logo

Olmosh uslubiyati.

Загружено в:

08.08.2023

Скачано:

0

Размер:

164.0908203125 KB
Olmosh uslubiyati.
Reja:
                1. Olmoshlarning   umumlashtiruvchilik   va   o‘rin   almashtiruvchilik
imkoniyatlari.   Olmoshlarda   tanlanish   imkoniyatining   mavjudligi.   Ularning   biri
o‘rnida   ikkinchisining   qo‘llanishi   mumkinligi,   bu   esa   uslubiy   rang-baranglikning
dalili ekanligi.
2.Olmoshlarni qo‘llashda vazifaviy chegaralanishlar.
3.Ko‘rsatish   olmoshlari.   Ulardagi   ta’kidlash,   ajratish   ottenkalari,   masofa
chegarasi,   nutq   momenti,   umumiylik.   Ularning   ayrimlari   o‘rtasidagi   yaqinlik,
vazifaviy chegaralanishi.
4.So‘roq  olmoshlari,  ularning  shaxs,  predmet,  voqea-hodisaga   ko‘ra  hamda
vazifaviy chegaralanishi, tarixiy va qisqargan shakllari.
5.O‘zlik olmoshi, uning kishilik olmoshlariga munosabati.
6.Belgilash   olmoshi,   ularning   ajratish,   jamlash   va   umumlashtirish
xususiyatlari, o‘zaro sinonimiyasi, vazifaviy chegaralanishi.
7.Gumon olmoshidagi taxmin, gumon ma’nolari. Ularning  bir    so‘zi bilan 
almashinish holatlari. Olmoshlarning gapda ot, sifat, son o‘rnida kelishi, uning ekvivalenti sifatida
qo‘llanilishi bu so‘z turkumi guruhidagi birliklarning grammatik jihatidir. Ularning
nutqda   bog‘lovchilik   vazifasini   bajarishi   ham   ana   shu   grammatik   vazifalar
doirasida   qaraladi.   Olmoshlarning   bu   sifati   tilshunoslikda   uni   deyksis   belgilar
sifatida qarashni taqozo etgan. «Deyksis belgilar – voqea, belgi, narsalarni bevosita
ifodalamaydi,   balki   ularga   ishora,   havola   qiladi,   shunga   ko‘ra   ularni   mazmunan
kuchsiz,   bo‘sh   so‘zlar   sifatida   qarash   mumkin»,   deb   yozadi   N.Mahmudov. 1
O.S.Axmanova   ham   «deyksis   ko‘rsatish   funksiyasini   bajaruvchi   olmoshlar   uchun
xarakterli» ekanligini qayd etgan. 2
 
Bu turkumdagi birliklarga stilistik resurs sifatida qaralganda butunlay boshqa bir
manzara hosil bo‘ladi va bu manzara ana shu  resuraslarning g‘oyatda ko‘p 
ekanligidan dalolat beradi.
Ot,   sifat,   son   kabi   turkumlarga   oid   birliklarning   olmoshlar   bilan
almashtirilishini   olib   qaraylik.   Nima   uchun   ular   tildagi   boshqa   birliklar   bilan
almashtiriladi?  Bunda   qanday  maqsadlar   ko‘zda   tutiladi?   Savolning  qo‘yilishidan
shu   narsa   seziladiki,   bu   o‘zro   almashtirishlar   zamirida   qandaydir   ifoda   maqsadi
yotadi.   Bu   maqsad   esa   faqat   olmoshlar   qo‘llanilayotgan   matnlar   orqali   ma’lum
bo‘lishi   mumkin.   Men   –   Erkin   Zubaydullaev,   Alisher   Bozorov   va   Samandar
SHukurovlar keldik    deyilganda fikr mantiqiy jihatdan g‘oyatda aniq ifoda etilgan.
Agar   gapning   uyushib   kelgan   egasi   olmosh   bilan   almashtirilib   Bizlar   keldik
deyilsa,   gap   grammatik   jihatdan   zarar   ko‘rmaydi,   ya’ni   har   ikki   holatda   ham
predikativlikni   yuzaga   keltiruvchi   asosiy   bo‘laklar   mavjud.   Ammo   masalaga
sinchiklab   qaralganda   bu   gaplar   o‘rtasidagi   tenglik   faqat   grammatik,   ya’ni   shakl
tomondan ekanligi, faqtgina temaning mavjudligi ma’lum bo‘ladi. Mazmunan esa
bu   gaplardagi   ega   qismi   birining   o‘rnini   ikkinchisi   bosa   olmaydi.   Bizlar   keldik
gapidagi   bizlar    so‘zining ma’nosini anglamoq uchun tinglovchi kim kelishligidan
avvaldan xabardor bo‘lishi kerak. Hatto  shunday bo‘lganda ham aynan yuqoridagi
gapda  nomlari   keltirilgan  kishilarmi,  ularning bir  qismimi   yoki  qaysi  biri  kelmay
1
  Маҳмудов Н.  Эргаш гапларнинг табиати ва таснифи масаласи // Ўзбек тили ва адабиёти, 
1991, 3-сон, 18-б.
2
  Ахманова О.С.  Словарь лингвистических терминов. – М.,1969, с.126. qolganmi,   yana   kimlardir   qo‘shilganmi   ekanligi   aniq   bo‘lmasdan   qolaveradi.
Demak, bu o‘rinda  bizlar  ning  Erkin Zubaydullaev, Alisher Bozorov va Samandar
Shukurovlar     o‘rnini   bosishi   yuzakidir.   Bizlar     so‘zini   ishlatish   boshqa   tarafdan
qulaydir. Masalan, birinchidan, fikr qisqa va lo‘nda ifodalanmoqda, ikkinchidan, u
umumlashtiruvchilik xususiyatini yuzaga chiqarmoqda. Bu esa tilimizning amalda
bo‘lish qonuniyatlariga mos keladi. Gapda  bizlar  ning  Erkin Zubaydullaev, Alisher
Bozorov   va   Samandar   SHukurovlar   o‘rini   almashtirishi,   ya’ni   uning   ekvivalenti
bo‘lishi   mutlaqo   grammatik   hodisa.   Ammo   umumlashtiruvchilik   va   fikrni   qisqa
tarzda  ifoda etishi  esa   sizlar     birligi  zimmasiga  yuklatilgan qo‘shimcha  vazifadir.
SHuning uchun ham u gapda stilistik vazifa ado etmoqda deb ayta olamiz.
SHunday   qilib,   olmoshlarning   gapda   ot,   sifat,   songa   teng   keladigan
grammtik   vazifani   bajarishidan   tashqari,   yana   ko‘plab   stilistik   ottkenlarni   yuzaga
keltirishi   bu   turkumdagi   birliklar   semantik   ma’nolarining   va   qo‘llanish
ko‘lamining   kengayib   borishiga   asos   bo‘ladi.   Olmoshlarning   stilistik   resurslari
axtarilganda masalaning ana shu jihatlarini hamisha diqqat markazida ushlab turish
lozim bo‘ladi.
Ammo   biz   keldik     tipidagi   gaplarda   olmoshlar   anglatayotgan   qo‘shimcha
ma’nolar   tinglovchi   tomonidan   hamma   vaqt   ham   payqalib,   to‘g‘ri
baholanavermaydi.   CHunki   nutqimizda   olmoshlarning   nihoyatda   ko‘p
qo‘llanilishi,   ularning   muayyan   ko‘rinishlarda   turg‘unlashishiga   va   an’anaviy   tus
olishiga   olib   kelganki,   ular   har   qanday   tinglovchi   tomonidan   ham
payqalavermaydi.
Olmoshlarga   tilimizdagi   stilistik   resurs   sifatida  baho   berish   uchun  ularning
funksional   uslublararo   qo‘llanish   xususiyatlari,   o‘zaro   va   boshqa   til   elementlari
bilan   sinonimik   munosabatga   kirishish   yo‘llari,   nutqda   olmoshlar   bog‘lanayotgan
birliklar va bu bog‘lanishlar orqali vujudga kelgan semantik ma’nolar o‘rganilishi
lozim.   Bu   holatlarga   esa   olmoshlarning   barcha   turlarida   duch   kelamiz.   Ularga
qisqacha bo‘lsa-da, to‘xtalib o‘tamiz.
Kishilik   olmoshlari.   Hozirgi   o‘zbek   adabiy   tilida   quyidagilar   kishilik
olmoshlari sanaladi:  men, sen, u, biz, siz, ular.  I   shaxs   birlik   olmoshi   men     so‘zlashuv   uslubida   faolligi   bilan
xarakterlarlanadi.   SHunga   bog‘liq   holda   bu   faollik   badiiy   va   ommabop   uslublar
matniga ko‘chadi. Rasmiy va ilmiy uslublarda deyarlik ishlatilmaydi. Uning gapda
ot o‘rnida qo‘llanilib, ega bo‘lib kelishida grammatik va stilistik ehtiyojdan ko‘ra
mantiqiy   ehtiyoj   ustundir.   CHunki   odam   o‘zi   haqida   axborot   berayotganda   ismi
sharifini  aytish odatdagi  so‘zlashuv mantiqiga to‘g‘ri kelmaydi. Faqatgina rasmiy
hujjatlarda, masalan, tarjimai hol bayon etilayotganda  Men  Madiev... Lenin rayon,
Lenin   sovxoz,   Le nin   uchastkasida   tug‘ildim   (TM)   yoki   Men   –   Karimov   Suyun
Amirovich   1950   yilda   Samarqand   viloyati   Nurobod   tumani   Ulus   qishlog‘ida
tug‘ildim     deyilganda   u   to‘liq   keltirilishi   mumkin.   SHunda   ham   uning   gapdagi
boshqa   a’zolarga   grammatik   bog‘lanishi   olmoshsiz   yoki   tinish   belgilarisiz
( Karimov   Suyun   Amirovich     -   1950   yilda   Samarqand   viloyati   Nurobod   tumani
Ulus   qishlog‘ida   tug‘ildim ),   og‘zaki   nutqda   esa   vaziyatga   qarab   maxsus
ohanglarsiz  amalga   oshmaydi.  Qolgan  paytlarda  esa   bu  vazifani   olmosh  bajarishi
o‘zbek tili uchun me’yoriy holatdir. Ba’zan kesimning bajaruvchi shaxsni ko‘rsatib
turishi   olmoshni   bu   vazifadan   ozod   qiladi:   Samarqand   viloyati   Nurobod   tumani
Ulus qishlog‘ida tug‘ildim   kabi. 
SHunga   qaramasdan   nutqda   men   ga   faol   murojaat   qilinadi:   Bir   so‘z   bilan
aytsak   men   shu   kundan   boshlab   Botir   firqa   bo‘ldim!   (T.Murod),   Men   ba’zi
birovlar yurgan yo‘llaridan yurmayman   (T.Murod) .   Bunday gap qurilishidan uni,
yuqoridagi   singari,   bemalol   olib   tashlash   mumkin:   Bir   so‘z   bilan   aytsak   shu
kundan   boshlab   Botir   firqa   bo‘ldim!   Ba’zi   birovlar   yurgan   yo‘llaridan
yurmayman.   Asosiy   mazmunga   ham,   grammatik   qurilishga   ham   jiddiy   putur
etmaydi, uning grammatik vazifasini kesimdagi shaxs ko‘rsatkichi o‘z zimmasiga
oladi. Ammo uning keltirilishidan gap zarar ham ko‘rgan emas. Bu gaplarda   men
ozgina bo‘lsa-da, ta’kid ottenkasini vujudga keltirmoqda.
Boshqa   bir   o‘rinlarda   men   ni   gap   tarkibidan   chiqarib   tashlab   bo‘lmaydi:
Xalqni nima qilasiz? – dedi. – Mana   men   Xalq, o‘zimga ayta bering!  Mana,   men
—   obkom   Rajabov!     (T.Murod).U   gaplarda   shaxsni   ko‘rsatish   bilan   birgalikda,
uning kim  tomonidan aytilayotganini bildirishdek qo‘shimcha  vazifa bajarmoqda. Agar   u   gapda   olib   tashlansa,   gapning   muallifi   boshqa   kishiga   aylanadi.   U   Xudo
men   bandasini-da   o‘z   rahmatiga   olsa   edi!   (T.Murod)   jumlasidan   olib
tashlanganda, gap kim haqida ketayotganligi noaniq bo‘lib qoladi.
Men   olmoshi   badiiy   matnda   kuchli   poetik   vositaga   aylanishi   mumkin.
T.Murodning   «Bu   dunyoda   o‘lib   bo‘lmaydi»   romanida   u   asar   qahramoni   Botir
firqaning ichki dunyosi, ruhiy qolatini ochib berishda juda faol qo‘llanilgan:  « Men
uchun  mehnat shon-sharaf bo‘ldi.  Men uchun  mehnat g‘urur ham faxr bo‘ldi.  Men
hayotni mehnat deb bildim.  Men  yashashni mehnat deb bildim.  Men  yaratdim,  men
bino   etdim.   Mana   shu   XX   asrni...   men   yaratdim,   men !   Ana   shunday   zot   ketsa   –
men   o‘lsam,   meni ...   yuvmaydilar,   yuvmaydilar!   Menday   bir   zot   o‘lsa...   Menga ...
janoza   o‘qimaydilar,   janoza   o‘qimaydilar!   Demak,   shariat   bo‘yicha...   o‘lib
bo‘lmaydi!   Urf-odatlar   bilan   o‘lib   bo‘lmaydi.   Eskichasiga   o‘lib   bo‘lmaydi.   Men
chin kommunistman.  Men  el-yurtga partiyaviy nazar bilan mehnat qildim.  Men  el-
yurtga marksizm-leninizm g‘oyalari bilan xizmat qildim. Bir so‘z bilan aytsak,  men
mehnat   qil dim,   mehnat!   Men   bola-baqram   demadim   –   jamiyatim,   dedim.   Men
bola-baqram uchun mehnat qilmadim – jamiyatim uchun mehnat qildim. Bir so‘z
bilan aytsak, sovet  jamiyati bor bo‘lsin, dedim. Kommunistik jamiyat bor bo‘lsin,
dedim... CHin,   men   kommunistman, kommunist. Ammo-lekin   men   ham odamman,
odam.   Men   jannat   bilan   do‘zaxga   ishonaman».   Botir   firqa   unsiz-unsiz   yig‘ladi.
(T.Murod).   Ba’zi   o‘rinlarda   ushbu   olmoshning   yoniga   boshqa   leksik   vositalar
qo‘shilishi yoki o‘zining takrorlanishi orqali ifoda effekti yana ham kuchaytirilgan:
Uka,  shaxsan men o‘zim  sizni kommunistik partiya safiga qabul qildim. — Birinchi
g‘ishtini   Yo‘ldosh   Oxunboboev   qo‘yib   edi,   —   dedi.   —   Ikkinchi   g‘ishtini...   men
qo‘yib edim,  men !  (T.Murod).
Tilimiz tarixida men o‘rnida   kamina, faqir, banda   so‘zlari qo‘llangan:   Sizni
yolg‘iz   yubormaymen,   davlatpanoh   sizni   ehtiyot   qilmoqni   kaminaga
topshirgandur,   ustod;   Faqir   ham   o‘z   ustodimni   ko‘rgim   keladi   (O.YOqubov).
So‘zlarning bu tarzda ishlatilishi, bir tomondan, kishilardagi kamtarinlik fazilatini
juda   nozik   tarzda   ifodalay   olsa,   ikkinchi   tomondan,   badiiy   asardagi   tarixiylik
ruhini ushlab turishga ham xizmat qiladi.  SH.SHukurov   «SHayboniynoma»   muallifi   Muhammad   Solih   o‘ziga
nisbatan,   ya’ni   kishilik   olmoshining   I   shaxs   birligi   men   o‘rnida   banda   so‘zini
qo‘llaganligi   to‘g‘risida   ma’lumot   beradi:   Tenŋridin   banda   tiler-men   daim   gah
zakir   boluban,   gah   saim.   Banda   xan   sar ы   azimat   q ы lsa ... 3
  Bu   an’ana   hozirgi
adabiyotimizda   ham   davom   etmoqda:   Kamina   ana   shundan   keyin   KPSS   safiga
o‘tishga majbur bo‘ldim. CHunki ko‘rib turibsiz —   kamina   bir ojizai zaifa, KPSS
esa, diktator edi!  (T.Murod). 
So‘zlashuv va badiiy uslublarda ba’zan   men   o‘rnida   biz     qo‘llaniladi hamda
bu   hol   so‘zlovchining   xarakterini,   aytaylik,   uning   manmanligini,   kibru   havoga
berilganligini   ochishda   samarali   usul   hisoblanadi.   Masalan,   taxtni   endigina
egallagan Abdulatif tilidan quyidagi so‘zlarni eshitamiz:   -Ma, ich, amir, - dedi va
kuldi.   –   Bilib   qo‘y,   bizday   amirul-mo‘min   qo‘lidan   yolg‘iz   sen   may   ichursen
(O.YOqubov).   Bu   uslublarda   ba’zan   men   o‘rnida   sen         ( -Bilmaydikim,   ...yo‘q,
to‘xta   Muhammad   Tarag‘ay!   Nechun   sen   shahzodadan   ranjiysen?   O.YOqubov.),
siz     o‘rnida     sen     ( Izn   ayla!   Ona,   darig‘   tutma   lutfingni,   /   Avval   shuki,   senga
qalqon   bo‘la   olmagan   /   Bizni   –   noshud   farzandlarni   afu   etgaysen.   E.Samandar.
Ajdodlar qilichi) qo‘llaniladi va badiiy ifodaning rang-barang usullarining yuzaga
kelishiga   ko‘maklashadi.   Men   o‘rnida   biz     qo‘llanilganda   ilojsizlik,   chorasizlik
ottenkalari   ham   anglashilishi   mumkin:   Biz   bir   dalada   yurgan   dehqon   bo‘lsak?
(T.Murod).
So‘zlashuv   uslubida   men   ning   man     shakli   ham   uchraydi,   ammo   bu   shakl
adabiy til me’yori nuqtai nazaridan ijobiy hodisa sanalmaydi. Badiiy matnlarda esa
poetik   ijoddagi   an’ana   mahsuli   sifatida   bunga   yo‘l   qo‘yiladi:   Dunyo   bo‘ldi
chamanim   manim, /     O‘zbekiston  Vatanim   manim   (A.Oripov. O‘zbekiston). Hatto
bu holatda  manim  ni  menim   tarzda qo‘llash, xuddi  mening  ni  maning  kabi ishlatish
singari g‘aliz tuyuladi:   Izg‘irinlar ustidan elar mening G‘irotim. / Qayga uchmak
kerakdir — bilar mening G‘irotim!  (M.Ali. Parvoz).
I   shaxs   ko‘plik   ko‘rsatkichi   biz   olmoshi   ham   o‘zining   asosiy   funksional-
grammatik   ma’nosidan   tashqari   qo‘shimcha   ma’nolar   ifodalaydi.   Jumladan,
3
  Абдураҳмоно Ғ., Шукуров Ш.   Ўзбек тилининг тарихий грамматикаси, 89-б. matnda   uning   quyidagi   semantik   ma’nolari   yuzaga   keladi:   a)   birgalik:   Butun
tumanda shunday, – dedi  kattalar. –   Biz   yuqoriga xabar  berdik yordam beramiz,
dedi   (T.Murod). Bu ottenka olmoshlarga   –lar   qo‘shilishi  bilan yanada kuchayadi:
Jahonku   bor   gapni   ko‘rib   turibdi   /   Bizlar   shunday   edik,   bizlar   shunaqa
(A.Oripov); b)boshqalardan ajratib ko‘rsatish, chegaralash ottenkasi yuzaga keladi:
Biz   ana shu erdan yaraldik.   Biz   ana shu erdan odam bo‘ldik   (T.Murod) .   T.Murod
o‘zining «Bu dunyoda o‘lib bo‘lmaydi» romanida uning ana shu ajratib ko‘rsatish,
chegaralash ottenkasidan foydalanishni badiiy mahorat darajasiga ko‘targan. Sobiq
ittifoqning   emirilish   pallalaridagi   qayta   quruvchilarning   tilida   uni   samarali
qo‘llaydi.   Minbarlarda   xalq   nomidan   o‘zlarini   «biz»   deb,   qayta   quruvchilar   deb
ko‘kragiga   uruvchi   maqtanchoqlar,   lo‘ttibozlarning   xarakterini   ochishning   kuchli
badiy vositasiga aylantiradi. Madievning nutqidan ayrim namunalar keltiramiz:   —
Xonimlar   va   janoblar!   -   dedi   Madiev.   —   Jamiyat   qanday   bo‘lsa,   inson   ham
shunday   bo‘ladi.   Jamiyat   qanday   bo‘lsa,   hukumat   ham   shunday   bo‘ladi,   huquq-
tartibot ham shunday bo‘ladi, turish-turmush ham shunday bo‘ladi.   Biz   yashagan
jamiyat — sotsializm jamiyati edi.   Biz  qurmoqchi bo‘lgan jamiyat — kommunistik
jamiyat   edi.   Bilasiz,   sotsializm   jamiyati   aqlli   shaxslarni   jini   yoqtirmas   edi.
Sotsializm aql-zakovatli shaxslarni bir chetga surib qo‘yar edi, ovozini chiqarmis
edi. CHunki sotsializm aql-zakovatli shaxslardan qo‘rqar edi! Mana, vatanimizga
ham   ozodlik   shamoli   ufurib,   bizga   ham   erkinlik   huquqi   tegdi.   Biz   ham   o‘z
so‘zimizni   aytish   haq-xuquqiga   ega   bo‘ldik.   Buning   uchun   xudoga   ming   qatla
shukurlar bo‘lsin!   Biz  nega etmish yil och-nahor yashadik? CHunki   biz  sotsializm
tuzumi   zanjirida   yashadik.   Sotsializm   tuzumi   qonimizni   so‘rib   keldi.   Sotsializm
mehnat haqimizning uchdan birini berib keldi, gadoyga beriladigan mehnat haqini
berib keldi. Natijada,   biz   gadoylarcha yashadik.   Biz   kommunizm uchun suv tekin
mehnat qilib yashadik. Peshona terimiz bilan topilgan mehnat haqimizni esa, SSSR
otli   ajdarho   o‘z   domiga   tortib   keldi.   Biz   esa,   quruq   qo‘l   bilan   qolaverdik.   SSSR
bizni   aldadi.   SSSR   bizning   mehnat   mahsulotlarimizni,   er   osti-er   usti
boyliklarimizni   tashib   ketdi.   Biz   endi   o‘z   yurtimizga   o‘zimiz   bosh   bo‘lishimiz
kerak.   Biz   endi   o‘z   mulkimizga   o‘zimiz   egalik   qilishimiz   kerak.   Biz   endi   xalq bo‘lishimiz kerak,  xalq!
30-yillardagi   NKVD   komandirining   nutqida   ham   biz   aynan   ana   shu
mazmunda edi: -  Biz , siz faollarga suyanamiz! – dedi komandir. – Sizlar qanchalik
ko‘p   yordam   bersalaringiz,   biz   ocharchilikni   shunchalik   tez   tugatamiz.   Biz   bu
borada   etarli   tajribaga   egamiz.   Yigirmanchi   yillarda   Ukrainada   xuddi   shunday
ocharchilik   avj   olib   edi.   Million-million   qurbonlar   bo‘lib   edi.   Million-million!
Moskva   bizni   Ukrainaga   safarbar   etdi.   Biz   juda   qisqa   muddat   ichida   Ukrainada
ocharchilikka nuqta qo‘yib keldik!
Biz   ning   men   o‘rnida qo‘llanishi  ilmiy va rasmiy nutq uchun xos xususiyat
sanaladi.   Masalan:     SHuning   uchun   ham   bizni   jismoniy   tarbiya   va   sportga   doir
atamalarning lug‘atlarda   aks ettirilishi darajasi qiziqtiradi. Aytilganlardan kelib
chiqib,   biz   ruscha-baynalmilal   fizkultura   va   fizvospitanie   tushunchalarini   o‘zbek
tilida   ifodalaydigan   jismoniy   madaniyat   va   jismoniy   tarbiya   atamalarini
birlashtirib,   birgina   jismoniy   tarbiya   atamasi   bilan   ifodalash   tarafdorimiz.
(Dissertatsion ishdan).
II   shaxs   birligini   ifodalaydigan   sen     olmoshi   ham   nutqda   faol.   Bu   uning,
avvalambor,   o‘z   grammatik   vazifasini   ado   etishi   bilan,   ikkinchidan   esa,   u   orqali
ayrim   emotsional-ekspressiv   ottenkalarning   berilishi   bilan   izohlanadi.   Ammo   bu
ottenkalar so‘zlashuv va badiiy uslub doirasida va ularga bog‘liq tarzda ommabop
uslub   bilan   chegaralangan.   Rasmiy   va   ilmiy   uslublar   uchun   xos   emas.   Ushbu
olmosh   matnda   quyidagi   ottenkalarning   yuzaga   chiqishiga   sabab   bo‘ladi:
bepisandlikni bildiradi:  Sen  o‘zi kimsan-ki, «zaderjivat» qilasan?  (T.Murod). Agar
unga           –lar   qo‘shilsa,   bu   ottenka   yana   ham   kuchayadi:   Senlar   qachon   menga
orden   berib   eding?   (T.Murod);   ajratib   ko‘rsatadi:   —   Sen-chi ,   sen ?   Sen   Kutuzov
bo‘lib… qarshi hujumga o‘tding-ku? —  Sen  palatadagilarni qilichdan o‘tkazding!
—   Sen   to‘pponcha   bilan   otding!   —   Sen   chambarak   otding!     Uning   kichik   bir
mikromatnda takroriy qo‘llanishi bu effektni yanada kuchaytiradi.
II   shaxs   olmoshi   siz     da   uning   asosiy   ma’nosidan   tashqari   yana   hurmat   va
ko‘plik ottenkalari ham anglashiladi:   Siz   tuman borib keldingiz,   siz   ayting; Mana,
siz   farg‘onaliksiz   (T.Murod) .   Ba’zi   matnlarda   ajratib   ko‘rsatish   uchun   xizmat qiladi:  Orol  siz bilan bizdan  oldin ham bor edi,  siz bilan bizdan  keyin ham bo‘ladi!
Suvi   kamaysa,   siz   bilan   biz   aybdor   bo‘lmaymiz.   Siz   bilan   biz   mana   shu   cho‘l-
biyobonlarni inson yashaydigan makonga aylantirmasak... kommunist bo‘lib nima
qilib   yuribmiz?   Siz   bilan   biz   haqimizda!   Ayb   siz   bilan   bizda !   Bu,   siz   bilan
bizning …   Gap   kelganda,   otangni   ayama,   deydilar.   Bu   siz   bilan   bizning
yuvoshligimizdan, ha, qo‘ymijozligimizdan!   (T.Murod).
T.Murod   «Bu   dunyoda   o‘lib   bo‘lmaydi»   romanida   aslida   bir-biriga
oppozitsiyada bo‘lgan   siz     va   biz     so‘zlarini yonma-yon qo‘llab, ularni sovet davri
kommunistik   e’tiqodi   fanatiklarining   dunyoqarashini,   faoliyatidagi   ko‘r-ko‘rona
targ‘ibot   va   safarbarlikni   ifoda   etuvchi   vositaga   aylantiradi:   Nega   siz   bilan   biz
yuribmiz,   ular   esa   ochlikdan   o‘ladi?   Siz   bilan   biz   firqamiz.   SHunday   ekan,   siz
bilan   biz   sovet   tuzumi   dushmanlariga     qarshi   ko‘kragimizni   qalqon   qilishimiz
kerak.   SHuning  uchun   siz   bilan  biz   ocharchilikka   qarshi   shafqatsizlarcha  kurash
olib borishimiz kerak.
Siz   olmoshi   K.YAshinning   «Nurxon»   pesasida   Hojining   o‘z   xotini   bilan
bo‘lgan   suhbatida   senlash   o‘rniga   sizlash   va   shu   tarzda   muomala   me’yorining
buzilishi   matnda   juda   kuchli   badiiy-estetik   vazifa   bajarib,   bepisandlik,   piching,
zo‘ravonlik kabi ottenkalarni ifoda etgan:   Kimyo.   Jon otasi, qizimga rahm qiling.
YOsh   narsani   sil   qilib,   ajalidan   besh   kun   burun   o‘ldirmang!     Hoji.   Ovozingizni
ko‘tarmang,   jim...   Eshitiladi!     Kimyo.   Etti   uxlab   tushiga   kirmagan   kunlarni
ko‘radimi  endi  sho‘rlik  qizim...    Hoji.   Jim!!    ...Gap bitta, indinga to‘y, bu haqda
birovga og‘zingizni  ocha ko‘rmang! SHu kundan boshlab xotinim kasal,  deb gap
tarqataman,   agar   biror   narsa   payqab   qolsam,   ertaga   xotinim   o‘ldi,   deb   ovoza
qilish ham qo‘limdan keladi! Uqdingizmi, aylanay xotin!..
Bu olmosh ham rasmiy va ilmiy uslublar uchun xos emas.
Olmoshning   III   shaxs   ko‘rsatkichlari,   ayniqsa,   birlik   shakli   u   barcha
funksional   uslublar   uchun   bar-baravar   ekanligi   bilan   xarakterlanadi.   Kishilardan
ko‘ra   predmet,   narsa-hodisalarga   nisbatan   ko‘p   qo‘llaniladi.   Alohida   farqi
shundaki,   ular   bir   vaqtning   o‘zida   ko‘rsatish   vazifasini   ham   bajaradi   va   shuning
uchun   ilmiy   adabiyotlarda   kishilik-ko‘rsatish   olmoshlari   deb   ham   yuritiladi: Mening   qismatimni   ko‘rolmagay   u     (A.Oripov).   Qani   ular ,   qayda   oshiyonlari?   /
Ularning   yorlari   ketdilar   qayon?   /   Qaydadir   ularning   qiz-o‘g‘lonlari?   /   Uy-
ro‘zg‘ori   qayda?   /   Etingiz   bayon!   (M.Ali.   Armon).   Bugun   barg   yozdimi   yam-
yashil va yo / Ma’yus xotiraga aylandi  ular ?  (M.Ali. Bekinmachoq.). 
Olmoshlarning biri o‘rnida ikkinchisining qo‘llanishi mumkinligi xalq tilida
alohida   mazmun   kasb   etadi.   Masalan,   qipchoq   lahjasida   so‘zlashuvchi   ayollar
odatda   o‘z   erlariga   ularning   ismini   aytib   murojaat   qilishmaydi.   Murojaat
jarayonida   farzandlarining   birining   ismidan   foydalanishi   mumkin.   Mana   shu   er-
xotin   o‘rtasidagi   nozik   munosabatni   berish   maqsadida   Tog‘ay   Murod   o‘zining
«Otamdan   qolgan   dalalar»   romanida   olmoshlardagi   imkoniyatlardan   juda   yaxshi
foydalana olgan:   siz   o‘rnida   o‘z   olmoshi:   Men tag‘in ko‘rpadan oshimni  olaman.
Ko‘zlarimni   katta-katta   ochaman.   Pichir-pichir   eshitaman.   –   Meni   qizillar
yo‘qlamayaptimi?   –Yo‘g‘-a.   –Yo‘qlasa,   toqqa   o‘tinga   ketib   edi,   de.   O‘zi   qaerda
yuribdi?  - Ishing bo‘lmasin.
Matnning   davomida   siz   o‘rnida,   garchi   belgisiz   bo‘lsa-da,   to‘ldiruvchidan
anglashilgan aniqlovchi u qo‘llanilganligini kuzatamiz:  -Nimaga ishim bo‘lmaydi?
O‘lik-tirigini   bilayin-da.   YAna:   - Bo‘ldi,   endi   qaytib   kelsin.   Anavi   Dehqonquli
bezorijonimni  chiqardi, - deya pichirlaydi  onamiz.   YAna bir joyda   siz   o‘rnida   bu
(kishi)   olmoshi   qo‘llanilgan:     -   Kimlar   bo‘lardi   –   qizillar-da.   Kimlar   bo‘lardi   –
padar la’nat cho‘chqalar-da. CHo‘chqalar o‘zlari yurtimizga bostirib keldi. YAna
tag‘in,   bizni   bosmachi   deb   atadi.   Padar   la’nat   cho‘chqalar   o‘zlarini   yorliqlarini
bizning peshonamizga yopishtirdi. – Unda  bu kishi  kim bo‘ldi?
Ko‘rsatish   olmoshlari   o‘zbek   tilida   quyidagilar:   u,   bu,   shu,   o‘sha.   Ular
olmosh   sifatida   o‘zining   asosiy   vazifasini   bajarishidan   tashqari   nutq   bo‘laklrini
ham   o‘zaro   bog‘lashga   xizmat   qiladi:   Falsafa   fanida   «sabab»   va   «oqibat»
kategoriyalari mavjud.  Bu   kategoriyalarning mohiyati…  (R.Otaev). 
U,   ta’kidlanganidek,   nihoyatda   faol   va   barcha   uslublar   uchun   baravar
olmosh   hisoblanadi,   ammo   uning   ko‘rsatish   darajasi   mavhumroq   va   asosan
umumiylik kasb etadi:   Dasht aro ketmakda bir soya yakka: / SHoir,   u   Ruh emas,
mangulik   Armon!..   (M.Ali.Armon).   Irmoq,   sen   emasmi,   u   chopqir   irmoq,   /   Ezgu niyatini   kuylagan   umr?   (M.Ali.Irmoq).   Ko‘plik   ko‘rsatkichi   ma’nosi   ham   asosan
shunday:   - Yo‘q,   ular   o‘limga mahkum etilmagan, – dedi Botir firqa. – Men oldin
ularga   bittadan   kulcha   berar   edim;   -Yo‘q,   ular   intellektual,   o‘rtoq   Esonov,   ha,
ular  intellektual  (T.Murod) .  Ba’zan ob’ektni aniq ko‘rsatadi:  - U-u-uh!.. – deya oh
urdi.  – Tirik,  tirik!   O‘rtoq  komandir,   ular   tirik!   SHo‘po  hukumatiga  ishchi   kuchi
kerak,   o‘rtoq   komandir,   ular   hali   ish   beradi   (T.Murod).   Bu   xususiyat   ularni
ko‘rsatish ma’nosi kuchli bo‘lgan   shu, shular    olmoshlari bilan qiyoslaganda yana
ham oydinlashadi:   SHu   chiroy,   shu   yoshlik, umring bahori / Sarg‘ayish bilmasin,
suluv   kelinchak   (Zulfiya.   Kelinchak).   SHunda   qog‘ozlarga   mehr-la   boqdim,
Dunyo  shular  bilan edi nurafshon  (M.Ali. Podsho va shoir).
So‘zlashuv  nutqida   ular     yordamida  tushunib-tushunmay  hurmat  ma’nosini
ifodalashga   intilish   kuchayib   bormoqda.   Bu   ayniqsa   teleko‘rsatuv   ishtirokchilari
nutqida sezilib turadi:  Ular   yaxshi odam edi. Lekin ko‘nglimizda, qalbimizda  ular
doimo   tirik   kabi. 4
 
Kishilik-ko‘rsatish   olmoshining   ushbu   shakli   badiiy   uslubda   alohida   tarzda
namoyon   bo‘lishi   uning   kitobiy-tarixiy   variantlari   mavjudligi   bilan   izohlanadi.
Masalan, uning III shaxs birligi ko‘rsatkichi  u  poeziyada, tarixiy mavzudagi badiiy
asarlarda   alohida   ko‘rinishlarga   ega   bo‘ladi.   SHe’riyatda   ul,     qaratqich   kelishigi
bilan birga kelganda esa, asosan tarixiy mavzudagi asarlarda,   aning    tarzida ifoda
etiladi:   Gullar   ichida   SHohi   o‘zim   der   edi   lola,   /   Mag‘rurligidin,   Ul     o‘zi
sharmanda   bo‘libdur   (E.Vohidov.   Gullar   bazmi).   Inchunun,   savob   aning   fazli
karami   va   azob-uqubat   aning   adolati   va   bandasidin   aning   qarzi   yo‘qdur
(O.YOqubov).
Bunday matnlarda bitta  –l    tovushi  bu, shu, o‘sha   so‘zlarida ham orttiriladi.
Ular   ham   tarixiy   mavzudagi   va   poetik   matnlarda   qo‘llaniladi:   Nadomatlar
bo‘lg‘aykim,   o‘shal   to‘ydan   keyin   ustiga   janda,   boshiga   kuloh   kiyib,   madrasani
tark etdi   (O.YOqubov).  Inson jismi bo‘lub menga  bul  sifat, / Keng olamni qilding
4
  Бу ҳақда ишнинг  эгалик кўрсаткичлари таҳлилида фикр юритганмиз. Яна бўлароқ маълумот
олиш   учун   қаранг:   Қўнғуров   Р.   Ўзбек   тили   стилистикасидан   очерклар,   27-30-бетлар;
Раҳматуллаев Ш.  Ҳурмат формаси // Ўзбек тили ва адабиёти, 1973 йил, 1-сон, 28-30-бетлар.  ko‘kragimga   jo   (E.Vohidov.  Iltijo).   Agar   aldamasa   shu   sovuq   simlar,   /   Gar   shul
eshitganim bo‘lmasa ro‘yo  (A.Oripov. «Munojot»ni tinglab).
Bu   olmoshi   funksional   uslublararo   chegaralanmaydi,   ularning   barchasi
uchun baravar. Semantik jihatdan olib qaralganda   u     olmoshiga nisbatan yaqinda,
yaqinroqda   bo‘lgan   kishilarni,   narsa-hodisalarni   ko‘rsatishi   mumkin:   Yo‘q,   bu
yaqin da shariatpeshvo siymolar yo‘q   (T.Murod). Olmoshning bu   xususiyati   mana
so‘zi yordamida yana ham kuchaytiriladi:   Mana bu zotlar  ziyoli emas!   (T.Murod).
Ayni paytda, ajratib ko‘rsatish, sanash ottenkasi kuchli bo‘ladi:   Mana bular   esa –
huquqni   himoya   qiluvchi   bemor lar   hisoblanadi.   Mana   bular   -   partiya-hukumat
rahbarlari   hayotiga   suiqasd   qilmoqchi   bo‘lganlar.   Mana   bular   esa   –
haqiqatsevarlar. Endi bular lider, ha, lider!  (T.Murod). 
T.Murod   «Bu   dunyoda   o‘lib   bo‘lmaydi»   romanida   ushbu   olmoshlardan
zidlash usuli vositasi sifatida foydalanadi va nihoyatda kuchli badiiy manzara hosil
qiladi.   Qiyos   uchun:   Bu   dunyo da   esa...   yashasa   bo‘ladi!   Bu   dunyo   –   yashash
uchundir!   ...   Bu   dunyo ga   keldingmi?   Endi   yasha!   Tishni   tishga   qo‘yib-qo‘yib
yasha. Mushtni tugib-tugib yasha. Alp-alp odim otib yasha. CHidab-chidab yasha.
YAshashni   chidaganga   chiqargan!   Bu   dunyo ga   keldingmi?   Endi   chida!   Dunyo   –
chidaganniki! Oxirigacha chida, xudo bergan kungacha chida;  U   dunyoda ... o‘lsa
bo‘ladi!   U   dunyoda   quyosh yo‘q.   U   dunyoda   suv yo‘q.   U   dunyoda   non yo‘q. SHu
bois, u dunyoda yaratib bo‘lmaydi.   U   dunyoda   ekin ekib bo‘lmaydi.   U   dunyoda ...
KPSS   yo‘q,   KPSS   yo‘q!   U   dunyoda   sotsia lizm   qurib   bo‘lmaydi.   U   dunyoda
kommunizm  qurib bo‘lmaydi.   U   dunyoda ... orden-medal  yo‘q, orden-medal  yo‘q!
Qo‘sha-qo‘sha   unvonlar   yo‘q.   U   dunyoda ...   gimn   aytib   bo‘lmaydi!   U   dunyoda
«Inter natsional»   aytib   bo‘lmaydi!   U   dunyoda ...   pensiya   bermaydi!   U   dunyoda
pensiya   yo‘q!   U   dunyoda ...   kampiri   nozik   ta’b   bilan   boqmaydi.   Silab-
siypalamaydi. Saranjom-sarishtalamaydi. SHu bois,   u   dunyoda ... o‘lsa bo‘ladi!   U
dunyoda  oyoq uzatib yotsa bo‘ladi! Ko‘z yumib yotsa bo‘ladi!
Ko‘rsatish olmoshlari  Bu odam keldi, SHu odam keldi, U odam keldi, O‘sha
odam keldi     gaplaridagi o‘zining asosiy semantik-grammatik   ma’nosidan tashqari
matnda   ma’nolarni   keskin   farqlashga   hamda   qo‘shimcha   ma’nolarni   ifodalashga xizmat   qiladi.   Agar   yuqoridagi   T.Murod   romanidan   olingan   parchada   u,   bu
olmoshlari   ishtirok   etmaganda   edi,   tiriklik   va   yo‘qlik   olamini,   foniy   va   boqiy
dunyoni   farqlab   bo‘lmas   edi.   Bu   olmoshlar   ayrim   so‘zlar   bilan   shu   darajada
mustahkam  bog‘langanki, ularni  ajratish  mantiqsizlikka olib keladi. Masalan:   Biz
bu borada   etarli  tajribaga egamiz.   Bu haqda   buyruq bor. Ana   bu   boshqa gap! –
dedi   komandir.   Ammo-lekin   biz   sovet   xalqi   shugina   qisqa   vaqt   mobaynida
olamshumul   muvaffaqiyatlarni   qo‘lga   kiritdik,   bu   bilan   butun   sovet   xalqi,   shu
jumladan,   ozod   SHarq   xotin-qizlari   har   qancha   faxrlansalar   arziydi...   Bu   degan
so‘z , general Grigorenko sovet xalqi nazaridan olisda, chet el matbuotidan olisda,
jahon ommasi e’tiboridan olisda, degan so‘z   (T.Murod). Matndagi   bu borada, bu
haqda, bu bilan   kabilar ana shunday jumlalardir. Ularni bir-biridan ajratib qo‘llab
bo‘lmaydi.   Jumlalarning   bu   tarzda   qo‘llanilishida   uslubiy   chegaralanish   bor,   ular
kitobiy   uslublar   uchun   xos.   Ammo   noaniqlik,   mujmallik   ma’nosini   beradigan   bu
bir     shaklida qo‘llanilishi so‘zlashuv uslubiga tegishli:   Bu o‘zi bir ... eskilik sarqiti
bo‘lsa, nimasini ayaydi? – dedi Botir firqa   yoki   Bu bir  gap .   (T.Murod) .  
Tarkibida   ushbu   olmosh   ishtirok   etgan   bu   qadar,   bunchalar     elementlari
yordamida   predmet   va   holat-harakatdagi   belgi   g‘oyatda   kuchli   ekanligi
ko‘rsatiladi:  Bu qadar  nonko‘r bo‘lma-da, qayta quruvchi demokrat! Hoy kemachi
qiz,   bunchalar   shoshma,   /   Ummon   qolib,   sen   qaynama,   toshma!   (M.Ali.
Vashington ko‘lida)
Ko‘rsatish olmoshlaridan yana biri   shu   olmoshi semantik ma’nolariga ko‘ra
bu  ga birmuncha yaqin turadi. SHuning uchun ularni sinonim sifatida qo‘llash ham
mumkin:   SHu   darajaga   ko‘tarilishingiz   uchun   xiyol   bo‘lsa-da,   ulushim   bor,   deb
o‘ylayman   (T.Murod) -   Bu   darajaga   ko‘tarilishingiz   uchun   xiyol   bo‘lsa-da,
ulushim bor, deb o‘ylayman.  YAna:  Ana,  ana shu  uch toifa odam ko‘p ovoz oladi!
SHu bilan  hafta etti kun bo‘lib qoldi    (T.Murod).  SHu  bilan nima demoqchisan? -
Bu   bilan   nima   demoqchisan?   Ammo   bu   sinonimlikni   doimiy   xususiyat   deb
bo‘lmaydi.   Qiyoslaymiz:   Men   mana   shu   Madievning   she’rlarini   o‘qiganman
deyish   bilan   Men   mana   bu   Madievning   she’rlarini   o‘qiganman   deyish   stilistik jihatdan farq qiladi. Ikkinchi gapdan bir necha Madievlar she’r yozadi-yu, ularning
orasidan faqat bittasining she’rlarini o‘qiganman, degan ma’no kelib chiqadi.
Ushbu olmosh ishtirok etgan  shu qadar, shunchalik, shu darajada, shu bois,
shu   sabab,   shu   sababdan,   shu   jumladan,   shu   maqsadda,   shu   singari,   shu   kabi,
shuningdek, shu payt, shu lahza, shu on, shu dam, shu bilan   jumlalari nutqda tez-
tez uchrab turadi.  Ulardan   shu qadar,  shunchalik, shu  darajada   kabilar  belgining
ortiqlini bildiradi.  SHu bois, shu sabab, shu sababli, shu sababdan, shu jumladan,
shu   maqsadda,   shu   singari,   shu   kabi,   shuningdek   singarilar   funksional   jihatdan
rasmiy   va   ilmiy   uslublar   doirasida   chegaralangan   bo‘ladi.   Payt,   lahza,   on,   dam
kabi  so‘zlar   umuman vaqt   ma’nosini  ifoda  etsa,   shu  payt, shu  lahza,  shu  on,  shu
dam   jumlalari vaqtni zamon jihatdan chegaralaydi, aniq bo‘lgan vaqtni ko‘rsatadi.
SHu bois  bu erda menejerning qobiliyatiga ko‘pchilikning faoliyatini uyg‘un holda
tashkil   eta   olishiga,   ularni   bir   butun   jamoaga   aylantira   bilishiga   qarab   baho
beradilar   (R.Valijonov).   SHu   sababli   aleyron   donachala ri   o‘simlik   urug‘ining
unib chiqish davrida suvni shimib kattalashadi.   (S.Mustafaev).   Konsepsiya — er,
konlar, korxona va  shu kabi lardan foydalanish haqida davlat bilan ayrim tashkilot
va   firma   orasida   ulardan   uzoq   muddatda   foydalanish   haqidagi   shartnoma
(R.Valijonov).   Daraxtsimon   o‘simliklarning   yog‘ochlangan   hujayralari   asosan
poya va ildizida joylashgan ana shu yog‘ochlanish tufayli daraxt tanasini tik tutib
turish   qobiliyatiga   ega   bo‘ladi.   SHuningdek ,   yog‘ochla nishning   muhim   xo‘jalik
ahamiyati  ham  bor   (S.Mustafaev).   SHunday   ekan , men  bechorayam...   shu   bugun
omonatimdan qutulib olsam bo‘lardi!  (T.Murod).
Bu kabi  gap qurilishlarida olmoshli  birlik o‘zi  ishtirok etgan gapni  o‘zidan
oldingi gap bilan bog‘lash uchun xizmat qiladi. Bu xususiyat ergash gapli qo‘shma
gaplarda   yanada   aniq   seziladi:   Buning   ma’nosi   shuki :   ishsizlarga   faqat   nafaqa
berib   o‘lkan   pul   mablag‘larini   sarf   qilishning   keragi   yo‘q,   buning   o‘rniga
ishsizlarni   qayta   tayyorlab,   ularning   malakasini   oshirib   mehnatning   boshqa
turlariga yo‘naltirishga qaratiladi  (R.Valijonov) kabi.
O‘sha  olmoshi boshqa ko‘rsatish olmoshlaridan semantik jihatdan farq qilib,
yo   masofa,   yoki   vaqt   nuqtai   nazardan   uzoqlik   ma’nosini   beradi:   Aslida   o‘shalar ham   Moskvannng   buyrug‘i   bilan   qilgan   bu   ishni   (O‘.Xoshimov).   Bir   lahza,   bir
lahza   orziqqancha   shod   /   Qaytgim   kelar   o‘sha   oppoq   kechaga... (M.Ali.
Bekinmachoq).
U   ko‘rsatish   ma’nosidan   tashqari   yana   ishora   qilish,   shama   qilish
ottenkalarini ham beradi:   Kimdir farog‘atsiz yashab o‘tganu /   O‘shaning   ruhi bu,
demoq   bo‘laman   (M.Ali.   Armon).   Dono   yurak   xunob   qilgapda   /   O‘shalarga
yorildim faqat. / Tentak aql qah-qah urganda, /  O‘shalarga  berildim faqat.  (M.Ali.
Dalalarga qilaylik ta’zim).
Ba’zan matnda elliptik jarayon yuz beradi, gapda tushib qolgan bo‘lak 
ma’nosini anglatishni  o‘sha   olmoshi o‘z zimmasiga oladi. Quyidagi misolda u 
shu vazifani ado etib, payt ma’nosini anglatgan : Sen  o‘shanda  o‘ksimoqni 
tashlarsan, / Oppoq tojing ko‘z-ko‘z qilib yasharsan!  (M.Ali. Bahor kelganda).
Keltirilgan   misollardan   anglashiladiki,   hamma   holatlarda   ham   ushbu
olmoshda   ta’kidlash   ottenkasi   sezilib   turadi.   Agar   uning   tarkibiga   ana,   mana
so‘zlari qo‘shilsa, bu ta’kid ottenkasi yana ham kuchayadi:  ana o‘sha, mana o‘sha
kabi.   Bu   xususiyat   uning   kitobiy   uslubga   xoslanishini   keltirib   chiqaradi:   Ana
o‘shanda   bir   ilojini   qilsa   bo‘lar   edi.   Hammayoq...   ana   o‘shanaqa   bo‘lib   ketdi!
(T.Murod).
Boshqa   ko‘rsatish   olmoshlari   kabi   o‘sha     ham   gaplarni   o‘zaro   mazmunan
bog‘lovchi   vazifasini   bajaradi.   M.Hakimov   bundan   tashqari   o‘sha   ning   ba’zi
hollarda   o‘zida   ko‘rsatish,   masofa   ma’nolarini   saqlagan   holda,   eslash   ma’nosini
ham   ifoda   etishligini   ta’kidlab,   quyidagilarni   yozadi:   «Bu   o‘rinda   «o‘sha»
olmoshidagi ko‘rsatish semasi ikkinchi planga o‘tadi, nutqiy vaziyat tufayli yuzaga
kelgan eslash ma’nosi esa birinchi darajali sema hisoblanadi». 5
 
Ba’zi hollarda   ushbu   olmoshi  shu   olmoshi bilan sinonim bo‘ladi:   Faqat   shu
yodgorlik uyg‘oqdir, unda / Yigirma o‘g‘lonning yozilgan nomi   (M.Ali. Armon) -
Faqat  ushbu  yodgorlik uyg‘oqdir, unda / Yigirma o‘g‘lonning yozilgan nomi . 
5
  Ҳакимов   М.Х.   Ўзбек   тили   матнининг   синтагматик   ва   прагматик   хусусиятлари:
Филол.фан.номз. …дис.автореф. – Тошкент, 1993, 7-бет. M.Ali   «Adabiy   sog‘inchlar»   asarida   olmoshning   ushmundoq     variantini
qo‘llagan:   Qanday   zarurat   uni   ushmundoq   jasoratga   undadi   ekan?   Ha,
ushmundoq  Hoshimi La’inlardan o‘zga bir ishni kutmoq mumkin bo‘lmas.. .
O‘zbek   tilida   ana,  mana   so‘zlari   ham   ko‘rsatish   ma’nosini   ifodalaydi:   Ana
ikkitasini olib keldik,  ana   (T.Murod).  Mana  men   Xalq, o‘zimga ayta bering!  Mana
shu...   men-a?   –   dedi.   –   Mana   shu   men.   Ular   bu,   shu     olmoshlariga   qo‘shilib,
yuqoridagi holatlardagi kabi qo‘shimcha ottenkalar   paydo qiladi. Masalan, ta’kid:
Ana shunda – o‘sasan !   Ana shunda – ko‘tarilasan !   Ana gap, ana !   Mana shunday
madaniy-maishiy   korxonalardan   biri   tarixiy   va   ko‘hna   Qo‘qon   shahrida   ochildi;
ma’noni   kuchaytirish:   Ammo-lekin   men   mana   bunday   o‘ylayman:   el-yurtga
bo‘lgan   mehr-muhabbat...   o‘ta   ichki   bir   muhabbat   bo‘ladi   (T.Murod)   kabi .   Bu
so‘zlar   tarkibining   so‘zlashuv   variantlari   ham   bor:   Endi,   mana vinday   shiorlar
zamoni keldi. -  Manavigami ? Bu – hovuz-ku? – dedi   (T.Murod) .   Anaqa  ham ba’zi
shevalarda   faol   ishlatiladi:   S   privetom...   anaqaroq   bo‘lib   qolgan ingizni..;
Tajribalarimiz   bunday:   siz   aytgan   anavi   qabriston   o‘z   ajali   bilan   o‘lganlar
uchundir   (T.Murod) kabi.
Tahlil   etilgan   misollar   ana   so‘zining   semantik   ma’nolari   taraqqiy
etganligidan dalolat beradi. Jumladan u quyidagi ma’nolarni anglatish xususiyatiga
ega:  hayratlanish, ajablanish,  tajjub   ( Ana   mer,   ana   rahbar!   Ana   gap!   Ana, xolos !
Ana ,   qo‘ymijozlik.   Ana   sizga   ozodlik,   mana   sizga   ozodlik !   T.Murod );   qo‘rqinch,
vahima, afsuslanish   ( Ana, ana endi   qo‘lga tushdim! Uh   ana o‘ldim, mana o‘ldim ,
deya   o‘z   o‘limini   o‘zi   tezlatadi.   T.Murod );   pisanda:   Ana ,   qayta   qurish   sharofati,
ana .  Ana  buni qayta qurish desa bo‘ladi.  Ana endi … o‘s, o‘zbek xotin-qizlari, o‘s!
T.Murod );    ta’kid   ( Ana bu boshqa gap ! – dedi komandir.   T.Murod );   kuchaytirish:
Lekin   ana   shunday   buyruq   ham   bor!   T.Murod );   ma’no   izchilligini   ta’minlashda
ishtirok etish  (Oldin tinchlik,  ana undan keyin  reforma, shiori ostida reforma qildi.
Ana undan keyin  telefonni ko‘tarish kerak.  T.Murod )   va hokazo .
Mana     so‘zi   ham   olmoshdagi   ma’noni   kuchaytirish   ( Mana,   men   kimman,
mana !   T.Murod );   nimanidir  uzatishni   ifodalash   (Botir  firqaman.   Beri   kel!   –  dedi
ona.   –   Beri   kel,   mana   non.   T.Murod );   sanash   (Masalan,   mana   bu   palatalarda diniy-ruhiy   bemorlar   davolanadi.   Mana   bular   esa   –   huquqni   himoya   qiluvchi
bemor lar hisoblanadi.   Manavilar   – boyvachcha bemorlar.   Mana bu   bemorlar esa
–   harbiy   qonun-qoida   qurbonlari.   Manavilar   –   ixtirochi-kashfiyotchilar.   Mana
bular   - partiya-hukumat rahbarlari hayotiga suiqasd qilmoqchi bo‘lganlar.   Mana
bular   esa   –   haqiqatsevarlar.   T.Murod );   xunoblikni   ko‘rsatish   ( Mana ,   baranlik!)
kabi.   Bundan   tashqari   misol   uchun,   aytaylik   ma’nolarini   ( Mana,   sen !   —   dedi.   —
Tiling   bor-a?   Mana,   men   —   obkom   Rajabov!   T.Murod )   va   namuna   qilish
ottenkalarini   ( O‘rtoq   Lenin   qo‘lini   mana   bunday   uzatib,   yo‘l   ko‘rsatib   turar   edi.
T.Murod )   ham bera oladi.
So‘roq   olmoshlari.   O‘zbek   tilida   kim,   nima   olmoshlari   qo‘llanish
chastotasiga ko‘ra eng faol birliklardan hisoblanadi va barcha funkitsonal uslublar
uchun   baravardir.   Ammo   ular   Meni   kim   chaqirdi?   Uyga   kim   keldi?   Nima   olib
kelding?   Do‘konda   nima   berayotibdi?     kabi   misollardagi   sof   so‘roq   ma’nosidan
tashqari   matnlarda   turli   xil   qo‘shimcha   ma’nolarini   ifodalash   imkoniyatiga   ham
ega.
YUqorida   tahlil   etilgan   ba’zi   olmoshlarga   o‘xshab   kim     ham   boshqa
so‘zlarga   birikib   turg‘un   jumlalar   hosil   qiladi   va   ularning   birgalikda   qo‘llanilishi
o‘zbek   tilida   odat   tusiga   kirgan   bo‘lib,   turli   xil   semantik-stilistik   ottenkalarning
kelib chiqishiga sabab  bo‘ladi. Masalan,  ritorik so‘roq hosil  qilishda  faol  ishtirok
etadi:   Senga   kim   qo‘yibdi   idorani   tomiga   chiqishga?   Kim   qarabdi ,   o‘rtoq
komandir.   Ishqilib,   bir   go‘dak   odamcha-da!   Qizingizni   o‘zi   kim   bo‘libdi !
SHoiringiz   kim   bo‘pti ?   (T.Murod);   gumon   ma’nosini   keltirib   chiqaradi:   Kim
biladi ,   balkim   namoz   o‘qimoqni   ixtiyor   etgandir?   (T.Murod);   ajablanishni   hosil
qiladi:   Iya,   bu   otinbibi   kim   bo‘ldi ?   —   dedi   Botir   firqa   Bular   kim   bo‘ldi ,   o‘zi ?
(T.Murod);   ajratib   ko‘rsatadi:   Kim   paranjida   yursa,   oldin   jarima   solinsin
(T.Murod),   qiyos:   Paranjida   yurgan   odamga   oldin   jarima   solinsin;   ikkilanish
ottenkasi shakllanadi:   -   Kim biladi . Uzoq muddat - SHungayam,   kim qancha   vaqt
bo‘ldi-ya?   (T.Murod)   va   boshqalar.   Ularda   ushbu   ma’nolarning   kelib   chiqishi
matniy qurshovda reallashadi. CHunki  SHu vaqtgacha  kim eding ?  tipidagi gaplarni ham to‘g‘ri ma’noda, ham ritorik so‘roq sifatida qarab, teskari ma’noda tushunish
ham mumkin.
Nima  olmoshida ham xuddi  kim  dagi singari turg‘un jumlalar hosil qilish va
turli   xil   semantik-stilistik   ottenkalarni   yuzaga   keltirish   xususiyatlari   mavjud.
Ritorik gap mazmunini keltirib chiqaradi:  Bitta kulcha  nima bo‘ladi ? – dedi ayoli.
(T.Murod).   Nima   farqi   bor ,   o‘z   ajali   bilan   o‘ldi   nima,   ochlikdan   o‘ldi   nima ?
(T.Murod).   Nima   farqi   bor ,   o‘rtoq   rais,   nima   farqi   bor ?   (T.Murod). O‘ladigan
odamga...   suv   nima   kerak ?   (T.Murod);   eshitmaganlik   anglashiladi:   Nima-nima ?
(T.Murod);   rad,   inkor   etish   ma’nosi   tushuniladi:   Ammo-lekin   shunday
faollarimizni   qizi   ishqboz   bo‘lsa,   boshqalardan   nima   umid,   nima   xayr ?   –   dedi
raykom   Esonov   (T.Murod);   gumon   ma’nosi   beriladi:   Kimdandir   qo‘rquv,
nimadandir   qo‘rquv:   gap   tegib   qolmasa   edi   (T.Murod);   noaniqlik,   mavhumlik
seziladi:   Motam   hovlida   bir   nima ...   chirq-chirq   uchadi   (T.Murod).   ...   qalbi
nimalarnidir  sezadi. Birov  bir nimalar  eb-eb shoshildi  (T.Murod); xabar, ma’lumot
ma’nosida   keladi:   Men   senga   bir   nima   aytaymi,   kampir?   (T.Murod);   chorasizlik,
ilojsizlik ottenkalarini ifoda etadi:   Kunjara bersam, emasa   nima qilayin ? Zog‘ora
non otliqqa yo‘q bo‘lsa,  nima qilayin ?  (T.Murod) va boshqalar.
Ushbu   olmosh   boshqa   olmoshlar   bilan   sinonimik   munosabatga   kirishishi
mumkin.   Masalan:   nima-qanday:   Tumanda   nima   gap lar   bor,   gapiring,   qani
(T.Murod)   -   Tumanda   qanday   gap lar   bor,   gapiring,   qani;   nima-narsa:   Manavi
Madiev shoiriy... soqolidan boshqa  nimasi yo‘q  bo‘lsa kerak?  (T.Murod) -  Manavi
Madiev   shoiriy...   soqolidan   boshqa   narsasi   yo‘q   bo‘lsa   kerak? .   Manavilar   esa…
o‘z   tarixiga   tosh   otishdan   boshqa   nimani   bilmaydi   (T.Murod)   -   Manavilar   esa…
o‘z   tarixiga   tosh   otishdan   boshqa   narsani   bilmaydi   (T.Murod) ;   nima-qanday,
qanaqa:   KPSS   nima   noma’qulchilik   qilgan   bo‘lsa   —   shu   nomaqulchilikni   men
qildim!   (T.Murod)   -   KPSS   qanday   noma’qulchilik   qilgan   bo‘lsa   —   shu
nomaqulchilikni   men   qildim!   Bu   nima   qiliq ?!   —   deya   baqirdi   (T.Murod).   Bu
qanaqa qiliq ?! — deya baqirdi;   so‘roq yuklamasi   –mi     bilan:   «Bizga nima xizmat
bor?» deb kelyapti  (T.Murod) -  «Bizga xizmat bormi?» deb kelyapti   kabi . Ona ro‘moli uchiga tugiklik  bir nima ni qo‘ltig‘iga oldi  (T.Murod).  SHu vaqt
bir nima   qars etdi   (T.Murod).   Nimadir bir nima ... lip etib erga tushdi   (T.Murod)
gaplaridagi   nima   ishtirok   etib,   gumon   ottenkalarini   berayotgan   olmoshli
birikmalarni   o‘rni   bilan   nimadir,   nimanidir,   allanima,   qandaydir     so‘zlariga
almashtirish mumkin.
Nima   olmoshi   qaerda     olmoshi   bilan   ba’zan   sinonimik   munosabatga
kirishishi  mumkin. Masalan,   Ana, gap nimada! - Ana, gap qaerda!    Lekin so‘roq
mazmuni   ifodalangan   Xo‘sh,   gap   nimada ?   kabi   holatlarga   bu   qoida   to‘g‘ri
kelmaydi.   So‘zlashuv   nutqida   ba’zan   farqlamasdan   kim   o‘rnida   nima   olmoshini
ishlatishadi   va   buni   adabiy   til   me’yori   nuqtai   nazaridan   ma’qullab   bo‘lmaydi:
Qizalog‘ingizni   oti nima ?   YOki   Nima qilmoqchisan   o‘rnida   qanday qilmoqchisan
deyish   ham   mumkin.   Ammo   almashinayotgan   olmoshlar   o‘rtasidagi   stilistik
nozikliklar   o‘lchami   bir   xil   emas.   Nima   qilmoqchisan     deyilgan   biror   bir   ish
nazarda   tutilsa,   qanday   qilmoqchisan   orqali   suhbatdoshlarning   har   ikkalasiga
ma’lum bo‘lgan ishni qay tarzda amalga oshirish so‘ralayotgani anglashiladi.  Nima
ishing   bor   –   qanday   ishing   bor     kabi   gaplardagi   ottenkalarni   ham   shunday
tushunish lozim.
Nima   olmoshining ma’noni kuchaytirishga xizmat qiladigan, asosan badiiy,
qisman   so‘zlashuv   uslubiga   xoslangan   nimaiki     varianti   ham   mavjud:   Yo‘q,
Komissar   G‘anievning   birovdan   tili   qisiq   joyi   yo‘q.   Nimaiki   qilsa,   burchini   ado
etdi  (O‘.Xo щ imov) .
Nima   olmoshining   ne,   na   tarzida   qisqargan   shakllarida   badiiy   uslubga
xoslikni ko‘rish mumkin:   Ammo o‘lganlarga she’r, dostondan   ne   naf, /   Ne   foyda
yig‘lashdan qalb dardin aytib   (E.Vohidov.Nido);  Bu ikki yuzli zohidda  na  holat, /
Munofiqlik udum, urfu-jaholat  (Pahlavon Mahmud. Ruboiy).
Nima   uchun   olmoshida   poetik   talabga   ko‘ra   birinchi   qism   ne     tarzda
qisqarganda   ba’zan   uchun     ham   qisqarib,   chun,   chuk     holiga   kelishi   hamda
nechun,   nechuk     shaklida   qo‘llanilishi   mumkin:   O‘yladim   shu   tong,   nech   yil   /
Dashtu   sahrolar   kezib,   /   Taklifi   sayl   aylamabdur,   /   Ne   uchun   Qays   Layliga
(E.Vohijov),  Nechun  kerak bo‘ldi senga ko‘z yoshim /  Nechun   kerak bo‘ldi senga g‘am-alam     (A.Oripov.   «Munojat»ni   tinglab),   CHollar-chi,   gohida   bo‘lishar
hayron, /  Nechuk  kampirlardan darak yo‘q hamon!  (M.Ali.CHollar).
Qisqargan   –ne     qavatlanganda   olmoshlik   doirasidan   chiqib,   semantik
ma’nosi   kengayadi   va   o‘zi   aniqlab   kelayotgan   kishilar   va   narsa-hodisalardagi
sifatlarning   odatdagidan   ko‘p,   boshqacharoq   ekanligiga   ishora   qiladi:   Ne-ne
odamlarni   ko‘rmadim,   ne-ne   insonlar   bilan   suhbat   qurmadim.   Ne-ne   balolarni
ko‘rgan o‘zbekman     kabi. YAna:   Lekin Ali Qushchi  uzangini  topib, tipirchilagan
otga   o‘zi   sapchib   mindi-da,   jilovini   qo‘liga   oldi:   u   «qushchi»   nomini   bekorga
olmagan,   a’lohazratlari   bilan   ovga   chiqqan   paytlarida,   ne-ne   asov   tulporlarni
jilovlab, bir lahzada o‘ziga o‘rgatib olardi!..  (O.YOqubov).  Nima   olmoshining bu
shakli ko‘proq badiiy matnlarda uchraydi. 
Nima   olmoshining   qilmoq     fe’li bilan birikib,   nima qilmoq    so‘rog‘ini hosil
qilgan fe’l shakli badiiy uslubda  ne qilmoq, netmoq   tarzida qo‘llaniladi:  Lekin,  ne
qilsinki , tegrasi  butkul  /  Qora rang  to‘rida  yotardi  hali     (M.Ali. Navoiy) .   Netay ,
meni   ko‘zga   ilmasdan   /   Ketganicha   ketdi   ul   xonim     (M.Ali.   Tretyakov
galereyasida),   El   netib   topgay   menikim,   /   Men   o‘zimni   topmasam     (Alisher
Navoiy).   Bu   so‘z   Bobur   g‘azallarida   poetik   talabga   ko‘ra   netoy     shaklida
ishlatilgan:   Bu   zamonni   nafy   qilsam,   ey   rafiq,   /   Ko‘rmadi   hargiz   netoyin ,   bu
zamondin yaxshilig‘  (Kim ko‘ribdur).
Tarixiy   mavzudagi   badiiy   asarlarda   kim,   nima     olmoshlarining   arxaik
kimarsa,   nimarsa     shakllari   ko‘zga   tashlanadi:   Qani   bir   kimarsa   amrini   vojib
qilmay ko‘rsinchi?   (O.YOqubov),   -Farqir bir g‘aroyib   nimarsa   ko‘rdim, amirim!
(O.YOqubov).
Nega     olmoshi   birmuncha   kitobiy,   rasmiy   ohangga   ega:   Axir...   nega
ochlikdan   o‘ladi?   Sovet   zamonida-ya?   Nega   siz   bilan   biz   yuribmiz,   ular   esa
ochlikdan o‘ladi?  (T.Murod). Og‘zaki nutqda esa uning o‘rnida ko‘pincha  nimaga
olmoshi qo‘llaniladi:  Nimaga bording? Nimaga maktabdan erta qaytding?  kabi. 
O‘zbek   tilida   nima   uchun,   nechun     olmoshlari   yordamida   ham   nega
ifodalagan   mazmun   yuzaga   chiqishi   mumkin:   O‘zbek   ziyolilari   nega   bechora
bo‘lib   qoldi?   Nega   g‘arib-benavo   bo‘lib   qoldi?   Nega   mushtipar   bo‘lib   qoldi? (TM). Bu gaplarda  nega  ning o‘rnida ularning har ikkalasini ham bemalol qo‘llash
mumkin. Stilistik farq shundaki,   nima uchun   da masala bir qadar qat’iy qo‘yiladi,
nechun   esa poetik matnlarga xoslangan.
Ba’zan   bu   olmosh   so‘rash   ma’nosidan   uzoqlashib,   tasdiq   ottenkasining
yuzaga   kelishiga   ko‘maklashadi:   Yo‘q,   nega   qo‘rqaman,   yo‘q   –   deya   ming‘illadi
Botir firqa  (T.Murod) .  
O‘zbek   tilida   necha   olmoshi   miqdorni   aniqlash   bilan   bog‘liq   holda
qo‘llaniladi:   kitob   necha   so‘m   turadi,   necha   minut   gapirildi     kabi.   Uning
qo‘llanilishida   kitobiylik   ottenkasi   kuchliroq:   Sovet   hokimiyati   o‘rnatilganiga
necha yil   bo‘ldi?   (T.Murod). So‘zlashuv nutqida uning o‘rniga   qancha   olmoshini
qo‘llashga   moyillik   seziladi:   Sovet   hokimiyati   o‘rnatilganiga   qancha   yil   bo‘ldi?
Olmosh takror qo‘llanib, juftlashgan holatidagi ma’noning kuchaytirilishi  ham bu
o‘rin   almashishda   o‘z   kuchini   saqlab   qoladi:   Ular   necha-necha   asrlardan   buyon
kindik qoni tomgan azaliy yurtida yashab keldi   (T.Murod) -   Ular   qancha-qancha
asrlardan   buyon   kindik   qoni   tomgan   azaliy   yurtida   yashab   keldi.   Ammo   bu
almashinish   olmoshlardan   umumiy   ma’no   anglashilganda   yuz   beradi.   SHuning
uchun  ham   Halitdan   nechtasi   «Bizga   nima   xizmat   bor?»   deb  kelyapti.   Otamning
gardaniga   yo‘q   erdagi   ayblarni   ilib   qamoqqa   tiqqan,   oilamiz   boshiga   shuncha
kulfat solgan Ambarsumyan guruhidan aqalli  bittaginasini  topmaguncha, ko‘ziga
tikilib   turib,   jillaqursa,   bir   nechta   savol   bermaguncha   tinchimayman   (T.Murod)
kabi holatlarda bu ishni amalga oshirib bo‘lmaydi .
Bu   qoidaning   to‘g‘riligini   uning   numerativlarga   qo‘shilish   holatlari   yana
ham   ochiq   isbotlaydi.   Ular   aniq   hisobni   ko‘rsatadigan   numerativlarga   qo‘shiladi:
necha   dona,   nucha   nusxa,   nucha   tup,   necha   varaq,   necha   gramm,   necha   metr,
necha tonna    deyish mumkin bo‘lgani holda,    necha to‘da, necha quchoq, necha
shoda, necha gala    deb bo‘lmaydi.   Do‘xtir nuqul tishning tuzilishi,   necha   qatlam
bo‘lishi, ildizi  nechta  bo‘lishini aytib, vaysarmish...  (T.Murod) kabi. 
Ushbu olmosh ayrim matnlarda, ayniqsa so‘zlashuv nutqida o‘zining asosiy
vazifasidan   tashqariga   chiqadi:   Sizga   necha   marta   aytaman,   aralashmang,   deb?
(T.Murod)  gapida  u   ko‘p marta  aytganman     degan  fikrni   emotsional   tarzda  ifoda etishga,   binobarin,   nutq   paytidagi   muallifining     kayfiyatini   berishga   xizmat
qilmoqda. 
Xudo   rahmat   qilsin,   nechada   ketibdi?     (T.Murod)   gapida   metonimizatsiya
jarayoni yuz berib,   yosh     so‘zi tushib qolmoqda va olmosh bu so‘zning ma’nosini
ifodalashni   ham   o‘z   zimmasiga   olmoqda.   Bu   esa   necha     olmoshining   nutqiy
jarayonda imkoniyatilari keng ekanligidan dalolat beradi.
Qanday     olmoshi  funksional  jihatdan neytraldir. SHu bilan birga, eng ko‘p
qo‘llaniladigan so‘zlardan biri hamdir.
Bu   olmoshning   qanday  qilib   shakli   ham   mavjud:   O‘zidan   chiqarib,   to‘rtta
she’r   yozolmagan   zot...   qanday   qilib   qayta     quradi?     (T.Murod).   Birikmaning
ikkinchi   qismi   gapda   ba’zan   tushib   qoladi:   O‘zimga   en   bo‘lolmayman,   sizga
qanday  bo‘y bo‘laman? – deya o‘ksindi Botir firqa  (T.Murod).
U  qaysi   olmoshi bilan sinonim bo‘lishi mumkin:  Bugun  qanday  kun? -dedi
Botir firqa  (T.Murod).
Ushbu olmosh qatnashgan ayrim matnlardan:   ajablanish yoki xunob bo‘lish
( Qanaqa   davlat?!   Qanday   davlat?!   T.Murod);   yaxshilik   ( Zaynab   momo,   maza
qanday ?   –   dedi,   –   O‘ynab-kulib   yuribsizmi?   T.Murod);   noto‘g‘ri   bo‘lmasmikan
(O‘rtoq   komandir,   tiriklarni   ko‘mish   qanday   bo‘ladi?   T.Murod)   kabi   ma’no
ottenkalari anglashiladi.
Qanday     olmoshi   bilan   shunday   olmoshini   oppozitsiyada   qo‘llash   nafaqat
ergash   gap   tarkibidagi   sodda   gaplarning   muvozanatini   keltirib   chiqaradi,   balki,
ifodaga   alohida   bir   ekspressivlik   bag‘ishlaydi:   Jamiyat   qanday   bo‘lsa,   hukumat
ham   shunday   bo‘ladi,   huquq-tartibot   ham   shunday   bo‘ladi,   turish-turmush   ham
shunday  bo‘ladi  (T.Murod).
Uning   qandaychikin     tarzida   qo‘llanilishi   shevachilik,   binobarin   adabiy
me’yorning buzilishi deb qaralishi kerak:  Xo‘p, ayting,  qandaychikin  buyruq ekan?
Men qishloq sho‘rosi raisiman, bilishim kerak?  (T.Murod).
Qanday     olmoshi   barcha   uslublar   uchun   teng   qiymatda.   Ammo   unga
sinonim bo‘lgan  qanaqa  olmoshi kitobiy xarakterda:  Qanaqa  odamsiz, o‘zi? Picha tiyilsang-chi,   qanaqa   bolasan,   o‘zi?   Onangni   ichida   qanaqa   yotgansan,   o‘zi?   –
deya jerkidi  (T.Murod). 
Qanaqa   olmoshi   qaysi     olmoshiga   ham   sinonim   bo‘ladi:   Qanaqa   ishni?
Amirlarga   o‘xshab,   cho‘llarni   cho‘lligicha   qoldirish,   dashtlarni   dashtligicha
qoldirish   ishinimi?   (T.Murod)   -   Qaysi   ishni?   Amirlarga   o‘xshab,   cho‘llarni
cho‘lligicha   qoldirish,   dashtlarni   dashtligicha   qoldirish   ishinimi?     U   takror
qo‘lanib  juftlashganda   ajablanish              ( -Iya-iya... –  deya  ajablandi   Botir  firqa.  –
Qanaqa-qanaqa ?   T.Murod),   tushunmovchilik   - Qanaqa   bo‘pti-qanaqa   bo‘pti ?
T.Murod),   ketama-ket   kelib   takrorlanganda   xunobi   chiqqanlik   ( Qanaqa   hayit,
qanaqa  hayit?  T.Murod), piching ( Qanaqa  orden?  Qanaqa  kommunist? — zaldan
luqma tushdi  T.Murod) kabi qo‘shimcha ottenkalar yuzaga keladi.
Qandoq   olmoshi  mazmunan   qanday, qanaqa     olmoshlariga yaqin turadi  va
badiiy uslubda faolligi bilan ajralib turadi. Ye-lanuvchi shevalarda faolligidan ham
ko‘z yumib bo‘lmaydi. O‘.Xoshimovning «Tushda kechgan umrlar» romanida bir
necha marta bu olmoshga murojjat qilingan:   Bir zamonlar Qatortol   qandoq  joylar
edi!   Qandoq   yotganiykin   Rustam   akam?   Qaysi   molni   qachon   so‘yadi,   qandoq
so‘yadi   —   qassobning   ishi.   Qandoq   yaxshi   yigit   edi...   YAratgan   Egamning   o‘zi
biladi   yomonlarni   qandoq   jazolashni...   Bu   qandoq   gap!   (O‘.Xoshimov).
T.Murodning   «Bu   dunyoda   o‘lib   bo‘lmaydi»   romanida   esa   bir   marta   ham
qo‘llangan   emas.   Bu   holat   ijodkorlarning   qaysi   sheva   vakillari   ekanligi   bilan
izohlanishi mumkin.
Qaysi   olmoshi   belgini   aniqlash   uchun   qo‘llaniladi:   SHariatpeshvo
mullavachchalar   bilan  yuvuqsiz   otinchalar   qaysi   imon  bilan   o‘ladi?   Qaysi   shon-
sharaf   bilan   o‘ladi?   (T.Murod).   Ba’zi   holatlarda   qanday     olmoshiga   sinonim
bo‘ladi:   Demokratlar   qaysi   yuz   bilan   o‘ladi?   SHunday   ekan,   men   qaysi   g‘oya
uchun   jon   beraman?   SHunday   aziz   jonimni   qaysi   g‘oya   uchun   sadaqa   etaman?
(T.Murod).   Undan   tashqari   taxminni   kuchaytirish   ( -Mana,   Mehnat   shuhrati
ordeni!   —   dedi.   —   Qaysi   bir   yili   8   mart   bayrami   munosabati   bilan   berib   edilar.
T.Murod), ta’kid, ajratib ko‘rsatish ( Qaysiki   marhumni  janozasiga tumonot odam yig‘ildimi,   bo‘ldi,   ana  shu   odam   jannati   bo‘ladi!   –   o‘yladi   Botir   firqa .  T.Murod)
ma’nolarining yuzaga kelishiga ham ko‘maklashadi. 
Qaysi   olmoshining   qay     tarzida   qisqargan   shaklida   badiiy   uslubga   xoslik
mavjud:   Bemor   Rajabov   qay   daraja da   betobligini   ana   shu   gaplaridan   bilib   olsa
bo‘ladi   (T.Murod).   Qaer   olmoshi   ham   qaysi   er   ning   qisqargan   shaklidir:   U
vaqtlarda texnika   qaerda   edi!   (T.Murod).   Olis kechalari  hijronda kuydim, / Endi
qay  siynaga qo‘yaman boshim  (A.Oripov. Tabiat).  Gar yo‘qotsam bu kecha men /
Qayga   borgum   axtarib,   /   tushda   ko‘rdim   dilbarimni,   /   Ey   sabo,   uyg‘otmagil
(E.Vohidov. Uyg‘otmagil).
Bu   qisqargan   shakl   olmoshning   yana   o‘zi   kabi   qisqargan     shakli   bilan
sinonimik munosabatga kirishishi mumkin:  Qay ko‘z bilan ko‘rsin ki, «shtangachi»
divanda   Natashani   bamaylixotir   ezgilab   o‘tiribdi!   O‘rnimdan   qanday   turib
ketganim,   qay   alpoz da   na’matak   panasiga   o‘tganimni   bilmayman.   SHundoq
yuvosh   akangni   boshiga   qay   kunlar ni   solmadi   bular!   (T.Murod)   -   Ne   ko‘z   bilan
ko‘rsin ki,   «shtangachi»   divanda   Natashani   bamaylixotir   ezgilab   o‘tiribdi!
O‘rnimdan   qanday   turib   ketganim,   ne   alpoz da   na’matak   panasiga   o‘tganimni
bilmayman.  SHundoq  yuvosh akangni boshiga  ne kunlar ni solmadi bular!  kabi.
Undan ba’zan gumon ma’nosini anglashiladi:  Darsga qo‘ng‘iroq bo‘lganida
yugurib   sinfxonaga   kirsa,   sinfdosh   bolalardan   qay   biri dir   shumlik   qilib   doskaga
bo‘r bilan chizma-chiziq tortib tashlab-di  (O‘.Xoshimov). 
Qancha   olmoshi   ham   miqdorni   aniqlash   maqsadida   ishlatiladi.   U   matnda
xuddi   qanday-shunday   olmoshlari   singari   ergash   gapli   qo‘shma   gap   tarkibida
sodda gaplar tengligini saqlaydi va ekspressivlikka sabab bo‘ladi:  Sizlar  qanchalik
ko‘p yordam bersalaringiz, biz ocharchilikni  shunchalik  tez tugatamiz. Fitna-fasod
qanchalar  yolg‘on bo‘lsa —  shunchalar  yashin tezligida tarqaladi  (T.Murod).
Unga   – lar     va   – lab     qo‘shimchalari   qo‘shilganda   sanash   ottenkasi   paydo
bo‘ladi:   Petr   Birinchi   Evropaga   etib   olish   uchun   qanchalab   qurbon   berdi,
qanchalab   qon to‘kdi.   Qanchalar   hayotbaxsh shior edi,   qanchalar   ezgu shior edi!
(T.Murod). Qachon     olmoshi   paytni,   vaqtni   aniqlash   maqsadida   qo‘llaniladi:   Kolxoz
tuzilgani   qachon   edi?  –   dedi   Qushchi.   –  Sizlarga   qachon  aql   kiradi ?   (T.Murod).
Bundan   tashqari   ushbu   olmoshga   ko‘plik   ko‘rsatkichi   –lar     qo‘shilganda   uzoq
o‘tmish   ma’nosi   shakllanadi   va   bu   ma’no   –dir     ko‘rsatkichi   bilan   yana   ham
kuchaytiriladi:   Katta   yo‘l   chetida   qachondir   uzilib   ketgan   tank   zanjiri   zanglab
yotibdi   (O‘.Xoshimov).   Fransuz avangardlari   qachonlardir   o‘tib ketgan.   Qachon
demokratiya   bo‘ladi,   qachon   qayta   qurish   bo‘ladi?   (T.Murod).   Bunday   paytda   u
gumon   olmoshi   bo‘lgan   allaqachon   ga   sinonim   bo‘ladi:   Allaqachon   begona
bo‘lgan... (O‘.Xoshimov).   Qachon   qarasa   masala   talashadi   (O‘.Xoshimov)
gapidagi   doimiylik,   uzluksizlik,   Qachongacha   otasini   sharmanda   qiladi,   ahmoq!
(O‘.Xoshimov)   kabi   ma’nolar   ham   uning   ishtirokida   hosil   qilingan   qo‘shimcha
ma’nolardir.
Qani   olmoshi   Qani   o‘zi?   Qani   o‘sha   xalqlar,   qani ?   (T.Murod)   singari
gaplarda   o‘zining   asosiy   ma’nosi   -   so‘rash   ma’nosidan   tashqari   qo‘shimcha
stilistik  ma’nolar   ham   ifodalaydi.  So‘zlashuv   jarayonida  uning  yordamida  da’vat,
taklif ottenkalari yuzaga keladi:   Qani , nonga qara   (O‘.Xoshimov).   Qani , yigitlar,
manavi   senlarga   sovg‘a,   xohlagan   ishingni   qil,   deb   shipshitib   qo‘yarsan.
(O‘.Xoshimov).  Marhamat,  qani  ichkariga!  (O‘.Xoshiov). Istak, xohish bildiriladi,
orzu qilinadi:  — Rustam aka!  Qani  shunaqalardan o‘n mingi, boring, ana mingtasi
bo‘lsa!   (O‘.Xoshimov).   Qani   endi ,   Toshkentda   ko‘cha   chetida   shovillab   oqib
turgan   jumrakka   shundoq   labingni   bossang-da,   to‘yguncha,   yorilib   ketguncha
ichsang!   Qaniydi ,   menga   shundoq   kelin   ato   qilsa   (O‘.Xoshimov).   Iltifot
ko‘rsatiladi:  Qani-qani ?  Qani , keling!  (T.Murod).
So‘roq   yuklamasi   –chi   ga   sinonim   bo‘ladi:   -Tumanda   nima   gaplar   bor,
gapiring,  qani ?   Qani , tumandan gurung bering,  qani ?   (T.Murod).  Aytinglar,  qani ,
men kimman?  (T.Murod).
Bajarilmagan   harakat   obrazli,   hayajonli   ifoda   etiladi.   Qiyoslaymiz:   Grisha
derazani   yopdiyamki,   qulog‘i   tinchisa   qani ?   (O‘.Xoshimov)   -   Grisha   derazani
yopdi, lekin qulog‘i tinchimadi .   Qani   uyqu kelsa!   (O‘.Xoshimov). – Uyqu kelmadi.
Tili kalimaga kelsa  qani!  (O‘.Xoshimov) -  Tili kalimaga kelmadi. Harakatning   bajarilmaganligi   mubolag‘ali   tarzda   bayon   etiladi:   Qani   kuchi
etsa!   (O‘.Xoshimov).   «Hoy   onasi,   o‘likning   badaniga   gul   tushsa,   gurzi   bilan
urgandek bo‘ladi, Xudoning qahri keladi», desam  qani ko‘nsa !  (O‘.Xoshimov).
Bu turli-tuman ottenkalar  qani   olmoshining og‘zaki nutqda yuzaga keladi.
Qalay   olmoshining   qo‘llanish   doirasi   chegaralangan   bo‘lib,   so‘zlashuv
uslubida,   insonlarning   bir-biri   bilan   hol-ahvol   so‘rashgan   paytlarida   samarali
qo‘llaniladi.   U   aksariyat   matnlarda   samimiyatni   ifodalaydi:   Qalaysiz,   domla?
Salomatliklar   durustmi?   yoki   Qalaysiz   endi ,   otaxon?   (T.Murod)   kabi.   Ba’zan
piching, kesatiqni ifodalashi ham mumkin:   Qalaysiz endi, etib kelgan joyingiz shu
er bo‘ldimi?    SHuningdek, bepisandlik, mensimaslik ottenkalarini ham ifodalaydi:
Qalaysiz  endi, o‘rtoq Esonov?  (T.Murod)  — Xo‘sh, taassurotlar qalay?  (T.Murod)
singari.
O‘zlik olmoshining  garchi qo‘llanilishi chastotasi turlicha bo‘lsa ham, barcha
fuknsional   uslublarda   ishlatilishini   ta’kidlash   lozim.   Ammo   «O‘zbek   tili
grammatikasi»da   qayd   etilishicha,   « O‘z   olmoshi     har   uchchala   shaxs,   birlik   va
ko‘plikdagi   kishilik   olmoshlari   o‘rnida   ishlatilib,   ko‘pincha   shaxsni,   ba’zan
predmetni   ko‘rsatadi.   Bu   xil   funksiyada   kelgan   olmoshlar   turli   kelishik
qo‘shimchalari va ba’zi ko‘makchilar bilan birga keladi». 6
 Mana shu mulohazaning
o‘ziyoq ushbu olmoshning stilistik xususiyatidan dalolat beradi:   mening kitobim –
o‘zimning  kitobim,  sening  kitobing –  o‘zingning  kitobing,  uning kitobi  –  o‘zining
kitobi.   Ushbu   jumlalarda   egalik,   tegishlilik   men,   sen,   u     olmoshlarisiz   ham   kitob
so‘zi tarkibidagi egalik qo‘shimchalaridan anglashilmoqda.   Mening, sening, uning
deyish   bilan   bu   egalik   yana   alohida   qayd   etilmoqda.   Bu   olmoshlar   o‘z     olmoshi
bilan almashtirilgandan keyin esa bu tegishlilik yana ham kuchaytirilmoqda, unga
urg‘u  berilmoqda.   SHunday  qilib,   kitobim  –  mening  kitobim  –  o‘zimning  kitobim
deyish orqali tegishlilik munosabati turli darajada ifoda etilmoqda.
O‘zlik   olmoshidagi   stilistik   imkoniyatilarning   kengligini   isbotlovchi
ikkinchi   dalil   uning   frazeologik   birliklar   tarkibida   ishtirok   etishidir:   o‘z   yog‘iga
o‘zi   qovurilmoq.   o‘ziga   bino   qo‘ymoq,   o‘ziga   kelmoq,   o‘ziga   keltirmoq,   o‘ziga
6
 Ўзбек тили грамматикаси,  I  том. – Т.:Фан, 1975, 350-б. olmoq, o‘ziga yuqtirmaslik, o‘zida yo‘q, o‘zidan ketmoq, o‘zini eb qo‘ymoq, o‘zini
o‘nglamoq,   o‘zini   qaerga   qo‘yishni   bilmaslik,   o‘zini   qayoqqa   urishni   bilmaslik,
o‘zini   qayoqqa   qo‘yishni   bilmaslik,   o‘zini   qayga   qo‘yarni   bilmaslik,   o‘zini
qo‘ygani   joy   topolmaslik,   o‘zini   qo‘lga   olmoq,   o‘zini   qo‘yarga   joy   topolmaslik.
Ushbu   FBlar   SH.Rahmatullaevning   «O‘zbek   tilining   izohli   frazeologik   lug‘ati»
(T.,1978) olindi. Badiiy matnlarni ko‘zdan kechirish, ularning soni shu keltirilgan
FBlar bilan tugab qolmasligini ko‘rsatadi. Birgina T.Murodning «Bu dunyoda o‘lib
bo‘lmaydi»   asarida   ushbu   olmosh   o‘zagi   sanalgan   yana   quyidagi   FBlar   uchradi:
Tajribalarimiz bunday: Nima farqi bor,   o‘z ajali bilan o‘ldi  nima, ochlikdan o‘ldi
nima?   O‘z   boshini   o‘zi   edi .   Qizlarim   o‘zidan   tingan .   Faol   zoti   bor   –   o‘zini   olib
qochdi .   O‘z-o‘ziga   go‘r kovladi. Partaktivlarni   o‘ziga chorladi .   O‘zidan chiqarib ,
to‘rtta she’r yozolmagan zot... qanday qilib qayta  quradi?  O‘z oyog‘i bilan keldi !.
Bu   darvoza   o‘z   oti   o‘zi   bilan   ijroqo‘m   darvozasi   bo‘ladi.   O‘zingizdan   qolar   gap
yo‘q.  FBlar ko‘lami boshqa badiiy matnlar hisobiga yana kengayishi mumkin. O‘z-
o‘zidan ayonki, FBlar emotsional-ekspressiv vosita sifatida tilda alohida mavqega
ega.
O‘zlik olmoshining emotsional-ekspressiv ma’no anglatish xususiyati shular
bilangina   chegaralanib   qolmaydi.     Badiiy   matnlarda   ular   yana   boshqa   modal
munosabatlarni ifoda etishda ishtirok etganligini ko‘ramiz:  Qanaqa odamsiz,  o‘zi ?
Siz   qaysi   jamiyatda   yashayapsiz,   o‘zi ?   Men   tushunmayapman,   o‘zi ,   nima   gap?   -
Picha   tiyilsang-chi,   qanaqa   bolasan,   o‘zi ?   Onangni   ichida   qanaqa   yotgansan,
o‘zi ? – deya jerkidi  (T.Murod). YAqin olish ottenkasini beradi:  -Kim bo‘lardingiz,
o‘zimiz ni   Botir   Qushchi-da,   -dedi     (T.Murod).   Ma’noni   farqlash   uchun   xizmat
qiladi:   Ota   o‘z   o‘g‘li ni   bir   zog‘ora   nonga   almashdi.   Ona   o‘z   qizi ni   bir   hovuch
kepakka almashdi  (T.Murod)   gaplaridan o‘g‘il va qizning kimga tegishli ekanligini
payqash  o‘z  olmoshisiz qiyin bo‘lishi mumkin.
Og‘zaki nutqda u ishtirok etgan   o‘zidan ko‘rmoq     iborasi tez-tez ishlatiladi:
Kimda-kim meni Botir firqa demas ekan,  o‘zidan ko‘rsin !  (T.Murod) .
U   rasmiy   uslubdagi   ayrim   birikmalar   tarkibida   turg‘unlik   kasb   etgan:
shaxsan o‘zim, o‘z arizasi  bilan   kabi:   Uka,   shaxsan men o‘zim   sizni  kommunistik partiya   safiga   qabul   qildim.   Botir   firqa   o‘z   arizasi   bilan ...   pensiyaga   jo‘nadi
(T.Murod).
Ayrim   ijodkorlar   tomonidan   yaratiladigan   yoki   qayta   ishlangan   iboralar
tarkibida ham o‘zak so‘z sifatida qatnashadi:   Gap... o‘zgacha to‘n kiydi .   O‘zimga
en   bo‘lolmayman ,   sizga   qanday   bo‘y   bo‘laman?   –   deya   o‘ksindi   Botir   firqa
(T.Murod).
Ozg‘aki nutqda ko‘rsatish olmoshi  bu   va  bir   so‘zi ifodalaydigan noaniqlik,
mavhumlik   ma’nosini   yana   ham   chuqurlashtiradi:   Bu   o‘zi   bir ...   eskilik   sarqiti
bo‘lsa, nimasini ayaydi? – dedi Botir firqa  (T.Murod). 
Ayrim manbalarda  o‘z   so‘zi adabiy tilda, shu bilan birga, barcha funksional
uslublarda   odatda   yo   bosh   kelishikda   yoki   egalik   qo‘shimchasini   olgan   holda
qo‘llaniladi. Kelishik qo‘shimchalari esa egalik qo‘shimchasidan keyin qo‘shiladi,
deyiladi. 7
  Ammo   poetik   asarlarda   she’riy   talabga   ko‘ra   egalik   qo‘shimchasini
olmasdan   yoki   umuman   belgisiz   qo‘llanilishi   mumkin:   Asrim   samolarda
yoqolding   chiroq,   /   YUlduz   qilib   otding   samoga   o‘zni     (A.Oripov.   Uyqu).   Bu
tuyg‘u ayondir – na qilsa endi / Olovdek tashlanar ko‘zga  o‘z   odam   (E.Vohidov.
Vatan   sog‘inchi).   Poetik   matn   xususiyatlari   jihatdan   olmoshning   bu   tarzda
qo‘llinilishi me’riy holat sanaladi.
A.G‘ulomov   «O‘zbek   tilida   aniqlovchilar»   asarida   ba’zan   «o‘z»   olmoshi
bo‘lmaganda   ma’noda   aniqlik   bo‘lmasligini,   bunday   o‘rinlarda   o‘z   aruriy
aniqlovchi   bo‘lishligini   ta’kidlab,   fikrini   Solihni   yoshligida   ko‘rgan   misoli   bilan
asoslab bergan edi. Uning fikricha, bunday holatda ikki xil ma’no anglashiladi: a)
Rahim o‘zi yosh bo‘lgan chog‘da Solihni ko‘rgan   ( Rahim yosh bo‘lgan ) lik va b)
Rahim  Solihni  uning yoshlik   chog‘ida  ko‘rgan   ( Solih yosh  bo‘lgan )  lik. «Bunday
o‘rinlarda  «o‘z»  keltirish  bilan  ma’no  aniq  bo‘ladi:   Rahim  Solihni  o‘z  yoshligida
ko‘rgan ».
Bundan   tashqari   A.G‘ulomov   bu   olmoshning   eng   ko‘p   qo‘llanishi   kishilik
olmoshi bilan bo‘lishligini ham ko‘rsatib bergan edi:
1. Men o‘zim                 1. Biz o‘zimiz
7
  Турсунов У., Мухторов Ж., Раҳматуллаев Ш.  Ҳозирги ўзбек адабий тили. – Т., 1965, 50-б. 2. Sen o‘zing                2. Siz o‘zingiz
3. U o‘zi                       3. Ular o‘zi (o‘zlari) kabi.  
«O‘z» aslda «jon» ma’nosidagi otdir (DLT, III,96- ozim-çanim).   8
An’anaviy   tilshunoslikda   belgilash   olmoshi   nomi   bilan   atalib   kelinayotgan
olmoshlar   o‘zbek   tilida   salmoqli   o‘rinni   egallaydi   va   ularni   ikki   guruhga   bo‘lib
o‘rganish   bu   birliklarning   lingvisitik   tabiatini     aniqroq   tasavvur   qilishga
ko‘maklashadi. SHuning uchun ham «O‘zbek tili grammatikasi»da  ular jamlovchi
( hamma,   bari,   jami,   barcha,   butun,   yalpi )   va   ayiruvchi,   ta’kidlovchi,   ajratuvchi
olmoshlarga   ( har+olmosh   /kim,   nima,   narsa,   qanaqa,   qanday,   qaysi,   qancha,
qachon/, har+son /bir, biri, ikkovi/)  bo‘lib tahlil etilgan. 9
Bu   olmoshlarning   birinchi   qismi   jamlikni   ifodalash   xususiyati   bilan   bir-
biriga yaqin turadi va shu bois o‘zaro sinonimik munosabatga kirishishi  mumkin.
Masalan:   hamma-barcha:   Hammani   malakali meditsina bilan ta’minlash qiyin. ...
hammaning   diqqat   markazida   turibdi   (T.Murod)   -     Barchani   malakali   meditsina
bilan   ta’minlash   qiyin.   ...   barchaning   diqqat   markazida   turibdi.;   Barcha   chapak
chalib yubordi. Bildi-yu... O‘zbekistonni   barcha  kattalariga xos bahonani qo‘lladi
(T.Murod)   -   Hamma   chapak   chalib   yubordi.   Bildi-yu...   O‘zbekistonni   hamma
kattalariga   xos   bahonani   qo‘lladi..   Hammamiz   uchun   hurmatli   va   aziz...
( T.Murod) -  Barchamiz  uchun hurmatli va aziz...
Hamma     va   barcha     olmoshlari   taqqoslanganda,   hamma   barcha   uslublarga
barvarligi,   barcha   ning   esa   kitobiy-rasmiy   uslubga   moyilligi   ma’lum   bo‘ladi.
Qiyos   uchun:   Barchangizni   muborak   Ramozon   bilan   muborakbod   etaman   -
Hammangizni   muborak   Ramozon   bilan   muborakbod   etaman.   Ushbu   gapdagi
olmoshlarga   bari   ni   ham   sinonim   sifatida   qo‘llash   mumkin.   Ammo,   gapdagi
tantanavor ohang yo‘qoladi va u jo‘n ifodaga aylanadi.   Bari     dialektal xususiyati,
jumladan   je-lanuvch   shevaga   xosligi   bilan   xarakterlanadi.   Olmoshning   bu
ko‘rinishiga badiiy matnlarda ham duch kelinadi:   Bari   o‘ylab qoldi. Birdan...   bari
8
  Аййуб Ғулом.  Ўзбек тилида аниқловчилар. Ўзбек тили илмий грамматикаси учун 
материаллар,  I  серия. – Тошкент: ЎзФАН нашриёти, 1941.
9
 Ўзбек тили грамматикаси,  I  том, 353-356-бетлар. xarob   bo‘ldi.   Bari   sarob   bo‘ldi.   Bariyam   o‘lim-da,   bariyam   go‘rga   kiradi-da?
(T.Murod).
Hamma     va   barcha     olmoshlari   o‘rtasida   sinonimik   munosabat   yaqqol
sezilib turgan bo‘lsa-da, stilistik jihatdan ular bir xil emas. «O‘zbek tili stilistikasi»
asarida bu holat quyidagi misol bilan asoslangan:  hovlining  barchasiga  gul ekdim 10
– hovlining  hammasiga  gul ekdim.
YAlpi   mahsulotning   uchdan   ikki   qismi   xususiy   sektorga   to‘g‘ri   keladi   -   Jami
mahsulotning   uchdan   ikki   qismi   xususiy   sektorga   to‘g‘ri   keladi     -     Hamma
mahsulotning   uchdan   ikki   qismi   xususiy   sektorga   to‘g‘ri   keladi   –   Barcha
mahsulotning   uchdan   ikki   qismi   xususiy   sektorga   to‘g‘ri   keladi..   Hatto   Umumiy
mahsulotning uchdan ikki qismi xususiy sektorga to‘g‘ri keladi,   Bor  mahsulotning
uchdan ikki qismi  xususiy sektorga to‘g‘ri  keladi   deyish ham mumkin. Ammo bu
sinonimik   munosabat   hamma   holatlarda   ham   davom   etavermaydi.   Masalan,
Polshada   jami   144   kishi   sovuqqa   dosh   berolmay   hayotdan   ko‘z   yumgan
(«Zarafshon»)   va   Tarixchi   Aruzi   Samarqandiy   qoldirgan   ma’lumotga   ko‘ra,
adabiyotdan   to‘la   xabardor   bo‘lish   uchun   har   bir   kishi   yigitlik   davrida   o‘tmish
shoirlardan yigirma ming bayt, zamondosh shoirlardan o‘n ming bayt,   jami   o‘ttiz
ming   baytni   yoddan   bilishi   kerak   bo‘lgan   («Zarafshon»)   gaplaridagi   jami
olmoshiga   nisbatan   ularning   birontasini   sinonim   sifatida   qo‘llab   bo‘lmaydi.
Jamlangan   raqamning   aniq   ko‘rsatilayotgani   bunga   xalaqit   beradi.   Uning   o‘rnida
faqat   hammasi bo‘lib   birikmasini qo‘llash mumkin bo‘ladi.
Ushbu   guruhdagi   butun     olmoshiga   hamisha   sinonim   so‘z   topilavermaydi.
Biz,   shonli   sovet   xalqi,   xalqaro   xotin-qizlar   bayrami   8   martni   butun   xalqimiz,
jonajon kommunistik partiyamiz, mehnatkash kolxozchi  dehqonlarimiz, qahramon
ishchilar   sinfimiz,   qo‘yingki,   jamiki   shonli   sovet   ziyolilarimiz   KPSS   XX   s’ezdi
tarixiy qarorlarini ulkan g‘ayrat-shijoat bilan turmushga tadbiq etmoqda bo‘lgan
bir   vaziyatda   keng   bayram   qilmoqdamiz   (T.Murod)   gapidagi   butun   ni   barcha
bilan   almashtirish   mumkin   bo‘lgani   holda,   Butun   tumanda   shunday,   –   dedi
kattalar.   –   Biz   yuqoriga   xabar   berdik   yordam   beramiz,   dedi.   Nasib   bo‘lsa,   bu
10
 Ўзбек тили стилистикаси. – Т.: Ўқитувчи, 1983, 127-б. chinorlar   butun   tumanga   soya   beradi!   (T.Murod)   misolida   bu   vazifani   amalga
oshirib   bo‘lmaydi.   CHunki   butun     ishlatilganda   bir   tuman   hududi,   barcha
deyilganda   bir   necha   tuman   hududi   anglashiladi.   SHunday   ekan,   ular   stilistik
jihatdan bir xil darajada emas.
Balgilash   olmoshining   ikkinchi   guruhini   har+boshqa   bir   olmosh     yoki
har+son     shaklidagi   birikmalar   tashkil   qiladi:   har   kim,  har   nima,   har   narsa,   har
qanaqa,   har   qanday,   har   qaysi,   har   qancha,   har   qachon;   har   bir,   har   biri,   har
ikkovi   va boshqalar. Jumladan, har  qancha :   Ozod SHarq xotin-qizlari   har qancha
faxrlansalar   arziydi;   har   tugul:   Hartugul ,   bir   ilmoqli   gap   otib   ko‘ray.
hardamxayollar   bo‘lishi   mumkin   emas   (T.Murod);   har   qanday:   Okean   bilan
tutashmaydigan,   okean   suvi   tushib   turmaydigan   har   qanday   suv   –   qurish   xavfi
ostida   bo‘ladi;   har   narsa:   O‘ziga   bino   qo‘yish,   o‘ta   tajanglik,   o‘ta   ta’sirchanlik,
har narsani  ko‘ngliga olish... ruhiy kasallik simptomlari;  har kim:  O‘rtoq Rajabov,
har   kimni   o‘zi   biladi;   harqalay:   Anavi   ko‘ngurador   darvozali   uy   —   mening   ham
uyim!   Kuyovman...   Har   qalay !   Harqalay,   Dimaning   qo‘li   uzun!   (T.Murod);   har
ikki:  CHunki o‘rtoq Lenin bundan oldin ikki marta qo‘zg‘olon uyushtirib,   har ikki
qo‘zg‘olonni-da xarob etib edi  (T.Murod)   kabi .  
Belgilash   olmoshlarining   bu   ko‘rinishlari   funksional   uslublarda   turli
darajada   qo‘llaniladi.   Masalan,   har   kim,   har   nima,   har   narsa,   har   qanday,   har
qaysi, har qancha, har qachon; har bir, har biri  kabi ko‘rinishlari uslubiy jihatdan
neytral,   har ikkovi, har uchovi   kabilar og‘zaki nutqqa xos bo‘lsa,   har qanaqa, har
ikki, har uch...  singarilar kitobiy mazmunga egadir.  Har ne, har nechuk   esa badiiy
matnlarga   xoslangan:   Quldan   jabr   ko‘rdi   elda   kattalar,   /   Davlat   shunda,   har   ne
desa   ixtiyor.   Maslahat   deb   o‘zing   xafa   bo‘lasan,   /   Har   na   gapni,   shohim,   o‘zing
bilasan   (Alpomish).   – Har   nechuk   bu   dargohdan   olib   ketmoq   darkor,–Qalandar
boshidagi kulohini to‘g‘rilab, bir daqiqa o‘ylanib turdi  (O.YOqubov).
Belgilash   olmoshlaridagi   uslubiy   xoslanish   ko‘pincha   komponentdagi
ikkinchi so‘zning ma’nosi va uslubiy xoslanishiga bog‘liq. Masalan,   har jihatdan
deyilganda  har   ning o‘zi bu belgini ko‘rsata olmaydi. Rasmiy uslubga xoslanishni
jihat  so‘zi belgilab beradi. Tahlillar   shuni   ko‘rsatmoqdaki,   bu   birikma   tarkibidagi   har   bir   a’zoning,
garchi   ular   grammatik   jihatdan   bir   vazifani   ado   etsa-da,   o‘z   semantik-stilistik
ahamiyati bor. Birikmaning ikkinchi komponenti bo‘lgan so‘z olmoshlik vazifasini
bajarsa, birinchi komponent –  har   semantik-stilistik ottenkaga ega.
Bu   turdagi   olmoshlarning   semantik-stilistik   imkoniyatlarini   aniqlash
maqsadida Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li tomonidan aytilgan «Alpomish» dostoni matniga
murojaat   qilamiz.   Asarda   tarkibida   har     so‘zi   kelgan   olmoshlar   chastotasi   yuqori
ekanligi   ma’lum   bo‘ladi.   Matnda     har   kim,   har   qaysi,   har   na,   har   kimsa,   har
qanday     olmoshlari   ko‘p   qo‘llangan.   Bundan   tashqari   zamonni   ( har   dam,     har
zamon, har kecha, har kun, har mahal, har oy, har oqshom ), makonni ( har dara,
har yoq, har yon, har ko‘cha, har taraf, har yurtlarda, har o‘lka ), inson va unga
tegishli   a’zolar,   narsa-hodisalarni   ( har   alp,   har   bilak,   har   xayol,   har   elga,   har
yag‘rini,   har   g‘arib )   ko‘rsatishda   va   boshqa   so‘z   va   tushunchalarning   ma’nosiga
qo‘shimcha   ottenkalar   berishda   ( har   alvon,   har   bayroq,   har   bir,   har   bozor,   har
ko‘rganda,   har   ko‘chganda,   har   otlar,   har   talab,   har   tola,   har   qubba )   ishtirok
etganligi   har   tarkibli  olmoshning qo‘llanish ko‘lami  o‘zbek tilida nihoyatda keng
ekanligidan dalolat beradi.
Aslida   har     olmoshi   boshqa   bir   so‘zga   tasodifan   bog‘lanib   qolgan   emas.
Ularning   o‘rtasida   har   tarkibli   olmoshning   ikkinchi   komponenti   ham   bo‘lgan,
ammo   elliptik   jarayon   yuz   berib,   uning   vazifasini   ham   har     so‘zi   o‘z   zimmasiga
olgan:   So‘z   eshitgin   mening   aytgan   tilimdan,   achchiqlansam   har   ish   kelar
qo‘limdan   (Alpomish)-   So‘z eshitgin mening aytgan tilimdan, achchiqlansam har
qanday   ish   kelar   qo‘limdan     kabi.   Og‘zaki   nutqda   gapdagi   ayrim   bo‘laklarning
tushib qolishining mazmunga putur etkazmasligi xalq og‘zaki ijodiga ham o‘tgan.
SHuning uchun ham   Har yurtlarda musofir bo‘p yurayik, Bizlar senga xizmatkor
bo‘p   turayik   (Alpomish).   Har   tandir   yopishingda   bittadan   kulcha   berib   kelasan,
tushundingmi?   (T.Murod)   kabi   parchalardagi   elliptik   holatlarning   mazmunini
anglash ham qiyin kechmaydi.
Har     so‘zining   olmosh   sifatida   mustaqil   ishlatila   boshlashi   uning   keng
ko‘lamda   qo‘llanilishiga,   yangi   ma’no   ottenkalarni   ifodalashga   imkoniyat yaratgan.   Bu   keng   ko‘lamlilik   uning   asosan   og‘zaki   uslub   uchun   xoslanganligi
bilan   izohlanadi.   SHuning   uchun   ham   uning   eng   yaxshi   namunalari   bo‘lgan
dostonlar tilida bu olmoshning semantik-stilistik ma’nolari ham turlichadir. Ushbu
ma’nolarning   ko‘zga   ko‘rinarlisi   sifatida   uning   yordamida   belgining   me’yordan
ortiqligi   ko‘rsatilishi,   mubolag‘aning   yuzaga   kelishini   e’tirof   etish   lozim.
Jumladan,   «Alpomish»   matnida   shunday   mubolag‘alar   mavjud:   shunda   o‘lan
kechasi bo‘ldi,  har qizlar  kelayotir, orig‘i echkiday dirkillab, semizi irkillab; ko‘lni
yoqalab bora berdi, qarasa, oq chodir, ko‘k chodir, zangori  chodirlar tikib, yilqi
boqadiganlarning ustidan qaraydigan, to‘qson to‘qaydagi yilqining ustidan xabar
oladigan   har   qullar   yotir   aymashib,   bir   xillari   yonboshlab,   bir   xillari   do‘staman
bo‘lib   yotibdi.   Alpomish   chodirda   o‘tirib   edi,   shunday   qaradi,   har   qalmoqlar
kelayapti:   kallasi   kapaday,   tanasi   tepaday,   butlari   selanglab   otning   ostiga
aymashib ketgan.
Har   qanday   yo‘l,   har   yo‘l     birikmalariga   sinonim   bo‘ladigan   har   bop   ning
tilimizda qo‘llanilishi chegaralanib qolgan. Uni  O‘ynashmagin arbob bilan, arbob
urar   har   bop   bilan   degan   maqoldan   tashqari   boshqa   o‘rinlarda   deyarlik
qo‘llamaymiz.   Ammo   xalq   og‘zaki   ijodi   namunalarida   u   saqlanib   qolinganligi
ma’lum   bo‘ladi:   Har   bop   bilan   o‘yay   ikki   ko‘zini,   /   O‘lja   qilib   ketay   ulu   qizini
(Alpomish) .
Har  tarkibli olmoshning faolligi sinonimiya uchun ham sharoit yaratadi: har
xizmat   -   qanday   xizmat:   xizmatkor-da,   shoh   amrini   tutadi,   har   xizmat   buyursa
bular   ketadi   -   xizmatkor-da,   shoh   amrini   tutadi,   qanday   xizmat   buyursa   bular
ketadi   (Alpomish); har gap – ne gap:   Har gap  bo‘lsa taqdirimdan ko‘rarman, har
zamonda,   bolam,   seni   ko‘rarman   -   Ne   gap   bo‘lsa   taqdirimdan   ko‘rarman,   har
zamonda, bolam, seni ko‘rarman , har so‘z – hamma so‘z:  har so‘zimni  ola berding
qiyoma, qo‘lingdan kelganin qilgin, ayama  -  hamma so‘zimni  ola berding qiyoma,
qo‘lingdan   kelganin   qilgin,   ayama;   har   –   -lar:   SHul   vaqtlarda   Barchin   ham
barkamol,   bo‘yi   etgan,   har   yag‘rini   o‘n   besh   qarich   keladi   -   SHul   vaqtlarda
Barchin   ham   barkamol,   bo‘yi   etgan,   yag‘rinlari   o‘n   besh   qarich   keladi .   Har
olmoshining ham   boshqa,   ham   ko‘plik   ma’nosini berishi mana bu misolda yaqqol seziladi:   Har   shaharman   shul   shaharda   yuraman,   Toychixonning   mamlakatin
ko‘raman.  Mana bu gapda  har  olmoshi  bo‘lar bo‘lmas, turli, xilma-xil  ma’nolarini
beradi:   Bir nechasi aytdi: —Juda haddili zug‘um   zo‘r o‘zbak-da, Ko‘kaldoshdan
hayiqmadi, tilini tortmay gapirdi, so‘nggi navbatda Qorajon ora tushdi, bo‘lmasa,
Ko‘kaldoshni bir yoqlik  qilar edi, xili ish boshlab turar edi, — deb har qaysisi har
so‘zni gapirib yotdi. Har nima    olmoshining   juda oz miqdordagi ulush     ma’nosini
berishi   o‘zbek   og‘zaki   nutqining   o‘ziga   xos   xususiyatidir:   Hali   yil   erta,   tari-
tarmoq   eksang   ham   ovqatligingni   olib   qolasan;   bu   yilgi   beradigan   har   nima   -
podsholik   chiqimdan   ham   o‘tdim,   —   dedi.   « Har   nima   olganimiz   o‘zimizga
bechiqim tegadigan bo‘ldi», — deb yuribdi.
Bundan   tashqari   belgilash   olmoshlari   ma’lum   semantik   ma’no
ottenkalarining   yuzaga   kelishiga   ham   sabab   bo‘ladi.   Maslalan,   sanash
ottenkasining:   Men   har   yili   olti   million   tonnalab   «oq   oltin»   terib   berdim,   olti
million!   Ming   afsuslar   bo‘lsinki,   ular   har   qadamda   uchrab   turadi,   har   daqiqada
uchrab turadi!  (T.Murod); ajratib ko‘rsatish ottenkasining:  Har bir  xonani alohida
qarab ko‘rdi    (T.Murod);  noaniqlik ottenkasining:   Rahbarlar  ham   har xil   bo‘ladi
(T.Murod);   salbiy   ottenkaning:   Qizillardan   har   balo   keladi   (T.Murod);
ehtimollikning:  —  Harqalay-da ! Turmushda nimalar bo‘lmaydi   va hokazolar.
Tabiatida   belgi   xususiyatni   alohida   ta’kidlab,   ajratib   ko‘rsatish   bo‘lgan
ushbu olmoshlarning xalq og‘zaki ijodi namunalaridagi ko‘rinishlari ularning oliy
darajadagi stilistik imkoniyatlaridir.
Bo‘lishsizlik   olmoshlarining     gap   mazmunining   shakllanishiga   ta’siri
nihoyatda   kuchli   va   o‘ziga   xos.   U   gapdagi   nimanidir   inkor   etadi.   «So‘roq
olmoshlari   hech     so‘zi   bilan   birikib   kelganda   so‘roq   olmoshlarining   ma’nosi
o‘zgarib,   shaxs   ( hech   kim ),   predmet   ( hech   nima ),   miqdor   ( hech   qachon ),   belgi
( hech   qanday,   hech   qaysi )ga   nisbatan   inkorni   ifodalovchi   so‘zlar   hosil   qilinadi»,
deyiladi «O‘zbek tili grammatikasi»da. 11
Funksional   jihatdan   olib   qaralgan   esa   biror   bir   uslubga   xoslik   yarq   etib
ko‘zga   tashlanmaydi.   Faqat   hech   kim,   hech   qachon,   hech   qaysi,   hech   bir
11
 Ўзбек тили грамматикаси,  I  том, 357-б. olmoshlariga rasmiy va ilmiy uslublarda deyarli murojaat qilinmaydi,  qaer  olmoshi
esa huquq-tartibotga oid hujjatlarda qo‘llaniladi ( hech qaerda ishlamaydi  kabi).  
Hech bir   olmoshi matnlarda  hech qanday, hech kim, hech qaysi   olmoshlari
bilan   sinonimik   munosabatga   kirishishi   mumkin:   hech   bir   –   hech   qanday:
Boshidagi   toj,  tagidagi   taxt   ilmi  funun  uchun  darkor  ekanini   tushunmaganida,  bu
sovuq koshonani, gunohi azimga botib qolgan bu haram, shon-shuhrat va mansab
ishqida   hech bir razolatdan toymagan   bu amirlar, sarkoru saroybonlar, xurofot va
taassub botqog‘iga botgan din peshvolaridan yuz o‘girib, suyukli talabalari orasiga,
ma’rifat dargohiga ketmas erdimi?   (O.YOqubov). Ammo ushbu gapdagi     bir     so‘zi
qanday   ga   nisbatan   fikrni   biroz   silliq   ifoda   etmoqda.   Hech   bir   -   hech   kim
sinonimiyasida   ham   aynan   shu   farqni   ko‘ramiz:   O‘g‘liga   bo‘lgan   bu   hurmat-
ehtirom tufayli otasi Xoja Salohiddin zargar "tarxon" nomini oldi, Mirzo Ulug‘bek
unga savdo ahlidan  hech biri ga bermagan imtiyozlarni berdi, hatto tamg‘adan  ham
ozod   qildi .   (O.YOqubov).   Undan   ko‘ra   qaysi   olmoshi   ko‘proq   mos   keladi   -
O‘g‘liga bo‘lgan bu hurmat-ehtirom tufayli otasi Xoja Salohiddin zargar "tarxon"
nomini   oldi,   Mirzo   Ulug‘bek   unga   savdo   ahlidan   hech   qaysi ga   bermagan
imtiyozlarni   berdi,   hatto   tamg‘adan     ham   ozod   qildi .   Mana   bu   gapda   hech   bir   –
hech   qaysi     olmoshlari   sinonimiyasi   to‘la   mos   keladi:   Ha,   bolam,   halloqi   olam
hech bir bandasi ning gunohini kechmaydur  (O.YOqubov).
Hech kim    olmoshi bajarilmagan harakatning egasi to‘g‘risida tugallangan
axborot beradi:  Tepasiga ipak popildiriqlar taqilgan kimxob soyabonning pardalari
tushirilgan,  hech kim  ko‘rinmas, faqat parda chetini ushlagan zaifaning oppoq qo‘li
ko‘rinar,   zumrad   ko‘zli   qo‘sh   uzuk   taqilgan   nozik   barmoqlar   go‘yo   nimanidir
timirskilaganday   titrar   edi...   (O.YOqubov).   Bu   olmoshli   birikma   orasiga   bir
so‘zining qo‘shilishi esa bu fikrni yana ham qat’iylashtiradi:  Nechun hamma davri
davron,   hamma   davlat   va   hamma   shoh   va   fotihlarning   tarixini   besh   qo‘liday
biladigan   bu   zukko   donishmand   toj   va   hokimiyat   hech   bir   kimsa ga   vafo
qilmaganini tushunmadi  (O.YOqubov) kabi.
Qani   bir   odam   so‘rasa!   Dalada   bir   inson   ko‘rinmaydi-ya!     Tarzidagi
gaplarda  bir odam, bir inson   kabi jumlalar  hech kim  ga sinonim bo‘lishi mumkin. Umuman   olganda,   hech   kim   ning   sinonimik   imkoniyatlari   kam.   Funksional
jihatdan olib qaraganda ham ularda chegaralanish sezilmaydi. Faqat uning   hech
kimsa   singari variantida so‘zlashuv va badiiy uslubga moyillik mavjud.
Hech   nima   so‘zlashuv   uslubida   faol.   CHunki   u   ko‘proq   og‘zaki   nutqda
predmet   yoki   voqea-hodisaga   nisbatan   inkorni   ifoda   etadi:   Kayqubod   aytdi:   —
Beradigan   hech   nimam   qolmadi   (Alpomish).   Hech   nima   bo‘lmasa,   odamlarning
ko‘rpasini   sotdirib   olasanmi?   —   dedi   (Alpomish).   Sinonimiya   hech   narsa   –   hech
nima   olmoshlari   o‘rtasida   kuzatiladi:   Qalandar   esa,   hech   narsa ga   parvo   qilmay
tobora jadallab borardi  (O.YOqubov).  Taxt azmida  hech narsa dan tap tortmagan bu
ko‘rnamak   o‘z   padarining   joniga   qasd   qilmoq   niyatida   emasmu?   (O.YOqubov).
Ammo   bu   sinonimiyada     hech   nima   olmoshining   ifoda   kuchi   hech   narsa   ga
nisbatan past darajadadir. SHu nuqtai nazardan «Alpomish»dagi mana bu gapda
u   maqsadga   muvofiq   qo‘llangan:   Bu   sarkaga   ko‘p   ishqiboz   bo‘ladi,   Hech   nima
deyolmay qizlar jo‘nadi . 
Qat’iyat, keskinlik kabi ottenkalar nazarda tutilganda  hech narsa  ni qo‘llash
maqsadga   muvofiq:   Bundan   tashqari   kimdir   shved   modeli   qotib   qolgan   va
yakunlangan narsa, shvedlar endi  hech narsa  qilmay yashayverishlari mumkin deb
o‘ylaydi. Amalda esa bunday emas  (R.Valijonov. Menejment asoslari).
Hech qanday   olmoshi ham barcha funksional uslublar uchun neytral:   Hech
qanday   ovoz ham eshitilmadimi?   (O‘.Xoshimov).   Hech qanday   shikoyat tushmadi
(O‘.Xoshimov).   Ammo   uning   predmet   belgisiga   nisbatan   inkorni   ifodalashi
belgining   aniqligini   talab   etiladigan   ilmiy   uslubda   qo‘l   keladi.   SHuning   uchun
ham uni ilmiy matnlarda tez-tez uchratish mumkin:  Tirik hujayrada hujayra shirasi
hech   qanday   ichki   tuzilishga   ega   emas,   optik   jihatdan   bo‘sh   hisoblanadi
(S.Mustafaev).   Har   qanday   faoliyatning   intellektual   tarkiblari   jismoniy
elementlardan ustun turgan sharoitda odamlarni nafaqat qo‘li bilan balki aqli bilan
ishlashga   majbur   etish   hech   qanday   ma’muriy   buyruqbozlik   vositalari   bilan
insonni o‘zi xohlamasa ijodiy fikrlashga va harakat qilishga majbur qilishi mum kin
emas   (R.Valijonov).   Boshqarishning   yangi   nazariyasi   yuqori   darajada   inson manfaatlariga   yo‘naltirilgan   bo‘lishi   kerak,   chunki   eski   nazariyalar   inson   bilan
hech qanday  hisob-kitob qilishni istamagan  (R.Valijonov) singari.
SHu   olmosh   mazmuniga   mos   keladigan   hech   qanaqa   birligida   kitobiylik
ottenkasi   ustunlik   qiladi:   Men   hech   qanaqa   musulmonchilik-pusulmonchilikni
bilmayman! — YOvuz Ruhning boshi soat kapgiridek likilladi  (O‘.Xoshimov).
Hech qaysi  olmoshi og‘zaki nutqda ko‘p qo‘llaniladi:  Qorajon mahramlariga
aytdi:  — Bir  nechang jahonni  sayl  etib yurgan, bir  nechang ro‘zg‘or  ko‘rgan, bir
nechang jahongashta ham bo‘lgan, biz o‘zbakka kuyov bo‘ldik, o‘zbaki rasm qilib
borayik,   o‘zbakning   kuyovi   ne   tartib   bo‘ladi   ekan,   hech   qaysing   ko‘ribmiding?
(Alpomish).   Ushbu   gapda   u   bironta   so‘zi   Bilan   sinonim   bo‘lgan:   Bir   nechang
jahonni   sayl   etib   yurgan,   bir   nechang   ro‘zg‘or   ko‘rgan,   bir   nechang   jahongashta
ham bo‘lgan, biz o‘zbakka kuyov bo‘ldik, o‘zbaki rasm qilib borayik, o‘zbakning
kuyovi   ne   tartib   bo‘ladi   ekan,   birontang   ko‘ribmiding?   Bundan   tashqari   u
matnlarda   hech   bir,   hech   kim   olmoshlariga   sinonim   bo‘lishi   mumkin:   Alqissa,
podshoning   oldidagi   umarolari,   mahram,   yasovil,   o‘gachi   shig‘ovul,         darbon,
bakovul,   asabador   tug‘dor,   qozi,   muhrdor   –   hech   qaysisi   shahzodaga   sovuq
shamoli ravo ko‘rmay, nima qilarini bilmay, shahzodani tilab ololmay, shohiga bir
gapni   ma’qul   qilolmay,   lol   bo‘lib   turib   edi,   podsho   maslahat   so‘rab   aytdi
(Kuntug‘mish) .   Ag‘darib,   dumalatib   ko‘rdi,   hech   qaysisi   hech   narsa   bilmadi
(Oysuluv).   YOki   Qalmoqning   aytgani   sira   bo‘lmadi,   Otgan   o‘qi   hech   bir   go‘r ga
bormadi.   «Bu   ikkovi   er-xotin   bo‘lsin,   Hakimbek   bilan   hech   bir   kishi   barobar
bo‘lolmasin, omin ollohu akbar», — deb fotihani betiga tortdi  (Alpomish) .
Hech   qachon   olmoshining,   xuddi   hech   qanaqa   olmoshida   kuzatilgani   kabi
gapdagi   ishtiroki   birmuncha   mustaqildir:   Ehtimol,   endi   hech   qachon   o‘zing
suygan   cheksiz   koinotni,   tunlarda   milt-milt   yongan   sirli   yulduzlarni   ko‘rmassen?
(O.YOqubov).   U   gapdan   olib   tashlangani   bilan   mazmun   o‘zgarmaydi,   ammo
qat’iyat,   keskinlik   ohangi   yo‘qoladi.   Darhaqiqat,   bu   olmoshning   stilistik   qiymati
ham   ana   shunda.   Ushbu   olmosh   tarkibidagi   qachon   o‘rnida   mahal,   vaqt   so‘zlari
ham qo‘llanilishi mumkin:  Ehtimol, endi  hech vaqt  o‘zing suygan cheksiz koinotni,
tunlarda milt-milt yongan sirli yulduzlarni ko‘rmassen? - Ehtimol, endi  hech mahal o‘zing   suygan   cheksiz   koinotni,   tunlarda   milt-milt   yongan   sirli   yulduzlarni
ko‘rmassen?     Ammo,   anglashimizcha,   bu   ikki   so‘z   qachon   dagi   keskinlik   va
qat’iyatni bera olmaydi. Faqat matnga ana shu talablar qo‘yilmagan paytlarda bu
almashinishlar   o‘rinli   bo‘ladi:   Azbarxo‘ja   aytdi:   -   YOril-e,   bachchag‘arlar,   lof
debdi,   nainki   Quhiqof   bo‘lsa,   hech   vaqtda   odamning   yuzi   ham   qorong‘i   kechani
yorug‘   qiladimi?   (Kuntug‘mish)   kabi.   Mana   bu   misollarda   qachon   ning   vaqt,
mahal,   zamon     kabi   so‘zlarga   aloqasi   juda   zaifdir:   Xayolingga   shunday   gaplar
kelama,   /   Hech   zamonda   qalmoq   do‘stlik   qilama?!   Hech   zamonda   shunday   ishni
qilami, / Hayvonzodga shunday azob berami   (Alpomish).
Hech qaer  olmoshi so‘zlashuv uslubida mahsuldor qo‘llaniladi. Birikmaning
ikkinchi   qismi   qaer   –   qaysi   er,   qay   er   ning   qisqargan   shaklidir.   SHuning   uchun
uning   o‘rnida   bemalol   hech   er     jumlasini   qo‘llayverish   mumkin:   Qosh   qorayib
qolgan,   yaqindagi   masjiddan   azon   aytgan   muazzinning   mungli   nidoga   o‘xshash
ovozi   quloqqa   chalinar,   lekin   hovli   va   o‘ylar   zim-ziyo,   hech   qaerda   milt   ettan
chiroq yo‘q, faqat kashta tikish uchun sham yoqqan Xurshida bonuning xonasigina
yorug‘ edi   (O.YOqubov) -  Qosh qorayib qolgan, yaqindagi masjiddan azon aytgan
muazzinning mungli nidoga o‘xshash ovozi quloqqa chalinar, lekin hovli va o‘ylar
zim-ziyo,  hech erda  milt ettan chiroq yo‘q, faqat kashta tikish uchun sham yoqqan
Xurshida bonuning xonasigina yorug‘ edi. Bu holi bilan...  hech qaerga  sig‘mas edi!
(T.Murod)   -   Bu   holi   bilan...   hech   erga   sig‘mas   edi!     Misollar   qiyoslangan   hech
qaer  dagi  qay  hatto ortiqchadek tuyuladi.
Hech  so‘zi  qancha  olmoshi bilan birikib, bo‘lishsizlik olmoshi  hech qancha
hosil   bo‘ladi.   Ammo   u   boshqa   bo‘lishsizlik   olmoshlariga   nisbatan   kam
qo‘llaniladi:   -   Ha,   shonli   kommunistik   partiyamiz   XX   s’ezdidan   keyin   hali   hech
qancha  vaqt o‘tganicha yo‘q  (T.Murod).
Matnlarda   hech     so‘zining   boshqa   birliklarga   bog‘lanib   bo‘lishsizlik
ma’nolarini   yuzaga   keltirganligining   ham   guvohi   bo‘lamiz.   Masalan,
«Alpomish»da   gap   tarkibida   hech   yoqqa,   hech   zulm   qilmaslik,   hech   idishda
qolmaslik,   hech kishi, hech odamni ko‘rmaslik, hech sazo chiqmaslik   kabi jumlalar
uchraydi:   Hech   yoq qa   chiqmasang,   to‘g‘ri   borasan,   Boysarining   baxmal   uyin ko‘rasan.   Qanday   ekan   bir   hangama   qilayin,   Hech   zulm   qilmayman,   borib
kelayin. Hech   idishda   qimizdan   nishon   qolmadi,   Suvsagan   deb   bo‘lar   parvoy
qilmadi,   Zindonni   aynalgan   g‘oyibning   qushi,   So‘rog‘imni   bilmas   mening   hech
kishi .CHarchab   edi,   sira   parvo   qilmadi,   Pisib   yotir,   hech   odamni   ko‘rmadi.   Bu
so‘zni eshitib, turgan xaloyiqlardan  hech sazo  chiqmadi  kabi. Aslida bu birikmalar
hech haysi yoqqa, hech qachon zulm qilmaslik, hech qaysi idishda qolmaslik,   hech
bir   kishi,   hech   qanday   odamni   ko‘rmaslik,   hech   bir   sazo   chiqmaslik     kabi
ko‘rinishda   bo‘lishi   lozim   edi.   Ammo   o‘zbek   tili   yashash   qonunlariga   muvofiq
matnlarda,   elliptik   holat   yuz   berib,   qisqarish   sodir   bo‘lmoqda   va   olmosh
tarkibidagi   so‘roq   olmoshlari   yoki   bir     so‘zi   tushib   qolib,   uning   vazifasini   hech
so‘zi o‘z zimmasiga olmoqda. Tilimizda bu holat asta sekin me’yoriy tusga kirishi
mumkin.
Gumon   olmoshlari     o‘zbek   tilida   bir   necha   yo‘llar   bilan,   jumladan   alla
elementiga   so‘roq   olmoshlarining,   so‘roq   olmoshlariga   –dir   qo‘shimchasining
qo‘shilishi va  birov, ba’zan   so‘zlari yordamida hosil qilinadi.
Alla +so‘roq   olmoshi   birikuvidan   hosil   qilingan   gumon   olmoshlari
quyidagilar:   allavaqt,   allakim,   allamahal,   allanarsa,   allanega,   allanecha,
allanechuk,   allanima,   allapalla,   allaqayoq,   allaqaer,   allaqaysi,   allaqanday,
allaqancha, allaqachon  kabi .  So‘roq olmolariga  –dir   qo‘shilib quyidagi olmoshlar
yasalgan:   kimdir,   nimadir,   negadir,   nechukdir,   qayoqqadir,   qaergadir,   qaysidir,
qandaydir, qanchadir, qachondir   singari .
Gumon, mavhumlik, noaniqlik va taxmin kabi ma’nolarni ifoda etadigan bu
olmoshlarning   son   jihatdan   ko‘pligi   ularning   uslublararo   xoslanishi   va   o‘zaro
sinonimik munosabatga kirishi uchun imkoniyat yaratadi.
Bu olmoshlarning birinchi   guruhidgi   allavaqt, allamahal   olmoshlari nutqda
kamdan   kam   qo‘llaniladi   va   ular   o‘zaro   sinonim   sanaladi:   Allavaqtgacha
uxlamasdan   suhbatlashib   o‘tirishdi   -   Allamahalgacha   uxlamasdan   suhbatlashib
o‘tirishdi   kabi .   Lekin   negadir   allamahalgacha   g‘or   tevaragida   qalang‘i-
qasang‘ilarning   sharpasi   tinmadi   (O.YOqubov).   SHuningdek,   allanarsa, allanega,   allanecha     singari   olmoshlarning   qo‘llanish   chastotasi   ham   ozchilikni
tashkil etadi.
Allakim     olmoshi   so‘zlashuv   nutqida   ko‘proq   qo‘llaniladi:   O‘sha   kecha
bolalar   yotgan   tomonda   allakim   tuni   bilan   quv-quv   yo‘talib   chiqdi.   Bir   mahal
allakim  elkamga turtgandek bo‘ldi.  (O‘.Xoshimov). Unga ko‘plik ko‘rsatkichi  -lar
qo‘shilishi natijasida obrazli qiyoslash hosil qilinadi:  — Voy o‘lmasam, bu qanaqa
yurish kuyovingizni oldida,  allakimlarga  o‘xshab... Boring, kostyum kiyib chiqing!
(O‘.Xoshimov).   Ushbu   olmoshga   birov     olmoshi   va   –dir     ko‘rsatkichi   sinonim
bo‘ladi:   Xuddi   birov   miyamni   erinmasdan   parmalayotganga   o‘xshaydi
(O‘.Xoshimov).   Qaranglar,   deraza   sinibdi!   —   dedi   kimdir   hayajonli   qichqirib
(O‘.Xoshimov).
Allanechuk     olmoshi   badiiy   uslubga,   uning   ham   nasriy   janriga   xoslangan.
Ammo   nasriy   matnlar   tahlili   unga   bo‘lgan   munosabat   ijodkorlar   tomonidan
turlicha   ekanligini   ko‘rsatadi.   Masalan,   O‘.Xoshimov   «Tushda   kechgan   umrlar»
romanida  unga  9 marta murojaat   qilgan  bo‘lsa,  O.YOqubov  «Ulug‘bek  xazinasi»
asarida   3   marta   ishlatgan.   T.Murod   «Bu   dunyoda   o‘lib   bo‘lmaydi»   romanida   esa
undan   bir   marta   ham   foydalanmagan.   Ayrim   namunalar   keltiramiz:   «Dushman!
Hammasi  dushman!  Ilonning bolasi  - ilon, chayonning bolasi  - chayon!..» - Soat
daf’atan   xayoliga   kelgan   gapdan   ko‘nglida   alam   va   ayni   paytda   allanechuk
engillik   tuydi.   Qariya   allanechuk   osoyishta   kuldi.   —   Qizim   senga   halaqit
bermaydi,   —   dedi   onasi   allanechuk   vazminlik   bilan.   —   Xohlagan   joyingni
tekshiraver  (O‘.Xoshimov).
Ushbu olmosh noma’lumlikka munosabat jihatdan  qandaydir   olmoshi bilan
sinonim   bo‘ladi:   Dimog‘imga   allanechuk   qadrdon   is   urildi   (O‘.Xoshimov) .
Tushunib  bo‘lmaydigan vaziyatni,  holatni   ifodalaganda   nimagadir     olmoshi  bilan
sinonimik   holatda   bo‘ladi:   Komissar   sut   bidonini   qor   ustiga   qo‘yib,   allanechuk
qunishib   turar,   zahil   yuzi   o‘ychan   edi     (O‘.Xoshimov).   Matnlarda   allanechuk-
qandaydir   sinonimiyasi faol.
Bundan tashqari bu olmosh badiiy matnlarda g‘ayriodatiylik, nome’yoriylik
ma’nolarini   anglatadi:     Qalandar   yuragi   allanechuk   bo‘lib,   eshikni   ochdi.   Mirzo Abdullatif saroybonga "chiqaver" deb imo qildi-da, ko‘ngli   allanechuk   bo‘lib, Ali
Qushchining   oldiga   bordi.   (O.YOqubov).   Ikkilanish   ma’nosini   beradi:   Do‘rillab
eshitilgan   bu   tovush   allanechuk   tanish   edi.   Allanechuk   huzurbaxsh   kuy   vujudini
yoqimli siypalab o‘tdi  (O‘.Xoshimov). Allanima     olmoshidan   so‘zlovchi   yoki   yozuvchi   uchun   bayon   jarayonida
noma’lum,   mavhum   bo‘lgan   perdmet,   narsa-hodisalar   anglashiladi:   Hamma
mung‘ayib qolgan, oppoq ro‘mol  ostidagi kelin boshini quyi solib o‘tirar, egniga
zarbof   to‘n,   boshiga   do‘ppi   kiygan   kuyov   uning   qulog‘iga   shivirlab,   allanimani
tushuntirar   edi   (O‘.Xoshimov) .   Uning   nimaga   ishora   qilayotgani   matnda   olmosh
bilan   yonma-yon   kelgan   boshqa   so‘zlar   ma’nosi   orqali   reallashadi.   Masalan,
Kirsam,   yoshi   qiriqlarga   borib-bormagan,   ammo   ko‘zlarining   tagi   osilib   ketgan,
chakka   sochlariga   oq   oralagan,   yuzlari   so‘lg‘in,   tepakal   odam   allanima   yozib
o‘tiribdi  (O‘.Xoshimov) gapida u orqali umumiy ma’noda xat,  Allanimaga  qoqilib
ketdim   deganda   umumiy   ma’noda   to‘siq,   YAproqlarini   chang   bosgan   so‘ritok
tagiga   borib,   allanimani   hidladi   (O‘.Xoshimov)   deyilganda   o‘simlik,   balki   gul,
Xotini   allanima   deb   pichirladi   (O‘.Xoshimov)   jumlasidan   esa   gap   ma’nolari
anglashiladi.
Ushbu   olmoshga   ko‘plik   ko‘rsatkichi   –lar     qo‘shilganda   uning   semantik
ma’no   anglatish   ko‘lami   yana   ham   kengayadi.   Masalan,   U   og‘zi   ko‘pirib,   zikr
orasida   allanimalarni   gapirar   edi     gapida   u   ham   so‘zlovchining   gaplarini
eshitilmayotganligi,   ham   nima   haqda   gapirayotganligi   noma’lumligi,   ham   bu
gapning   tinglovchiga   ma’qul   bo‘lmayotganligi   ma’nolari   anglashiladi.   Bu   kabi
holatlar  esa  ushbu olmoshning matnda g‘oyatda muhim o‘rni borligini  isbotlaydi.
O.YOqubov olmoshning bu imkoniyatlaridan unumli foydalangan. 12 holatdan  10
tasida   uning   ko‘plikdagi   shaklini   qo‘llagan: U   og‘ir   hansirar,   g‘uldirab
allanimalarni   aytar,   lekin   gapini   tushunish   qiyin   edi.   SHahzoda   quruqshagan
lablarini yaladi, peshanasini, yuzini  qoplagan jimir-jimir terlarni  sidirib tashlab,
ko‘zlarini yumib, yana  allanimalarni  pichirlay boshladi  (OYO)    va hokazo.  Bu esa
allanima     olmoshining badiiy adabiyotda muhim  lingvostilistik unsur  ekanligidan
dalolat beradi. Allanima   olmoshini   nimadir,   nimalardir,   nimanidir,   nimadandir,
nimalarnidir     olmoshlari bilan sinonimik holatda bo‘ladi:   Rasadxona qorovuli Ali
Qushchini   yo‘q   dedi   chamasi,   suvoriylar   amir   Sulton   Jondor   bilan   allanimani
maslahatlashib, yana darvozani qoqishdi. Bir kun kechqurun Ko‘ksaroy devonida
xizmat   qilgan   yosh   mirza   uyga   rangi   uchib,   allanimadan   vasvasaga   tushib   kirib
keldi. Bir tomoni mavlonoga ham qiyin, u hibsga tushgan dastlabki kunlari qattiq
yotib   qoldi,   kechalari   olovday   yonib   alahlab   chiqar,   yomon   tushlar   ko‘rib   uvvos
tortib   uyg‘onib   ketar,   ko‘zlariga   allanimalar   ko‘rinib   qorong‘i   burchakka   tikilib
olar   va   bir   nimalar   deb   pichirlar   edi.   Lekin   yoruqqa   chiqmadi.   U   qorong‘i
burchakda ivirsib nimanidir qidirar,   allanimalarni   pichirlab, go‘yo aqldan ozgan
odamday o‘zini u yoqdan-bu yoqqa otar edi  (O.YOqubov) va hokazo . 
Birmuncha   kitobiy   bo‘lgan   allaqayoq   olmoshi   badiiy   matnlarda   ham   kam
ko‘zga   tashlanadi.   U   qayoqdandir,   qayoqdadir     kabi   gumon   olmoshlari   bilan
sinonim bo‘la oladi:   SHoshilib ketayotganingizda oyog‘ingiz ostida   allaqayoqdan
sakrab   tushgan   chigirtka   paydo   bo‘ladi   (O‘.Xoshimov).   Botir   firqani   qo‘llari
belida bo‘ldi, xayollari  allaqayoqlarda  bo‘ldi... (T.Murod).
Allaqaer    olmoshining qo‘llanish ko‘lami ham  unchalik keng emas. U ham
nisbatan   kitobiy   xarakterda   bo‘lib,   qaerdandir,   qaerdadir,   qaerinidir,   hatto
nimasinidir     olmoshlari   bilan   sinonimik   munosabatga   kirishadi:   Allaqaerdan   sim
topib, bir uchini akkumulyatorga ulashdi-da, bir uchini «dux»ning og‘ziga tiqishdi
(O‘.Xoshimov) -   Qaerdandir   sim topib, bir uchini akkumulyatorga ulashdi-da, bir
uchini   «dux»ning   og‘ziga   tiqishdi.   Ikkovi   allaqaerda   rosa   futbol   tepgan   shekilli,
terga   botib   ketgan   -   Ikkovi   qaerdadir   rosa   futbol   tepgan   shekilli,   terga   botib
ketgan.   Allaqaerini   onamga   o‘xshataman   -   Qaerinidir   onamga   o‘xshataman   -
Nimasinidir  onamga o‘xshataman  (O‘.Xoshimov).
Allaqaysi     olmoshi   ham   kitobiy   mazmunda   bo‘lib,   qaysidir     olmoshiga
sinonim bo‘ladi:  Allaqaysi  burchakdan quloqlari shalpaygan, qo‘rquvdan ko‘zlari
javdiragan   olapar   it   chiqib   keldi.   Nazira   esa   o‘g‘li   bilan   kelinining   ketidan
hayhaylab yugurganicha  allaqaysi  go‘rga g‘oyib bo‘lgan edi. SHahnoza  allaqaysi
«Sovg‘alar magazini»dan topib kelgan tunchiroq... . (O‘.Xoshimov). Alla   elementi bilan boshlanuvchi gumon olmoshlari orasida eng mahsuldori
allaqanday     bo‘lib   hisoblanadi.   Bu   olmoshning   O‘.Xoshimovning   «Tushda
kechgan umrlar» romanida 20 marta, O.YOqubovning «Ulug‘bek xazinasi» asarida
133 marta qo‘llinilganligi uning obrazlilikni yuzaga keltiruvchi muhim unsurlardan
biri ekanligidan dalolat beradi. Lekin T.Murodning «Bu dunyoda o‘lib bo‘lmaydi»
asarida   biron   marta   ham   qo‘llanilmaganligi   uning   matndagi   ishtiroki   yozuvchi
iindividual   uslubi   bilan   bog‘liq   bo‘lishi   ham   mumkinligini   ko‘rsatadi.   Ammo   bu
hol   uning   adabiy   asarda   kuchli   stilistik   resurs   ekanligi   haqida   xulosa
chiqarishimizga   to‘siq   bo‘lolmaydi.   Ayrim   namunalar   keltirmiz:   Ko‘ngli   notinch
davlatpanoh   esa   bunga   allaqanday   umid   bog‘lar,   nimanidir   kutar   edi
(O.YOqubov) .   Tun   oysiz   bo‘lsa   ham,   yulduzlar   aks   etgan   firuza   gumbazlari
allaqanday   ko‘kish   jilo   taratib,   g‘alati   yaltillab   turardi   (O.YOqubov) .   Hazin
kuyga   o‘xshagan   bu   tovush   go‘yo   boshqa   olamdan   kelayotgan   cheksiz   nolaga
o‘xshar, keksa sadalar ortidagi ulkan qabristonga, qorong‘ida haybatli ko‘ringan
qubbador   dahmalarga   allaqanday   ilohiy   ruh   bahsh   etar,   borliq   sirli   va   mudhish
tuyulardi  (O.YOqubov) .
Bu   olmosh   qo‘llanilishida   ham   alla   -   -dir   sinonimiyasini   kuzatamiz:
SHahnoza   zinalardan   tushib   borarkan,   vujudida   allaqanday   loqaydlik,   karaxtlik
sezdi  (O‘.Xoshimov) -   SHahnoza zinalardan tushib borarkan, vujudida  qandaydir
loqaydlik,   karaxtlik   sezdi .   Nihoyat   cho‘l-biyobonning   qoq   o‘rtasida,   bostirmaga
o‘xshagan   allaqanday   pastak,   uzun   bino   oldida   to‘xtashdi   (O‘.Xoshimov)   -
Nihoyat   cho‘l-biyobonning   qoq   o‘rtasida,   bostirmaga   o‘xshagan   qandaydir
pastak, uzun bino oldida to‘xtashdi . U   allaqaysi     olmoshiga ham sinonim bo‘ladi:
Allaqanday   bir   talabaning   gapga   qo‘shilishi   Grishaning   g‘ashini   keltirdi
(O‘.Xoshimov)   -     Allaqaysi   bir talabaning gapga qo‘shilishi Grishaning g‘ashini
keltirdi.
Uning   shunchaki     so‘zi   bilan   sinonim   bo‘lishi   ekspressiv   jihatdan
e’tiborlidir:   Birinchidan,   u   umrbod   ketmon   urib,   er   kavlab  yotadigan   allaqanday
dehqon   emas!   (O‘.Xoshimov)   -   Birinchidan,   u   umrbod   ketmon   urib,   er   kavlab
yotadigan  shunchaki  dehqon emas! Noma’lum   miqdorga   ishora   qiladigan   allaqancha     olmoshi   nutqda   kam
qo‘llaniladi:   Allaqancha   bolalar   yong‘oqzor   chetidagi   maydonda   qor-bo‘ron
o‘ynayotgan ekan. Akam  allaqancha  gazeta yig‘ib qo‘ygan ekan.  (O‘.Xoshimov).
Allaqachon   va   uning   sinonimi   bo‘lgan   qachondir   olmoshlarining   boshqa
gumon   olmoshlaridan   farqli   tomoni   shundaki,   ularda   zamonni,   uzoq   o‘tgan
zamonni   bildirish   xususiyati   mavjud:   Kampiri   bu   gapni   allaqachon   eshitgan
bo‘lsa-da,   o‘zini   endi   eshitganga   oldi.   Mazkur   kinoteatr   allaqachon   machit
bo‘lganini   bilsa-da, o‘zini  endi  bilganga oldi.  U kishi   allaqachon   hilqatga ketdi-
ku.   (T.Murod).   Katta   yo‘l   chetida   qachondir   uzilib   ketgan   tank   zanjiri   zanglab
yotibdi  (O‘.Xoshimov). Ayni paytda  allaqachon  voqea-hodisaning o‘tgan zamonda
sodir   bo‘lganligini   shunchaki,   yoki   gumon,   taxmin   ottenkalari     bilan   emas,   balki
qat’iylik  ottenkasi   bilan  ifoda  etadi:   Yo‘q,  uning  jismi  Samarqandda  bo‘lsa  ham,
ruhi   qachondan   beri   o‘z   maskani–olis   Qarnoqda   edi...   U   xayolan   allaqachon
Xurshida   bonu  bilan   birga   qir   va   adirlar   osha   o‘z   eliga  yo‘l   olgan,  butun  qalbi,
butun vujudi bilan o‘z yurtiga qarab talpinar edi. Mana, dorussaltana   allaqachon
orqada   qoldi   (O.YOqubov).   Hatto   unga   ko‘plik   ko‘rsatkichi   –lar     qo‘shilganda
ham  gumon, ikkilanish ottenkalari  yuzaga kelmaydi, balki  yana  ham  uzoq o‘tgan
zamonni   anglashga   ko‘maklashadi:   Agarchi   foniy   olam   yumushlari   Ali   Qushchi
o‘ylaganday   oson   bo‘lganida   Mirzo   Ulug‘bek   bu   bevafo   hokimiyatni
allaqachonlar  tark etib, o‘zini suyukli ishiga bag‘ishlamas erdimi?  (O.YOqubov).
Ushbu   olmosh   orqali   so‘zlovchining   sub’ektiv   munosabati   ham
anglashiladiki,   bu   unga   muhim   stilistik   resurs   sifatidagi   qarashimizni   yana   ham
mustahkamlaydi:   Ma’nili rasm chizayotgan Go‘zal  Jabborova, Umidjon Sultonov
allaqachon   viloyatimiz   faxriga   aylanib   ulgurishdi   («Zarafshon»   gaz.).   CHunki
Ma’nili   rasm   chizayotgan   Go‘zal   Jabborova,   Umidjon   Sultonov   viloyatimiz
faxriga aylanib ulgurishdi  deyilganda ham ma’no to‘liq shakllanadi, ammo bu yuz
bergan   voqelikka   so‘zlovchi   yoki   yozuvchining   sub’ektiv   munosabati
anglashilmaydi.
Dostonlar   tilida   alla+ so‘roq   olmoshi   shaklidagi   olmoshlar   deyarli
uchramasligi   (masalan     «Alpomish»da   u   faqat   bir   o‘rinda   uchraydi:     Alla   nima eydigan osh  bo‘lgan ekan),   ilmiy va  rasmiy  uslublar  uchun ham  xoslanmaganligi
buning   o‘ziga   xos   olmosh   shakli   ekanligi,   kitobiy-badiiy   ottenkasi   kuchli
ekanligidan dalolat beradi.
Ba’zi   olmoshida gumon, noma’lumlik ottenkasi kuchli va kitobiy uslublarga
xoslangan.  SHuning uchun  ham  fikrni  aniq qilib aytishdan  ko‘ra noaniqroq qilib,
umumlashtirib   aytishga   ehtiyoj   paydo   bo‘lgan   vaqtlarda   bu   olmoshga   murojaat
etiladi va bu uning hamma ham payqayvermaydigan qo‘shimcha stilistik ma’nosi
sanaladi:   Ba’zi   tashkilotlar...   Otstavkaga   chiqqan   bo‘lsa   ham   tajribali   xodim
sifatida   maslahatga   va   umuman...   « ba’zi   yumush»larga   chaqirib   turishardi
(O‘.Xoshimov).   Ilmiy   uslubga   oid   matnlardan   ayrim   namunalar   keltiramiz:
Ularning   ba’zi lari   bir   guruh   mikroorganizmlarga   kuchli   ta’sir   ko‘rsatsa,
boshqalari   shu   mikroorganizm   uchun   xatarsiz   -   inert   hisoblanadi   (S.Mustafaev).
SHarqning   ba’zi   joylarida   o‘zlashtirish   xo‘jaligidan   (ov,   mevalar   terish   va   h.k.)
mahsulot   olishning   prinsipial   yangi   shakliga   —   ularni   ishlab   chiqarishga   o‘tish
amalga oshirildi (ishlab chiqaruvchi, iqtisod)  (R.Valijonov).
Bundan   tashqari   u   yana   quyidagi   ma’nolarni   ifoda   etadi:   mulohaza   ob’ekti
so‘zlovchiga   ma’lum,   ammo   ulardan   bir   qismi   ajratib   ko‘rsatiladi:   Ba’zilari
ovozini   pastlatib   do‘stona   masalahat   beradi:   «Otangiz   «paxta   ishi»   bo‘yicha
qamalganmi?   YAxshisi   bu   ishga   aralashmang».   Ruxsatingiz   bilan   sizdan   ba’zi
narsalarni   so‘ramoqchi   edim     (O‘.Xoshimov).   Mana   bu   Ba’zi   birovlar   o‘z   ota-
onasini qabri qaerdaligini bilmaydi  (T.Murod) gapida  birovlar   so‘zining o‘zi ham
ob’ektni   ajratib   ko‘rsatish   imkoniyatiga   ega.   Ammo   unga     ba’zi     so‘zining
qo‘shilishi   bu   effektni   yana   ham   kuchaytiradi.   Men   ba’zi   birovlar   yurgan
yo‘llaridan   yurmayman.   Olmoshdan   keyin   qo‘llanilgan   bir     so‘zi   ham   ajratib
ko‘rsatish   effektini   kuchaytiradi:   Ba’zi   bir   qabristonlarni   ko‘rib,   odam   ham
tiriklar   sha’niga   achinadi,   ham   marhumlar   holiga   achinadi   (T.Murod).   Tor
xonaqohda nasha hidi burqsir, qora qumg‘onlar biqirlab qaynar,  ba’zilar  ko‘knori
ezar,  ba’zi lar juldur belbog‘larini echib, qora dorilarini olar, shundan keyin kayfu
safo,   fisqi   fasod,   g‘iybat,   gohida   urish-janjal   boshlanib   ketar   edi   (O.YOqubov) misolida   olmoshning   takror   qo‘llanishi   ajratib   ko‘rsatish   bilan   birga   guruhlash,
sanash ottenkasini ham bermoqda.
Ayrim   holatlarda   nutq   muallifining   voqeaga   bo‘lgan   salbiy   munosabatini
kuchaytirib   berishga   ko‘maklashadi:   Avvallari   lagerdagi   ba’zi   og‘ziga   kuchi
etmaganlar meni «bosmachi» desa, xafa bo‘lardim  (O‘.Xoshimov) .
Ushbu   olmosh   otlashadi   va   bunda   u   ayrim     so‘ziga   sinonim   bo‘lib   kelishi
mumkin:   Eshikda   Mirzo   Ulug‘bek   ko‘ringanda   ulamolardan   ba’zilari   shosha-
pisha o‘rinlaridan  turishdi,  lekin to‘rda, boshqalardan  balandroq  kursida  tasbeh
o‘girib o‘tirganlar, qilich taqqan amirlar hazrat Xomushning qahrli nigohi ostida
qayta joylariga cho‘kdilar     (O.YOqubov) -    Eshikda Mirzo Ulug‘bek ko‘ringanda
ulamolardan   ayrimlari   shosha-pisha   o‘rinlaridan   turishdi,   lekin   to‘rda,
boshqalardan balandroq kursida tasbeh o‘girib o‘tirganlar, qilich taqqan amirlar
hazrat   Xomushning   qahrli   nigohi   ostida   qayta   joylariga   cho‘kdilar.     Og‘zaki
nutqda  ayrim  so‘ziga moyillik kuchli.
Ba’zi   olmoshi   payt   ma’nosini   ifodalaganda   unga   ba’zan     varianti   ham
sinonim   bo‘la   oladi:   A’lohazratlari   kelgan   kunlari   rasadxonaga   Samarqanddagi
barcha mudarrislar, barcha ahli irfon, mashhur fozillar va allomalar,  ba’zi da esa
hatto   xorijiy   davlat   elchilari   ham   tashrif   buyurishar,   ikkinchi   oshyonadagi
muazzam kutubxonaga odam sig‘may qolardi  (O.YOqubov).
Gumon   olmoshlari   sirasida   qaraladigan   bir   nima     elementi   bir   va   so‘roq
olmoshi   birikuvidan   tashkil   topgan   bo‘lib,   umumiy   ma’noda   noaniqlikni   ifoda
etadi   hamda   so‘zlashuv   uslubiga   xoslangan   bo‘ladi:   Qashqir   bir   nima   deb
po‘ng‘illadi     (O.YOqubov) .   Boshqa   uslublarga   esa   og‘zaki   nutq   orqali   o‘tgan:
SHahzoda Abdullatif yuzi asabiy bujmayib  bir nima  demoqchi bo‘ldi. Ali Qushchi
shundagina   orqasiga   o‘girilib   qaradi:   amir   Arslon   tarxon   soyning   u   yuzida   ot
o‘ynatib   turar,   qora   ayg‘irini   qamchilab,   bir   nima   deb   qichqirar,   lekin   zorli
kishnab,   osmonga   sapchigan   arg‘umoq   hayqirib   oqayotgan   asov   selga
betlayolmas edi...  (O.YOqubov). 
Ushbu   olmoshning   so‘zlashuv   va   badiiy   uslublarda   faolligi   uning   ifodaga
jonlilik,   hayotiylik   va   o‘rni   bilan   obrazlilik   baxsh   etishida   namoyon   bo‘ladi   va asosan gapirish jarayoniga nisbatan qo‘llaniladi. Bu jarayonni ifodalashda quyidagi
ottenkalar   farqlanadi:   gapirmoq   ma’nosida:   Xo‘jalik   sumkasini   erga   qo‘yib,
ochilib-sochilib,   bir   nimalar   dedi.   Men   bir   nima   deyotganim   yo‘q.   Nima   qipti
ochib   ko‘rsa,   birov   bir   nima   dermidi?   (O‘.Xoshimov);   so‘zlovchiga   noma’lum
bo‘lgan   predmet   ifoda   etiladi:   Nogahon   qibla   tomondagi   devorga   tutilgan   ipak
parda   orqasida   bir   nima   g‘ichirlaganday   bo‘ldi...   U   erda   bir   nima   chirs   etib
singanday   bo‘ldi   (O.YOqubov);   so‘zlovchiga   noma’lum   bo‘lgan   hodisa   o‘rnida
qo‘llaniladi:  Saman otini bir me’yorda yo‘rg‘alatib borayotgan qotma, xushqomat
chol   qoramag‘izdan   kelgan   shiddatli   chehrasiga   yarashgan   qalin   qoshlarini
chimirib,   dam   orqaga,   bog‘lar   ortida   qolgan   Samarqandga   tikilar,   dam   o‘ng
qo‘ldagi   Urgut   tog‘lariga   qadalib-qadalib   qarar,   u   bir   nimadan
bezovtalanayotganga   o‘xshar,   chuqur   botgan   o‘ychan   ko‘zlarida   ham   teran   bir
qayg‘u, ham allaqanday taraddud sezilib turardi...  (O.YOqubov); chala eshitilgan,
tushunib   bo‘lmaydigan,   quloqqa   chalingan   gap   mazmunini   beradi:   Samolyotning
temir   «qornida»   cho‘kkalab   o‘girgan   Xayriddin   bir   nima larni   pichirlayapti.
Qarasam,   «ajdar   terisi»   orasida   bir   nima   qizarib   ko‘rinyapti.   «Soat   aka»   bir
nima larni   gapirardi.   Tepaga   —   Grishaning   derazasiga   bir   zum   qarab   turdi-da,
hokimona ovozda  bir nima  deb qichqirdi  (O‘.Xoshimov) kabi.
Bu kabi  umumiy ma’nodagi noaniqliklarni ifoda etishdan tashqari  bir nima
yana   muhimroq   semantik-stilistik   vazifalarni   ado   etadi.   Jumladan,   uning
yordamida aytib bo‘lmaydigan noxush hodisa bayon qilinadi: —   Agar... sizga   bir
nima   bo‘lsa...   Ko‘z   yoshi   aralash   jilmaydi   (O‘.Xoshimov);   uyat,   aytish   noqulay
bo‘lgan   gap mazmuni beriladi:   Hurinisoning ota-onasi Asad boyvachchaga rozi-
lik berib, «og‘izboylar» bo‘ladigan kunlari Qalandarov   bir nima   qilibdi-yu, ishni
buzib-di,   bir   haftaning   ichida   hamma   rasm   rusmni   joyiga   qo‘yib   Hurinisoni
nikohlab   olibdi   (A.   Qahhor.   Sinchalak).   Adabiy   tilda   aytib   bo‘lmaydigan   ifodani
berishni   o‘z   zimmasiga   olishi   bu   olmoshning   badiiy   adabiyotda   g‘oyatda   kuchli
tasvir vositasiga aylanganligidan dalot beradi.
Bundan   tashqari   u   tufayli   taxmin:   Oyim   bir   nima larni   o‘ylab,   o‘zicha
jilmayib   qo‘ydi   (O‘.Xoshimov);   ruhiy   holat   ifodasi:   Botir   firqani   ichidan...   bir nima   o‘pirilib   tushdi   (T.Murod);   natija:   Sen   o‘zingni   abgor   qilma,   bunga   tushib
ulgandan   bir   nima   chiqarmi,   g‘ayrating   bo‘lsa,   ko‘rsat   endi,   —   deb   turibdi
(Alpomish);   iloj,   imkon:   Bu   mollarning   egasi   so‘raydi   demaydi,   egan   odam   bir
nima   qilar,   deb   berayotir   (Alpomish);   tuhfa,   hadya:   Bir   necha   xotinlar   «kampir
o‘ldi» bo‘lib, o‘lganiga  bir nima , olib, «it irillar» degan rasmini qilib, bunga ham
bir nima  berib, har zamon salom solib... (Alpomish) ma’nolari ham ifoda etiladi. 
Ushbu   olmoshning   badiiy   matnda   Nimadir   bir   nima ...   lip   etib   erga   tushdi
(T.Murod)   tarzida   pleonastik   holatda   qo‘llanilishi   ikkilanish   ottenkasini
kuchaytirishga   xizmat   qilgan.   Uninig   tilimiz   tarixida   mavjud   bo‘lgan   nimarsa
varianti   ham   faqat   badiiy   matnlarda   uchraydi:   Ko‘nglim   boshqa   bir   nimarsani
istaydi, shuaro tili bilan aytganda, gul iskamoqni tilaydi, amirim!  (O.YOqubov).
Bir nima     olmoshining gumon olmoshlari doirasida sinonimlari mavjud: bir
narsa:   Otdan   tushgan   mavlono   tili   g‘uldirab   bir   nima   dedi,   lekin   uning   so‘zini
anglab   bo‘lmas   edi   (O.YOqubov)   -   Otdan   tushgan   mavlono   tili   g‘uldirab   bir
narsa   dedi, lekin uning so‘zini anglab bo‘lmas edi;     nimadir:   Qalandarni ko‘rgan
amir ham navkarlariga   bir nima   deb baqirdi   (O.YOqubov) -   Qalandarni ko‘rgan
amir   ham   navkarlariga   nimadir   deb   baqirdi;     allanima:   Bir   tomoni   mavlonoga
ham qiyin, u hibsga tushgan dastlabki kunlari qattiq yotib qoldi, kechalari olovday
yonib alahlab chiqar, yomon tushlar ko‘rib uvvos tortib uyg‘onib ketar, ko‘zlariga
allanimalar ko‘rinib qorong‘i burchakka tikilib olar va   bir nimalar   deb pichirlar
edi   (O.YOqubov) -   Bir tomoni mavlonoga ham qiyin, u hibsga tushgan dastlabki
kunlari qattiq yotib qoldi, kechalari olovday yonib alahlab chiqar, yomon tushlar
ko‘rib   uvvos   tortib   uyg‘onib   ketar,   ko‘zlariga   allanimalar   ko‘rinib   qorong‘i
burchakka tikilib olar va  allanimalar  deb pichirlar edi. Birov   so‘zi   noaniq   shaxsni   bildiradi   va   uning     gumon   olmoshi   tarkibida
qaralishi ham  nisbiydir. So‘zlashuv va badiiy uslubda nihoyatda faol qo‘llaniladi.
Boshqa   uslublar   uchun   xos   emas.   O‘.Hoshimovning   «Tushda   kechgan   umrlar»
asarida   50   marta,   O.YOqubovning   «Ulug‘bek   xazinasi»   romanida   23   marta,
T.Murodning «Bu dunyoda o‘lib bo‘lmaydi» asarida 82 marta, «Alpomish»da   81
marta qo‘llanilganligi ushbu fikrning asosli ekanligidan dalolat beradi.
Unda   asosan   noaniq   shaxsni   ko‘rsatish   xususiyati   kuchli.   Ammo   o‘sha
ko‘rsatilayotgan   shaxsning   mavhum,   noaniq   ekanligidan   ham   ko‘z   yumib
bo‘lmaydi:   Birov   jiqqa   suv   bo‘lgan   sochini   silaydi,   birov   badaniga   yopishgan
ko‘ylagini   siypalaydi.     Demak,   bunday   holatlarda   bu   olmosh   ikki   vazifani   ado
etadi.
Qo‘llanishdagi   faollik   uning   sinonimik   imkoniyatlarini   ham   kengaytiradi.
Masalan     quyidagi   so‘z   va   birikmalar   bilan   shunday   munosabatga   kirishishi
mumkin:   birov - kimdir: SHahnozaning qulog‘i shang‘illar,   birov   uning miyasiga
kirib   olib,   muttasil   to‘qmoq   bilan   urayotganga   o‘xshar   edi   (O‘.Xoshimov)   -
SHahnozaning   qulog‘i   shang‘illar,   kimdir   uning   miyasiga   kirib   olib,   muttasil
to‘qmoq   bilan   urayotganga   o‘xshar   edi;   birov   -   boshqa:   Birovning   turmushiga
aralashish—shaytonning   ishi... (O‘.Xoshimov)   -   Boshqaning   turmushiga
aralashish—shaytonning   ishi. Komissar   G‘anievning   birovdan   tili  qisiq  joyi   yo‘q
(O‘.Xoshimov) -  Komissar G‘anievning  boshqadan  tili qisiq joyi yo‘q. –Qalandar
Qarnoqiy   birovning   ixtiyori   bilan   yurmaydur,   mavlono   (O.YOqubov);   birov   -
boshqa   kishi/odam:   Birov   Toshkentning   havosi   qanday   ekan,   desa,   boshqasi
qulupnay   egisi   kelayotganini   aytdi   (O‘.Xoshimov).   Go‘yo   birov   eshitsa
rohatlanadigan   hangomani   hikoya   qilayotgandek,   xotirjam   davom   etdi
(O‘.Xoshimov);   bir   kishi:   «Xudoni   o‘rtaga   solib   aytinglar-chi,   dadam   umri   bino
bo‘lib  qing‘ir  ish  qildimi,   birovning   burnini   qonatdimi?»  degin-chi, imoni   bo‘lsa
aytar,   rost   gapni!   (O‘.Xoshimov)   -   «Xudoni   o‘rtaga   solib   aytinglar-chi,   dadam
umri bino bo‘lib qing‘ir ish qildimi,   bir kishining   burnini qonatdimi?» degin-chi,
imoni bo‘lsa aytar, rost gapni! Men     o‘rnida   birov   ning qo‘llanilishi matnga kuchli stilistik bo‘yoq bergan:
Birov   sizni   gunohkor   deyaptimi,   nega   vahima   qilasiz,   grajdanka   To‘laganova!
(O‘.Xoshimov) -  Men  sizni gunohkor deyapmanmi, nega vahima qilasiz, grajdanka
To‘laganova!   Og‘zaki  nutqda II shaxs birlik yoki ko‘plik ma’nosida kelib, kuchli
emotsional-ekspressivlikni,   aniqrog‘i   piching,   masxaralash   ottenkalarini   yuzaga
keltiradi:   Birovlar   bugun   darsga   kelibdimi?     Birovlar   yangi   kostyum   sotib
olibdimi?    kabi. Bu ottenkalarning ko‘plik ko‘rsatkichi   –lar     tufayli yanada oydin
reallashayotganini   qayd   etamiz.   Hamma   erga   burnini   suqadi.   Birovlarning
qabulxonasida   soatlab   o‘tiradi...   (O‘.Xoshimov)   gapidagi   achchiq   zaharxandalik
ham shu yo‘l bilan hosil qilingan.
Nutqda   birov   so‘ziga   yana   quyidagi   birliklar   sinonim   bo‘ladi:   kimnidir:
Qo‘shni   domda   birovni   o‘ldirib   ketadi-yu,   quloqqa   chalinmaydimi?
(O‘.Xoshimov)   -   Qo‘shni   domda   kimnidir   o‘ldirib   ketadi-yu,   quloqqa
chalinmaydimi; kimdir: Bir mahal miyamga  birov  mix urgandek o‘kirib yubordim.
O‘sha   tomon   emaklarkanman,   yonbosh   tomonda   birov   gapirgandek   bo‘ldi
(O‘.Xoshimov)   -   Bir   mahal   miyamga   kimdir   mix   urgandek   o‘kirib   yubordim.
O‘sha tomon emaklarkanman, yonbosh tomonda  kimdir  gapirgandek bo‘ldi.  Birov
u   yoqqa   ketyapti,   birov   bu   yoqqa… (O‘.Xoshimov)   -     Kimdir   u   yoqqa   ketyapti,
kimdir   bu   yoqqa…;   hech   kim:   Birov   uni   cho‘ri   qilib   qo‘ygani   yo‘q   shekilli?
(O‘.Xoshimov)   –   Hech   kim   uni   cho‘ri   qilib   qo‘ygani   yo‘q   shekilli?   Dadang
shuncha   yil   rais   bo‘lib,   birovning   ohiga   ozor   berganmas   (O‘.Xoshimov) .   Ammo
bu sinonimiyada stilistik noziklik mavjud.   Hech kim   da ifoda qat’iy, keskin,   birov
da esa   birmuncha  yumshoq  va  madaniy bayon  qilinadi;   o‘zga:   Birovning   yurtida
sulton   bo‘lguncha,   o‘z   yurtingda   ulton   bo‘l,   derlar   (O.YOqubov)   -   O‘zganing
yurtida sulton bo‘lguncha, o‘z yurtingda ulton bo‘l, derlar.   Mana bu misolda ham
o‘zlik   ma’nosi   mavjud:   Birov   emas,   uch-to‘rtta   bo‘p   borayin,   /   Borib   kattasiga
mehmon bo‘layin  (Alpomish).
Ushbu   so‘z   otlashganda   chegaralash,   ayirish   va   sanash   ottenkasini   beradi:
Birov   yutaladi,   birov   xirillaydi...   Birov   tik   turibdi,   birov   to‘rvasining   ustida
o‘tiribdi;     Birovi   go‘sht   chopyapti.   Birovi   sabzi   tozalayapti   (O‘.Xoshimov) .   Bu ikki   gapdan   keyingi   YAna   bittasi   ketmon   bilan   er   kovlab   yotibdi     gapi   bu   fikrni
isbotlaydi.   YAna:   Birovi   uni   dargohi   ilohiyni   tark   etgan   murtad   va   kofir,   deb
so‘ksa,   birov i boshidagi  dubulg‘asi va egnidagi  sovut  lariga yopishib kulgi qildi,
yana  birovi  darhol qo‘liga nasha tutuni buruqsigan chilim tutdi  (O.YOqubov) .
Kimdir     olmoshida   gumon   ma’nosining   paydo   bo‘lishiga   asosiy   sabab
kishilik   olmoshiga   qo‘shilgan   –dir     elementidir.   Usiz   gumon   ma’nosi   hosil
bo‘lmaydi.   Ushbu   olmosh   yordamida   harakatni   barjargan   noma’lum   shaxs   ifoda
etiladi:   SHunaqa   bo‘lishini   bilardim,   -   dedi   kimdir   bepisand   ohangda.   Kimdir
chiroqni yoqdi  (O‘.Xoshimov) .
U   birov     olmoshi   bilan   sinonimik   munosabatga   kirishishi   haqida   yuqorida
so‘z   yuritildi.   Ayrim   holatlarda   ular   ekspressivlikni   kuchaytirish   maqsadida
qavatlangan holda qo‘llaniladi:   Azal-azaldan shunday;   kimdir   birov   laqillab, nutq
so‘zlab qo‘yadi  (T.Murod).
YOzuvchilar   qalamida   bu   olmosh   ba’zan   chinakam   ma’noda   stilistik
vositaga aylanadi. T.Murodning «Bu dunyoda o‘lib bo‘lmaydi» romanidan olingan
ushbu parchaga diqqat qilaylik:   To‘dani hamisha   kimdir   yig‘adi,   kimdir   jamlaydi.
Ana shu   kimdir   to‘dani boshqaradi, to‘dani yo‘llaydi. Masalan, maniya velichiya
— o‘zini   kimdir   qilib ko‘rsatishga  usta bo‘ladi . Birinchi gapda u haqiqatdan ham
gumon ma’nosini  anglatadi. Ikkinchi  gapda u reallashadi va to‘daning, guruhning
liderini   bildiradi.   Uchinchi   gapda   bu   guruh   o‘zini   «maniya   velichiya»   qilib
ko‘rsatishga   urinuvchilar   ekanligi   ma’lum   bo‘ladi.   Kimdir     qilib   ko‘rsatmoq
jumlasida   esa   olmoshning   stilistik   imkoniyati   yana   ham   kengayib,   ularga
yozuvchining   sub’ektiv   munosabatini   bildirishga   xizmat   qilmoqda,   ya’ni   kimdir
dan   o‘zini   qayta   quruvchi   qilib   ko‘rsatishga   o‘rinayotgan,   mahmadona   kimsalar
qiyofasi anglashilmoqda. «Alpomish» dostonidan olingan mana bu misolda ham u
gumon   ma’nosi   doirasidan   tashqariga   chiqqan:   CHulni   yoylab   yotgan,   cho‘pon,
so‘rayin,/ Qo‘yingning egasi  kimdir , bilayin?   
Nimadir    olmoshida noaniqlik, mavhumlik ottenkasi mavjud:   YAna   nimadir
demoqchi   bo‘ldi-yu,   shashtidan   qaydi.   Kulib   nimadir   degan   edi,   eshitmadim.
Boshimni   nimadir   tatalayotganini his etib, g‘ashim keldi.   Nimadir   deyishim kerak edi .   (O‘X).   U   bir   narsa     jumlasiga   sinonim   bo‘lishi   mumkin:   Ali   Qushchiga
xonada   nimadir   etishmayotganday   bo‘lib,   atrofiga   qaradi,   qaradi-yu,   bir   zum
ag‘rayib   qoldi.   Bir   narsa,   bir   nima     jumlalariga   sinonim   bo‘ladi:   Ali   Qushchiga
xonada   bir   narsa   etishmayotganday   bo‘lib,   atrofiga   qaradi,   qaradi-yu,   bir   zum
ag‘rayib qoldi - Ali Qushchiga xonada  bir nima  etishmayotganday bo‘lib, atrofiga
qaradi,   qaradi-yu,   bir   zum   ag‘rayib   qoldi.   Miyasida   nimadir   yarq   etib,   keng
dashtda,  bobosining  qarorgohida  o‘tgan  iliq bir  oqshom  esiga  tushdi  -  Miyasida
bir narsa  yarq etib, keng dashtda, bobosining qarorgohida o‘tgan iliq bir oqshom
esiga tushdi - Miyasida  bir nima  yarq etib, keng dashtda, bobosining qarorgohida
o‘tgan iliq bir oqshom esiga tushdi   (OYO). Ammo  bir narsa   da   bu ikki olmoshga
xos   bo‘lgan   umumiy   ma’no   birmuncha   kuchsiz   ifoda   etiladi,   gumonsirash
ottenkasi anglashiladi. 
Negadir     olmoshida   noma’lumlik   ottenkasi,   harakatning   yuzaga   kelishiga
sabab bo‘lgan vositaning noma’lumligi ifoda etiladi:   Rustam akasi bugun   negadir
ko‘p   ichyapti...   Ajab,   negadir   yig‘lay   olmadi   (O‘X).   U   so‘zlashuv   va   badiiy
uslublarga   xos,   rasmiy   va   ilmiy   uslublarda   qo‘llanilmaydi.     Nechukdir,   nima
uchundir     olmoshlari bilan sinonimik munosabatga kirishadi:   Ali Qushchi   negadir
bir sapchib tushdi -  Ali Qushchi   nima uchundir  bir sapchib tushdi -   Ali Qushchi
nechukdir   bir   sapchib   tushdi.   Odatda   Tillabibining   bu   gapi   Ali   Qushchining
g‘ashini   keltirar,   hatto   ba’zan   kampirni   siltab   ham   tashlar   edi,   lekin   bu   safar
negadir   yuragini   zirqiratib   yubordi   -   Odatda   Tillabibining   bu   gapi   Ali
Qushchining g‘ashini keltirar, hatto ba’zan kampirni siltab ham tashlar edi, lekin
bu safar  nima uchundir  yuragini zirqiratib yubordi - Odatda Tillabibining bu gapi
Ali   Qushchining   g‘ashini   keltirar,   hatto   ba’zan   kampirni   siltab   ham   tashlar   edi,
lekin   bu   safar   nechukdir   yuragini   zirqiratib   yubordi.     Lekin     ular     negadir   ga
nisbatan   kam   qo‘llaniladi.   Bu   esa   nima   uchun   ning   cho‘ziqligi,   nechudir   ning
badiiy matnlarga xoslanganligi bilan izohlanadi.
Qayoqqadir     olmoshida o‘rinning, yo‘nalishning noma’lumligi, mavhumligi
ottenkasi   mavjud:   Qalandar   marmar   sag‘analar,   ungurday   o‘pirilib   qolgan
qabrlar   orasidan   qorong‘ida   qayoqqadir   qoqilib-surinib   borarkan,   xayolan hamon   ko‘kka   tavallo   qilardi   (O.YOqubov) .   Qaergadir     olmoshi   bilan   sinonim
bo‘ladi:   Suvoriylar   Mirzo   Ulug‘bek   bilan   xojaning   yuklarini   ichki   hovliga   olib
kirib   berdilar-da,   otlarni   etaklab   qayoqqadir   chiqib   ketdilar     (O.YOqubov)   -
Suvoriylar   Mirzo   Ulug‘bek   bilan   xojaning   yuklarini   ichki   hovliga   olib   kirib
berdilar-da,   otlarni   etaklab   qaergadir   chiqib   ketdilar .   Ammo   ular   o‘rtasida
stilistik   nozikliklar   mavjud.   Misolardagi   qaergadir     olmoshidan   uncha   uzoq
bo‘lmagan,   shu   atrof   anglashiladi.   Qayoqqadir   dan   esa   mavhumlik   va
noaniqlikning chegarasini aniqlab bo‘lmaydi.
Qaysidir     olmoshida   noaniqlik,   noma’lumlikdan   tashqari   yana   qo‘shimcha
ottenka   ham   mavjud.   Undan   so‘zlovchi   qachondir,   kimdandir   eshitgan,   ammo
uning   yodidan   ko‘tarilgan   makon   va   zamon   ham   anglashiladi:   Bultur   qaysidir
sovxozda talabalardan biri sirg‘anib, quduqqa tushib ketibdi  (O‘.Xoshimov).
Qandaydir    olmoshi rasmiy uslubda umuman qo‘llanilmaydi. Ilmiy uslubda
ba’zan farazlar ifodasi sifatida qo‘llanilishi mumkin. U so‘zlashuv, ayniqsa badiiy
uslubda   faol   qo‘llaniladi   va   bu   uning   obrazlilikni   ifodalashda   kuchli   resurs
ekanligidan   dalolat   beradi:   U   qandaydir   daqiqalar   ichida   «dux»ga   yaqinlashib
bordi.   Qandaydir   ichki   sezgi   bilan   «dux»   g‘imirlay   boshlaganini   his   etdim
(O‘.Xoshimov) .
Darhaqiqat, u badiiy matnlarda alohida mazmun kasb etadi, o‘quvchini ham
asarni o‘qish jarayonida birga o‘ylashga, his qilishga undovchi, boshlovchi poetik
vositaga   aylanadi:   Qiziq,   ular   o‘rtasida   qandaydir   sirli,   xatarli   devor   turganga
o‘xshar,   ikkovi   ham   o‘sha   devorga   yaqin   kelsa,   biron   korihol   ro‘y   berishidan
hadiksirab   turishardi   (O‘.Xoshimov) .   SHiftdagi   oltin   qandilda   nechundir   bir
nechtagina sham yonar, bu shamlar shulasida lojuvard koshinlar bilan qoplangan
devorlar,   qubbasimon   shiftdagi   nozik   bezaklar   qandaydir   hazin   tovlanib,   xonaga
allaqanday   sirli   bir   ruh   baxsh   etgan   edi   (O.YOqubov)   kabi .   O.YOqubov   uni
«Ulug‘bek xazinasi» romanida 56 marta qo‘llaganligi ham shundan dalolat beradi.
Matn ichida aksariyat mavhumlikni, noaniqlikni ifodalaydigan, ko‘proq his-
tuyg‘ular   ifodasida   ishlatiladigan   allaqanday,   allanechuk     va   gumon   yuklamasi
bilan   birga   kelgan   qandaydir,   nechundir,   nimadir,   negadir   olmoshlarini   badiiy uslub doirasida qarash to‘g‘ri bo‘ladi.   Misollar:   Nimanidir   axtaraman   –   she’rdan
ham ulug‘,  / Nimanidir  axtaraman nondan azizroq    (A.Oripov. O‘ylarim),  ...ustod
ostonada to‘xtab, shogirdiga  allaqanday  sinovchan tikildi  (O.YOqubov).
SHu   bilan   birga,   ayrim   matnlarda   uning   semantik   ma’nolari   yana   ham
kengayganligini ko‘rish mumkin. Masalan, qisqalik ottenkasini beradi:   Qandaydir
biron   soat   ichida   barak   tomini   bir   qarich   qor   bosdi   (O‘.Xoshimov).   Tushunib
bo‘lmaslikni   ifoda   etadi:   Bu   oqsoqol   spekulyant   emas,   —   dedi   qandaydir   asabiy
ohangda  (O‘.Xoshimov). Gumon ma’nosi  bir   so‘zining o‘zidan ham anglashilishi
mumkin:   Qorong‘ida   bir   hayvon   erda   yotib,   tipirchilamoqda   edi       (G‘.   G‘ulom.
SHum bola).
Olmoshlar me’yorga kelganda G‘. Karimovning «Sovet davri o‘zbek adabiy
tili   taraqqiyoti»   asariga   tayanib   aytish   mumkinki,   keyingi   yuz   yillikda   jiddiy
o‘zgarishlar   sodir   bo‘lgan   emas. 12
  Faqat   u,   bu,   shu   ko‘rsatish   olmoshlarining
asrimiz boshlarida tarkibida bitta  –n  tovushi orttirilib, me’yor sanalgan  on – ning /
onlarning, oni / onlarni, onga / onlarga, onda / onlarda, ondan / onlardan, bun –
buning / bunlarning, buni/ bunlarni, bunga – bunlarga, bunda – bunlarda, bunda
– bunlardan; shun- shuning / shunlarning, shuni / shunlarni, shunga / shunlarga,
shunda   /   shunlarda,   shundan   /   shunlardan   –   shuning   –   shunlarning,   shuni   /
shunlarni, munga/ munlarga, munda / munlarda, mundan / munlardan  so‘zlarining
ko‘plikni   ifodalovchi   hamda   shu   bilan   boshlovchi   shakllari   hozirgi   adabiy
tilimizda   tamoman   qo‘llanilmasligini,   faqat   birlikda   qo‘llanadigan   bunga,   bunda,
bundan, shunga, shunda, shundan  shakllari saqlanib qolganligini kuzatamiz.
Ma’lum   bo‘ladiki,   olmoshlarning   qo‘llanilishi   barcha   vazifaviy   uslublarga
xos.   Ularning   biri   o‘rnida   ikkinchisining   qo‘llanishi   ayrim   uslubiy
chegaralanishlarni,   xosliklarni,   shu   bilan   birga,   sinonimik   munosabatlarni     ham
keltirib chiqaradi. 
Adabiyotlar:
1.  Мамажонов  А.   Қўшма гап стилистикаси.- Тошкент, 1990.
12
  Каримов Ғ.  Совет даври ўзбек адабий тили тараққиёти. – Тошкент: ФАН, 1985, 66-68-б. 2.  Шомақудов А., Расулов И., Қўнғуров Р.  Ўзбек тили              стилистикаси. –
Тошкент, 1983.
3.  Содиқова М.  Феъл стилистикаси. – Тошкент, 1975.
4. Қў нғуров Р.  Ўзбек тили стилистикасидан очерклар.- Самарқанд, 1975.
5.   Қў нғуров   Р.   Грамматик   стилистика   //   “Ўзбек   филологияси”   тўплами.
СамДУ асарлари, янги серия, № 315. – Самарқанд, 1975.
6.   Қў нғуров   Р.   Субъектив   баҳо   формаларининг   семантик   ва   стилистик
хусусиятлари. – Тошкент, 1980.
7.   Қў нғуров   Р.   Стилистика   имени   существительного   в   узбекском   языке.   –
Ташкент, 1983.
8. Қў нғуров Р.  Олмош стилистикасига оид айрим мулоҳазалар // “Ўзбек тили
стилистикасидан кузатишлар” тўплами. – Самарқанд, 1981. 
9.Қў нғуров Р.   Сифат стилистикаси // “Ўзбек тили стилистикаси
ва нутқ маданияти” тўплами. – Самарқанд, 1982.
10.   Қў нғуров   Р.     Каримов   С.     Ўзбек   тили   стилистикаси   ва   нутқ   маданияти.
Библиографик кўрсаткич.– Самарқанд, 1984.
11.   Ўзбек   тили   грамматикаси.   I     том   –   Тошкент,   1975.   II     том   –   Тошкент,
1975.

Olmosh uslubiyati. Reja: 1. Olmoshlarning umumlashtiruvchilik va o‘rin almashtiruvchilik imkoniyatlari. Olmoshlarda tanlanish imkoniyatining mavjudligi. Ularning biri o‘rnida ikkinchisining qo‘llanishi mumkinligi, bu esa uslubiy rang-baranglikning dalili ekanligi. 2.Olmoshlarni qo‘llashda vazifaviy chegaralanishlar. 3.Ko‘rsatish olmoshlari. Ulardagi ta’kidlash, ajratish ottenkalari, masofa chegarasi, nutq momenti, umumiylik. Ularning ayrimlari o‘rtasidagi yaqinlik, vazifaviy chegaralanishi. 4.So‘roq olmoshlari, ularning shaxs, predmet, voqea-hodisaga ko‘ra hamda vazifaviy chegaralanishi, tarixiy va qisqargan shakllari. 5.O‘zlik olmoshi, uning kishilik olmoshlariga munosabati. 6.Belgilash olmoshi, ularning ajratish, jamlash va umumlashtirish xususiyatlari, o‘zaro sinonimiyasi, vazifaviy chegaralanishi. 7.Gumon olmoshidagi taxmin, gumon ma’nolari. Ularning bir so‘zi bilan almashinish holatlari.

Olmoshlarning gapda ot, sifat, son o‘rnida kelishi, uning ekvivalenti sifatida qo‘llanilishi bu so‘z turkumi guruhidagi birliklarning grammatik jihatidir. Ularning nutqda bog‘lovchilik vazifasini bajarishi ham ana shu grammatik vazifalar doirasida qaraladi. Olmoshlarning bu sifati tilshunoslikda uni deyksis belgilar sifatida qarashni taqozo etgan. «Deyksis belgilar – voqea, belgi, narsalarni bevosita ifodalamaydi, balki ularga ishora, havola qiladi, shunga ko‘ra ularni mazmunan kuchsiz, bo‘sh so‘zlar sifatida qarash mumkin», deb yozadi N.Mahmudov. 1 O.S.Axmanova ham «deyksis ko‘rsatish funksiyasini bajaruvchi olmoshlar uchun xarakterli» ekanligini qayd etgan. 2 Bu turkumdagi birliklarga stilistik resurs sifatida qaralganda butunlay boshqa bir manzara hosil bo‘ladi va bu manzara ana shu resuraslarning g‘oyatda ko‘p ekanligidan dalolat beradi. Ot, sifat, son kabi turkumlarga oid birliklarning olmoshlar bilan almashtirilishini olib qaraylik. Nima uchun ular tildagi boshqa birliklar bilan almashtiriladi? Bunda qanday maqsadlar ko‘zda tutiladi? Savolning qo‘yilishidan shu narsa seziladiki, bu o‘zro almashtirishlar zamirida qandaydir ifoda maqsadi yotadi. Bu maqsad esa faqat olmoshlar qo‘llanilayotgan matnlar orqali ma’lum bo‘lishi mumkin. Men – Erkin Zubaydullaev, Alisher Bozorov va Samandar SHukurovlar keldik deyilganda fikr mantiqiy jihatdan g‘oyatda aniq ifoda etilgan. Agar gapning uyushib kelgan egasi olmosh bilan almashtirilib Bizlar keldik deyilsa, gap grammatik jihatdan zarar ko‘rmaydi, ya’ni har ikki holatda ham predikativlikni yuzaga keltiruvchi asosiy bo‘laklar mavjud. Ammo masalaga sinchiklab qaralganda bu gaplar o‘rtasidagi tenglik faqat grammatik, ya’ni shakl tomondan ekanligi, faqtgina temaning mavjudligi ma’lum bo‘ladi. Mazmunan esa bu gaplardagi ega qismi birining o‘rnini ikkinchisi bosa olmaydi. Bizlar keldik gapidagi bizlar so‘zining ma’nosini anglamoq uchun tinglovchi kim kelishligidan avvaldan xabardor bo‘lishi kerak. Hatto shunday bo‘lganda ham aynan yuqoridagi gapda nomlari keltirilgan kishilarmi, ularning bir qismimi yoki qaysi biri kelmay 1 Маҳмудов Н. Эргаш гапларнинг табиати ва таснифи масаласи // Ўзбек тили ва адабиёти, 1991, 3-сон, 18-б. 2 Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. – М.,1969, с.126.

qolganmi, yana kimlardir qo‘shilganmi ekanligi aniq bo‘lmasdan qolaveradi. Demak, bu o‘rinda bizlar ning Erkin Zubaydullaev, Alisher Bozorov va Samandar Shukurovlar o‘rnini bosishi yuzakidir. Bizlar so‘zini ishlatish boshqa tarafdan qulaydir. Masalan, birinchidan, fikr qisqa va lo‘nda ifodalanmoqda, ikkinchidan, u umumlashtiruvchilik xususiyatini yuzaga chiqarmoqda. Bu esa tilimizning amalda bo‘lish qonuniyatlariga mos keladi. Gapda bizlar ning Erkin Zubaydullaev, Alisher Bozorov va Samandar SHukurovlar o‘rini almashtirishi, ya’ni uning ekvivalenti bo‘lishi mutlaqo grammatik hodisa. Ammo umumlashtiruvchilik va fikrni qisqa tarzda ifoda etishi esa sizlar birligi zimmasiga yuklatilgan qo‘shimcha vazifadir. SHuning uchun ham u gapda stilistik vazifa ado etmoqda deb ayta olamiz. SHunday qilib, olmoshlarning gapda ot, sifat, songa teng keladigan grammtik vazifani bajarishidan tashqari, yana ko‘plab stilistik ottkenlarni yuzaga keltirishi bu turkumdagi birliklar semantik ma’nolarining va qo‘llanish ko‘lamining kengayib borishiga asos bo‘ladi. Olmoshlarning stilistik resurslari axtarilganda masalaning ana shu jihatlarini hamisha diqqat markazida ushlab turish lozim bo‘ladi. Ammo biz keldik tipidagi gaplarda olmoshlar anglatayotgan qo‘shimcha ma’nolar tinglovchi tomonidan hamma vaqt ham payqalib, to‘g‘ri baholanavermaydi. CHunki nutqimizda olmoshlarning nihoyatda ko‘p qo‘llanilishi, ularning muayyan ko‘rinishlarda turg‘unlashishiga va an’anaviy tus olishiga olib kelganki, ular har qanday tinglovchi tomonidan ham payqalavermaydi. Olmoshlarga tilimizdagi stilistik resurs sifatida baho berish uchun ularning funksional uslublararo qo‘llanish xususiyatlari, o‘zaro va boshqa til elementlari bilan sinonimik munosabatga kirishish yo‘llari, nutqda olmoshlar bog‘lanayotgan birliklar va bu bog‘lanishlar orqali vujudga kelgan semantik ma’nolar o‘rganilishi lozim. Bu holatlarga esa olmoshlarning barcha turlarida duch kelamiz. Ularga qisqacha bo‘lsa-da, to‘xtalib o‘tamiz. Kishilik olmoshlari. Hozirgi o‘zbek adabiy tilida quyidagilar kishilik olmoshlari sanaladi: men, sen, u, biz, siz, ular.

I shaxs birlik olmoshi men so‘zlashuv uslubida faolligi bilan xarakterlarlanadi. SHunga bog‘liq holda bu faollik badiiy va ommabop uslublar matniga ko‘chadi. Rasmiy va ilmiy uslublarda deyarlik ishlatilmaydi. Uning gapda ot o‘rnida qo‘llanilib, ega bo‘lib kelishida grammatik va stilistik ehtiyojdan ko‘ra mantiqiy ehtiyoj ustundir. CHunki odam o‘zi haqida axborot berayotganda ismi sharifini aytish odatdagi so‘zlashuv mantiqiga to‘g‘ri kelmaydi. Faqatgina rasmiy hujjatlarda, masalan, tarjimai hol bayon etilayotganda Men Madiev... Lenin rayon, Lenin sovxoz, Le nin uchastkasida tug‘ildim (TM) yoki Men – Karimov Suyun Amirovich 1950 yilda Samarqand viloyati Nurobod tumani Ulus qishlog‘ida tug‘ildim deyilganda u to‘liq keltirilishi mumkin. SHunda ham uning gapdagi boshqa a’zolarga grammatik bog‘lanishi olmoshsiz yoki tinish belgilarisiz ( Karimov Suyun Amirovich - 1950 yilda Samarqand viloyati Nurobod tumani Ulus qishlog‘ida tug‘ildim ), og‘zaki nutqda esa vaziyatga qarab maxsus ohanglarsiz amalga oshmaydi. Qolgan paytlarda esa bu vazifani olmosh bajarishi o‘zbek tili uchun me’yoriy holatdir. Ba’zan kesimning bajaruvchi shaxsni ko‘rsatib turishi olmoshni bu vazifadan ozod qiladi: Samarqand viloyati Nurobod tumani Ulus qishlog‘ida tug‘ildim kabi. SHunga qaramasdan nutqda men ga faol murojaat qilinadi: Bir so‘z bilan aytsak men shu kundan boshlab Botir firqa bo‘ldim! (T.Murod), Men ba’zi birovlar yurgan yo‘llaridan yurmayman (T.Murod) . Bunday gap qurilishidan uni, yuqoridagi singari, bemalol olib tashlash mumkin: Bir so‘z bilan aytsak shu kundan boshlab Botir firqa bo‘ldim! Ba’zi birovlar yurgan yo‘llaridan yurmayman. Asosiy mazmunga ham, grammatik qurilishga ham jiddiy putur etmaydi, uning grammatik vazifasini kesimdagi shaxs ko‘rsatkichi o‘z zimmasiga oladi. Ammo uning keltirilishidan gap zarar ham ko‘rgan emas. Bu gaplarda men ozgina bo‘lsa-da, ta’kid ottenkasini vujudga keltirmoqda. Boshqa bir o‘rinlarda men ni gap tarkibidan chiqarib tashlab bo‘lmaydi: Xalqni nima qilasiz? – dedi. – Mana men Xalq, o‘zimga ayta bering! Mana, men — obkom Rajabov! (T.Murod).U gaplarda shaxsni ko‘rsatish bilan birgalikda, uning kim tomonidan aytilayotganini bildirishdek qo‘shimcha vazifa bajarmoqda.

Agar u gapda olib tashlansa, gapning muallifi boshqa kishiga aylanadi. U Xudo men bandasini-da o‘z rahmatiga olsa edi! (T.Murod) jumlasidan olib tashlanganda, gap kim haqida ketayotganligi noaniq bo‘lib qoladi. Men olmoshi badiiy matnda kuchli poetik vositaga aylanishi mumkin. T.Murodning «Bu dunyoda o‘lib bo‘lmaydi» romanida u asar qahramoni Botir firqaning ichki dunyosi, ruhiy qolatini ochib berishda juda faol qo‘llanilgan: « Men uchun mehnat shon-sharaf bo‘ldi. Men uchun mehnat g‘urur ham faxr bo‘ldi. Men hayotni mehnat deb bildim. Men yashashni mehnat deb bildim. Men yaratdim, men bino etdim. Mana shu XX asrni... men yaratdim, men ! Ana shunday zot ketsa – men o‘lsam, meni ... yuvmaydilar, yuvmaydilar! Menday bir zot o‘lsa... Menga ... janoza o‘qimaydilar, janoza o‘qimaydilar! Demak, shariat bo‘yicha... o‘lib bo‘lmaydi! Urf-odatlar bilan o‘lib bo‘lmaydi. Eskichasiga o‘lib bo‘lmaydi. Men chin kommunistman. Men el-yurtga partiyaviy nazar bilan mehnat qildim. Men el- yurtga marksizm-leninizm g‘oyalari bilan xizmat qildim. Bir so‘z bilan aytsak, men mehnat qil dim, mehnat! Men bola-baqram demadim – jamiyatim, dedim. Men bola-baqram uchun mehnat qilmadim – jamiyatim uchun mehnat qildim. Bir so‘z bilan aytsak, sovet jamiyati bor bo‘lsin, dedim. Kommunistik jamiyat bor bo‘lsin, dedim... CHin, men kommunistman, kommunist. Ammo-lekin men ham odamman, odam. Men jannat bilan do‘zaxga ishonaman». Botir firqa unsiz-unsiz yig‘ladi. (T.Murod). Ba’zi o‘rinlarda ushbu olmoshning yoniga boshqa leksik vositalar qo‘shilishi yoki o‘zining takrorlanishi orqali ifoda effekti yana ham kuchaytirilgan: Uka, shaxsan men o‘zim sizni kommunistik partiya safiga qabul qildim. — Birinchi g‘ishtini Yo‘ldosh Oxunboboev qo‘yib edi, — dedi. — Ikkinchi g‘ishtini... men qo‘yib edim, men ! (T.Murod). Tilimiz tarixida men o‘rnida kamina, faqir, banda so‘zlari qo‘llangan: Sizni yolg‘iz yubormaymen, davlatpanoh sizni ehtiyot qilmoqni kaminaga topshirgandur, ustod; Faqir ham o‘z ustodimni ko‘rgim keladi (O.YOqubov). So‘zlarning bu tarzda ishlatilishi, bir tomondan, kishilardagi kamtarinlik fazilatini juda nozik tarzda ifodalay olsa, ikkinchi tomondan, badiiy asardagi tarixiylik ruhini ushlab turishga ham xizmat qiladi.