga sarf-xarajatlarni moliyalashtirishni oshirish
imkoniyati mavjud.
– Byudjet taqchilligini kamaytirish iqtisodiyotda mutanosiblikni
ta’minlashi muhim omili hisoblanadi. Buning uchun esa boshqaruv
xarajatlarini qisqartirish, dotatsiyalarning har xil turlarini va narxlarini
qoplash uchun mablag’ ajratilishini kamaytirish, markazlashtirilgan
kafolatlash tizimidan voz kechish, mahalliy byudjetlar mustaqilligi va o’z-
o’zini moliyalashtirishga erishish lozim.
Sekvestr – davlat xarajatlarini har oyda barcha xarajatlar moddalari
kesimida kamaytirib borish amaliyotidir .
Byudjetning himoyalangan xarajat moddalari : i sh haqi va unga
tenglashtirilgan to’lovlar, pen si yalar , moddiy yordam , stipendi ya , qishloq
xo’jaligi investisi yalar i va ko’mir sanoati .
5. Byudjet tizimi va qurilishi .
Davlat byudjeti davlat moliyasining markaziy bo’g’ini bo’lishi bilan bir
qatorda moliya tizimining asosini tashkil etadi. Davlat byudjetning iqtisodiy
tuzilishi va mazmuni bevosita davlatning funksiyasi va majburiyatlaridan
kelib chiqadi. Chunki davlat jamiyatni boshqarish uchun o’z oldiga bir nechta
vazifalarni qo’yadiki, u vazifalarni moliyaviy mablag’lar bilan ta’minlashda
byudjet mablag’lari xizmat qiladi.
Davlat byudjeti yaxlit hukumatga xizmat qilish bilan bir qatorda
moliyaviy resurslarni tarmoqlararo qayta taqsimlashda, hududlararo, mulk
shakllari kesimida qayta taqsimlashda ham bevosita ishtirok etadi. Masalan,
tarmoqlararo qayta taqsimlashda har qanday iqtisodiy tizimda ham ayrim
tarmoqlar uchraydiki, zamon ularning daromadlari o’z xarajatlarni qoplay
olmasada, lekin ular ishlab chiqarayotgan tovarlar, ko’rsatayotgan xizmatlar](/data/documents/cc816958-8c05-449f-81c7-dd68e2bee433/page_26.png)
![va bajarayotgan ishlar umumjahon ahamiyatiga molik bo’lgan tadbirlar bilan
bog’liqdir. Bunday tarmoqlar tarkibiga: energ e tika, tarnsport, sport va
boshqalar kirishi mumkin. Ushbu tarmoqlarga byudjet orqali yuqori rentabelli
tarmoqlarning moliyaviy resurslari olinib qaytadan taqsimlab beriladi.
O’zbekiston Respublikasi davlat byudjeti quyidagilarni o’z ichiga oladi:
1. Respublika byudjeti;
2. Qoraqalpog’iston Respublikasi byudjeti va mahalliy byudjetlar;
3. Davlatning maqsadli fondlarining byudjetlari.
Qoraqalpog’iston Respublikasi byudjeti o’zida Qoraqalpogiston
Respublikasining respublika byudjetni va respublikaga buysunuvchi shaharlar va
tumanlar byudjetlarini birlashtiradi.
Viloyatlar byudjeti – o’zida viloyat byudjeti va viloyatga kiruvchi
shaharlar va tumanlar byudjetlarini birlashtiradi.
Shahar byudjeti – agar u tumanlarga bo’lingan bo’lsa, uning tarkibiga
kiruvchi tumanlar byudjeti va shahar byudjetidan tashkil topadi.
Tumanlar byudjeti – tuman byudjeti va tumanga bo’ysunuvchi
shaharlar byudjetidan tashkil topadi.
Respublika byudjeti – umumdavlat xarakteriga ega tadbirlarni
moliyalashtirish uchun daromadlar hajmi, manbaini va ulardan tushadigan
tushumni ko’zda tutuvchi, shuningdek ma’lum vaqt oralig’ida aniq xarajatlar
yo’nalishi va hajmini ko’zda tutuvchi pul fondlaridir (shakllantirish va harajat
qilish rejasi Oliy Majlis tomonidan tasdiqlanadi).
Mahalliy byudjet – daromadlar hajmi, manbaini va ulardan tushadigan
tushumni ko’zda tutuvchi, shuningdek ma’lum vaqt oralig’ida aniq xarajatlar
yo’nalishi va hajmini ko’zda tutuvchi respublika hududlarida tuziladigan pul
fondlaridir .
Davlatning maqsadli fondlari – davlat byudjeti tarkibiga konsolidatsiya
tushuvchi har biri uchun qonunchilik yo’li bilan daromad manbasi va bu](/data/documents/cc816958-8c05-449f-81c7-dd68e2bee433/page_27.png)
![daromaddan kelib tushish sharti, normasi, shuningdek bu mablaglarni qaysi
maqsadlarga ishlatish belgilangan fondlardir.
Byudjet tizimini boshqarish Oliy Majlis, Vazirlar Mahkamasi, O’zbekiston
Respublikasining Moliya vazirligi tomonidan amalga oshiriladi. O’zbekiston
Respublikasining Moliya Vazirligi yagona moliyaviy siyosatni amalga oshiradi,
davlat byudjeti resurslarini davlat byudjeti asosida rejalashtiradi va boshqa
moliya muassasalarni uslubiy jihatdan boshqaradi.
Byudjet tizimini boshqarish moliya organlari va bank institutlari orqali
O’zbekiston Respublikasining byudjet tizimi prinsiplaridan kelib chiqqan holda
amalga oshiriladi.
O’zbekiston Respublikasi byudjet tizimini tashkil etishning asosiy
prinsiplari quyidagilardan tashkil topgan:
– normativ-qonuniy asosni unifikatsiyalash;
– pul tizimini qurilishni, byudjet tasnifi tizimini, byudjet hisoblash
hujjatlarini, byudjet jarayonining birligi;
– byudjet qurilishining O’zbekiston Respublikasi ma’muriy- hududiy
bo’linishi bilan mosligi;
– davlat byudjetini tashkil etuvchi byudjetlarning o’zaro aloqadorligi;
– davlat byudjeti taqchilligini mumkin bo’lgan darajasini hisobga olgan
holdagi davlat daromad va xarajatlarining tengligi;
– davlat daromad va xarajatlarining aniq manbalar va yo’nalishlar bo’yicha
rejalashtirilishi;
– davlat byudjeti to’g’risidagi qonun bilan belgilangan assignovaniya
chegarasida davlat byudjeti xarajatlarini amalga oshirilishi;
– kapital va joriy xarajatlarni chegaralanishi;
– byudjetlarning mustaqilligi;
– hisobotlarni to’g’riligi;
– byudjet bajarilishini sifatini nazorati.](/data/documents/cc816958-8c05-449f-81c7-dd68e2bee433/page_28.png)
![O’zbekiston Respublikasida barcha darajadagi byudjetlarni
shakllanishi, ko’rib chiqilishi, tasdiqlanishi va bajarilishining hisobi
milliy valyutada amalga oshiriladi.
Davlat maqsadli fondlari respublika byudjeti va mahalliy byudjeti bilan
birgalikda konsolidatsiyalashgan byudjet tushunchasini beradi.
Qoraqalpog’iston Respublikasi byudjeti va mahalliy byudjetlar q uyidagilar
h isobidan shakllantiriladi:
– Mahalliy soliqlar, majburiy to’lovlar va boshqa soliqsiz to’lovlarni
qonunlar asosida Qoraqalpog’iston Respublikasi byudjeti va mahalliy
byudjetlarga ajratish orqali;
– Davlat byudjeti qonuni asosida umumdavlat soliqlari va boshqa
tushimlarni Qoraqalpog’iston Respublikasi byudjeti va mahalliy byudjetlarga
yo’naltirish orqali;
– Davlat aktivlarini foydalanishga berishdan keladigan daromadlarning bir
qismi;
– Tasdiqlangan normalar asosida vorislik, sovg’a asosida davlat ixtiyoriga
o’ tgan pul mablag’larining bir q ismi;
– Yuqori byudjetdan byudjet dotatsiya va subvensiyalari hisobiga;
– Boshqa manbalardan qaytarib berilmaslik sharti bilan olingan pul
tushumlari;
– H arakatdagi q onunchilikka zid kelmaydigan boshqa daromadlardan.
Bundan tashqari Qoraqalpog’iston Respublikasi byudjeti va mahalliy
byudjetlarga yuqori turuvchi byudjetdan byudjet ssudasi shaklida mablaglar kelib
tushishi mumkin.
6. Byudjet jarayoni](/data/documents/cc816958-8c05-449f-81c7-dd68e2bee433/page_29.png)
![Byudjet jarayoni – hukumat (moliyaviy) organlarining faoliyati: byudjetni
tuzish, ko’rib chiqish, nazorat qilish, qonun bilan tartibga solishlar dir.
Byudjetni tuzish va amalda bajarish ijro etuvchi hokimiyat tomonidan, uni
tasdiqlash esa qonun chiqaruvchi organ tomonidan bajariladi.
1. Davlat byudjeti loyihasini tayyorlash. Shaharlar va tumanlar hokimiyatlari
(uning tarkibiga kiruvchilar) keyingi moliya yili uchun ko’rsatilgan hududlar
bo’yicha Qoraqalpog’iston Respublikasi Vazirlar Kengashi, Viloyatlar
hokimiyati va Toshkent shahri hokimiyati qarorlari bilan aniqlangan byudjet
loyihalarini kelishilgan muddatlarda (ammo yigirma beshinchi iyundan
kechikmasdan) yuqori turuvchi moliya organlariga taqdim etadi. Q oraqalpog’iston
Respublikasining vazirliklari va boshqarmalari, Toshkent shahri va viloyatlar
hokimiyatlarining bo’lim va boshqarmalari, shuningdek, Qoraqalpog’iston
Respublikasining Respublika byudjetidan, Toshkent shahri va viloyatlar
hokimiyatlarining byudjetidan mablag’ oluvchilar Qoraqalpog’iston
Respublikasining Moliya Vazirligiga, Toshkent shahri va viloyatlar hokimiyatlari
moliya bo’limlariga kelgusi moliya yili uchun Qoraqalpog’iston Respublikasi
Vazirlar Kengisi, viloyatlar hokimiyati va Toshkent shahri hokimiyati qarorlari
bilan aniqlangan muddatlarda (ammo birinchi iyundan kechikmasdan)
o’zlarining arizalarini topshiradilar. Shundan so’ng, Qoraqalpog’iston
Respublikasi Vazirlar Kengisi, viloyatlar hokimiyati va Toshkent shahri
hokimiyati o’z hududlari bo’yicha byudjet loyihalarini O’zbekiston Respublikasi
Moliya Vazirligiga O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan
belgilangan muddatlarda (ammo birinchi iyuldan kechikmasdan) taqdim etadilar.
Vazirliklar va respublika byudjetidan moliyalashtiriladigan byudjet mablag’ini
oluvchilar xuddi yuqoridagi ko’rinishda o’z arizalarini taqdim etadilar. Moliya
vazirligi kerakli ma’lumotlarni va hujjatlarni talab qiladi va kelgusi moliya yili
uchun joriy yilning birinchi oktyabrigacha davlat byudjetining loyihasini tuzadi.](/data/documents/cc816958-8c05-449f-81c7-dd68e2bee433/page_30.png)
![2. Davlat byudjeti loyihasini O’zbekiston Respublikasi Oliy
Majlisiga taqdim etilishi. O’zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi vakolatli
vazirliklar bilan birgalikda birinchi oktyabrgacha O’zbekiston Respublikasi
Vazirlar Mahkamasiga byudjet loyihasini taqdim etadi. Byudjet loyihasida:
1.Davlat byudjeti loyihasi tuzilgan o’rta muddatli asosiy makroiqtisodiy
ko’rsatkichlar;
2. O’zbekiston Respublikasi hukumatining byudjet siyosatining asosiy
yo’nalishlari;
3. O’tgan yilgi va joriy yilning birinchi yarim yilida byudjetning
bajarilishi bo’yicha hisobot;
4. Harakatdagi tasnif tizimiga ko’ra keyingi yil uchun daromad va
xarajatlar prognozi;
5. Makaroiqtisodiy tahlil natijalariga asoslangan keyingi moliya yili
uchun tuzilgan byudjet daromadlari va xarajatlari prognoziga sharhlar;
6. Harakatdagi va tasdiq uchun taqdim etilayotgan byudjet dasturining
ro’yxati;
7. Joriy investesiyalar uchun kapital qo’yilmalarning prognozi;
8. Davlatning tashqi va ichki qarzlarining holati va bular bo’yicha o’tgan
moliya yilidagi mablag’lar harakati;
9. Davlat korxonalarining o’tgan va o’tayotgan moliya yilidagi
moliyaviy holati, kelgusi moliya yili uchun asosiy moliya ko’rsatkichlarining
prognozi;
10. Kelgusi yil uchun davlat byudjeti haqidagi qonunning loyihasi.
Kelgusi yil uchun davlat byudjeti haqidagi qonunning loyihasida:
1. Tavsiya etilayotgan assignovaniyani moliyalashtirish uchun zarur
bo’ladigan, harakatdagi qonunchilikka to’g’ri keladigan daromadlar manbai,
turi va hajmi ko’rsatiladi;](/data/documents/cc816958-8c05-449f-81c7-dd68e2bee433/page_31.png)
![2. O’zbekiston Respublikasining ayrim qonunlarida ko’zda tutilgan,
kelgusi moliya yilida byudjet mablag’larini oluvchilarga mablag’ ajratishni
ko’zda tutuvchi assignovaniya;
3. Daromad va xarajatlar harakatdagi byudjet tasnifi tizimida ko’zda
tutilgan holda kapital va joriy xarajatlarga bo’lingan holda aks ettiriladi;
4. Umumdavlat solig’laridan Qoraqalpog’iston Respublikasining
Respublika byudjetiga, Toshkent shahri va viloyatlar hokimiyatlarining
byudjetiga ajratiladigan ajratmalar me’yori, shuningdek, daromadlar hajmi,
dotatsiya va subvensiyalar bilan birgalikda, va ko’rsatilgan byudjetlarning
xarajatlari;
5. Davlat byudjeti tarkibiga kiruvchi byudjetlarning aylanma kassa(naqd)
hajmi aniqlanadi;
6. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining, Qoraqalpogiston
Respublikasining Respublika byudjeti fondining, Toshkent shahri va
viloyatlar hokimiyatlarining ko’zda tutilmagan xarajatlarni qoplash uchun
tuziladigan rezerv fondining hajmi ko’rsatiladi;
7. Davlat byudjeti taqchilligining yo’l qo’yish mumkin bo’lgan hajmi va
uni moliyalashtirish manbalari ko’rsatiladi;
8. Davlat tomonidan beriladigan kreditlarning, davlatning tashqi va ichki
qarzlarining chegarasi ko’rsatiladi.
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Raisi yoki uning
topshirig’iga ko’ra, O’zbekiston Respublikasi Bosh Vaziri keyingi moliya
yili uchun tuziladigan davlat byudjeti loyihasini tayyorlash jarayonini
koordinasiya va nazoratini amalga oshiradi. Shundan so’ng, O’zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasi yoki uning topshirig’iga ko’ra Moliya
Vazirligi birinchi noyabrdan kechikmasdan O’zbekiston Respublikasi Oliy
Majlisiga keyingi moliya yili uchun byudjet loyihasini taqdim etadi.](/data/documents/cc816958-8c05-449f-81c7-dd68e2bee433/page_32.png)
![3. O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi tomonidan davlat byudjet
loyihasini ko’rib chiqish. O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi davlat
byudjeti loyihasiga ilova qilingan byudjet taqchilligini hisobga olgan holda
davlat byudjeti loyihasining daromadlar va xarajatlarining har qanday
moddasini qaytadan ko’rib chiqadi.
O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi tomonidan xarajatlar
moddasining oshirilishi boshqa xarajat moddalarining mos ravishda
qisqarishini ko’zda tutishi yoki daromadlarining ortishiga asoslangan bo’lishi
kerak. Xuddi shunday daromad moddalarining qisqarishi boshqa daromad
moddalarining ortishini yoki ma’lum xarajatlarning qisqarishini ko’zda
tutishi lozim.
O’zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi davlat byudjeti qonuni
tasdiqlangandan so’ng uch kunlik muddat ichida Qoraqalpog’iston
Respublikasining Vazirlar Kengashiga, Toshkent shahri va viloyatlar
hokimiyatlariga ularning daromad va xarajatlari, shuningdek ularga
respublika byudjeti tomonidan ajratiladigan byudjet dotatsiya va
subvensiyalarining hajmi to’g’risida ma’lumotni beradi. Shundan so’ng,
Qoraqalpog’iston Respublikasining Jo’ng’ori Kengesi va Toshkent shahri,
viloyatlar halq deputatlari kengashi ikki xaftalik muddatda O’zbekiston
Respublikasi davlat byudjeti doirasida o’z byudjetlarni tasdiqlaydi.
Qoraqalpog’iston Respublikasining Jo’ng’ori Kengesi va Toshkent shahri,
viloyatlar xalq deputatlari uch kunlik muddat ichida shahar va tumanlar
hokimiyatlar ular byudjetining daromad va xarajatlari shuningdek yuqori
turuvchi byudjetdan ularga ajratiladigan dotatsiya va subvensiyalar hajmi
to’g’risidagi ma’lumotni yetkazadi.
4. Tasdiqlangan daromad va xarajatlarning hajmi bo’yicha
ma’lumot berish. Davlat byudjeti haqidagi qonun qabul qilingandan keyin,
O’zbekiston Respublikasi Moliya Vazirligi bir xaftalik muddat ichida](/data/documents/cc816958-8c05-449f-81c7-dd68e2bee433/page_33.png)
![O’zbekiston Respublikasi Soliq qo’mitasi va Bojxona qo'mitasini
tasdiqlangan daromadlar hajmi bo’yicha ma’lumotni beradi. 10 kunlik
muddat ichida Moliya vazirligi Respublika byudjetidan moliyalashtiriladigan
tashkilotlarni belgilangan daromad va xarajatlar hajmi bo’yicha ma’lumotni
beradi. Mahalliy darajadagi korxona va tashkilotlarga byudjet daromad va
xarajatlari to’g’risidagi ma’lumotni berish xuddi shu tarzda bir xaftalik
muddat ichida amalga oshiriladi.
5. Byudjetni ijro etish. Davlat byudjetni bajarilishi va uni bajarish
ustidan nazorat:
1. Barcha turdagi byudjet daromadlari mazkur qonunda ko’zda tutililgan
muddatlarda va tartibda shuningdek soliq va bojxona Kodekslari,
O’zbekiston Respublikasining boshqa qonunchilik aktlarda ko’zda tutilgan
tarzda shakillanadi.
2. Byudjetga daromadlarni o’z vaqtida kelib tushishi uchun soliq va
bojxona organlari mas’uldirlar.
3. Soliq va boshqa majburiy to’lovlarni byudjetga o’tkazish muddati
qonunlar bilan belgilanadi. Yuridik shaxslardan to’lanmagan soliqni so’zsiz
undirib olish soliq organlari zimmasiga yuklatiladi.
4. Joriy yilning 31 dekabrigacha byudjetga o’tkazilmagan daromadlar
keyingi yilda o’tkaziladi.](/data/documents/cc816958-8c05-449f-81c7-dd68e2bee433/page_34.png)
![Adabiyotlar :
1. Va h obo v A. va bosh q alar. Budjet - soli q siyosati yaxlitligi. O‘q uv
qo‘ llanma. - T.: I q tisod va moliya. 2005.285 b.
2. Va h ob o v A. va bosh q alar . Moliyaviy va bosh q aruv ta h lili. Darslik. T.:
Shar q 2005. 220 b.
3. Mali k ov T., Xaydarov N. Davlat budjeti . O‘q uv qo‘ llanma, T . :
"IQT1SOD-MOLIYA", 2007, 84 b.
4. M alikov T., Xaydarov N. Budjet daromadlari va xarajatlari . O‘q uv
qo‘ lla n ma, T . : "IQTISOD-MOLIYA", 2007 , 245 b.
5. M aliko v T., Xaydarov N. Budjet: tizimi, tuzulmasi, jarayoni . O‘q uv
qo‘ llanma, T .: "IQTISOD-MOLIYA", 2008, 84 b.
6. Yo‘l dosh e v Z ., Malikov T. Uy x o‘ jaligi moliyasi. O‘q uv qo‘ llanma, T .:
"IQTISOD-MOLIYA", 2008, 105 b.
7. Неshитой А.С. Финансы. Уchебник.-М.:”Даshков и К”, 2007. 512 с.
8. Романовский В.М. Уchебник.-М.:”Юрайт”, 2008. 462 с.](/data/documents/cc816958-8c05-449f-81c7-dd68e2bee433/page_35.png)
DAVLAT BYUDJET I Reja: 1. Davlat byudjetining mohiyati va ahamiyati. 2. Davlat byudjetining daromadlari tarkibi. 3. Davlat byudjetining xarajatlari. 4. Byudjet taqchilligi va uni boshqarish. 5. Byudjet tizimi va qurilishi. 6. Byudjet jarayoni.
1. Davlat byudjetining mohiyati va ahamiyati Davlat va korxonalar o’rtasidagi moliyaviy munosabatlar ham mavjud bo’lib, ular byudjet munosabatlari deb ataladi. Ushbu munosabatlar obyektiv xususiyatga ega bo’lib, davlatning milliy daromadning bir qismiga egalik qilishi zarurligini, ushbu mablag’larning kelgusida ijtimoiy tadbirlar, takror ishlab chiqarishni kengaytirish, davlatni boshqarish va davlat hamda milliy xavfsizlikni ta’minlashga yo’naltiradi. Byudjetning hajmi har bir mamlakatning milliy daromadiga, uning oldiga qo’yilgan ijtimoiy maqsad va vazifalarga bog’liq bo’ladi. Davlat byudjeti – bu davlat vazifalarini, mamlakat yoki tegishli ma’muriy – hududiy birlik iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishini ta’minlash maqsadida pul mablag’larini shakllantirish va ulardan foydalanishning asosiy moliyaviy rejasidir. Sodda qilib aytganda, u davlatning bir moliya (byudjet) yiliga mo’ljallangan xarajatlari va ularni qoplash manbalari ko’rsatilgan daromadlar smetasidir. Davlat byudjeti moliya tizimining asosiy bo’g’ini hisoblanib, u davlatning asosiy daromadlari va xarajatlarini birlashtiradi va o’zida soliq, davlat krediti va davlat xarajatlari yaxlitligini o’zida mujassamlashtiradi. Davlat byudjeti asosini davlat boshqaruv apparati, qurolli kuchlar, sog’liqni saqlash, ta’lim, ijtimoiy sohalar xarajatlarini moliyalashtirishga mo’ljallangan hukumatning markazlashgan pul mablag’lari jamg’armasi tashkil qiladi. Mamlakat hududida amalda bo’lgan va ijtimoiy munosabatlar va huquqiy me’yorlarga asoslangan barcha turdagi byudjetlar to’plamiga byudjet tizimi deyiladi. Byudjet tizimining tashkil etilishi va tuzilishi tamoyillariga (yaxlitligi, to’laliligi, haqqoniyligi, oshkoraligi, mustaqilligi)ga byudjet tuzilmasi deb aytiladi.
Davlat mahalliy byudjetlarni tuzish, ko’rib chiqish, tasdiqlash va ijro etish bo’yicha davlat, mahalliy hokimiyat organlarining qonunchilik tomonidan belgilab qo’yilgan faoliyatiga byudjet jarayoni deb aytiladi. O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasining 122-moddasiga muvofiq, “O’zbekiston Davlat byudjeti o’z ichiga respublika byudjeti, Qoraqalpog’iston Respublikasi byudjeti va mahalliy byudjetlarni o’z ichiga oladi”. Davlat byudjetining asosiy funksiyalari quyidagilar: YaIM va MD ni qayta taqsimlash; iqtisodni davlat tomonidan (boshqarish) tartibga solish va rag’batlantirish; ijtimoiy siyosatni moliyalashtirish; markazlashtirilgan pul mablag’lari fondini shakllantirish va uni ishlatilishini nazorat qilish. O ’ zbekiston Respublikasida byudjet siyosatining asosiy vazifalari ga quyidagilar kiradi: iqtisodiyotni inqirozlardan holi etish; moliyaviy barqarorlikni ta’minlash; investision jarayonlarni rag’batlantirish va iqtisodiyotda jamg’arish ulushini oshirish; byudjetning moddiy soha tarmoqlari korxonalariga ajratilayotgan dotatsiya shaklidagi unumsiz xarajatlarini kamaytirish; soliq to’lash va soliq tizimini takomillashtirish va nazorat qilish orqali byudjetning daromad bazasini mustahkamlash; davlat xarajatlarining samarali va maqsadli ishlatilishi ustidan faol moliyaviy nazorat o’rnatuvchi tizimni yaratish; davlat qarzi hajmi ustidan nazoratni kuchaytirish.
Iqtisodiy o’sishni va moliyaviy barqarorlikni ta’minlash davlat byudjeti siyosati oldida turgan va iqtisodiy islohotlar jarayonida o’ziga xos bo’lgan vazifalardandir. Bugungi kunda davlat byudjeti YaIMni qayta taqsimlashda muhim ahamiyatga ega. Rivojlangan mamlakatlarda davlat odatda, YaIMning 20 dan 50 foizigacha qismini soliqlar va boshqa davlat daromadlari va to’lovlari shaklida davlat byudjetiga safarbar etib davlat xarajatlari orqali iqtisodiyotni va investisiyalarni tartibga soladi va rag’batlantiradi, ishlab chiqarish unumdorligini oshirishga yo’naltiradi. O’zbekiston Respublikasi byudjet qurilmasi ham byudjet tizimining yagonaligi, to’laligi, haqqoniyligi, oshkoraliligi va unga kiruvchi ma’muriy- hududiy byudjetlarning mustaqilligi tamoyillariga asoslanadi. Mamlakat byudjet tizimiga uning mustaqil bo’laklari sifatida Respublika va Qoraqalpog’iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahri mahalliy byudjetlari kiradi. O’zbekiston Respublikasi jamlangan byudjetiga Davlat maqsadli jamg’armalari ham kiritiladi. Mamlakatimizda 5 ta davlat jamg’armalari mavjud bo’lib ularga: Moliya vazirligi hududidagi Respublika yo’l jamg’armasi; Pensiya jarg’armasi; Ish bilan ta’minlashga ko’maklashish davlat jarg’armasi; Davlat mulk qo’mitasining maxsus hisob varaqasi; Maktab ta’limi jamg’armalari kiradi. Maqsadli davlat jamg’armalarini tuzish orqali hukumat byudjetga kiritilmagan xarajatlarni moliyalashtirish mablag’larini mazkur nobyudjet jarg’armalarida shakllantiradi. Byudjet xarajatlari O’zbekiston Respublikasi va uning tegishli ma’muriy-hududiy birliklarini ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish dasturlari bilan
belgilanib navbatdagi moliya (byudjet) yilida qonunchilikda belgilangan yo’nalish va hajmlarda amalga oshiriladi. Barcha ma’muriy-hududiy birliklar byudjetlarining muvozanatlashganligi mamlakat byudjet-moliya siyosatining zarur shartlaridan biri hisoblanadi. Mamlakat byudjeti taqchililigining chegaraviy miqdorlari navbatdagi moliya (byudjet) yilida qonun tomonidan belgilanadi. Respublika byudjeti Oliy Majlis tomonidan tasdiqlansa, mahalliy bdyujetlarni mahalliy hokimiyat Kengashlari tasdiqlaydilar. Tasdiqlangan va qonun kuchiga kirgan Davlat byudjeti hukumat tomonidan belgilangan muddatlarda va miqdorlarda amalga oshirilishi shart hisoblanadi . 2. Davlat byudjetining daromadlari tarkibi Byudjet daromadlari – davlatning markazlashgan moliyaviy resurslarining bir qismi bo’lib, uning faoliyati va funksiyalarini to’laqonli amalga oshirishi uchun zarurdir . Unitar davlatlarda byudjet daromadlari markazlashgan va mahalliy daromadlarga (O’zbekiston Respublikasi), federa l davlatlarda esa federal va mahalliy daromadlarga bo’linadi (RF). Davlat byudjetining asosiy manbai soliq daromadlari (SD), agarda uning tanqisligi kuzatilsa milliy boylik (MB) hisoblanadi. Davlat byudjetining daromadlari mamlakat yalpi ichki (milliy) mahsulotini taqsimlash va qayta taqsimlash umumiy jarayonining elementlaridan biri bo’lib, ular oraliq (tranzit) xarakterga ega. Ular yuridik va jismoniy shaxslarga tegishli bo’lgan daromadlar va jamg’armalarning bir qismini byudjetga o’tkazilishi natijasida vujudga keladi. Byudjet daromadlarining moddiy-buyumlashgan mazmunini davlatning ixtiyoriga borib tushgan pul mablag’lari tashkil etadi. Bu moliyaviy (byudjet)