IKKINCHI JAHON URUSHI VAQTLARIDA XALQARO MUNOSABATLAR
![IKKINCHI JAHON URUSHI
VAQTLARIDA XALQARO
MUNOSABATLAR.](/data/documents/c17bf881-0497-426f-af79-1765117feee6/page_1.png)
![
1. "Sovuq urush"ning boshlanishi
1945-yil 6 va 9-avgustda AQSH harbiy-
havo kuchlari bombardimonchilari Xirosima va
Nagasaki nomli yapon shaharlariga atom bom-
basi tashladi. Bu, bemisl qudratli yangi
ommaviy qirg'in quroli edi. Xirosimada 90 ming,
Nagasakida esa 75 ming tinch aholi halok
bo'ldi. Ikkala shahar to'liq vayron etildi, yuz
minglab kishilar radioaktiv nurlanishga duchor
bo'ldi, nurlanish kasalligi ularni sekin va azobli
o'limga olib keldi. Bu, AQSHning urushdan
so'nggi dunioga yakkahokimlikka da'vosi edi.](/data/documents/c17bf881-0497-426f-af79-1765117feee6/page_2.png)
![
Rasman "sovuq urush"ning boshlanishi 1946-yil 5-
martda sobiq Angliya bosh vaziri Cherchillning Fultondagi
amerika universitetida so'zlagan nutqida e'lon qilindi.
U.Cherchill "sharqiy kommunizm" bilan kurash uchun
ingliz-amerika harbiy inttifoqini tashkil etishga chaqirdi. U
urushdan so'ng totalitarizm ta'siriga tushib qolgan
Sharqiy Yevropani erkin demokratik g'arbdan ajratib
turuvchi "temir parda" haqida so'zladi. SSSR bilan
natsizmga qarshi birlashgan Yevropa endi SSSRning
o'ziga qarshi birlashdi.
"Sovuq urush" — Sharq va G'arb marnlakattariga
nis-batan (1945—1991-yy.) qarama-qarshilik, bir-biriga
dush-manlik, o'zaro ishonchsizlikni ifodalovchi bosqich.
Biroq Sovet xavfi oldidagi qo'rquv soxta bo'lib, asos-
ga ega emas edi. Sovet Ittifoqi urush paytida ko'p talafot
ko'rgan bo'lib, yangi qarama-qarshilikka jur'at etmasdi.
g'arb davlatlarining hukmron doiralari bundan yaxshi
xabardor edi. Buning ustiga 1949-yilgacha AQSH atom
bombasiga monopol hukmron bo'lib, uni qo'llash haqidagi
birgina do'q-po'pisaning o'zi har qanday tajovuzkorlikni
to'xtatish uchun yetarli edi.](/data/documents/c17bf881-0497-426f-af79-1765117feee6/page_3.png)
![
Gap bunda emas edi. G'arb mamlakatlarining o'zida
aholi o'zgarishlarni kutardi. Osiyo va Afrika siyosiy
erkinliklar berilishini talab etmoqda edi. Cherchill aslida
mavjud ahvolni saqlab qolishga chaqirdi.
Yadro quroli "sovuq urush" vositasi bo'ldi. AQSH
uni ishlab chiqarish va bu sohadagi tadqiqotlar ustidan
xalqaro nazorat o'rnatish rejasini ishlab chiqdi. Bu reja
1946-yilda BMTga taqdim etildi va u istalgan mam-
lakatda bunday tadqiqotlarni tekshirish huquqini ko'zda
tutdi. SSSR bu rejani inkor qildi va 1949-yMa o'z atom
bombasini ilk bor sinovdan o'tkazdi. Shundan boshlab
"sovuq urush" yadroviy qurollanish poygasi darajasiga
ko'tarildi.
AQSH va SSSrdan tashqari atom qurolini boshqa
mamlakatlar ham yaratishga kirishdi, ular buning uchun
moliyaviy va texnik imkoniyatga ega bo'lishdi. 1952-yilda
Angliya, 1960-yilda - Fransiya, 1964-yilda Xitoy o'z atom
bombasini sinovdan o'tkazdi. 1974-yilda Hindiston, 1999-
yilda Pokiston o'z atom bombalariga ega bo'ldi.](/data/documents/c17bf881-0497-426f-af79-1765117feee6/page_4.png)
![
Yadro quroli takomillashib bordi. 60-yillarda endi taktik
qurol turlari yaratila boshladi, ulardan odatdagilari bilan bir
qatorda kichik miqyoslarda foydalanish mumkin edi. 1953-yilda
SSSRda ilk marta vodorod bombasi yaratildi, u o'z
vayronagarchilik kuchiga ko'ra atom va neytron bombasidan
minglab marta kuchli edi.
Yadro quroli bilan bir qatorda ularni nishonga yetka-zib
berish vositalari ham ishlab chiqildi. Jumladan, 1948-yili AQSH 20
km balandlikda 12 ming km uzoqlikka qadar ucha oladigan B-52
qifalararo bombardimonchi samolyotga ega bo'ldi, u yetti yildan
so'ng SSSRda ham yaratildi. 1957-yili Sovet Ittifoqida Tinch
okeani akva-toriyasida 10 ming kmudan ziyodroq masofada
nishonni aniq uruvchi qifalararo ballistik raketa sinovdan o'tkazil-
di, bir yildan so'ng AQSHda ham shunday raketa yaratil-di.
Deyarli bir paytning o'zida AQSH va SSSRda uzoq masofaga
suzuvcbi atom suvosti kemalari yaratildi. Shu munosabat bilan
raketaga qarshi mudofaa tizimlarini rivojlantirishga katta e'tibor
berildi. Ular SSSRda 1966-yilda, AQSHda 1974-yilda barpo etildi.](/data/documents/c17bf881-0497-426f-af79-1765117feee6/page_5.png)
![
Qurollanish poygasi yildan-yilga tezlashib bordi.
Yangidan-yangi mamlakat va qifalar unga tortildi, 70-
yillarning birinchi yarmida jahonda harbiy xarajatlar har
yili 350 milliard dollarni, o'n yillik oxiriga kelib esa 400
milliard dollarni tashkil etdi, 80-yillarda insoniyat har yili
qurollanish uchun 600 milliard dollarni sarf etdi.
Qurollanish poygasi dunio xo'jaligi rivojlanishiga ulkan
zarar yetkazdi, insoniyat salomatligiga zarar keltirdi.
Har yili yuzlab yadro qurollari sinovdan o'tkazildi va
yadroviy changlar barcha qifalar bo'ylab atmosferaning
yuqori qatlamlariga tarqaldi. Bu hol xavfli
kasalliklarning tarqalishi va tuproqning buzilishiga olib
keldi.](/data/documents/c17bf881-0497-426f-af79-1765117feee6/page_6.png)
![
2. Yevropaning birlashuvi
Yevropada urushdan keyingi vaziyat Ikkinchi jahon
urushi tufayli Yevropada yuzaga kelgan iqtisodiy va
siyosiy inqiroz jahon siyosatida Yevropa davlatlari
rolining pasayishiga olib keldi. Bir paytlar jahon
miqyosida yuqori mavqeli bo'lgan Angliya, Fransiya,
Germaniya va Italiya ikki buyuk davlat oralig'ida qolib, 50-
yillar oxirlarida oddiy "Yevropa" davlatlariga aylandi va
to'liq mustaqil davlatlar bo'lmay qoldi. "Marshall rejasi",
NATO amerika yadro quroli Yevropa siyosati va
iqtisodiyoti rivojlanishida uzoq vaqt ustuvor rol o'ynashini
anglatardi. Yevropa, xususan, Germaniya Sovet Ittifoqi
va AQSH o'rtasidagi davomiy qarama-qarshiliklar
maydoniga aylandi va ular taqdtri bu ikki buyuk davlat
munosabatlaridagi keskinlik darajasiga bog'liq bo'lib
qoldi.
Xalqaro munosabatlardagi bipolyar tlzim -— ikki
buyuk davlat qarama-qarshiligiga asoslangan va ular
tomonldan yaratilgan harbiy-siyosiy bloklar tizlmidir.](/data/documents/c17bf881-0497-426f-af79-1765117feee6/page_7.png)
![
Yevropa qit'asining asosiy muammosi Germaniya
edi. Koreya urushi boshlanishi bilan AQSH nemis qurolli
kuchlarini yaratish uchun faol harakatlar qildi. Amerikalik
strateglarning fikricha, bu qurolli kuchlar amerikaliklar
Uzoq Sharqda urush olib borayotgan paytda Yevropani
muhofaza qilishlari lozim edi. Angliya Germaniyani qayta
qurollantirish bo'yicha amerikaliklar loyihasini to'liq
ma'qulladi. Biroq yangi variantning paydo bo'lishi istiqboli
Fransiyani mutlaqo qoniqttrmasdi.
Yevropa hamkorligi asosan iqtisodiy sohada mavjud
bo'ldi. Bunday hamkorlik suverenitetni yo'qotishni ko'zda
tutmasdi. Aksincha, undan olingan foyda hukumat
tomonidan xalq ehtiyojini qo'llab-quvvatlashi mumkin edi.
Yevropa mamlakatlari rahbarlari o'rtasida iqtisodiy
cheklanishlardan voz kechibgina mamlakatdagi iqtisodiy
qiyinchiliklarni bartaraf etish mumkin, degan fikr ustuvor
turdi. Fransiya tashqi ishlar vaziri Robert Shuman (1886
—1963), GFR kansleri Konrad Adenauer (1876—1967),
Italiya bosh vaziri Algido de Gasperi (1881—1954) va
Belgiya bosh vaziri Pol Anri Spaak (1899—1972) kabilar
Yevropadagi bu yangi harakatda yetakchi siymolar
bo'lishdi.](/data/documents/c17bf881-0497-426f-af79-1765117feee6/page_8.png)
![
1950-yili R.Shuman g'arbiy Yevropada ko'mir va
po'latni birlashgan holda ishlab chiqarishni yaratish
taklifi bilan chiqdi. Fransiya, Italiya, g'arbiy Germaniya
va Benilyuks (Belgiya, Gollandiya va Lyuksemburg)
mam-lakatlari Yevropa ko'mir va po'lat birlashmasi
(YKPB)ni tashkil qildi. Uning faoliyati faqat bir soha
bilangina bog'liq bo'lsa-da, biroq butun sanoat ishlab
chiqarishi uchun muhim ahamiyatga ega edi.
Yevropa ishlab chiqarishi yuksala boshladi. 1955-
yilga kelib ko'mir ish-lab chiqarish 23 foiz, temir va
po'lat ishlab chiqarish qariyb 150 foizga o'sdi.
Hamjamiyat bu mahsulotni ish-lab chiqarishdan ham,
g'arbiy Yevropa iqtisodiyoti umumiy o'sishidagi
bevosita ulushidan ham rivojlanib bordi. Uning yutug'i
ko'p jihatdan muvofiqlashtirish va iqtisodiy
integratsiyalash konsepsiyasi tarafdorlari qarashlarini
kuchaytirdi.](/data/documents/c17bf881-0497-426f-af79-1765117feee6/page_9.png)
![
YKPB — Yevropa ko'mir va po'lat birfashmasi - 1951-yiti
Fransiya, GFR, Italiya, Belgiya, Gollandiya va Lyuksemburg
o'rtasida tuzllgan shartnoma bo'lib, bu mam-lakatlar uchun
ko'mir va po'lat umumiy bozortni yaratish va bojxona to'lovlarini
man etishni ko'zda tutgan.
1956-yil Yevropa mamlakat-lari uchun urushdan keyingi
voqelikni qayta baholash yili bo'ldi. Mamlakatlar yo'1-boshchilari
integratsiya jarayonini tezlashtirishga qaror qilishdi. 1957-yil
YKPBga a'zo mamlakatlar Rim pro-tokollari deb ataladigan
hujjatlarni imzolashdiki, bu hoi Yevropa iqtisodiy hamjamiyati
(YIH) yoki "Umumiy bozor"ga asos soldi. Bu hujjatlarga imzo
chekkan mam-lakatlar 12 yil mobaynida bojxona to'siqlarini
tugatish, umumiy soliqlarni o'rnatish, keyinchalik esa umuman
yo'q qilish, ishchi kuchi erkin harakat qilishini ta'minlash
majburiyatini olishdi, shuningdek, bir xil ijtimoiy kafolatlar va
yagona ish haqi to'g'risida kelishib olishdi.
Yevropa iqtisodiy hamjamiyati (YIH}-"Umumiy bozor" —
1957-yilda tashkil etilgan bo'lib, ishtirokchi mamlakatlar o'rtasida
savdoda barcha cheklanishlarni sekin-asta bar-taraf etish va
bojxona siyosatini otib borishni ko'zda tutadi.](/data/documents/c17bf881-0497-426f-af79-1765117feee6/page_10.png)
![
Rim protokollari imzolangan dastlabki yillar umidli
natijalarni bera boshladi. 1968-yilga kelib "Umumiy bozor"
mamlakatlari o'rtasida barcha bojxona soliqlari bartaraf etildi. Bu
hoi rejalashtirilgan muddatdan oldin-roq ro'y berdi. Yevropaning
bundan keyingi birlashuvi Fransiya va Germaniya o'rtasidagi
zid-diyatlarga duch keldi. Umumiy siyosiy manfaatlar ikkala
tomonni bk bitimga kelishga majbur etdi. 1958-yili Fransiya
prezidenti bo'lgan general de Goll va 1949-yildan GFR kansleri
bo'lib kelgan KAdenauer murosaga kelishga qaror qi lishdi.
KAdenauer Fransiyaga Yevropada siyosiy gege-moniyaga
erishishga, prezident de Goll esa SSSR bilan german
masalasida hech qanday kelishuvlarga yo'l qo'ymaslikka
yordam berishga majburiyat oldi.
1958-yil 14-sentabrda Fransiya prezidenti de Goll va
kansler Adenauer muzokaralari natijasida mazkur mam-lakatlar
o'rtasidagi kelishmovchiliklarning tugagani e'lon qilingan
qo'shma bayonotnoma qabul qilindi.](/data/documents/c17bf881-0497-426f-af79-1765117feee6/page_11.png)
![
Bonn va Parij ittifoqi Yevropa integratsiyasiga
siyosiy tus berdi va Yevropaning bundan keying!
birlashishi yo'lidagi muhim to'siqlarni olib tashladi.
Keying! 5 yil ichida bu ittifoq chuqurlashdi va Yevropa
integratsiyasining muhim rag'batchisiga aylandi. To 'g'ri,
ular o'rtasida kelishmovchiliklar ham bo'ldi, biroq ikkala
taraf ham ularga alohida urg'u bermay, har qanday
qarama-qarshilikdan qochishga harakat qi-lishdi.
Ayniqsa, ikki muammo — NATO va Angliya bilan
munosbatlar muhim bo'ldi. De Goll Fransiyaning bu
harbiy blokda ishtirok etishiga qafiy qarshi bo'lgan va
1966-yil iyulida uning barcha tash-kilotlaridan Parijni tark
etishni talab qilgan. 1967-yilda NATOning shtab-kvartirasi
o'zining barcha bo'lin-malari bilan birga Bryusselga
ko'chib o'tadi. Fransiya esa blokning harbiy tuzilmalaridan
chiqqanini e'lon qiladi. Fransiya g'arbiy Yevropa
mamlakatlari orasida Amerika vasiyligidan ozod bo'lgan
va o'z mustaqil tashqi siyosatini yuritgan dastlabkisi
bo'ldi.](/data/documents/c17bf881-0497-426f-af79-1765117feee6/page_12.png)
![
Ayni paytda Fransiya YIHga yangi
a'zolar oqimi kelishiga qarshilik ko'rsata olmadi.
Uning qarshiligiga qaramay, YIHga 1973-yil
Angliya, Irlandiya va Daniya, 1981-yilda
Gretsiya, 1986-yilda Ispaniya va Portugaliya
qabul qilindi. 1991-yil dekabrda YIH inte-
gratsiyani chuqurlashtirishga yana bir muhim
qadam qo'ydi. Hamjamiyatning 12 a'zosi
golland shahri Maastrixtda yagona Yevropani
yaratishni ko'zda tutuvchi Maastrixt bitimlari deb
ata-luvchi hujjatlarni imzolashdi. Maastrixt
bitimlarida uch guruh shartnomalar — yagona
Yevropa valyutasi tashkil etish, Yevropa siyosiy
ittifoqini shakllantirish va Yevropa komissiyasini
tasdiqlash ko'zda tutildi.](/data/documents/c17bf881-0497-426f-af79-1765117feee6/page_13.png)
![
YIH o'z nomini Yevropa hamjamiyati (YH) deb o'zgartirdi. YH
mamlakatlari Yevropa siyosiy ittifoqi (Yevroittifoqi)ni yaratish
yo'li bilan tashqi siyosat va mudofaani muvofiqlashtirish hamda
bu yo'nalishda yagona asoslarni ishlab chiqishni mo'ljal qilishdi.
Kelgusida yagona tashqi va umumiy harbiy siyosatni
shakllantirish ko'zda tutilgan Maastrixt bitimlarining uchinchi
guruhi Yevropa komissiyasini tuzishga tegishli. U Bryusselda
ishlay boshlashi va YH mamlakatlari sog'liqni saqlash, xalq
ta'limi, qishloq xo'jaligi va ekologiya sohalari siyosatini tartibga
soluvchi muassasa bo'lishi lozim edi. Yevropa komissiyasi
davlat ustidan turuvchi hukumat boshqaruvi funksiyalariga ega
bo'la bordi va YHning barcha mamlakatlari unga o'z vakolat-
larini berishi lozim edi. Bu milliy suveren huquqlarni cheklash
bo'lardi, biroq YH mamlakatlari yo'lboshchi-lari bu yo'ldan
yagona Yevropani mustahkamlash uchun borishdi.](/data/documents/c17bf881-0497-426f-af79-1765117feee6/page_14.png)
![
YH bu orada yangi a'zolar — Finlyandiya, Shvetsiya va
Norvegiya bilan to'ldi. Endi uning tarkibida 15 davlat bor va bir
necha davlat qabul qilinishini kutmoqda.
2002-yil 1-yanvardan e'tiboran Maastrixt bitimlariga muvofiq
Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida (Angliyadan tashqari)
Yevropaning yangi pul birligi— "yevro" muo-malaga kiritildi. 15
mamlakat xalqlari hech bk afsus-nadomatsiz o'zlarining eski
valyutalari — gulden, frank, marka, taler, shillinglari bilan
xayrlashishdi va yangisini qabul qilishdi.
Yevropa siyosiy ittifoqini yaratish sohasida muvaf-faqiyatlarga
erishildi. NATOning 1998-yil Serbiyaga qarshi harbiy
operatsiyasi Yevropa davlatlarining birga-likdagi siyosatini
ishlab chiqish jarayonini tezlashtirdi. Shu bois, 1999-yil
dekabrda Xelsinkidagi Yevropa Ittifoqi sammitida unga kiruvchi
15 g'arbiy Yevropa davlatlari rahbarlari inqirozli joylarda
tinchlikni saqlash uchun o'z Yevropa qurolli kuchlarini yaratish
haqida qaror qabul qildi, Yevroittifoq tashqi ishlar vazirlari ken-
gashi qoshida harbiy masalalar va xavfsizlik bo'yicha doimiy
qo'mita tashkil etildi, unga YH mamlakatlari bosh shtablari
rahbarlari kirgan.](/data/documents/c17bf881-0497-426f-af79-1765117feee6/page_15.png)
IKKINCHI JAHON URUSHI VAQTLARIDA XALQARO MUNOSABATLAR.
1. "Sovuq urush"ning boshlanishi 1945-yil 6 va 9-avgustda AQSH harbiy- havo kuchlari bombardimonchilari Xirosima va Nagasaki nomli yapon shaharlariga atom bom- basi tashladi. Bu, bemisl qudratli yangi ommaviy qirg'in quroli edi. Xirosimada 90 ming, Nagasakida esa 75 ming tinch aholi halok bo'ldi. Ikkala shahar to'liq vayron etildi, yuz minglab kishilar radioaktiv nurlanishga duchor bo'ldi, nurlanish kasalligi ularni sekin va azobli o'limga olib keldi. Bu, AQSHning urushdan so'nggi dunioga yakkahokimlikka da'vosi edi.
Rasman "sovuq urush"ning boshlanishi 1946-yil 5- martda sobiq Angliya bosh vaziri Cherchillning Fultondagi amerika universitetida so'zlagan nutqida e'lon qilindi. U.Cherchill "sharqiy kommunizm" bilan kurash uchun ingliz-amerika harbiy inttifoqini tashkil etishga chaqirdi. U urushdan so'ng totalitarizm ta'siriga tushib qolgan Sharqiy Yevropani erkin demokratik g'arbdan ajratib turuvchi "temir parda" haqida so'zladi. SSSR bilan natsizmga qarshi birlashgan Yevropa endi SSSRning o'ziga qarshi birlashdi. "Sovuq urush" — Sharq va G'arb marnlakattariga nis-batan (1945—1991-yy.) qarama-qarshilik, bir-biriga dush-manlik, o'zaro ishonchsizlikni ifodalovchi bosqich. Biroq Sovet xavfi oldidagi qo'rquv soxta bo'lib, asos- ga ega emas edi. Sovet Ittifoqi urush paytida ko'p talafot ko'rgan bo'lib, yangi qarama-qarshilikka jur'at etmasdi. g'arb davlatlarining hukmron doiralari bundan yaxshi xabardor edi. Buning ustiga 1949-yilgacha AQSH atom bombasiga monopol hukmron bo'lib, uni qo'llash haqidagi birgina do'q-po'pisaning o'zi har qanday tajovuzkorlikni to'xtatish uchun yetarli edi.
Gap bunda emas edi. G'arb mamlakatlarining o'zida aholi o'zgarishlarni kutardi. Osiyo va Afrika siyosiy erkinliklar berilishini talab etmoqda edi. Cherchill aslida mavjud ahvolni saqlab qolishga chaqirdi. Yadro quroli "sovuq urush" vositasi bo'ldi. AQSH uni ishlab chiqarish va bu sohadagi tadqiqotlar ustidan xalqaro nazorat o'rnatish rejasini ishlab chiqdi. Bu reja 1946-yilda BMTga taqdim etildi va u istalgan mam- lakatda bunday tadqiqotlarni tekshirish huquqini ko'zda tutdi. SSSR bu rejani inkor qildi va 1949-yMa o'z atom bombasini ilk bor sinovdan o'tkazdi. Shundan boshlab "sovuq urush" yadroviy qurollanish poygasi darajasiga ko'tarildi. AQSH va SSSrdan tashqari atom qurolini boshqa mamlakatlar ham yaratishga kirishdi, ular buning uchun moliyaviy va texnik imkoniyatga ega bo'lishdi. 1952-yilda Angliya, 1960-yilda - Fransiya, 1964-yilda Xitoy o'z atom bombasini sinovdan o'tkazdi. 1974-yilda Hindiston, 1999- yilda Pokiston o'z atom bombalariga ega bo'ldi.
Yadro quroli takomillashib bordi. 60-yillarda endi taktik qurol turlari yaratila boshladi, ulardan odatdagilari bilan bir qatorda kichik miqyoslarda foydalanish mumkin edi. 1953-yilda SSSRda ilk marta vodorod bombasi yaratildi, u o'z vayronagarchilik kuchiga ko'ra atom va neytron bombasidan minglab marta kuchli edi. Yadro quroli bilan bir qatorda ularni nishonga yetka-zib berish vositalari ham ishlab chiqildi. Jumladan, 1948-yili AQSH 20 km balandlikda 12 ming km uzoqlikka qadar ucha oladigan B-52 qifalararo bombardimonchi samolyotga ega bo'ldi, u yetti yildan so'ng SSSRda ham yaratildi. 1957-yili Sovet Ittifoqida Tinch okeani akva-toriyasida 10 ming kmudan ziyodroq masofada nishonni aniq uruvchi qifalararo ballistik raketa sinovdan o'tkazil- di, bir yildan so'ng AQSHda ham shunday raketa yaratil-di. Deyarli bir paytning o'zida AQSH va SSSRda uzoq masofaga suzuvcbi atom suvosti kemalari yaratildi. Shu munosabat bilan raketaga qarshi mudofaa tizimlarini rivojlantirishga katta e'tibor berildi. Ular SSSRda 1966-yilda, AQSHda 1974-yilda barpo etildi.