Ma’lumotlarni uzatish qurilmalari. Konsentratorlar, kommutatorlar va marshrutizatorlar
![I. Ma’lumotlarni uzatish qurilmalari. Konsentratorlar, kommutatorlar va
marshrutizatorlar
Reja:
1
Konsentratorlar
Kommutatorlar
Marshrutizatorlar](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_1.png)
![Kompyutеr tarmoqlarida ma'lumotlarni uzatish
Intеrnеt orqali ma'lumot jo`natganingizda, u ko`zlangan manzilga osongina еtib
borgandеk tuyuladi. Aslida bu juda murakkab jarayon.
Intеrnеt orqali ma'lumot uzatganingizda kompyutеrlar intеrnеt bo`ylab ma'lumot
uzatishda foydalanadigan TCP (Transmission Control Protocol – uzatishni boshqarish
protokoli) protokoli ma'lumotni avval kichikroq bo`laklar – pakеtlarga bo`lib chiqadi.
Bu pakеtlarda boshqa foydali ma'lumotlar ham bo`ladi-ki, ular pakеtlarni intеrnеt
bo`ylab to`g`ri yo`naltirishga yordam bеradi.
Sizning kompyutеringiz bu pakеtlarni sizning mahalliy kompyutеr tarmog`ingizga,
Intеrnеt xizmatlari provaydеriga yoki on layn xizmatini ko`rsatuvchi boshqa tashkilot
kompyutеriga jo`natadi. Pakеtlar oxirgi manzilga еtib borguncha, turli tarmoqlardan,
kompyutеrlardan va aloqa liniyalaridan o`tadi. Bir qator apparat qurilmalari
pakеtlarni qayta ishlaydi va to`g`ri yo`nalishda yo`naltirib turadi. Bu qurilmalar
tarmoqlar orasida ma'lumot uzatishga xizmat qiladi va intеrnеtning yagona tarmoq
sifatida faoliyat ko`rsatishiga olib kеladi. Bеshta eng asosiy qurilma: hub (tugun),
bridge (ko`prik), gateway (darboza yoki shlyuz), repeater (tiklagich), router
(marshrutizator,yo`naltirgich)lardir.
Hub (hab dеb o`qiladi) juda muhim ahamiyatga ega. Ular bir guruh kompyutеrlarni
bir-biri bilan bog`lab, kompyutеrlarning mahalliy tarmog`ini (local area network yoki
qisqacha LAN) yaratishga va kompyutеrlarni bir-biriga ulana olishiga xizmat qiladi.
Ko`priklar mahalliy tarmoqlarni bir-biri bilan bog`laydi. Ular mahalliy tarmoqqa
jo`natiladigan ma'lumotlarni tarmoq ichida olib qoladi va boshqa mahalliy
tarmoqdagi kompyutеrga jo`natilishi kеrak bo`lgan ma'lumotlarni tarmoqdan
tashqariga chiqarib yuboradi. Shlyuzlar ko`priklarning o`zi, lеkin ular zarurat paydo
bo`lganda, ma'lumotlarni bir turdan ikkinchi tarmoq uchun tushunarli boshqa turga
aylantiradi. Intеrnеt bo`ylab ma'lumotlar uzatilganda ular uzoq masofaga jo`natilishi
mumkin. Bunda esa ma'lumotlarni tashuvchi signallar so`na
boshlaydi. Rеpitеrlar signallar so`nib qolmasligi uchun ma'lum masofadan kеyin
ularni kuchaytiradilar.
2](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_2.png)
![Lokal kompyuter tarmoqlarida qo’llaniladigan kommunikatsion qurilmalarning eng
oddiysi - konsentrator deb ataladi (3.15-rasm). Konsentratorlar lokal kompyuter
tarmoqlarining barcha asosiy texnologiyalari tarkibida qo’llaniladi. Bu texnologiyalar
quyidagilardir: Ethernet, Fast Ethernet, Gigabit Ethernet, (ArcNet, Token Ring,
FDDI, l00VG-AnyLAN)
Lokal tarmoq konsentratori.
Har qanday lokal kompyuter tarmog’i texnologiyasiga tegishli bo’lgan
konsentratorlarning ishlashida o’xshash tomonlari mavjud, bu ularning bir portiga
kelgan signallarni (kadrlarni) boshqa portlarida takrorlashlaridir. Biroq ular
signallarni qaysi portlarida takrorlashlariga qarab bir-birlaridan ajralib turadilar.
Masalan ierarxik yulduz topologiyasi asosida qurilgan Ethernet texnologiyasi
konsentratori (3.16- rasm, a) bir portiga kelgan signallarni o’zining boshqa barcha
portlarida takrorlab beradi. Halqa topologiyasi asosida qurilgan Token Ring yoki
FDDI texnologiyasi konsentratorlari esa (3.16-rasm, b) bir portiga kelgan signalni
o’zining halqa bo„yicha keyin ulangan kompyuteriga boradigan portidagina takrorlab
beradi. Konsentratorlar har doim lokal kompyuter tarmog’ining fizik topologiyasini
o’zgartiradi, ammo uning mantiqiy topologiyasi esa o’zgarmay qolaveradi. Fizik
topologiya deganda, kabellarning bo’laklari yordamida hosil qilingagan bog‘lanishlar
shakli (konfiguratsiyasi), mantiqiy topologiya deganda esa tarmoqda mavjud
kompyuterlar orasidagi axborotlar oqimi yo’llarining shakli (konfiguratsiyasi)
tushuniladi.
3](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_3.png)
![Turli xil texnologiyalarning konsentratorlari.
Tarmoqning fizik va mantiqiy strukturalari ko’rinishlarining bir xil emasligi.
Kommutatorlar
Kommutator (lot. commuto — almashtiraman, o zgartiraman), almashlab ulagich,ʻ
taqsimlagich — elektr zanjirini ulash, o zish, almashlab ulash va zanjirdan o tayotgan
ʻ ʻ
tok yo nalishini o zgartirish uchun ishlatiladigan qurilma. Almashlab ulash qo lda
ʻ ʻ ʻ
(mas, telegraf K.i) yoki maxsus dastur asosida avtomatik tarzda bajariladi.
Elektromexanik, elektron va elektron nurli K.lar bor. Oddiy elektromexanik K.:
rubilniklar, elektr mashina kollektorlari; elektromagnit rele to plamlari va boshqa
ʻ
Elektron K. — ma lum funksional sxemalar bo yicha ion asboblari, elektron
ʼ ʻ
lampalar, yarimo tkazgichlardan yig ilgan elektron qurilmalar. Elektron nurli K. —
ʻ ʻ
4](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_4.png)
![elektron nur yordamida boshqa asbobning ulanish sxemasini o zgartiradi. K.ʻ
elektrotexnika, aloqa, telemexanikaning ko p vositalari va boshqalarda qo llanadi.
ʻ ʻ
Lokal tarmoq kommutatorlari
Lokal kompyuter tarmog’i kommutatorlarining har bir portiga, kelayotgan
ma’lumotlar oqimini ishlash uchun, ko‘prikda qo‘llanilgan algoritm asosida ishlovchi
maxsus protsessorlar o’rnatilgan. Kommutator deganda o’zining ixtiyoriy ikkita
portlari o’rtasida, kadrlarni parallel ravishda uzatib bera oladigan ko’pprotsessorli
ko’prikni tushunish mumkin. Kommutator tarkibida, portlarining protsessorlari bilan
birga, markaziy protsessor ham o’rnatilgan bo’lib, u portlar ishini muvofiqlashtiradi,
harakatlantirish jadvalini qurishga javob beradi, hamda kommutatorni
konfiguratsiyalash va boshqarish vazifalarini bajarilishini ta’minlab beradi. Keyingi
kommutatorlar, tarmoq texnologiyalari rivojlanishi natijasida paydo bo’la boshlagan
ko’pgina qo’shimcha vazifalarni ham bajara olish imkoniyatiga ega bo’lgan holda
ishlab chiqarila boshladilar. Bu vazifalar sirasiga – virtual tarmoqlarni hosil qila olish,
aloqa chiziqlarini agregatsiyalash, trafikning qaysinisi qanday ahamiyatga ega
ekanligini aniqlay olish va shularga o’xshash boshqa vazifalarni kiritish mumkin.
Kalpana firmasi tomonidan taklif qilingan EtherSwitch kommutatorining tuzilishini
3.21-rasmda keltirilgan. Ushbu kommutatorda 10Base-T standartiga tegishli 8-ta
portining har biriga bittadan Ethernet paketlari protsessori – EPP (Ethernet Packet
Proctssor) xizmat ko’rsatadi. Bundan tashqari kommutator EPP protsessorlarining
ishini muvofiqlashtirib turuvchi tizimli modulga ham ega.
5](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_5.png)
![EtherSwitch kommutatorining tuzilishini
Kommutator portiga kelib tushgan kadrni etib borishi kerak bo„lgan adresini o’qish
uchun, shu portning EPP protsessori tomonidan bu kadrning dastlabki birinchi
baytlari buferlanadi. Kadr etib borishi kerak bo’lgan adres aniqlab olingandan so’ng,
protsessor kadrning qolgan baytlarini kelishini kutib turmasdan, uni ishlashni amalga
oshiradi, ya’ni kadrni, o’sha adresga uzata olishi mumkin bo’lgan porti orqali, uzatib
berishni boshlab yuboradi (3.22-rasm). Kadrni bunday tarzda, ya’ni to’liq
buferlamasdan uzatish «yo‘l-yo‘lakay kommutatsiyalash» nomini olgan («on-the-fly»
yoki «cut-through»). Kadrni bunday uzatish mohiyati jihatidan konveyerli ishlashga
to’g’ri keladi, ya’ni kadrni uzatishda ba’zi bir bosqichlarni bajarish bir vaqtda yoki
parallel amalga oshiriladi.
Kommutatorlarni qo’llash natijasida tarmoqning unumdorligini oshishiga, bir nechta
kadrlarni parallel ishlash bilan ham erishilar ekan.
6](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_6.png)
![Kommutator tomonidan kadrlarni parallel uzatish.
Mashrutizatorlar
Intеrnеtdagi ma'lumotlar oqimini boshqarishda muhim ahamiyatga ega. Ularning
vazifasi ma'lumotlar joylangan pakеtlarni har doim kеrakli yo`nalishda borishini
ta'minlashdir.
Agar ma'lumotlar bitta mahalliy tarmoqqa tеgishli kompyutеrlar orasida uzatilsa,
marshrutizatorlarning kеragi yo`q, chunki Hubning o`zi mahalliy oqimni boshqara
oladi. Marshrutizatorlar ikkita tarmoq orasida ma'lumot uzatilayotganda ishlay
boshlaydilar. Marshrutizatorlar pakеtlarni tеkshirib, ularning oxirgi manzillarini
aniqlaydi va pakеtlarni bu manzilga yaqinroq boshqa marshrutizatorga uzatadi.
Marshrutizatorlarning ishlashi bilan quyida batafsilroq tanishib chiqamiz.
Yuqoridagi barcha qurilmalar ko`plab tarmoqlarni birlashtiradi va bularning hammasi
Intеrnеtni tashkil etadi. Korporativ mahalliy tarmoqlar eng kichik tarmoqlardir. Ular
birlashib, o`rtacha darajadagi tarmoqlarni tashkil qiladi. Bir gеografik xududda
joylashgan tarmoqlar birlashib, mintaqaviy tarmoqlarni tashkil etadi. O`z navbatida
bu tarmoqlar ham birlashib, kеng hududli tarmoqlar (wide area network yoki qisqacha
WAN)ni tashkil etadi.
Bir mintaqaviy tarmoq ichida ma'lumotlar marshrutizatorlar yordamida uzatilishi
mumkin. Lеkin ma'lumotni bir mintaqaviy tarmoqdan ikkinchisiga uzatish kеrak
bo`lsa, bu ma'lumot tarmoqning kirish nuqtasi (network access point yoki qisqacha
7](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_7.png)
![NAP)ga jo`natiladi. Bu nuqtadan ma'lumot magistrallar orqali katta tеzlikda ikkinchi
mintaqaviy tarmoqning kirish nuqtasiga uzatiladi. Bu magistrallarda ma'lumotlar 155
Mb/s va undan katta tеzlikda uzatiladi. Hozirgi kunda tеzligi 10-20 Gigabit/s bo`lgan
va multimеdia koridorlari dеb ataluvchi magistrallar mavjud.
II. Kompyuter tarmoqlarini qurish
Reja:
1. Kopmyuter tarmoqlari
2. Kompyuter tarmoqlari qurishda topologiya
3. Kompyuter tarmoqlarida ko’rsatiladigan xizmatlar
1.Kompyuter tarmoqlari, ularni qurishda uchragan asosiy
muammolar va tarmoq topologiyalari
Kompyuter tarmog’i – bu apparat va dasturiy tashkil etuvchilardan iborat bo’lgan,
hamda birgalikda kelishilgan holda ishlaydigan murakkab kompleksdir. Kompyuter
tarmog’ini tashkil etuvchilari quyidagi to’rt qatlamdan biriga tegishli bo’lishi
mumkin:
1.Kompyuterlar;
2.Kommunikatsion qurilmalar;
3.Operatsion tizimlar;
8](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_8.png)
![4.Tarmoq ilovalari.
Hozirgi paytda birinchi qatlam vositalari sifatida imkoniyatlari o„rtacha bo„lgan
shaxsiy kompyuterlardan tortib, to maynfremlar va superkompyuterlargacha bo’lgan
kompyuterlar qo’llanib kelmoqda.
Ikkinchi qatlam - bu kommunikatsion qurilmalar qatlamidir. Ushbu o„quv
qo’llanmada e’tibor, aynan kommunikatsion qurilmalarga va ular asosida
qurilayotgan zamonaviy kompyuter tarmoqlarining tuzilishlarini o’rganishga
qaratilgandir.
Kompyuterlar tarmoqda ma’lumotlarni ishlashni amalga oshiruvchi asosiy vosita
hisoblanadi, ammo 15-20 yillar davomida kommunikatsion qurilmalar ham tarmoq
tarkibida katta ahamiyatga ega bo’lgan vositalarga aylanib ulgurdi. Kommunikatsion
qurilmalar hisoblangan – ko‘priklar, kommutatorlar va marshrutizatorlar kabi
qurilmalar tarmoqning yordamchi vositalaridan, kompyuterlar va operatsion tizimlar
kabi asosiy vositalarga aylandi. Bunda kommunikatsion qurilmalarni, tarmoqning
ko’rsatgichlariga ham va uning narxiga ham ta’siri nazarda tutilmoqda. Bugungi
kunda kommunikatsion qurilma - murakkab maxsuslashtirilgan ko’pprotsessorli
kompyuter, ya’ni kompyuter ichidagi kompyuter sifatida qaralishi mumkin. Ularni
ham konfiguratsiyalash, optimizatsiyalash va administratsiyalash amalga oshiriladi.
9](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_9.png)
![1.1-rasm. Internet tarmog’i va unga ulangan turli xil kompyuter tarmoqlarining
soddalashtirilgan ko’rinishlari.
Kompyuter tarmoqlarini qurishda uchragan asosiy muammolardan birinchisi, bu
tarmoq tarkibiga kirgan qurilmalar - kompyuterlar, printerlar, modemlar,
konsentratorlar, kommutatorlar, marshrutizatorlar o’rtasida ma’lumotlarni uzatishni
amalga oshirish muammosi hisoblangan. Kompyuter tarmoqlarida ma’lumotlarni
uzatish yoki almashinish jarayoni ketma-ket tarzda joylashtirilgan bitlar, ya’ni 0 va
1lar ko’rinishida amalga oshiriladi (1.2-rasm).
10](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_10.png)
![1.2-rasm. Kompyuter tarmog’ida ma’lumotlarni uzatish.
Ma lumotlarni almashinish jarayonida qaysi qurilmalar ishtirok etayotganiga qarab,‟
bunda uch xil holatni keltirish mumkin:
1.Kompyuter va tashqi qurilma o’rtasida ma’lumot almashinish (1.3rasm);
2.Yonma-yon joylashgan ikki kompyuter o’rtasida ma lumot almashinish;
‟
3.Bir-biridan uzoq masofalarda joylashgan kompyuterlarning aloqa kanallari orqali
ma lumot almashinishi.
‟
1.3-rasm. Kompyuter tarmog’ida, kompyuter-kompyuter va kompyuter-printer
o’rtasida ma’lumot almashinish.
Kompyuter bilan tashqi qurilma o’zaro axborot almashinishi uchun, kompyuterning
tashqi interfeysi qo’llaniladi. Bu erda interfeys deganda - kompyuter bilan tashqi
qurilmani bog’lovchi o’tkazgichlar va ular orqali axborot almashinish qoidalari
to’plamini tushunish kerak bo’ladi. Kompyuter tarafidan interfeys – tashqi qurilma
kontrolleri deb ataladigan maxsus apparat va dasturiy vositasi, hamda mos tashqi
qurilmaning drayveri deb ataladigan kontrollerni boshqaruvchi dastur yordamida
amalga oshiriladi. 1.3-rasmning o’ng tomonida kompyuter bilan printer o’rtasida
bog’lanishni amalga oshirishda qo’llanilgan vositalar ko’rsatilgan.
11](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_11.png)
![Tarmoqqa ulangan kompyuterlar o’rtasida ma’lumot almashinish jarayoni esa ancha
murakkab bo’lib, u yillar davomida takomillashtirilib kelinmoqda. Hozirda tarmoq
orqali matnli ma’lumotlar bilan bir qatorda, tovush, grafika va video ma lumotlarni‟
katta-katta hajmlarda va katta tezliklarda uzatishlar amalga oshirilmoqda.
Ko’p sonli kompyuterlarni tarmoqqa birlashtirish jarayonida qator yangi muammolar
paydo bo’la boshlagan. Bunday muommolar sirasiga fizik bog’lanishlarning shaklini,
ya’ni topologiyasini tanlash muammosini ham qiritish mumkin.
Kompyuterlarni tarmoqqa birlashtirish nazariyasida, graflar nazariyasida
qo’llaniladigan iboralar, tushunchalar va undagi qoidalardan foydalanilgan. Shunga
ko’ra kompyuter tarmog’ining topologiyasi deyilganda - shunday grafning
konfiguratsiyasi tushuniladiki, bunda grafning cho‘qqilariga tarmoqdagi
kompyuterlar, konsentratorlar, kommutatorlar, marshrutizatorlar kabi qurilmalar,
uning qirralariga esa fizik bog’lanishlar mos keladi. Tarmoqdagi kompyuterlar
ko’pincha - stansiyalar yoki tarmoq tugunlari ham deb ataladi.
Tarmoqning fizik bog’lanishlari konfiguratsiyasi, kompyuterlar orasidagi elektr
bog’lanishlar orqali aniqlanadi va bu shakl, tarmoqning mantiqiy bog’lanishlari
konfiguratsiyasidan farq qilishi ham mumkin bo’ladi.
Tarmoqning mantiqiy bog’lanishlari konfiguratsiyasi deganda, undagi ma’lumotlarni
uzatish yo‘llarining shakli tushuniladi. Bunday yo’llar tarmoqdagi kommunikatsion
qurilmalarni sozlash paytida hosil qilinadi.
Tanlangan elektr bog„lanishlar topologiyasi tarmoqning ko„pgina ko„rsatgichlariga
ta’sir qilishi mumkin. Masalan, zahira bog’lanishlarning mavjudligi, tarmoqning
ishonchliligini oshiradi va axborot uzatish kanallarini bir maromda yuklash imkonini
beradi. Qo’shimcha stansiyalarning ulash mumkinligi esa, tarmoqni osonlikcha
kengaytirish imkonini beradi. Tarmoqni qurish arzonroq tushadigan bo’lishini
hisobga olib ham, topologiyalarni tanlash amalga oshiriladi.
Kompyuter tarmoqlarini qurishda ishlatiladigan asosiy topologiyalarni ko’rib
chiqamiz (1.4-rasm).
12](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_12.png)
![To‘liq bog‘lanishli topologiya – bunda har bir kompyuter tarmoqdagi boshqa
kompyuterlar bilan bog’langan bo’lishi kerak. Har bir kompyuter uchun ko’p sonli
kommunikatsion portlar va juda ko’p alohida aloqa chiziqlari mavjud bo’lishi kerak
bo’ladi. To’liq bog’lanishli topologiyadan tarkibida kompyuterlarining soni ko’p
bo’lgan tarmoqlarda foydalanilmaydi. Ushbu topologiya asosida kompyuterlarining
soni uncha ko’p bo’lmagan ko’p mashinali komplekslarda va kompyuter tarmoqlarida
uning serverlarini o’zaro ulash uchun foydalanish mumkin.
Tarmoqlarni qurishda ishlatiladigan asosiy topologiyalar.
Yacheykasimon topologiya – to„liq bog„lanishli topologiyadagi ba’zi bir
bog’lanishlarni olib tashlash bilan hosil qilinadi. Bunda o’zaro ko’proq axborot
almashinadigan kompyuterlar orasidagi bog’lanishlar qoldiriladi, boshqa
kompyuterlar esa tranzit yo’llar orqali bog’lanib axborot almashinishi mumkin
bo„ladi.
Umumiy shinali topologiya – Ethernet texnologiyasining avval ishlab chiqarilgan
standartlari hisoblangan, 10Base-5 va 10Base-2 standartlari, ana shu topologiya
asosida qurilgan edi. Bunda kompyuterlar bitta koaksial kabelga ulangan bo’lib,
ma’lumot uzatilayotgan paytda u kabel bo’ylab ikki tomonga tarqaladi. Umumiy
shinali tarmoqlar nisbatan arzon hisoblanadi, ularda kabelni tortish va qo’shimcha
13](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_13.png)
![kompyuterlarni ulash osonlik bilan bajariladi. Ammo bu xildagi tarmoqning eng
jiddiy kamchiligi, uning ishonchliligining pastligidir, ya’ni kabeldagi har qanday
uzilish yoki kompyuterlar ulangan uzgich-ulagichlardan birining uzilishi butun
tarmoqni ishini izdan chiqaradi.
Yulduzsimon topologiya – bunda har bir kompyuter alohida kabel yordamida tarmoq
markazida joylashgan qurilmaga, ya’ni konsentratorga yoki kommutatorga ulangan
bo’ladi. Ethernet texnologiyasining 10Base-T va 10Base-F standartlari ana shu
topologiya asosida qurilgan edi. Bu topologiyaning umumiy shinaga nisbatan asosiy
afzalligi, uning ishonchliligining ancha yuqoriligidir. Biron bir kabeldagi nosozlik
faqatgina shu kabelga ulangan kompyuternigina tarmoqdan uzilib qolishiga sabab
bo’lishi mumkin. Konsentrator yoki kommutator ishdan chiqsagina tarmoq ishlamay
qolishi mumkin.
Ierarxik yulduz topologiyasi - bir nechta konsentratorlarni yoki kommutatorlarni
ierarxik tarzda - qavatma-qavat, yulduzsimon ko„rinishda ulab tarmoqni kengaytirish,
ya ni kompyuterlar sonini oshirish mumkin. Hozirda ierarxik yulduz topologiyasi –‟
lokal va global tarmoqlarda ham keng tarqalgan topologiya hisoblanadi. Fast Ethernet
texnologiyasining 100Base-TX, 100Base-T4 va 100Base-FX spetsifikatsiyalari va
Gigabit Ethernet texnologiyasining barcha spetsifikatsiyalari ana shu topologiya
asosida qurilgan.
Halqasimon topologiya – bu topologiya asosida qurilgan tarmoqlarda, ma lumotlar
‟
halqa bo’ylab odatda bir tomonga yo’nalgan holda uzatiladi. Agar kompyuter
ma’lumotlarni unga yo’naltirilgan ekanligini aniqlasa, ularni o’z xotirasiga ko’chirib
oladi. Token Ring va FDDI kabi lokal kompyuter tarmoqlari texnologiyalari
halqasimon topologiya asosida qurilgan edi.
Aralash topologiya. Odatda uncha katta bo’lmagan tarmoqlar topologiyasi – umumiy
shina, halqa yoki yulduzli kabi tipik topologiyalardan biri ko’rinishida bo’ladi. Katta
tarmoqlardagi kompyuterlarni birlashtirishda ixtiyoriy ko’rinishdagi bog’lanishlar
yuzaga kelishi mumkin. Ammo bunda ham tarmoqlarning shunday qismlarini
ko’rsatish mumkin bo’ladiki, ya’ni tarmoq osti tarmoqlari, yuqorida ko’rib o’tilgan
14](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_14.png)
![topologiyalardan biriga o’xshash bo’ladi. Shuning uchun bunday tarmoqlar aralash
topologiyali tarmoqlar deb ataladi (1.5-rasm).
Aralash topologiya.
1.2.Kompyuter tarmoqlarini texnologik jihatdan klassifikatsiyalash - sinflarga
ajratish.
Klassifikatsiya yoki sinflarga ajratish deganda – o’rganilayotgan ob’ektlarni umumiy
belgilari asosida guruhlarga, ya’ni u yoki bu xillarga ajratish jarayoni tushuniladi.
Ob’ektlarni sinflarga ajratish – keyingi yozuvlarda esa klassifikatsiyalash, bu
jarayonda foydalaniladigan mezonlarni (rus tilida - критерии) tanlash asosida amalga
oshiriladi. Turli xil mezonlarni tanlash asosida turli xil klassifikatsiyalashni amalga
oshirish mumkin. Ushbu qo’llanmada kompyuter tarmoqlarini klassifikatsiyalash -
asosan texnologik jihatdan ularni tafsiflovchi mezonlar asosida amalga oshirilgan.
Kompyuter tarmoqlarini - qoplay oladigan xududining masshtabi, ma’lumotlarni
uzatish muhitlarining xillari, kommutatsiyalash usuli, paketlarni harakatlantirish
usuli, topologiyasi va boshqa shularga o’xshash mezonlardan foydalangan holda
guruhlarga ajratishni, texnologik jihatdan klassifikatsiyalash deb atash mumkin.
15](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_15.png)
![1.Kompyuter tarmoqlarini - qoplay oladigan xududining masshtabi qarab ikki xil
guruhga ajratish mumkin:
lokal kompyuter tarmoqlari (Local Area Network, LAN); - global kompyuter
tarmoqlari (Wide Area Network, WAN).
Lokal kompyuter tarmoqlarida ma lumotlarni ancha katta tezliklarda uzata oladigan‟
yuqori sifatli aloqa chiziqlaridan foydalaniladi. Ushbu xildagi tarmoqlarda
ma’lumotlarni modulyasiyalamay uzatish imkoniyati mavjud. Kompyuter
tarmoqlarining qoplay oladigan xududining masshtabi qarab - shahar kompyuter
tarmoqlari (Metropolitan Area Network, MAN) deb nomlangan xili ham mavjud.
Shahar kompyuter tarmoqlari katta shahar xududiga xizmat ko’rsatish uchun
mo’ljalangan bo’lib, ularda lokal va global tarmoqlarga xos belgilarni ko’rsatish
mumkin.
2.Kompyuter tarmoqlarini - ularda qo’llaniladigan ma’lumotlarni uzatish muhitiga
qarab ham, ikki xil guruhga ajratish mumkin:
simli tarmoqlar, ular hozirda mis yoki optik tolali kabellar asosida qurilmoqda;
simsiz tarmoqlar, ya’ni simsiz aloqa chiziqlari, masalan - radio kanallar, o’ta yuqori
chastotali, ya’ni infraqizil yoki lazer nurlaridan foydalaniladigan kanallar asosida
qurilgan tarmoqlar.
3.Kompyuter tarmoqlarini – ularda qo’llaniladigan kommutatsiyalash usuli
bo’yicha ham ikki xil guruhga ajratiladi:
paketlarni kommutatsiyalash asosida ishlovchi tarmoqlar; - kanallarni
kommutatsiyalash asosida ishlovchi tarmoqlar.
Paketlarni kommutatsiyalash texnikasi, paketlarni
harakatlantirishning qaysi usulidan foydalanilishiga qarab bir nechta xillarga
bo’linishi mumkin:
deytagrammali tarmoqlar, masalan Ethernet texnologiyasiga mansub tarmoqlar;
mantiqiy bog’lanishlarga asoslangan tarmoqlar, masalan transport sathida TCP
protokolidan foydalanib ishlaydigan IP-tarmoqlar; - virtual kanallarga asoslangan
tarmoqlar, masalan MPLS-tarmoqlar.
16](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_16.png)
![4.Kompyuter tarmoqlari - ularning topologiyalari asosida ham
klassifikatsiyalanishi mumkin. Topologiyalarning quyidagi xillari mavjud – to’liq
bog’lanishli topologiya, yacheykasimon topologiya, umumiy shinali topologiya,
yulduz topologiyasi, ierarxik yulduz topologiyasi, halqa topologiyasi va aralash
topologiyalar.
5.Kompyuter tarmoqlari - tarmoqlardan iborat tarmoq, ya’ni Internetning qaysi
sathida ishlatilishiga qarab:
birlamchi tarmoqlarga va birlamchi tarmoqlardan foydalanib qurilgan tarmoqlarga
bo’linadi.
Birlamchi tarmoqlar, bu telekkommunikatsion tarmoqlardir, ularga misol qilib - PDH,
SDH va DWDM kabi tarmoq texnologiyalarini keltirish mumkin. Birlamchi
tarmoqlardan foydalanib ishlaydigan tarmoqlarga esa, turli o’lchamlardagi
kompyuter, telefon va televizion tarmoqlarini misol qilib keltirish mumkin.
6. Kompyuter tarmoqlarida ko’rsatiladigan xizmatlar foydalanuvchilarning qaysi
xiliga mo’ljallanganligiga qarab, tarmoqlarni ikki xil sinfga bo’lish mumkin:
aloqa operatorlari tarmoqlari - bunday tarmoqlarning mijozlari alohida olingan
foydalanuvchilar yoki shartnoma asosida xizmatlardan foydalanuvchi tashkilotlar
bo’lishi mumkin;
korporativ tarmoqlar - ushbu tarmoqqa egalik qiluvchi korxona xodimlarigagina
xizmat ko’rsatuvchi tarmoq.
7. Tarmoqlardan iborat tarmoqlar tarkibida ya’ni, aloqa operatorlari tarmoqlarida,
korporativ tarmoqlarda yoki Internet tarmog’ida bajaradigan vazifalariga qarab,
kompyuter tarmoqlarni - uchta sinfga ajratish mumkin:
ulanish tarmoqlari;
magistral tarmoqlar;
trafikni agregatsiyalash tarmoqlari.
Lokal va global kompyuter tarmoqlarining yaqinlashuvi 80-yillarning oxirlarida lokal
va global tarmoqlar o’rtasida farqli jihatlar yaqqol ko’rinib turar edi. Bunday farqli
jihatlarga misol qilib quyidagilarni keltirish mumkin: 1.Aloqa chiziqlarinig qanday
17](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_17.png)
![masofalarga tortilganligi va ularning sifati. Lokal tarmoqlarning bog’lamlari orasidagi
masofalar, global tarmoqlarga nisbatan ancha qisqa edi. Bunday holat lokal
tarmoqlarda ancha sifatli aloqa chiziqlaridan foydalanish imkonini berar edi.
2.Ma’lumotlarni uzatish usullarining murakkabligi. Global tarmoqlarda lokal
tarmoqlarga nisbatan, ishonchliligi ancha past bo’lgan kanallarning qo’llanilishi bois,
ularda ma’lumotlarni uzatishning ancha murakkab usullari va shunga mos qurilmalar
ishlatishga to’g’ri kelar edi. 3.Ma’lumotlarni almashinish tezligi. Lokal tarmoqlarda
ma’lumotlar almashinish tezligi (10, 16 va 100 Mbit/s) global tarmoqladagi
tezliklardan (2,4 Mbit/sek dan 2 Mbit/s gacha) ancha yuqori edi. 4.Ko‘rsatilishi
mumkin bo‘lgan xizmatlarning xilma-xilligi. Ma’lumotlar almashinish tezligi ancha
yuqori bo’lgan lokal tarmoqlarda ko’rsatiladigan xizmatlarning xillari ancha ko’p
bo’lgan, bunday xizmatlar turlariga misol qilib - boshqa-boshqa kompyuterlarning
qattiq disklarida joylashgan fayllardan foydalanish mexanizmlari, bosmaga
chiqaruvchi qurilmalardan (printer, plotetter, ...), modemlar va fakslardan birgalikda
foydalanish xizmatlari, yagona ma’lumotlar bazasiga murojaat qila olish, elektron
pochta xizmati va boshqalar. Global tarmoqlarda esa oddiy pochta va fayl
almashinish xizmatlari bilan cheklangan. Vaqt o’tishi bilan lokal va global tarmoqlar
o’rtasidagi yuqorida sanab o’tilgan farqli jihatlar yo‘qola boshladi. Avvallari alohida-
alohida ishlayotgan lokal tarmoqlarni o’zaro bog’lash amalga oshirila bordi. Bunda
bog’lovchi muhit sifatida global tarmoqlardan foydalaniladigan bo’ldi. Lokal va
global tarmoqlarning o’zaro yaqin integratsiyalashuvi, bu texnologiyalarni bir-biriga
yaqinlashuviga olib keldi. Ma’lumotlarni uzatish usullaridagi yaqinlashuv,
ma’lumotlarni uzatishni optik tolali aloqa chiziqlari orqali amalga oshirilishi va
bunda raqamli (modulyasiyalanmagan) asosga o’tkazilishi bilan sodir bo’lgan. 100
metrdan uzoq bo’lgan masofalarga ma’lumot uzatish uchun bunday uzatish muhitdan
deyarli barcha lokal tarmoqlarda foydalanilgan edi. SDH va DWDM kabi birlamchi
tarmoqlarning zamonaviy magistrallari ham, ana shunday muhit asosida qurilgan.
Ularning raqamli kanallari 14 yordamida global kompyuter tarmoqlarining
qurilmalarini ham birlashtirish mumkin bo’ldi. Raqamli kanallar sifatining yuqoriligi,
18](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_18.png)
![global kompyuter tarmoqlari protokollariga qo’yiladigan talablarni o’zgartirib
yubordi. Bunda ishonchlilikni ta’minlash muolajalari o’rniga, foydalanuvchilarga
axborotni etkazib berishning o’rtacha tezligini ta minlash muolajalari, hamda trafikni‟
uzatishda kechikishlarga salbiy ta’sir qilishi mumkin bo’lgan, masalan tovush
trafigiga tegishli paketlarni alohida ishlash mexanizmlarini qo’llash masalalari
muhim bo’lib qoldi. Sanab o’tilagan bu o’zgartirishlar global tarmoqlarining yangi
texnologiyalari bo’lgan Framy Relay va ATM texnologiyalarida o’z aksini topdi.
Lokal va global tarmoqlarning yaqinlashuviga IP protokolining keng qo’llanila
boshlanganligi ham katta ta’sir ko’rsatdi. Hozirda bu protokol har qanday lokal va
global tarmoq texnologiyalari (Ethernet, Fast Ethernet, Gigabit Ethernet, ATM,
Frame Realy) asosida qurilgan tarmoqlarni o’zaro yagona tarmoqqa birlashtirib
ishlash imkonini beradi. 90-yillardan boshlab tezkor raqamli kanallar asosida
ishlaydigan global kompyuter tarmoqlar ham, ko’rsatilishi mumkin bo’lgan xizmatlar
xillarini anchagina ko’paytirib bu borada lokal tarmoqlarga etib oldilar. Katta
hajmlarga ega bo’lgan - tasvirlar, videofilmlar, tovush kabi ma lumotlarni, ya ni
‟ ‟
multimediyali axborotni real vaqt masshtabida uzatib berish mumkin bo’ldi. Internet
tarmog’i orqali axborot etkazib berish xizmati hisoblangan, gipermatnli axborotlar
xizmati - World Wide Web (WWW) ham tezkor xizmatlarga yaqqol misol bo’la
oladi. Lokal tarmoqlarda esa, global tarmoqlardagi singari – axborotni himoyalash
usullariga katta e tibor berishga to’g’ri kelyapti, negaki hozirgi lokal tarmoqlar
‟
avvalgilariga o’xshab alohida-alohida emas, balki “katta dunyo” bilan bog’langan
holda ishlamoqda. Bu davrga kelib bir vaqtning o’zida ham lokal, ham global
tarmoqlar uchun mo’ljallangan texnologiyalar paydo bo’la boshladi. Yangi avlod
texnologiyalaridan hisoblangan ATM texnologiyasi yordamida lokal va global
tarmoqlarni birlashtirib, mavjud trafikni samarali uzatishni ta’minlab beruvchi yagona
trasport tarmog’i qurish mumkin bo’ldi. Boshqa bir misol sifatida, avvalda lokal
tarmoq texnologiyasi xisoblangan Ethernet texnologiyasining 10G – 10 Gbit/s
tezlikda ishlaydigan standarti yordamida esa, global va katta lokal tarmoqlarning
magistrallarini hosil qilish uchun ishlayotganini keltirish mumkin. 15 Lokal va global
19](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_19.png)
![tarmoqlarninig yaqinlashuvini ko’rsatuvchi belgilaridan yana biri, bu lokal va global
tarmoqlar orasidan joy olishi mumkin bo’lgan, shahar tarmoqlari – MAN-larning
paydo bo’lishidir. Bu tarmoqlarda ko’p xollarda 155 Mbit/s va undan yuqori tezlikka
ega bo’lgan optik tolali raqamli aloqa chiziqlaridan foydalanildi. Bu aloqa chiziqlari
shahar xududidagi lokal tarmoqlarni o’zaro ulashni, hamda global tarmoqlarga
ulanishni nisbatan kam xarajatlar bilan ta’minlab bera oladi.
III . Kompyuter tizimi va tarmoqlari. Tarmoqlarining kelib chiqish tarixi
(bunda har bir talaba tizim yaratilish tarixi, tizimning turlari, qayerda qanaqa
tizim yaratilgani va kim tomonidan yaratilgani, qanaqa maqsadda
foydalanganligi e’tiborga olinadi)
Reja:
1.Kompyuter tizimi
2.Kompyuter tizimi tarixi.
3.Kompyuter tizimining turlari
Axborotni saqlash va qayta ishlash qobiliyatiga ega bo'lgan tizim murakkab jarayon
va operatsiyalarni amalga oshirish uchun hisoblash va elektron vositalardan
foydalanadigan ushbu nom bilan tanilgan. Bular har xil turdagi ma'lumotlarni
boshqarish atrofida tashkil etilgan axborot tizimlari bo'lib, ular hozirgi vaqtda ishlab
chiqarish jarayonlarini tashkil etishda asosiy o'rinni egallaydi. Ishchi vosita sifatida
har qanday ma'lumot almashish va masofa muammosini bartaraf eta oladigan yangi
tarmoqlarni qurish uchun juda kuchli.
Kompyuter tizimlari tarixi
Tarixning har bir lahzasida texnologiya inqiloblar va insoniyat taraqqiyotiga sabab
bo'lgan, aynan u orqali odamlar ma'lumotni tushunish, saqlash va almashish
imkoniyatiga ega bo'lishgan. Bu hikoya yozuvning paydo bo'lishi bilan boshlanadi va
XV asrda bosmaxona ixtiro qilinganida ko'proq yutuqlarga erishdi. Ikki asr o'tgach,
atrof-muhitda Blez Paskal tomonidan ixtiro qilingan birinchi mexanik hisoblash
mashinasi paydo bo'ldi.
20](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_20.png)
![Keng miqyosda qo'llanilgan birinchi kompyuter tizimi Herman Hollerith edi va u
jadvallash mashinasidan iborat edi, bu 1890 yil sanoat inqilobi edi va bu mashina
mantiqiy mantiqdan foydalangan holda bir qator elektr perfokartalardan foydalangan.
Ushbu qurilma yordamida Amerika Qo'shma Shtatlaridagi birinchi milliy aholi
ro'yxatiga erishildi, uning muvaffaqiyati shundan iboratki, u 1946 yilgi ENIAC yoki
1951 yil UNIVAC kabi birinchi kompyuterlarni qurishni boshlash uchun ilhom oldi,
birinchisi yaratilgan. urush maqsadlarida, ikkinchisi esa buxgalteriya hisobi uchun
ishlatiladi.
O'shandan beri, elektr va elektron materiallarni yaratish uchun yangi elementlar
paydo bo'la boshlaganidan so'ng, shaxsiy kompyuterlar orqali yangi
kompyuterlashtirilgan qurilmalarni yaratish imkoniyatlarini kengaytiradigan integral
mikrosxemalar yaratishga erishish mumkin bo'ldi, bu esa bugungi kungacha
kibertarmoqlarni miniatyuralashtirish va yaratishga olib keldi. .
Kompyuter tarmoqlarining kelib chiqish tarixi.
Kompyuter tarmoqlarining paydo bo‘lish sabablaridan biri xisoblash resurslaridan
hamkorlikda foydalanish, aloxida kompyuter imkoniyatini kengaytirishdir. Bunday
tarmoqlarga sodda misol sifatida qattiq magnit disk (vinchester) yoki chop etish
qurilmalari (printerlar)ning birgalikda ishlashini ko‘rish mumkin. 1969 yilda Len
Kleynrok 3 ta talaba bilan interfeys va drayverlar ishlab chiqib ikkita kompyuterni bir
- biri bilan ulab, ma’lumot almashishga erishishi kompyuter tarmog‘ini yaratilishiga
asos bo‘lgan. Bir oy o‘tgandan so‘ng 4 ta, 1971 yilda esa ikki katta universitet
kompyuterlarini birlashtirishga erishdilar.
• 1969 – ARPA net – 4 ta kompyuterni birlashtiruvchi tarmoq ishga tushdi. • 1971 –
tarmoqda 14 ta kompyuter. FTP – File Transmission Protocol (fayl uzatish protokoli)
qabul qilindi.
• 1972 – Larry Roberts tomonidan elektron pochta uchun birinchi dastur yaratildi.
• 1974 – Tarmoqdagi kompyuterlarni bir-biri bilan bog‘lash uchun TCP –
Transmission Control Protocol taklif qilindi.
21](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_21.png)
![• 1982 – ARPA net ikkiga bo‘lindi. Milnet (Military net – harbiy tarmoq) va Internet
(tarmoqlararo tarmoq).
• 1983 – TCP/IP – Transmission Control Protocol/Internet Protocol tarmoqlar orasida
ma’lumotlarni almashish protokoli Internet uchun asos qilib olindi.
• 1984 – Internetda domenlarni nomlash tizimi (Domain Name System) joriy qilindi.
• 1986 – Tezligi 56 kb/s bo‘lgan birinchi internet magistrali ishga tushdi.
• 1991– Tim Berners-Lee tomonidan World Wide Web (butun olam to‘ri)ga asos
solindi. Internet hozirgi ko‘rinishga ega bo‘ldi.
• 1994 – Yahoo kompaniyasiga asos solindi.
• 1995 – birinchi veb brauzer Netscape Navigator sotuvga chiqarildi.
• 1996 – Google loyihasi ish boshladi.
• 1999 – yirik shaharlarda DSL liniyalari orqali internetga ulanish ommaviylasha
boshladi.
• 2007 – Mobil internet ommaviylashdi. Apple iPhone ommaviy ravishda sotila
boshlandi. Masalan 80-yillarning boshida juda ommaviylashib ketgan APPLE 11
kompyuterlari va ular uchun qattiq magnit disklari shunchalik qimmat ediki,
faqatgina ba’zi bir o‘quv dargoxlari ularni ta’limni tashkil etishda foydalanish uchun
sotib olish imkoniyatiga ega edilar. Kompyuterlarni vinchesterlarsiz sotib olish esa
xisoblash majmualari samaradorligini keskin kamaytirib yuboradi. Bu muammoga ilk
bor ORVUS kompaniyasi jiddiy e’tibor berdi. Ular qattiq magnit diskli to‘plagich
(QMDT)ni ustalik bilan sistemada ishlata oldilar, ya’ni shunday loyixa yaratdilarki,
bitga katta xajmli QMDT va QMDT qo‘yilmagan ko‘p sonli kompyuterlarni o‘zaro
xisoblash tarmog‘iga birlashtirdilar. Shu tariqa APPLE foydalanuvchisi KMDTga
kirish imkoniyatiga ega bo‘ldi. Bu shunday ajoyib g‘oya bo‘ldiki, oqibatda
ORBUSkompaniyasining obro‘si afsonaviy darajada ortib ketdi. Bugungi kunga kelib
shunday uskunalarning narxi keskin tushib ketgan bo‘lsa ham, g‘oyaning qadri
saqlanib qolmoqda. Biroq tarmoqni yaratish maqsadga muvofiqligiga doir bir necha
qo‘shimcha omillar ham paydo bo‘ldi. Bulardan birinchisi va eng asosiysi uning
tejamkorligidir, ya’ni tarmoq resurslari (adapter, kabel)dan birga foydalanganda,
22](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_22.png)
![Etarli samaraga erishiladimi? Quyidagi dalillar kompyuterlarni tarmoqqa
birlashtirishni oqlaydi. Birinchidan, foydalanuvchilar bir vaqtning o‘zida bir hil
ma’lumot va fayl nusxalari, amaliy dasturlar bilan ishlashi mumkin. Bu xolat axborot
tashuvchilardagi joyni tejaydi. Bundan tashqari, printer, skaner, modem (oddiy
telefon tarmoqlaridan foydalanib, sonli axborotlarni kompyuterlararo uzatish), lazer
disklar majmuining birgalikda ishlatilishi qo‘shimcha mablag‘ni asraydi. Ikkinchidan,
axborotni saqlash ishonchliligi ortadi, chunki juda oddiy usulda qimmatli axborotlarni
qayta nusxalash mumkin va aloxida foydalanuvchilar o‘rtasida axborot almashish
Engillashtiriladi. Uchinchidan, bugungi kunga kelib, ayniqsa bank faoliyatida, tarmoq
(ko‘p foydalanuvchi) dastur maxsulotlaridan keng foydalanilmoqda. Ular
foydalanuvchilar so‘rovini mujassamlashtiradi, bir vaqtning o‘zida axborotdan
foydalanish imkonini beradi. Shunday qilib, bundan 10-15 yil avval yakka, juda ulkan
kompyuterlarning bir o‘zi qiladigan ishlarni, nisbatan arzon, qulay, bir-biriga ulangan
mitti kompyuterlar bir zumda bajarmoqda. 2. Kompyuter tarmoqlari nazariyasiga
kirish. Apparat qurilmalari va tarmoq dastur ta’minoti orqali o‘zaro bir-birlari bilan
hamoxang ishlay oladigan kompyuterlar majmuiga tarmoq deyiladi. Tarmoqlarni turli
me’yorlarga ko‘ra sinflarga ajratish mumkin. Bular: 1) o‘tkazish qobiliyati, ya’ni
ma’lumotlarni tarmoqqa uzatish tezligiga muvofiq: - past 100 Kbit/s gacha; - o‘rta
0,5-10 Mbit/s gacha; - yuqori 10 Mbit/s dan ortiq. 2) uzoq kommunikatsiya
tarmoqlari bilan ishlash tezligi, ularning fizik o‘lchoviga muvofiq: - LAN (Lokal
Area Network) lokal tarmoq (LXT bir ofis, bino ichidagi aloqa); - CAN (Campus
Area Network) - kampus tarmoq, bir-biri bilan telefon yoki modemlar bilan ulanishi
shart bo‘lmagan, ammo Etarlicha bir-birlaridan uzoqda joylashgan kompyuter lokal
tarmog‘i; - MAN (Metropolitan Area Network) katta tezlik bilan aloqa uzatish (100
Mbit/s) imkoniyatiga, katta radiusga (bir necha o‘n km) axborot uzatuvchi
kengaytirilgan tarmoq; - WAN (Wide Area Network) keng masshtabli (mintaqaviy)
maxsus qurilma va dasturlar bilan ta’minlangan aloxida tarmoqlarni birlashtiruvchi
yirik tarmoq; - GAN {Global Area Network} global (xalqaro, qit’alararo) tarmoq; 3)
tarmoq tugunlari turi bo‘yicha (tugun - xisoblash tarmoqlari va ularning aloxida
23](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_23.png)
![elementlari ulangan joyi). Boshqacha aytganda, tugunga shaxsiy, mini- va katta
kompyuterlar, aloxida tarmoq ham kiradi. Masalan, umumiy foydalanish
tarmoqlaridagi aloxida kompyuterlar (boshqachasiga ularni stantsiyalar deb ham
yuritishadi) tugunlarga misol bo‘la oladi. Unchalik katta bo‘lmagan aloxida tarmoqlar
kampus tarmog‘i uchun tugun bo‘ladi. 4) tugunlar munosabatiga ko‘ra: Yacheykalar
oralig‘i, satr va ustunlar bilan ishlashning asosiy usullari va tavsifi. - bir hil rangli
(peer-to-peer), uncha katta bo‘lmagan, bir hil mavqega ega kompyuterlar (bu Erda
hamma kompyuterlar ham "mijoz", ya’ni tarmoqning oddiy foydalanuvchisi, ham
"server", ya’ni tarmoq foydalanuvchilariga xizmat ko‘rsatishni ta’minlovchi bo‘lishi
mumkin). Maalan, WINDOWS 95 OS tarmog‘i; -tarqatilgan (Distributed) tarmoqlar.
Bunda serverlar tarmoq foydalanuvchilariga xizmat ko‘rsatadi, biroq tarmoqni
boshqarmaydi; -server (Server based) yoki markazlashgan boshqarishga ega
tarmoqlar. Bu Erda tarmoqning bosh elementi serverdir. Qolgan tugunlar serverning
resurslaridan foydalanishi mumkin (masalan, Novell NetWare, Microsoft LAN
Manager va boshqalar). 5) tarmoq operatsion sistemalarini ishlatish bo‘yicha (tarmoq
OS): - gomogenli - hamma tugunlarda bir hil yoki yaqin operatsion sistemalardan
foydalaniladi (masalan, WINDOWS 9x OS tarmog‘i); - geterogenli - bir vaqtning
o‘zida bir nechta tarmoq operatsion sistemalari ishlatiladi (masalan, Novell NetWare
va WINDOWS 9x). Kompyuter tarmogini yaratish uchun olimlar tomonidan quyidagi
texnik va dasturiy vositalari ishlab chikildi: 1. Kontsentratorlar (inglizchasiga HUB).
2. Kommutatorlar (inglizchasiga SWITCH). 3. Kupriklar (inglizchasiga BRIDGE). 4.
Marshrutizatorlar (inglizchasiga ROUTER). 5. Kaytargich kuchaytiruvchilar
(inglizchasiga REPEATOR). 6. Darboza yoki Shlyuzlar (inglizcha GATEWAY). 7.
Interfeyslar. 8. Drayverlar. 9. Boglovchi aloka liniyalari (Xar xil turdagi kabellar,
radio, radiorele va Erning sun’iy yuldoshlari). 3. Tarmoq servisi. Tarmoqda bir necha
hil serverlar bo‘lishi mumkin. Kompyuter tarmog‘i o‘z mijozlariga qanday xizmatlar
turkumini taklif etishi, ularning servisi qanday bo‘lishi juda muximdir. Ular bilan
tanishamiz: -fayl-server-mijozga axborot saqlash qurilmalarida saqlanuvchi
fayllardan foydalanish imkonini beradi. Bunda server barcha ishchi stantsiyalaridan
24](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_24.png)
![fayllarga kirish ruxsatini berishi zarur. Bunda bir vaqtning o‘zida turli stantsiyalardan
bir hil so‘rov kelganda, axborotlarni himoya qila olish vazifasi ijobiy xal etiladi; -
print-server umumiy xolda ko‘pgina mijozlarga bir nechta printer orqali xizmat
ko‘rsatishni ta’minlaydi. Bunda server chop etiluvchi axborotlarni qabul qila olishi va
ularni navbati bilan chop etishga chiqarishi kerak; -faks-server-mijozlarga faks-
modem telefon tarmoq-lari bilan mujassam tarmoqli xizmat ko‘rsatishni
ta’minlaydi.Bu go‘yo axborot chiqarishga o‘xshaydi (printer kabi). Faks-server olgan
faksimil xabarlar aloxida tarmoqda qayta ishlanadi. Bundan tashqari, tarmoqda
quyidagi xizmatlar bo‘lishi mumkin: -elektron pochta (E-mail)-mijozlar o‘rtasida,
ular bir-birlaridan qancha uzoqlikda joylashganligidan qat'iy nazar, axborot
almashishni ta’minlaydi. Bu Erda jarayon xuddi oddiy pochta kabi kechadi. Elektron
xat o‘z adresiga ega. Uni jo‘natuvchi desak, qabul qiluvchi ham o‘z adresiga ega.
"Xat" pochta qutisiga tashlanadi (ya’ni pochta serveri) va pochta serverlar sistemasi
yordamida qabul qiluvchi pochta qutisiga etkaziladi, ya’ni bu Erda uzatuvchi va qabul
qiluvchining maxsus kataloglari mijozga xizmat qiluvchi kompyuterda joylashtirilgan
bo‘ladi. Shu tariqa xatlar fayllar sifatida uzatiladi. Oxang, tovush kartalari yoki ovozli
modemlar xatto tovushlarni ham uzatish imkonini beradi; -bevosita muloqot (Chat),
bunda aniq vaqtda maxsus dastur ta’minoti yordamida ikki yoki undan ortiq mijozlar
o‘zaro axborot almashinishi tushuniladi, ya’ni bir kompyuter klaviaturasida terilgan
axborotlar ayni vaqtning o‘zida boshqa kompyuter ekranida paydo bo‘laveradi.
Raqamli videokameralar, tovushli kartalar, mikrofonlar, multimedia vositalarini
qo‘llaganda, videokonferentsiyalar o‘tkazish imkoniyati tug‘iladi. Bunday xolatlarda
kompyuterlar yuksak unumdor va tarmoqning o‘tkazish qobiliyati kuchli bo‘lishi
lozim. 4. Lokal kompyuter tarmoqlari. Global tarmoqlar, ma'lumki, yirik shaxarlar,
mamlakat, qit'alarni qamrab oladi. Lokal tarmoqlar esa etarlicha kichik maydonni o‘z
ichiga oladi. Ular 10, 100, 1000 metr chamasi radiusda 1000 nafarga etar-etmas
mijozlarga xizmat qilishga mo‘ljallanadi. Bunday xajm LKT 10 Mbay/s va undan
ortiq tezlanishda ishlash imkonini beradi. Odatda LKT ishchi stantsiyalar (IS) va
maxsus kompyuterlarni (fayl, print serverlari va boshqalar) o‘zaro kabel bilan
25](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_25.png)
![bog‘lashdan iborat. Ular o‘z navbatida tarmoq adapterlari yordamida (tarmoq
kartalari) maxsus platalar orqali kompyuterning sistemali platalarini kengaytiradi.
Yuqori darajada qulaylik, ma’lumotlarni uzatish va qabul qilishdagi xar hil xatolarga
yo‘l qo‘ymaslik maqsadida tarmoqning butun ishi tarmoq bayonnomasi deb
nomlanuvchi qoida va kelishuvlar bilan muvofiqlashtirib boriladi.
Hozirgi kunda dunyoda ko‘plab kompyuter tarmoqlari (KT) ishlab turibdi. Bulardan
ba’zilari bilan tanishamiz. 1957 yil ARPA (Advanced Research Projects Agency)
tashkiloti tuzildi. 1960 - yillar oxirida DARPA (Defense Advanced Research Projects
Agency), 1969 yilda (AQShning Mudofaa ministrligi tomonidan tashkil qilingan eng
eski KTlari hisoblanadi) ARPANet (Advanced Research Projects Agency Network)
tajriba tarmog‘ini tashkil etish haqida qaror qabul qildi. Ilk bor TARMOQ 1972 yilda
namoyish etildi. U 40 ta kompyuterdan iborat bo‘lib, asosiy tuzilish printsipi
TARMOQdagi barcha kompyuterlarning teng xuquqli bo‘lishi edi. 1975 yil
ARPANet tajriba tarmog‘i maqomini harakatdagi (amaliy) TARMOQ maqomiga
o‘zgartirdi (1989 yil – ARPANet mustaqil TARMOQ sifatida tugatildi). Uning
afzalligi – tarkibida turli turdagi kompyuterlar bor TARMOQ bilan ishlash
qobiliyatiga egaligidir. U keyinchalik boshqa KTlari bilan birlashtirilib, Internetning
qismi sifatida ishlatila boshlandi. Xozirda u MILNET – Military NET (xarbiy
TARMOQ), CSNET – (Computer Science NETWORK) (kompyuter ilmi tarmog‘i),
NSFNET – (National Science Fondation NETWORK) (milliy fan fondi tarmog‘i)
tarmoqlar sifatida Internetda ishlatiladi. BITNET (1981) – Because it’s Time
Network (bugungi kun tarmog‘i) KT Nyu-York va El universitetlari tomonidan ishlab
chiqilgan Evropa, AQSh qit’asi, Meksika va boshqa mamlakatlarni birlashtiruvchi
TARMOQ bo‘lib, u alohida ajratilgan kanallar bilan aloqa bog‘laydi. U OSI – (Open
System Interconnection – ochiq xalqaro bog‘lanish tizimi) va TCP/IP qaydnomalariga
mos tushmaydi. Uning bir xususiyati – uzatilgan ma’lumotlar uchun haq to‘lanmaydi.
Hukumat tomonidan mablag‘ bilan ta’minlanadi. Uning ko‘rsatadigan xizmat doirasi
fayllarni uzatish, elektron pochta va masalalarning uzoqdan turib ishlashini
ta’minlashdan iborat. CSNET (1981) (Computer Science Network – Kompyuter va
26](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_26.png)
![fan tarmog‘i) a’zolik badallari va xizmat uchun to‘lovlar hisobidan ishlaydi. U butun
dunyo olimlarini birlashtiruvchi tarmoq bo‘lib, Internet tarkibiga kiradi va TCP/IP
qaydnomaii asosida ishlaydi. EARN – Europan Akademic Research Network
BITMAP tarmog‘i bilan bevosita ulangan bo‘lib, juda ko‘p milliy tadqiqot
muassasalarini birlashtiradi. Uning qaydnomasi RSES bo‘lib, ajratilgan kanallar
orqali ma’lumot almashiniladi, o‘z-o‘zini xo‘jalik hisobida qoplash asosida ishlaydi.
EUNET – Europe Union Network (Evropa kompyuter tarmog‘i uyushmasi). Uning
markaziy qismi Amsterdamda joylashgan. U asosan UNIX operatsion sistemasida va
UUCP va TCP/IP da ishlaydi. FIDONET (1984) – shaxsiy kompyuterlar bilan MS va
PS DOS boshqaruvida ishlaydigan TARMOQ. Fayllarni telefon simlari orqali uzatadi
va UNIX operatsion sistemasida ishlaydigan kompyuterlar bilan bog‘lanishi mumkin.
Fayllarni, bildirishlarni va yangiliklarni UUCP/USWET tarmoqlari bilan uzatishi
mumkin. INTERNET – International Network (xalkaro kompyuter tarmog‘i) butun
dunyo kompyuter tarmog‘idir. U ko‘p KTtlarni birlashtiradi va TCP/IP qaydnomalari
asosida ishlaydi va kompyuter tarmoqlarini tarmoqlararo interfeys – GATEWAY
(shlyuz) orqali birlashtiradi. Bu tarmoq turli davlat korxonalari, o‘kuv yurtlari,
xususiy korxonalar va shaxslarning yangi kompyuter texnologiyalari yaratish, joriy
qilish va ularning shu sohadagi harakatlarini birlashtirish uchun xizmat qiladi.
Hozirda u butun dunyo qit’alarini o‘ziga birlashtiradi, Internet tarkibidagi ba’zi
kompyuter tarmoqlari – CSNET, NSFNET, o‘z navbatida, kattakatta tarmoqlar
bo‘lib, o‘zlari ham bir necha tarmoqlardan tashkil topgan. Internetning ishini
koordinatsiya qilishni NIC (Network Information Centry) Stenford universitetidagi
SRI (Stanford Researsh Institute), ko‘pincha SRI – NIC deb yuritiluvchi markaz
tomonidan boshqariladi. Internetda TELNET (telefon tarmog‘i) uzoqqa uzatish, FTP
(File Tranferd Protocol) faylini uzatish, SMTP (Simple Mail Transport Protocol)
oddiy pochta jo‘natish qaydnomalaridan elektron pochta uchun foydalaniladi.
Domenlarni nomlash tizimi – DNS (Domen Name Systems) ko‘llaniladi. MSI Mail –
savdo-sotiq uchun mo‘ljallangan ICT ham Internet bilan bog‘langan bo‘lib, o‘z
mijozlariga pochta, faksimil va teleks xizmatini ko‘rsatadi. NSFNET – AQShning
27](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_27.png)
![milliy ilmiy fondi tarmog‘i, AQShdagi minglab ilmiy – tadqiqot institutlarini,
korporatsiya va hukumat idoralarini birlashtiradi. U Amerikadagi eng yirik
superkompyuterga ulangan bo‘lib, murakkab masalalarni Echishda undan foydalanish
imkoniyatini beradi. USENET (1979) – yangiliklar va elektron pochtaning xalqaro
tarmog‘i. Universitetlar o‘rtasida aloqa o‘rnatish maqsadida ish boshlangan bu tarmoq
xozirda AQShning deyarli barcha universitetlarini KT orqali birlashtiradi. Hatto
undan foydalanuvchilar juda ko‘payib ketganligi tufayli, grafikning ancha qismini
UUNET tarmog‘iga topshirgan. UUNET tarmog‘i asosan shu maqsad uchun ham
yaratilgan. UUNET – savdo–sotiq bilan bog‘liq bo‘lmagan tarmoq bo‘lib, u USENET
yangiliklarini UNIXda boshlang‘ich matnlarni olishni va boshqa ishlarni bajarishni
ta’minlaydi. U Internet bilan tarmoqlararo interfeysga ega. UUCPNET – Unix-to
Unix Copy – xalqaro elektron pochta bo‘lib, ma’lumotlar UUCP nomli dasturlar
yordamida uzatiladi. UUCP – uzatish uchun qaydnoma, kommunikatsiya maqsadlari
uchun fayllar to‘plami, kommunikatsion dasturlar uchun esa buyruqlar to‘plamidir.
Undan elektron pochtalar yuborish va telekonferentsiyalarda qatnashish maqsadlarida
keng foydalaniladi.
IV Mahalliy tarmoq topologiyasi. Kompyuter tarmoqlarining o‘rni va vazifasi.
Reja:
1. Mahalliy tarmoq topologiyasi.
2. Kompyuter tarmoqlarining o’rni
3. Kompyuter tarmoqlarining vazifasi
Tarmoq bayonnomasi qo‘llaniladigan birikmalar (raz'em), kabellar, uzatiladigan
signallarni kodlashtirish usullari, ma’lumotlar yozuvi formati, xatolarni payqash va
tuzatish hamda shu kabilardan iborat. Aloxida tugunlarni tarmoqda ulash usullari
tarmoq topologiyasi deyiladi. Odatda uchta topologiya qo‘llaniladi:
Umumiy shina. Bu xolda lokal tarmoqdagi barcha kompyuterlar bitta aloqa chizig‘iga
parallel bog‘lanadi. Bunday shinalarni boshqarish ham aloxida, ham markazlashgan
bo‘lishi mumkin. Markazlashgan boshqaruvda tarmoqqa maxsus kompyuter-xakam
28](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_28.png)
![ulanadi, uning vazifasi tarmoqda axborotni uzatishni boshqarishdir. Aloxida
boshqaruvda hamma kompyuterlar bir hil maqomga ega, ular mustaqil ma’lumotlarni
uzatish kanalini boshqaradi.
2. Xalqasimon. Bu xolatda barcha kompyuterlar yopiq xalqasimon, ketma-ket
bog‘lanadilar. Bunda xabar birin-ketin kompyuterdan-kompyuterga uzatiladi. Xabarni
uzatgan kompyuter yana o‘sha xabarni qayta qabul qilmaguncha, jarayon davom
etaveradi.
3. Yulduzcha. Yulduzcha topologiyaga ega tarmoqlar markaziy tugunga ega
(kommutator yoki kontsentrator). Mazkur markaziy tugunga barcha qolgan
kompyuterlar ulanadi. Dastlab uzatilgan xabar ana shu qurilmaga kelib tushadi, so‘ng
boshqa kompyuterlarga uzatiladi.
4. Daraxtsimon bog‘lanish.
29](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_29.png)
![5. Qutisimon bog‘lanish.
6. Aralash bog‘lanish.
Bog‘lash uchun qo‘llaniladigan kabellar uzatish muxiti deb yuritiladi. Masalan: -
koaksial kabellar, ular televizion antennaga juda o‘xshash; -juftli o‘ram telefon simini
eslatadi; -optiktolali kabel. Eng ishonchli va tez, shu bilan birga juda qimmat kabel
turi. Lokal tarmoqlarning qo‘llanish soxasi juda keng. Bunga ofis ishlarini
avtomatlashtirish, korxona boshqaruv sistemalari, loyixalarni avtomatlash-tirish
texnologik jarayonlari va robototexnika komplekslari, bank va axborot sistemalari,
elektron pochta sistemalarini boshqarish kiradi.
30](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_30.png)
![Tarmoq – maqsad va vazifalari
Har qanday foydalanuvchi – hatto u dasturchi yoki o‘yinni yahshi ko‘rivchi
foydalanuvchi bo‘lsin u har doim o‘zi uchun kerak bo‘lgan resurlarga ega b’lmay
qoladigan vaqtlar ham ko‘p uchraydi. Bir hil foydalanuvchilarga yangi dastur
muhitlari kerak bo‘lsa boshqalarga esa ma’lumotni bir joydan ikkinchi joyga jo‘natish
kerak bo‘ladi. Kompyuter o‘yinlarini o‘ynashni yahshi ko‘ruvchilar uchun esa yangi
kompyuter o‘yinlari kerak bo‘ladi, boshqa o‘yinchilar bilan kuch sinashi uchun.
Bundan tashqari ko‘pchilik telefon orqali ulanmasdan arzon kechayu-kunduz Internet
kerak bo‘ladi yangiliklarni o‘qish uchun. Umuman aytganda bu masalalarni
kompyuter tarmoqlari hal etadi. Lekin tarmoqning eng yahshi afzalligi bu odamlar
bilan muloqot o‘rnatish mumkinligidir.
Kompyuter tarmogi nima?
Kompyuter tarmogi – bu ikkita yoki undan ko‘proq kompyuterlarning va boshqa
qurilmalarning (konsentratorlar, printerlar va h.k) bir biriga kabellar bilan ulanishidan
hosil bo‘ladigan tarmodir (1-rasm). Tarmoq qurilmari kompyuterlarning bir - biri
bilan ma’lumot almashishiga yorrdam berishi uchun kerak bo‘ladigan qurilmalardir
31](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_31.png)
![Lokal tarmoqlar keyingi vaqtda kompyuterlarga qo‘shimcha moda bo‘lmasdan har
qanday kompaniyani majburiy bo‘lgan buyumiga aylanayapti.
Ma’lumotlarni qayta ishlash tizimlari
Apparaturalarni va dasturiy vositalarni takomillashtirish shunday bir darajaga yettiki,
oddiy tarmoqni o‘rnatish va ekspluatatsiya qilish, amalda har qanday ozmi-ko‘pmi
savodi bo‘lgan foydalanuvchining qo‘lidan keladigan bo‘lib qoldi. Oxirgi eng ko‘p
tarqalgan Windows operatsion tizimlari esa yetarli darajada rivojlangan tarmoqli
vositalarning dasturiy ta’minotiga ega, shu tufayli maxsus tarmoq dasturlarini sotib
olish hech ham kerak emas. Avval faqat maxsus o‘qitilgan professionallarning
qo‘lidan keladigan bo‘lsa narsalar, endi har qanday foydalanuvchi oson bajarishi
mumkin.
Biror korhonanani muvaffaqiyatli boshqarish? Tijorat va moliya bozorlarining
holatini uzluksiz kuzatmasdan va o‘zining filyali va hodimlari faoliyatini tezkor
o‘zaro muvofiqlashtirmasdan iloji yo‘qdir.
Aytilgan jarayonlarni amalgam oshirish, ko‘pincha bir biridan territoriya jihatidan
uzoqlashgan ko‘p sonli turli hil mutahassilarning boshqarishda birgalikda
qatnashishini talab etadi. Bunday vaziyatda bu mutahhassilarning samarali o‘zaro
harkatlanish tashkil etishning markaziga tahsimlangan axborot-hisoblash tizimlari
qo‘yilishi kerak.
Ma’lumotlarni taqsimlangan qayta ishlash – hududiy jihatdan taqsimlangan tizim
ko‘risnishiga ega bo‘lib, bir biriga bog‘liq bo‘lmagan, lekin o‘zaro bog‘langan
kompyuterlarda bajariladigan ma’lumotlarni qayta ishlashdir.
Axborotni taqsimlangan qayta ishlash tizimining birinchi vakillari ma’lumotni
32](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_32.png)
![teleqayta ishlash tizimlari va ko‘p mashinali hisoblash tizimlari bo‘lgan edi.
Ma’lumotlarni teleqayta ishlash tizimlari – bu axborot hisobash tizimi bo‘lib, ularda,
aloqa kanallari bo‘yicha qayta ishlash markaziga kelib turuvchi qiymatlarni
masofadan turib markazlashgan ravishda qayta ishlash bajariladi.
Ko‘p mashinali hisoblash tizimlari – bu bir necha bir hil yoki mustaqil ravishda turli
hil kompyuterlarni o‘z ishiga olgan tizm bo‘lib, unda kompyuterlar bir biri bilan
ma’lumotlarini almashish qurilmasi, hususan, aloqa kanallari bo‘yicha bog‘langan.
Aloqa kanallari bo‘yicha bog‘langanda gap ma’lumot – hisoblash tarmoqlari ustida
yuritiladi.
Axborot hisoblash tarmoqlari (mumkin bo‘lgan nomi hisoblash tarmoqlari)
ma’lumotlarini uzatish kanallari bilan birlashtirilgan kompyuter tizimi ko‘rinishiga
egadir.
Axborot hisoblash tizimlarining asosiy vazifalari
Axborot hisoblash tarmoqlarining (AHT) asosiy vazifasi – tarmoqdan
foydalanuvchilarga turli hil axborot hisoblash xizmatlarini etishni ta’minlashdir, bu
esa foydalanuvchilarning bu tarmoqda taqsimlangan resurslarga qulay va ishonchli
murojat qilishinin tashkil etish yo‘li bilan bajariladi. Ohirgi yillarda ko‘pchilik
tarmoqlar xizmatining aksariyat ko‘p qismini aynan axborotli xizmat ko‘rsatish
sohasi tashkil etmoqda.
AHT asosida qurilgan axborot tizimlari hususan, qo‘yidagi masalalarni samarali
bajarilishini ta’minlaydi:
Ma’lumotlarni saqlash
Ma’lumotlarni qayta ishlash
Foydalanuvchilarni ma’lumotlarga murojat qilishini tashkil etish
Ma’lumotlarni va ma’lumotlarni qayta ishlash natijalarini foydalanuvchilarga uzatish
Ko‘rsatilgan masalalarni samarali hal etish qo‘yidagicha ta’minlanadi:
Tarmoqda taqsimlangan apparatli dasturli va axborotli resurslar bilan
Foydalanuvchilarning bu resurslarning istalgan turiga masofadan turib murojat qilishi
bilan
33](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_33.png)
![Taqsimlangan ma’lumotlar bazasi bilan bir qatorda markazlashgan ma’lumotlar
bazasi borligi bilan
Tizim elementlarini zahiralash bilan ta’minlanadigan tizim ishsining yuqori
ishonchliligi bilan
Qizg‘in, tig‘iz davrlarda vazifalarni tezkor qayta taqsimlash imkoniyati bilan
murakkab masalalarni tarmoqning bir nechta uzellarining birgalikda ishlash orqali
echishdir
Mijozlarga tezkor, masofadan turib axborotli xizmat ko‘rsatish bilan.
Lokal hisoblovchi tarmoq (LHT) bu kabel (angl. Wireless-simsiz) orqali maxsus
komponentlar yordamida apparatli va dasturli ta’minotda shaxsiy kompyuter (ShK)
va atrofdagi qurilmalarni birlashtirish.
LHT ning oddiy formasi ikkita ShK. Ular o‘zaro tarmoqli kabel (yoki radio) orqali
bir-biri bilan bog‘langan bo‘lib, o‘zining resurslaridan birga foydalanishlari mumkin
(ma’lumotlar, xotira, printer, faks, skaner, dasturlar, modem va h. k.).
Pereklyuchatel tufayli birinchi marta atrofdagi qurilmalarni birga ishlatish imkoniyati
paydo bo‘ldi. Bir nechta personal kompyuterlarni bitta printerga ulash mumkin edi.
Bu prinsip bugungi kunda ham qo‘llanib kelinadi.
Keyin birinchi Disk-Server (Disk-Server) yaratildi. Bu markaziy kompyuter bo‘lib,
bir nechta ishchi stansiyalar bilan ulangan. Markaziy kompyuterda operatsion tizim
o‘rnatildi va bu bir nechta ishchi stansiyalarga (clients) bir vaqtda kirish imkoniyatini
yaratdi.
Disk Server ishchi stansiyalarning ma’lum bir qurilmalardan foydalanish
imkoniyatini chegaralab qo‘ya olish imokoniyatiga ega bo‘ldi.
Ishchi stansiyalar boshqargani uchun, bunday serverlarga texnik xizmat va xizmat
ko‘rsatish katta xarajatlar talab qilinar edi.
Keyinchalik disk-serverlarni faylli serverlar (File-Server) bilan almashtirishdi. Bunda
boshqarish vazifalarini server o‘ziga oldi.
Ishchi stansiya resurslariga kirishni qo‘shimcha chegaralash uchun yangi
imkoniyatlar tug‘ildi. Yakka ShK afzalligi shundaki u ko‘p sonli amaliy dasturlar
34](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_34.png)
![bilan avtonomli ishlay olishidir. Yakka ShK uchun markaziy kompyuter resurslaridan
foydalanish kerak emas.
Bunday ishlashni kamchiligi esa, qayta ishlangan ma’lumotlarni saqlash lokal
tariqasida bo‘ladi. Ya’ni, bu ma’lumotlar bilan boshqa foydalanuvchilar ham
ishlamoqchi bo‘lsa, ularni avval saqlash kerak yoki disketaga nusxa ko‘chirish kerak.
Birinchi kompyuterlar katta xarajatlar talab qilar edi, atrof qurilmasi va xotira uchun
ancha-muncha mablag‘ kerak edi. O‘sha vaqtda har bir hisoblash mashinalari orasida
ma’lumotlar bilan almashish zarurligi paydo bo‘lgan. Shu sabab bilan kompyuterlar
tarmoqga birlashtirila boshlandi.
LHT ga birlashtirilgan kompyuterlaning, yakka ishchi kompyuterlarga qaraganda
afzalligi quyidagicha:
· Dasturlar va malumotlarni markaziy boshqarilishi (dasturiy markazlashtirish).
· Ma’lumotlar fondidan birgalikda foydalanish (dolzarb ma’lumotlarni).
· Ma’lumotlarni yuqori darajada himoyalash va saqlash.
· Unumdorlikning oshishi (masalan, ancha tez kommunikatsiya).
· Resurslardan birgalikda foydalanish, xarajatlarni kamaytirish (atrofdagi).
Ma’lumotlarni, printerlarni va boshqa qurilmalarni birgalikdan foydalanish,
shuningdek ma’lumotlar va xabarlar bilan almashish tarmoqli rejim deb ataladi.
V. Global tarmoq texnologiyasi. (bunda talabalar birlamchi tarmoq tushunchasi,
Freym relay, ATM texnologiyasi, MPLS texnologiyasi, IP global tarmoqlar,
electron pochta va web xizmatlarga e’tibor qaratadi)
Reja:
1.Global tarmoqlari.
2.Global tarmoqlari turlari.
3.IP global tarmoqlari
4.Elektron pochta va web-xizmatlar
Global kompyuter tarmoqlari - bu mahalliy tarmoqlar va bir -biridan uzoq
masofalarda joylashgan alohida kompyuterlarni birlashtiruvchi kompyuter tarmoqlari.
35](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_35.png)
![Eng mashhur va ommabop global tarmoq - bu Internet. Bundan tashqari, global
kompyuter tarmoqlari quyidagilarni o'z ichiga oladi: FidoNet, CREN, EARNet,
EUNet va boshqa global tarmoqlar, shu jumladan korporativ tarmoqlar.
Aloqa kanallarining katta uzunligi tufayli qurilish juda katta xarajatlarni talab qiladi,
shuning uchun global tarmoqlar ko'pincha yirik telekommunikatsiya kompaniyalari
tomonidan abonentlarga pulli xizmatlar ko'rsatish uchun yaratiladi. Bunday tarmoqlar
ommaviy yoki ommaviy deb ataladi. Ammo ba'zi hollarda WANlar yirik
korporatsiyalarning xususiy tarmoqlari sifatida yaratiladi.
WAN abonentlari bir -birlari bilan ma'lumot almashishlari kerak bo'lgan, geografik
jihatdan bir -biridan uzoq korxonalarning LANlari bo'lishi mumkin. Bundan tashqari,
shaxsiy kompyuterlar xizmatlardan foydalanishlari mumkin.
Ham korporativ ma'lumotlarga, ham umumiy Internet ma'lumotlariga kirish uchun
WAN.
Tarmoqning ishlashini qo'llab -quvvatlaydigan kompaniyalar tarmoq operatorlari,
tarmoq abonentlariga pulli xizmat ko'rsatadigan kompaniyalar xizmat ko'rsatuvchi
yoki xizmat ko'rsatuvchi provayderlar deb ataladi.
Global tarmoqlarda axborotni uzatish uchun quyidagi kommutatsiya turlari
qo'llaniladi:
kanallarni almashtirish (audio ma'lumotni oddiy telefon liniyalari orqali uzatishda
ishlatiladi);
xabarlarni almashtirish asosan elektron pochta, telekonferentsiyalar, elektron
yangiliklar uzatish uchun ishlatiladi);
paketlarni almashtirish (ma'lumotlarni uzatish uchun, yaqinda u audio va video
ma'lumotlarini uzatish uchun ham ishlatiladi).
Internet global axborot tarmog'i katta qiziqish uyg'otmoqda.
Internet bir -biri bilan umumiy telekommunikatsiya kanallari orqali ma'lumot
almashadigan turli xil kompyuter tarmoqlarini (mahalliy, korporativ, global) va
individual kompyuterlarni birlashtiradi.
36](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_36.png)
![Deyarli barcha Internet xizmatlari mijoz-server tamoyiliga asoslangan. Internetdagi
barcha ma'lumotlar serverlarda saqlanadi. Tarmoq serverlari o'rtasida ma'lumot
almashish yuqori tezlikdagi aloqa kanallari yoki avtomobil yo'llari orqali amalga
oshiriladi.
Bu magistrallarga quyidagilar kiradi: ajratilgan telefon analog va raqamli liniyalar,
optik aloqa kanallari va radiokanallar, shu jumladan sun'iy yo'ldosh aloqa liniyalari.
Yuqori tezlikli magistrallar bilan bog'langan serverlar Internetning asosiy qismini
tashkil qiladi.
Alohida foydalanuvchilar doimiy Internetga ulangan mahalliy Internet -provayderlari
(ISP) kompyuterlari orqali tarmoqqa ulanishadi. Mintaqaviy provayder,
mamlakatning turli shaharlaridagi tugunlari bo'lgan yirik milliy miqyosdagi
provayderga ulanadi.
Milliy provayderlar tarmoqlari transmilliy provayderlar yoki birinchi darajali
provayderlar tarmoqlarida birlashtirilgan. Birinchi darajali provayderlarning
birlashgan tarmoqlari global Internetni tashkil qiladi
Internetda foydalanuvchilarga ko'rsatilishi mumkin bo'lgan xizmatlar:
elektron pochta elektron pochta;
kompyuter telefoniyasi;
FTP fayllarni uzatish;
TELNET masofali kompyuterda interaktiv ishlash uchun terminalga kirish;
USENET global telekonferentsaloqa tizimi;
yo'naltirish xizmatlari;
axborot resurslariga kirish va Internetda ma'lumot qidirish vositalari.
Bundan tashqari, Internet - o'qitish va masofaviy (interaktiv yoki onlayn) o'qish
uchun kuchli vosita.
Dastlab, global tarmoqlar masofaviy kompyuterlar va terminallarning xost-
kompyuterlar deb ataladigan kuchli kompyuterlarga kirish muammosini hal qildi
(ko'pincha server atamasi ishlatiladi). Bunday ulanishlar telefon tarmoqlarining
kommutatsiya qilingan yoki almashtirilmagan kanallari orqali yoki sun'iy yo'ldoshdan
37](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_37.png)
![ajratilgan ma'lumotlar uzatish tarmoqlari orqali, masalan, X.25 protokoli ostida
ishlaydigan tarmoqlar orqali amalga oshirildi.
Bunday ma'lumotlarni uzatish tarmoqlariga ulanish uchun BITCOM, COMIT,
PROCOM, MITEZ va boshqalar kabi maxsus telekommunikatsiya dasturlari nazorati
ostida ishlaydigan modemlar ishlatilgan. MS-DOS operatsion tizimi ostida
ishlaydigan bu dasturlar masofaviy kompyuter bilan aloqa o'rnatishni va u bilan
ma'lumot almashishni ta'minladi.
MS-DOS davri tugashi bilan ularning o'rnini operatsion tizimlarga o'rnatilgan aloqa
dasturi egallaydi. Masalan, WindowsNTda Windows95 asboblari yoki masofadan
kirish (RAS).
Hozirgi vaqtda global tarmoqlarga ulangan yagona kompyuterlar kamroq ishlatiladi.
Bu asosan uy kompyuterlari. Kompyuter tarmoqlari abonentlarining ko'pchiligi
mahalliy tarmoqlarga (LAN) ulangan kompyuterlardir, shuning uchun bir nechta
masofaviy lokal kompyuter tarmoqlarining o'zaro ta'sirini tashkil etish muammosi
ko'pincha hal qilinadi. Bunday holda, masofaviy kompyuterni masofaviy mahalliy
tarmoqning har qanday kompyuteri bilan va aksincha, masofali kompyuterga ega
bo'lgan har qanday LAN kompyuter bilan aloqa bilan ta'minlash talab qilinadi.
Ikkinchisi uy va shaxsiy kompyuterlar parkini kengaytirganda juda dolzarb bo'lib
qoladi.
Rossiyada eng yirik global tarmoqlar Sprint tarmog'i (hozirgi nomi Global One),
Infotel tarmog'i, X.25 protokoli bo'yicha ishlaydigan Rosnet va Rospak tarmoqlari,
shuningdek TCP orqali ishlaydigan Relcom va Internet tarmoqlari. IP protokoli.
Tarmoq uskunalari sifatida X.25 tarmoqlari uchun ko'pincha Siemens, Telenet,
Alcatel, Ericsson va boshqalar ishlab chiqaruvchilarning ixtisoslashtirilgan
qurilmalari sifatida bajariladigan kommutatsiya markazlari ishlatiladi va TCP / IP
tarmog'i uchun Cisco va Decnis routerlari ishlatiladi. . Tarmoq tuzilishi 6 -rasmda
ko'rsatilgan.
6 -rasm - Kompyuterlarni global tarmoqlarda birlashtirish printsipi.
3.2 Internet tarmog'i
38](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_38.png)
![Internet - eng qadimgi global tarmoq. Internet masofali kompyuterlar bilan o'zaro
aloqa qilish va tarqatilgan xizmatlar va axborot resurslarini almashishning turli
usullarini taqdim etadi.
Internet TCP / IP protokoli orqali ishlaydi. Internetda topishingiz mumkin bo'lgan
asosiy "mahsulot" - bu ma'lumot. Bu ma'lumotlar asosiy kompyuterlarda
saqlanadigan fayllarda to'planadi va ularni turli formatlarda ko'rsatish mumkin.
Ma'lumotlar formati qaysi tarmoq xizmatidan foydalanganingizga va kompyuterda
ma'lumotlarni ko'rsatish uchun qanday variantlar mavjudligiga bog'liq. TCP / IP
protokollarini qo'llab -quvvatlaydigan har qanday kompyuter asosiy kompyuter
vazifasini bajarishi mumkin.
Internetda ma'lumot olishning kaliti manba manzillaridir. Hamkasblaringizga elektron
pochta xabarlarini yuborishda siz ularga ulanish va ma'lumot fayllarini olish uchun
pochta manzillarini ishlatishingiz kerak bo'ladi.
Internet orqali ma'lumotlarni uzatishning kamchiliklaridan biri bu axborot
himoyalanmaganligidir.
Xizmatlar Internet.
Fayllarni FTP orqali uzatish. Fayllarni uzatish protokoli (FTP) yordamida fayllarni
uzatishga asoslangan axborot xizmati.
Archi tizimi yordamida fayllarni qidiring. Archi - Internetda tarqalgan ma'lumotlarni
qidirish uchun kerak bo'lgan birinchi qidiruv tizimi.
E -pochta. EDS - tarmoq xizmatining bir turi. Elektron imzo ma'lum bir kompyuter
manzili bo'lgan bir foydalanuvchidan boshqasiga xabarlarni uzatishni ta'minlaydi. Bu
sizga bir -biringiz bilan tezda muloqot qilish imkonini beradi.
Telekonferentsiyalar. Internetdagi yangiliklar guruhlari minglab e'lon qilingan
mavzular bo'yicha munozaralarni (xabarlar orqali) o'tkazish imkoniyatini beradi.
Tarmoq imkoniyatlariInternet.
Internet - bu har qanday mavzu bo'yicha katta hajmdagi ma'lumotlarni o'z ichiga
olgan, hamma uchun tijoratda mavjud bo'lgan va keng turdagi axborot xizmatlarini
ko'rsatadigan global kompyuter tarmog'i. Hozirgi vaqtda Internet 40 mingdan ortiq
39](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_39.png)
![turli xil mahalliy tarmoqlarning birlashuvi bo'lib, ular uchun tarmoqlar tarmog'i deb
nom berilgan. Har bir mahalliy tarmoq tugun yoki sayt, saytni ta'minlovchi yuridik
shaxs esa provayder deb ataladi. Sayt bir nechta kompyuterlardan - serverlardan
iborat bo'lib, ularning har biri ma'lum turdagi va ma'lum formatdagi ma'lumotlarni
saqlash uchun mo'ljallangan. Saytdagi har bir sayt va serverning o'ziga xos nomlari
bor, ular orqali Internetda aniqlanadi.
Internetga ulanish uchun foydalanuvchi o'z mintaqasidagi provayderlardan biri bilan
xizmat ko'rsatish shartnomasini tuzishi kerak.
Axborot manbalariga kirish.
Internetda bir necha turdagi axborot resurslari mavjud bo'lib, ular axborotning
mohiyati, uni tashkil etish usuli va u bilan ishlash usullari bilan farqlanadi.
Ma'lumotlarning har bir turi tegishli turdagi serverda saqlanadi, saqlangan ma'lumot
turiga qarab. Har bir axborot tizimida Internetda kalit so'zlar orqali kerakli
ma'lumotlarni qidirishning o'ziga xos vositalari mavjud. Internetda quyidagi axborot
tizimlari ishlaydi:
World Wide Web (WWW) - Butunjahon tarmog'i. Bu tizim hozirda eng ommabop va
dinamik rivojlanayotgan tizimdir. WWW haqida ma'lumot sahifalardan (hujjatlardan)
iborat. Sahifalar grafikani o'z ichiga olishi mumkin, tasvirlar va ovozni to'g'ridan -
to'g'ri foydalanuvchi ekranida qabul qilish jarayonida takrorlanadigan animatsiya
bilan birga bo'lishi mumkin. WWW haqida ma'lumot gipermatn shaklida tuzilgan. Bu
shuni anglatadiki, hujjatda maxsus elementlar - gipermatnli havolalar (yoki oddiy
havolalar) deb nomlangan matn yoki tasvirlar mavjud bo'lib, ular bosilganda havola
ko'rsatiladigan boshqa hujjat paydo bo'ladi. Bunday holda, yangi hujjat, ehtimol,
dunyoning narigi chekkasida joylashgan, mutlaqo boshqa saytda saqlanishi mumkin.
Gopher tizimi. Bu tizim WWW -ning kashshofi bo'lib, hozirda ham o'z ahamiyatini
yo'qotmoqda, garchi u hali ham Internetda qo'llab -quvvatlansa. Gopher serveridagi
ma'lumotlarni ko'rish Windows ilovalaridagi menyuga o'xshash yoki fayl tizimining
kataloglar (papkalar) daraxtiga o'xshash daraxtga o'xshash menyu yordamida tashkil
etiladi. Yuqori darajali menyu asosiy mavzular ro'yxatidan iborat, masalan,
40](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_40.png)
![iqtisodiyot, madaniyat, tibbiyot va boshqalar. Keyingi darajalar menyusi oldingi
darajadagi tanlangan menyu elementini batafsil bayon qiladi. Daraxtdan (daraxt
bargidan) pastga harakatlanishning oxirgi nuqtasi hujjatdir, xuddi katalog daraxtining
oxirgi elementi fayl.
FTP (File Transfer Protocol) - bu fayllarni uzatish tizimi. Tizim bilan ishlash NC
tizimi bilan ishlashga o'xshaydi. Fayllar ishlashga (o'qish, ijro etish) faqat o'z
kompyuteriga nusxa ko'chirilgandan keyingina paydo bo'ladi. Fayl uzatish WWW
yordamida amalga oshirilishi mumkin bo'lsa -da, FTP tizimlari tezligi va foydalanish
qulayligi bilan mashhur bo'lib qolmoqda.
Internetga murojaat qilish va protokollar.
Internetga ulangan va tarmoqdagi boshqa kompyuterlar bilan aloqa qilish uchun
maxsus TCP / IP protokolidan foydalaniladigan kompyuter xost deb ataladi. Har
doim birgalikda ishlaydigan tarmoqdagi har bir xostni aniqlash uchun quyidagi ikkita
adreslash usuli mavjud.
IP -manzil deb ataladigan birinchi murojaat qilish usuli telefon raqamiga o'xshaydi.
Xost IP -manzili Internet -provayder tomonidan tayinlanadi, davrlar bilan ajratilgan
o'nta kasrli to'rtta guruhdan (to'rt bayt) iborat va nuqta bilan tugaydi.
Telefonlarga o'xshab, Internetdagi har bir kompyuter o'ziga xos IP -manzilga ega
bo'lishi kerak. Odatda foydalanuvchi IP -manzilidan foydalanmaydi. IP -manzilning
kamchiliklari - bu uning shaxssizligi, mezbonning semantik xarakteristikasining
yo'qligi va shuning uchun eslab qolish qiyinligi.
Kompyuterlarni identifikatsiyalashning ikkinchi usuli Domen nomlash tizimi (DNS)
deb ataladi.
DNS nomlari provayder tomonidan tayinlanadi va, masalan, quyidagicha ko'rinadi:
win.smtp.dol.ru.
Yuqoridagi domen nomi nuqta bilan ajratilgan to'rtta oddiy domendan (yoki
shunchaki domenlardan) iborat. To'liq malakali domen nomidagi oddiy domenlar soni
o'zboshimchalik bilan bo'lishi mumkin. Oddiy domenlarning har biri kompyuterlar
to'plamini tavsiflaydi. Nomdagi domenlar bir -birining ichiga joylashtirilgan, shuning
41](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_41.png)
![uchun har qanday domen (oxirgi domendan tashqari) uni o'ngdan keyin keladigan
domenning bir qismi hisoblanadi. Shunday qilib, yuqoridagi misolda DNS nomi,
domenlar quyidagi ma'noga ega:
ru- mamlakat domenlari, bu holda Rossiyadagi barcha domenlar;
dol- provayderning domeni, bu holda, Rossiyaning Demos kompaniyasining mahalliy
tarmog'idagi kompyuterlar;
smtp- elektron pochta tizimiga xizmat ko'rsatuvchi Demos serverlar guruhining
domeni;
g'alaba qozonish- smtp guruhidan ma'lum bir kompyuter nomi.
Shunday qilib, butun tashkilot va uning ichki tuzilishida DNS tizimi kataloglar va
fayllar daraxtidagi ma'lum bir faylning to'liq yo'lini eslatadi. Bir farq shundaki, DNS
nomidagi yuqori darajali domen o'ng tomonda. Xuddi IP -manzil singari, DNS nomi
ham Internetdagi kompyuterni aniqlab olishi kerak. To'liq malakali domen nomi
nuqta bilan tugashi kerak.
ProtokolRamka o'rni (FR).
Frame Relay - bu tezkor paketli kommutatsiya tarmoqlariga kirish interfeysini
tavsiflovchi protokol. Bu juda notekis vaqtli trafikni samarali uzatish imkonini beradi
va tarmoq orqali o'tadigan ma'lumotlarning yuqori tezligini, kechikish vaqtining
pastligini va o'tkazish qobiliyatidan samarali foydalanishni ta'minlaydi.
FR tarmoqlari orqali nafaqat haqiqiy ma'lumotlarni, balki raqamli ovozni ham
o'tkazish mumkin.
OSI ochiq tizimlarining o'zaro ta'sirining etti qatlamli modeliga ko'ra, FR ikkinchi
qavat protokoli. Lekin, bu qatlam protokollari uchun zarur bo'lgan ba'zi funktsiyalarni
bajarmaydi, lekin tarmoq sathining protokollari vazifalarini bajaradi. Shu bilan birga,
FR tarmoq orqali ulanishni o'rnatishga imkon beradi, bu OSIga ko'ra, uchinchi qavat
protokollari funktsiyasiga tegishli.
"Wide re Networks WN" global tarmoqlari, ular hududiy kompyuter tarmoqlari deb
ham ataladi, o'z xizmatlarini qit'a mamlakati mintaqasi yoki butun dunyo bo'ylab
katta hududda tarqalgan ko'plab abonentlarga taqdim etadi. Global kompyuter
42](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_42.png)
![tarmog'ining odatiy abonentlari - bu turli shaharlar va mamlakatlarda joylashgan, bir -
biri bilan ma'lumot almashish zarur bo'lgan korxonalarning mahalliy tarmoqlari.
1. GLOBAL TARMOQ TUSHUNCHASI.
Global tarmoqlar (Keng tarmoqli tarmoqlar - WAN), ham deyiladihududiy kompyuter
tarmoqlari, o'z hududlarida, mintaqalarida, mamlakatlarida, qit'alarida yoki butun
dunyoda tarqalgan ko'plab abonentlarga o'z xizmatlarini ko'rsatish uchun xizmat
qiladi.
Oddiy obunachilar global kompyuter tarmog'imahalliy korxonalar tarmoqlariturli
shaharlar va mamlakatlarda joylashgan bo'lib, ular bir -biri bilan ma'lumot almashishi
kerak. Shaxsiy kompyuterlar ham global tarmoqlarning xizmatlaridan foydalanadilar.
Katta kompyuterlar odatda korporativ ma'lumotlarga kirishni ta'minlaydi, shaxsiy
kompyuterlar esa korporativ va ommaviy Internet ma'lumotlariga kirish uchun
ishlatiladi.
Global tarmoqlar odatda yirik telekommunikatsiya kompaniyalari tomonidan
abonentlarga pulli xizmatlar ko'rsatish uchun yaratiladi. Bunday tarmoqlar deyiladi
ommaviy yoki ommaviy ... Kabi tushunchalar ham mavjud tarmoq operatori
va tarmoq xizmati provayderi.
Tarmoq operatori tarmoqning uzluksiz ishlashini ta'minlaydigan kompaniya.
Xizmat ko'rsatuvchi (provayder ) - tarmoq abonentlariga pulli xizmatlar ko'rsatuvchi
kompaniya. Egasi, operatori va xizmat ko'rsatuvchi provayder bitta kompaniyaga
birlashtirilishi mumkin yoki ular turli kompaniyalar bo'lishi mumkin.
Hududiy tarmoqlarning turlariaxborot uzatish:
Telefon;
Telegraf;
Telex.
Global tarmoqlarda axborot uzatish uchun quyidagilar ishlatiladi.Kommutatsiya
turlari:
elektron o'tish(audio ma'lumotni oddiy telefon liniyalari orqali uzatishda ishlatiladi);
43](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_43.png)
![xabar almashish(asosan elektron pochta, telekonferentsiya, elektron yangiliklar
yuborish uchun ishlatiladi);
paketlarni almashtirish(ma'lumotlarni uzatish uchun, yaqinda u audio va video
ma'lumotlarini uzatish uchun ham ishlatiladi).
Global hisoblash tarmoqlaribir -biridan uzoq masofalarda joylashgan mahalliy
tarmoqlar va alohida kompyuterlarni birlashtiruvchi kompyuter tarmoqlari. Eng
mashhur va ommabop global tarmoq Internet , dunyo bo'ylab notijorat tarmog'i
FidoNet, CREN, EARNet, EUNet, korporativ va boshqalar.
WAN abonentlari bir -birlari bilan ma'lumot almashishlari kerak bo'lgan geografik
jihatdan bir -biridan uzoq korxonalarning LANlari bo'lishi mumkin, shuningdek
individual kompyuterlar WAN xizmatlaridan korporativ ma'lumotlarga ham, umumiy
Internet ma'lumotlariga ham kirishlari mumkin.
Barcha Internet xizmatlari mijoz-server tamoyiliga asoslanadi. Internetdagi barcha
ma'lumotlar serverlarda saqlanadi. Tarmoq serverlari o'rtasida ma'lumot almashish
orqali amalga oshiriladiyuqori tezlikli aloqa kanallari yoki avtomobil yo'llari.
Ushbu magistral yo'llarga quyidagilar kiradi:
ajratilgan telefon analogi va raqamli chiziqlar,
optik kanallar aloqa va radio kanallari,
sun'iy yo'ldosh liniyalari aloqa.
Yuqori tezlikli magistrallar bilan bog'langan serverlar Internetning asosiy qismini
tashkil qiladi.
Alohida foydalanuvchilar tarmoqqa doimiy Internetga ulangan mahalliy provayderlar,
provayderlar shaxsiy kompyuterlari orqali ulanadi. Mintaqaviy provayder,
mamlakatning turli shaharlaridagi tugunlari bo'lgan yirik milliy miqyosdagi
provayderga ulanadi.
Milliy provayderlar tarmoqlari transmilliy provayderlar yoki birinchi darajali
provayderlar tarmoqlarida birlashtirilgan. Birinchi darajali provayderlarning
birlashgan tarmoqlari global Internetni tashkil qiladi
2. GLOBAL TARMOQLARNING TURLARI
44](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_44.png)
![Komponentlarga qarab korporativ tarmoqlar quyidagilar yordamida qurilgan:
ajratilgan kanallar;
kanallarni almashtirish;
paketlarni almashtirish.
2.1. Maxsus kanallar
Maxsus (ijaraga olingan) kanallarni shaharlararo kanallarga ega bo'lgan
telekommunikatsiya kompaniyalaridan yoki odatda shahar yoki viloyat ichidagi
kanallarni ijaraga beradigan telefon kompaniyalaridan olish mumkin.
Ijara qilingan liniyalardan ikki xil foydalanish mumkin.
Ularning yordami bilan ma'lum texnologiyaning hududiy tarmog'ini qurish, bunda
ijaraga olingan liniyalar oraliq, geografik taqsimlangan paketli kalitlarni ulash uchun
ishlatiladi.
Global tarmoq texnologiyasi yordamida ishlaydigan tranzit paketli kalitlarni
o'rnatmasdan, faqat o'zaro bog'langan mahalliy tarmoqlar yoki boshqa turdagi oxirgi
abonentlarning ijaraga olingan liniyalari orqali ulanish.
2.2. O'chirilgan keng tarmoqli tarmoqlar
O'chirish tarmoqlarining afzalligi ularning tarqalishidir, bu ayniqsa analog telefon
tarmoqlari uchun xosdir.
Analog telefon tarmoqlarining kamchiligi - kompozit kanalning past sifati, bu
chastotali bo'linish multipleksatsiyasi (FDM texnologiyalari) printsipi bo'yicha
ishlaydigan eskirgan telefon kommutatorlaridan foydalanish bilan izohlanadi. Bunday
kalitlarga tashqi shovqin kuchli ta'sir ko'rsatadi, uni kerakli signaldan ajratish qiyin.
Analog telefon tarmoqlarida ovozni raqamli shaklda uzatadigan raqamli avtomatik
telefon stantsiyalari tobora ko'proq foydalanilmoqda. Bunday tarmoqlarda faqat
abonentning uzilishi analog bo'lib qoladi. Telefon tarmog'ida raqamli avtomatik
telefon stantsiyalari qanchalik ko'p bo'lsa, kanalning sifati shuncha yuqori bo'ladi.
Barcha raqamli kommutatorli telefon tarmoqlari va ISDN tarmoqlari
foydalanuvchilarga yuqori sifatli aloqa liniyalarini taqdim etadi va ISDN ulanishini
o'rnatish vaqtlari ancha kamayadi.
45](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_45.png)
![Ommaviy obunachilarni korporativ tarmoqqa ulashda, masalan, uydan ishlaydigan
korxona xodimlari, telefon tarmog'i mavjudligi va narxiga ko'ra global xizmatlarning
yagona mos turiga aylanadi. masofaviy xodim va korporativ tarmoq).
2.3. Keng tarmoqli paketli kommutatsiya
Mahalliy tarmoqlar va yirik shaxsiy kompyuterlarni korporativ tarmoqqa ishonchli
tarzda birlashtirish uchun global paketli kommutatsion tarmoqlar texnologiyasi
ishlatilgan. Shuningdek, mahalliy tarmoqlarni ulash uchun TCP / IP hududiy
tarmoqlari ishlatilgan.
SMDS (Switched Multi-megabit Data Service) texnologiyasi mahalliy tarmoqlarni
metropoliten miqyosida ulash, shuningdek, global tarmoqlarga yuqori tezlikda
kirishni ta'minlash uchun ishlab chiqilgan.
Bu jadvalda tarmoqlarning asosiy turlarining xususiyatlari keltirilgan.
Tarmoq turi Kirish tezligi Yo'l
harakati Eslatma
X.25 1,2-64 kbit / s Terminal Katta protokolli ortiqcha, past
sifatli kanallarda yaxshi ishlaydi
Kadrlar o'rni 64 kbps dan
2 Mbit / s gacha Kompyuter Dalgalanuvchi trafikni uzatishda
yaxshi, doimiy virtual davralarni
qo'llab -quvvatlash
SMDS 1.544 - 45 Mbit / s
1,544-155 Mbit / s
gacha Kompyuter trafigini uzatish uchun
ishlatiladi
TCP / IT 1,2 - 2,045 kbit / s Terminal,
kompyuter Tarmoqda tarqatilgan Internet
Global Internet tarmog'i.
46](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_46.png)
![1969 yilda AQShda Mudofaa vazirligi va bir qator ilmiy tashkilotlarning kompyuter
markazlarini birlashtirgan ARPAnet kompyuter tarmog'i yaratildi. Bu tarmoq tor
maqsadlar uchun mo'ljallangan edi: asosan, yadroviy hujum sodir bo'lgan taqdirda
qanday aloqada bo'lishni o'rganish va tadqiqotchilarga ma'lumot almashishda yordam
berish. Bu tarmoq o'sishi bilan boshqa ko'plab tarmoqlar yaratildi va rivojlandi. Hatto
shaxsiy kompyuterlar davridan oldin ham ARPAnet yaratuvchilari Internetni yaratish
loyihasini ishlab chiqa boshladilar. Ushbu loyihaning muvaffaqiyati quyidagi
natijalarga olib keldi. Birinchidan, Qo'shma Shtatlardagi eng katta internet tarmog'i
yaratildi (kichik harf bilan). Ikkinchidan, ushbu tarmoqning AQShning boshqa bir
qator tarmoqlari bilan o'zaro ta'sirining turli variantlari sinovdan o'tkazildi. Bu
ko'plab tarmoqlarni yagona jahon tarmog'iga muvaffaqiyatli birlashtirish uchun zarur
shart -sharoitlarni yaratdi. Bunday "tarmoqlar tarmog'i" hozir hamma joyda Internet
deb ataladi (rus nashrlarida rus tilidagi imloli Internet ham keng qo'llaniladi). Hozirgi
vaqtda Internetga ulangan o'n millionlab kompyuterlar juda katta hajmdagi
ma'lumotlarni saqlaydi (yuz millionlab fayllar, hujjatlar va boshqalar) va yuz
millionlab odamlar global tarmoqning axborot xizmatlaridan foydalanadilar. Internet
- bu ko'plab mahalliy, mintaqaviy va korporativ tarmoqlarni birlashtirgan va o'n
millionlab kompyuterlarni o'z ichiga olgan global kompyuter tarmog'i.
Har bir mahalliy yoki korporativ tarmoq, odatda, yuqori tarmoqli aloqa liniyasi
(Internet-server) yordamida Internetga doimiy ulangan kamida bitta kompyuterga
ega. Global tarmoqning ishonchliligi aloqa liniyalarining ko'payishi bilan
ta'minlanadi: qoida tariqasida, serverlarda ularni Internetga ulaydigan ikkitadan ortiq
aloqa liniyalari mavjud.
Internet tarmoqqa doimiy ulangan yuz milliondan ortiq serverlarga asoslangan. Yuz
millionlab tarmoq foydalanuvchilari Internet-serverlarga mahalliy tarmoqlar yoki
dial-up telefon liniyalari yordamida ulanishlari mumkin.
Internetga murojaat qilish
47](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_47.png)
![Internetda biron bir kompyuter bilan aloqa o'rnatish uchun siz uning yagona Internet
manzilini bilishingiz kerak. Ikkita ekvivalent manzil formati mavjud, ular faqat shakli
bilan farq qiladi: IP -manzil va DNS -manzil.
IP -manzil
IP -manzil nuqta bilan ajratilgan to'rtta blok blokdan iborat. Bu shunday ko'rinishi
mumkin:
84.42.63.1
Har bir blokda 0 dan 255 gacha raqamlar bo'lishi mumkin. Ushbu tashkilot tufayli siz
to'rt milliarddan ortiq mumkin bo'lgan manzilni olishingiz mumkin. Ammo ba'zi
manzillar maxsus maqsadlar uchun ajratilganligi va bloklar tarmoq turiga qarab
tuzilganligi sababli, mumkin bo'lgan manzillarning haqiqiy soni biroz kamroq.
Shunga qaramay, kelajakda Internetning kengayishi uchun bu etarli."Xost"
tushunchasi IP -manzil tushunchasi bilan chambarchas bog'liq. Xost - bu boshqa
uskunalar bilan aloqa qilish uchun TCP / IP protokolidan foydalanadigan har qanday
qurilma. Bu nafaqat kompyuter, balki yo'riqnoma, hub va boshqalar bo'lishi mumkin.
Tarmoqqa ulangan ushbu qurilmalarning barchasi o'ziga xos IP -manzilga ega bo'lishi
kerak.
DNS manzili
IP -manzil raqamli shaklga ega, chunki kompyuterlar o'z ishlarida foydalanadilar.
Ammo eslash juda qiyin, shuning uchun domen nomlari tizimi ishlab chiqilgan: DNS.
DNS manzili foydalanuvchilar uchun qulay bo'lgan harflar qisqartmalarini o'z ichiga
oladi, ular davrlar bilan alohida axborot bloklariga (domenlarga) bo'linadi. Masalan:
Agar siz DNS manzilini kiritsangiz, u avval server serveriga yuboriladi, u uni 32 -bitli
mashinada o'qiladigan IP -manzilga aylantiradi.
VI. Tarmoq arxitekturasining bosqichlari. Paketlar va axborot almashinuvini
boshqarish usullari. (bunda har bir talaba muloqot etallon modeli, tarmoq
protokollari, protokollar tahlili, paketlar va ularning tuzilishi, paketlarni
48](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_48.png)
![manzillash, axborot almashinuvini boshqarish usullari kabilarga e’tibor
qaratadi.)
Reja:
1.Tarmoq arxitekturasi
2.Paketlar
3.Axborot almashinuvini boshqarish usullari
Tarmoq arxitekturasi deganda - bu kompyuter tarmog’ini loyihalash va ishlab chiqish
jarayoni tushunialadi. Arxitektura tushunchasi tarmoqning fizik tarkibiy qismlarini,
ularning funktsional b’ektlari, konfiguratsiyasini, printsiplari va ishlash tartiblarini va
foydalaniladigan aloqa protokollarini aniqlashni ifodalaydi. Shuningdek, tarmoq
arxitekturasi aloqa tarmog’i orqali taqdim etiladigan xizmatlar va ularning batafsil
tavsiflarini, taqdim etiladigan xizmatlarni hisob-kitob qilish va hisob-kitob
tuzilmalarini o'z ichiga oladi. Kompyuter tarmoqlari arxitekturasi deganda
kompyuterlarni o’zaro bog’lanishi, bog’lanish jarayonida
qo’llaniladigan texnologiyalar, ularning xususiyalatlari, standartlari, kompyuterlar
o'rtasida vazifalar qanday taqsimlanganligi va boshqa ko’plab jarayonlar tushuniladi.
Tarmoq arxitekturasining eng ko'p ishlatiladigan ikki turi mavjud: peer-to-peer va
mijoz-server.
Global miqyosidagi kompyuter tarmoqlarining o’zaro bog’lanishi natijasida Internet
tarmog’i tashkil topadi. Internet tarmog'ining arxitekturasi, avvalambor, tarmoqdagi
tugunlarni yoki tugunlarni ulash uchun ma'lum bir modelda yoki apparat
ulanishlarining ma'lum turlarida foydalanishda emas, balki Internet protokollari
(TCP/IP) arxitekturasidan foydalanishni ifodalaydi. Shunday qilib har
birtexxnologiya orqali loyihalashtiriladigan tarmoq o’zining arxitekturasiga ega
bo’ladi, masalan, OSI, TCP/IP, umumfoydalanish telefon tarmog’i, mobil aloqa
tarmoqlari va boshqalari. Ushbu ma’ruzada kompyuter tarmoqlarining arxitekturalari
muhokama etiladi.
Tarmoq va tarmoq arxitektura tushunchasi
49](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_49.png)
![Tarmoq so’zining ma’nosi narsalarning, qurilmalarning yoki odamlarning o’zaro
bog’langan tizimi yoki guruhini anglatadi. Kompyuter tarmoqlari esa eng kamida
o’zaro ulangan ikkita kompyuterlar tizimi tushuniladi. Tarmoq shartini bajarilishi
faqatgina o’zaro bog’lanish emas, balki o’zaro ma’lumot almashish jarayoni amalga
oshirilishi shart.
Tarmoq arxitektura esa yuqorida ta’kidlanganidek, kompyuterlarni bog’lanishi orqali
hosil qilingan tarmoqni qanday asosda qurilganini, qanday qurilmalardan
foydalanilgani, qaysi protokollar ishlatilgani, tizimda qanday muhitlardan foydalanib
ma’lumotlar uzatilishi yoki har bir jarayonni fizik va mantiqiy holatlarni bajarilishini
pog’onalarga ajratib bajarilishi tushuniladi. Har bir tarmoq arxitekturasi belgilangan
standartlar asosida yoki xech qanday standartga asoslanmagan holatda ishlab
chiqilishi mumkin. Masalan, kompyuter tarmoqlarini OSI etalon modeli asosida
qurish bilan global miqyosida ma’lumot almashishni ta’minlash mumkin. Sababi
dunyoda ko’plab mamlakatlarning kompyuter tarmoqlari ushbu etalon asosida
ishlaydi. Agar OSI modeliga asoslanmagan qandaydir belgilanmagan standartga
asosan kompyuter tarmoqlari loyihalansa, o’sha tizim ichidagi qurilmalar o’zaro
ma’lumot almasha oladi, OSI asosidagi tarmoq bilan esa ma’lumot almasha olmaydi,
sababi uning standarti boshqacha. Quyida 1-rasmda kompyuter tarmoqlari OSI
modeli asosida qurilgan arxitekturasi keltirilgan.
Boshqacha qilib aytadigan bo’lsa, turli xil tarmoq arxitekturalari ko’plab standartlar
asosida ishlab chiqiladi, masalan, matnni formati, matni raqamli ko’rinishga
o’zgartirish, raqamli matnni signal ko’rinishiga o’zgartirish yoki aksincha, signalli
axborotlarni simsiz muhitda uzatish, qabul qilish jarayonlari ma’lum standartlar
asosida ishlab chiqiladi. Tasavvur qiling ikki standart asosida ishlab chiqilgan tizim
orasida ma’lumot almashish qanchalar murakkab bo’ladi. Shuning uchun ham global
tarmoqlarni loyihalash va qurish uchun yagona standartdan foydalanish har doim
afzal hisoblanadi. Bu xuddi ko’plab millatlarni bitta zalda ingliz tilida gaplashishi
qanchalik osonligini ko’rsatadi. Agar har bir millat o’zining tilada gaplashsa, ularni
tushunish uchun qancha tarjimon kerak bo’ladi yoki ba’zi tillar uchun tarjimon
50](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_50.png)
![topilmasligi ham mumki. Shuning uchun ham tarmoqlarni qurishda yagona
arxitekturaga asoslanish tarmoqni sodda va kam xarajatlar asosida qurish
imkoniyatini beradi.
Yulduz topologiyali tarmoqda axborot almashinuvini
markazlashtirilgan boshqarish usuli.Bog‘lanish uchun eng ko‘p vaqt kattaligi, hamma
abonentlar uzatgan paketga ketgan vaqt kattaligiga teng bo‘ladi, albatta birinchi
uzatayotgan abonentdan tashqari 3.5-rasmda ko‘rsatilgan topologiya uchun to‘rtta
paket uzunligiga sarf bo‘ladigan vaqt kattaligiga tengdir. Bu usulda hech qanday
paketlar to‘qnashuvi bo‘lishi mumkin emas, chunki tarmoqqa egalik qilishning
echimi bir joyda hal qilingan. Markazdan boshqarishning boshqacha usuli ham
bo‘lishi mumkin. Bu holda markaz hamma tashqi abonentlarga navbat bilan so‘rov
jo‘natadi (boshqarish paketini). Qaysi tashqi qurilma (birinchi so‘ralgan) axborot
jo‘natishni xohlasa, javob
jo‘natadi (yoki axborotni birdaniga uzatishni boshlab yuboradi). Axborot almashinuvi
shu abonent bilan davom ettiriladi. Bu aloqa tamom bo‘lgach markaziy abonent
tashqi abonentlarni aylana bo‘yicha navbatma-navbat so‘rov qiladi. Agarda markaziy
abonent axborot uzatishni xohlab qolsa, u hech qanday navbatsiz qaysi abonentni
xohlasa shu abonentga axborot uzatadi. Birinchi va ikkinchi hollarda hech qanday
konflikt bo‘lishi
mumkin emas albatta (hamma masalani yagona markaz qabul.
qiladi, u hech qaysi abonent bilan konflikt holatiga o‘tmaydi). Agarda barcha
abonentlar aktiv bo‘lib, axborot uzatishga so‘rovlar chastotasi yuqori bo‘lgan taqdirda
ham ular aniq navbat bilan axborot uzatadilar. Lekin markaz yuqori
darajada ishonchli bo‘lishi kerak, aks holda hamma axborot almashinuvi to‘xtaydi.
Markaz aniq o‘rnatilgan algoritm bo‘yicha ishlagani uchun, boshqarish mexanizmi
o‘zgarmasdir. Yana boshqarish
tezligi uncha yuqori emas. Hatto bir abonent doimiy ravishda axborot uzatganda ham
u baribir kutishga majbur, chunki markaz qolgan abonentlarni hammasini so‘rab
chiqishi kerak. «Shina» topologiyali tarmoqda axborot almashinuvini boshqarish
51](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_51.png)
![«Shina» topologiyasida ham xuddi «Yulduz» topologiyasi kabi markazlashtirilgan
boshqarishni amalga oshirish mumkin. Bu holda abonentlardan biri («markaziy»)
qolgan tashqi obyektlarga so‘rov jo‘natadi. Shundan so‘ng obyektlardan biriga
axborot uzatishga ruxsat beriladi. Axborot uzatib bo‘lgandan so‘ng axborot uzatgan
obyekt «markazga» axborot uzatib bo‘lganligi haqida xabar beradi va «markaz» yana
obyektlardan so‘rashni boshlaydi . Bunday boshqarishning hamma afzalliklari va
kamchiliklari ham «Yulduz» topologiyasidagi kabidir. Faqat bitta farqi shundan
iboratki, bu erda markaz «aktiv yulduz» topologiyasi kabi axborotni bir obyektdan
ikkinchi obyektga uzatmaydi u faqat axborot almashinuvini boshqaradi. Shina
topologiyali tarmoqda axborot almashinuvini markazlashtirilgan boshqarish usuli.
Ko‘pincha «Shina» topologiyasida markazdan tarqatilgan tasodifiy boshqarish usuli
ishlatiladi, chunki hamma obyektlarning tarmoq adapterlari bu holatda bir xil
bo‘ladi. Markazdan tarqatilgan boshqarish usulini qo‘llanganda hamma
obyektlar tarmoqqa bog‘lanish huquqi baravar bo‘ladi, ya’ni topologiya
xususiyati bilan boshqarish xususiyatlari mos tushadi. Paketni qachon uzatish
haqidagi qaror har bir obyekt tomonidan o‘z joyida va tarmoq holatini tahlil
qilgandan so‘ngina qabul qilinadi. Bu holatda abonentlar o‘rtasida tarmoq
bog‘lanish uchun raqobat mavjutdir, shu tufayli ular o‘rtasida konflikt holati bo‘lishi
mumkin va uzatilayotgan axborotda paketlarni bir-birining ustiga chiqishi tufayli
surilish holati ham bo‘lishi
mumkin (demak, xatolik kelib chiqadi). Tarmoqqa bog‘lanish algoritmlarining ko‘pi
mavjud, yoki boshqacha qilib aytganda bog‘lanish ssenariysi, ular odatda juda
murakkab bo‘ladi. Ularni tanlash asosan, tarmoqdan uzatish tezligiga, shinaning
uzunligiga, tarmoqning yuklan-
ganligiga (tarmoq trafikasi), uzatish kodining turiga bog‘liqdir. Shuni aytib o‘tish
kerakki ba’zi hollarda shinaga bog‘lanishni boshqarish uchun qo‘shimcha aloqa yo‘li
ishlatiladi. Bu kontroller qurilmalarini va bog‘lanish usulini soddalashtiradi. Lekin
odatda tarmoq narxini kabellar uzunligi oshish hisobiga sezilarli oshiradi va qabul
qilish hamda uzatish qurilmalar sonini ham oshiradi. Shuning uchun bu yechim ko‘p
52](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_52.png)
![tarqal-
maydi. Hamma axborot uzatishni boshqarishning tasodifiy usulla-
rining ma’nosi juda oddiydir. Tarmoq band ekan, ya’ni undan paket uzatilayotgan
vaqtda, axborot uzatishni xohlagan abonent tarmoq bo‘shashini kutadi. Aks holda
surilish hosil bo‘lib ikkala paket ham yo‘qolishi mumkin. Tarmoq
bo‘shagandan so‘ngina, axborot uzatishni xohlagan abonent o‘z paketini uzatadi.
Agarda u obyekt bilan bir vaqtda boshqa bir necha obyekt ham paket uzatsa, kolliziya
holati yuzaga keladi (konflikt, paketlarni to‘qnashuvi). Konflikt hamma obyektlar
tomonidan
qayt qilinib, axborot uzatish to‘xtatiladi va bir necha vaqtdan so‘ng paketni uzatishni
qaytatdan tiklashga harakat qilinadi. Bu vaziyatda qaytatdan kolliziya holatini yuzaga
keltirish ehtimoldan holi emas, yana o‘z paketini uzatishga urunishlar bo‘ladi. Xuddi
shunday holat paketning kolliziyasiz uzatilgunga qadar davom etadi. Ko‘pincha tartib
o‘rnatish (prioritet) tizimi butkul bo‘lmaydi, kolliziya holati aniqlangandan keyin
abonentlar ta-
sodifiy qonunga asoslangan keyingi uzatishgachan harakatni ushlanish vaqtini
tanlaydi. Aynan shu usulda standart CSMA/CD (Carrier Sense Multiple Access with
Collision Detection) axborot almashinuvini boshqarish usulida ishlaydi, bu usul
eng ko‘p tarqalgan va taniqli Ethernet tarmog‘ida foydalanilgan. Uning asosiy
afzalligi shundan iboratki, barcha obyektlar teng huquqli va ulardan hech biri ko‘p
vaqtga boshqa obyektlarga paket uzatishni to‘xtatib qo‘ymaydi (xuddi tartib
o‘rnatilgani
kabi). Barcha shu kabi usullar tarmoq orqali uncha ko‘p bo‘lmagan
axborot almashinuvi bo‘lgan holda yaxshi ishlaydi. Ishlatsa bo‘ladigan darajadagi
sifatli aloqa vaqti faqat 30 – 40 % dan ortiq bo‘lgan yuklama bo‘lsagina ta’minlanadi
deb hisoblanadi (ya’ni tarmoq barcha vaqtning 30 – 40% dan ko‘p band bo‘lganda).
Katta yuklama bo‘lganda qayta to‘qnashuvlar tez ro‘y berib turish natijasida kollaps
holati (tarmoq falokati) yuz beradi, ya’ni ish unumdorligi keskin kamayib ketish
holati
53](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_53.png)
![keladi. Barcha shu kabi usullarni yana bir kamchiligi quyidagilardan iboratki,
tarmoqqa qancha vaqtdan so‘ng bog‘lanishga kafolat berilmaydi, bu vaqt paketlarni
tarmoqqa umumiy yuklanganligidan iborat bo‘ladi.
Signal har qanday jismoniy muhitdan shu onda tarqalmaydi, tarmoq katta o‘lchamli
bo‘lganida (va yana katta diametrli tarmoq deb ham ataladi) tarqalishning kechikishi
o‘nlab va yuzlab mikrosekundlarni tashkil qilishi mumkin va bir vaqtning o‘zida ro‘y
berayotgan voqealar haqidagi axborotni turli abonentlar bir vaqtda olmaydi. Bu
savolga javob berish uchun L – tarmoqning to‘liq uzunligi, V – tarmoqda ishlatilgan
kabel nurida signalning tarqalish tezligi bo‘lsin. Faraz qilaylik, 1 – abonent
o‘z axborotini uzatishni tugalladi, lekin 2 va 3 abonentlar 1 – abonent
axborot uzatayotgan vaqtda axborot uzatishni xohlab qolsin. Tarmoq
bo‘shagandan so‘ng 3 – abonent bu voqeadan xabar topadi va axborot uzatishni signal
tarmoqni butun uzunligiga etadigan vaqtdan so‘ng uzatishni boshlaydi, ya’ni L/V
vaqtdan so‘ng, 2 – abonent tarmoq bo‘shashi bilan axborot uzatishni boshlaydi. 3 –
abonent paketi 2 – abonentga 3 – abonent uzatishni boshlagandan keyingi oralig‘ida
etib keladi. Bu vaqt oralig‘ida 2 – abonent o‘z paketini uzatishni tamom qilishi kerak
emas, aks holda 2 – abonent paketlar to‘qnashuvi haqida bexabar
qoladi (kolliziya holatidan).Shuning uchun paketni minimal ruxsat etilgan
tarmoqdagi vaqti 2L/V tashkil qilishi kerak, ya’ni signalni tarmoqning
to‘liq uzunligidan o‘tish vaqtidan ikki hissa katta bo‘lishi kerak (yoki
tarmoq uzunligining eng uzun yo‘liga). Bu vaqt signalni tarmoqda aylanma ushlanish
vaqti deb yuritiladi, yoki PDV (Path Delly Value). Aytib o‘tish kerakki, bu vaqt
oralig‘ini tarmoqdagi turli voqealarni universal o‘lchovi deb qarash mumkin. Paketni
minimal uzunligini hisoblash. Tarmoq adapteri kolliziya holatini, ya’ni
paketlar to‘qnashuvi holati aniqlashi haqida alohida to‘xtalib o‘tishi o‘rinlidir, oddiy
taqqoslash, ya’ni obyekt uzatayotgan axborot bilan tarmoqdagi aniq axborotni
solishtirish imkoni foqat oddiy –NRZ kodi ishlatilganda mumkin, lekin NRZ ancha
kam ish-
latiladi. Manchester II kodini ishlatilganda (u odatda CSMA/CD axborot
54](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_54.png)
![almashinuvini boshqarish usulida qo‘llaniladi deb bilinadi) butunlay boshqacha
yondoshish talab etiladi. Aytib o‘tilganidek Manchester II kodida har doim o‘zgarmas
doimiy qismi mavjuddir, uning kattaligi signalning umumiy balandligining yarmiga
tengdir (agarda signalning ikki holatidan biri nol bo‘lsa). Biroq ikki yoki undan ko‘p
paketlar to‘qnashgan
holatda (kolliziya) bu qoida bajarilmaydi. Manchester II kodi ishlatilganda kolliziya
holatini aniqlash.Paketlar har doim bir-biridan farq qiladi va vaqt
bo‘yicha surilgandir. Aynan o‘zgarmas doimiy qismning chiqish kattali-
gi o‘rnatilgan qiymatidan farq qilishiga qarab har bir tarmoq
adapteri tarmoqda kolliziya holati mavjudligini aniqlaydi. Halqa topologiyali
tarmoqda axborot almashinuvini boshqarish Axborot almashishni boshqarish usulini
halqa topologiyasiga tanlashning o‘z xususiyatlari mavjuddir. Bu holda muhimi
shuki, halqaga uzatilgan har qanday paket ketma-ket har bir abonentdan o‘tib ma’lum
vaqtdan so‘ng yana shu nuqtaga qaytib keladi, ya’ni paket uzatgan abonentga (chunki
to-
pologiya yopiq). Sababi «Shina» topologiyasi singari signal ikki tarafga tarqalmaydi.
Aytib o‘tish kerakki «Halqa» topologiyasi tarmoq da bir va ikki yo‘nalishga axborot
uzatishi mumkin. Biz bu erda bir yo‘nalishli tarmoqni ko‘rib o‘tamiz, chunki
bu turdagi tarmoq ko‘p tarqalagandir. «Halqa» topologiyali tarmoqqa turli
markazlashtirilgan boshqarish usulini (yulduz kabi) qo‘llash mumkin,
xuddi shuningdek, tarmoqqa tasodifiy bog‘lanish usulini (shina kabi)
qo‘llash mumkin, lekin ko‘pincha halqa xususiyatiga aynan mos keluvchi
boshqaruvining maxsus usulini tanlashadi. Bu hol uchun eng ko‘p tanilgan
boshqarishni marker (estafeta) usuli, ya’ni maxsus ko‘rinishdagi katta bo‘lmagan
boshqarish paketidan foydalaniladi. Aynan halqa bo‘ylab estafeta ravish-da uzatish
tarmoqqa bog‘lanish huquqini bir abonentdan ke-
yingi abonentga beradi.
55](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_55.png)
![Xulosa:
Xulosa shuni aytish kerakki, kompyuter tarmoqlar haqida oz bo’lsada ma’lumot
berdik. Ma’lumotlar almashinuvi oson ko’ringani bilan uning bajaradigan ishi ancha
qiyin va murakkab.
Agar biz tarmoq hosil qilishda tarmoqni to’g’ri yaratsak yo’lga qo’ysak manfaatga
muvofiq bo’ladi.
Ushbu mustaqil ish orqali tarmoq turlari, ularning topologiyasi, tarmoq arxetikturasi
haqida ma’lumot berdim.
56](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_56.png)
![Foydalanilgan adabiyotlar:
https://tuit.uz/kompyuter-tizimlari
Z.Z.Miryusupov, J.X,Djumanov. Kompyuter tarmoqlari. (0‘quv qo‘llanma)-T.:
«Aloqachi»,-2020, - 144 bet.
https://uz.wikipedia.org/
57](/data/documents/d4630e80-5ff2-4791-9d06-57f9882ec740/page_57.png)
I. Ma’lumotlarni uzatish qurilmalari. Konsentratorlar, kommutatorlar va marshrutizatorlar Reja: 1 Konsentratorlar Kommutatorlar Marshrutizatorlar
Kompyutеr tarmoqlarida ma'lumotlarni uzatish Intеrnеt orqali ma'lumot jo`natganingizda, u ko`zlangan manzilga osongina еtib borgandеk tuyuladi. Aslida bu juda murakkab jarayon. Intеrnеt orqali ma'lumot uzatganingizda kompyutеrlar intеrnеt bo`ylab ma'lumot uzatishda foydalanadigan TCP (Transmission Control Protocol – uzatishni boshqarish protokoli) protokoli ma'lumotni avval kichikroq bo`laklar – pakеtlarga bo`lib chiqadi. Bu pakеtlarda boshqa foydali ma'lumotlar ham bo`ladi-ki, ular pakеtlarni intеrnеt bo`ylab to`g`ri yo`naltirishga yordam bеradi. Sizning kompyutеringiz bu pakеtlarni sizning mahalliy kompyutеr tarmog`ingizga, Intеrnеt xizmatlari provaydеriga yoki on layn xizmatini ko`rsatuvchi boshqa tashkilot kompyutеriga jo`natadi. Pakеtlar oxirgi manzilga еtib borguncha, turli tarmoqlardan, kompyutеrlardan va aloqa liniyalaridan o`tadi. Bir qator apparat qurilmalari pakеtlarni qayta ishlaydi va to`g`ri yo`nalishda yo`naltirib turadi. Bu qurilmalar tarmoqlar orasida ma'lumot uzatishga xizmat qiladi va intеrnеtning yagona tarmoq sifatida faoliyat ko`rsatishiga olib kеladi. Bеshta eng asosiy qurilma: hub (tugun), bridge (ko`prik), gateway (darboza yoki shlyuz), repeater (tiklagich), router (marshrutizator,yo`naltirgich)lardir. Hub (hab dеb o`qiladi) juda muhim ahamiyatga ega. Ular bir guruh kompyutеrlarni bir-biri bilan bog`lab, kompyutеrlarning mahalliy tarmog`ini (local area network yoki qisqacha LAN) yaratishga va kompyutеrlarni bir-biriga ulana olishiga xizmat qiladi. Ko`priklar mahalliy tarmoqlarni bir-biri bilan bog`laydi. Ular mahalliy tarmoqqa jo`natiladigan ma'lumotlarni tarmoq ichida olib qoladi va boshqa mahalliy tarmoqdagi kompyutеrga jo`natilishi kеrak bo`lgan ma'lumotlarni tarmoqdan tashqariga chiqarib yuboradi. Shlyuzlar ko`priklarning o`zi, lеkin ular zarurat paydo bo`lganda, ma'lumotlarni bir turdan ikkinchi tarmoq uchun tushunarli boshqa turga aylantiradi. Intеrnеt bo`ylab ma'lumotlar uzatilganda ular uzoq masofaga jo`natilishi mumkin. Bunda esa ma'lumotlarni tashuvchi signallar so`na boshlaydi. Rеpitеrlar signallar so`nib qolmasligi uchun ma'lum masofadan kеyin ularni kuchaytiradilar. 2
Lokal kompyuter tarmoqlarida qo’llaniladigan kommunikatsion qurilmalarning eng oddiysi - konsentrator deb ataladi (3.15-rasm). Konsentratorlar lokal kompyuter tarmoqlarining barcha asosiy texnologiyalari tarkibida qo’llaniladi. Bu texnologiyalar quyidagilardir: Ethernet, Fast Ethernet, Gigabit Ethernet, (ArcNet, Token Ring, FDDI, l00VG-AnyLAN) Lokal tarmoq konsentratori. Har qanday lokal kompyuter tarmog’i texnologiyasiga tegishli bo’lgan konsentratorlarning ishlashida o’xshash tomonlari mavjud, bu ularning bir portiga kelgan signallarni (kadrlarni) boshqa portlarida takrorlashlaridir. Biroq ular signallarni qaysi portlarida takrorlashlariga qarab bir-birlaridan ajralib turadilar. Masalan ierarxik yulduz topologiyasi asosida qurilgan Ethernet texnologiyasi konsentratori (3.16- rasm, a) bir portiga kelgan signallarni o’zining boshqa barcha portlarida takrorlab beradi. Halqa topologiyasi asosida qurilgan Token Ring yoki FDDI texnologiyasi konsentratorlari esa (3.16-rasm, b) bir portiga kelgan signalni o’zining halqa bo„yicha keyin ulangan kompyuteriga boradigan portidagina takrorlab beradi. Konsentratorlar har doim lokal kompyuter tarmog’ining fizik topologiyasini o’zgartiradi, ammo uning mantiqiy topologiyasi esa o’zgarmay qolaveradi. Fizik topologiya deganda, kabellarning bo’laklari yordamida hosil qilingagan bog‘lanishlar shakli (konfiguratsiyasi), mantiqiy topologiya deganda esa tarmoqda mavjud kompyuterlar orasidagi axborotlar oqimi yo’llarining shakli (konfiguratsiyasi) tushuniladi. 3
Turli xil texnologiyalarning konsentratorlari. Tarmoqning fizik va mantiqiy strukturalari ko’rinishlarining bir xil emasligi. Kommutatorlar Kommutator (lot. commuto — almashtiraman, o zgartiraman), almashlab ulagich,ʻ taqsimlagich — elektr zanjirini ulash, o zish, almashlab ulash va zanjirdan o tayotgan ʻ ʻ tok yo nalishini o zgartirish uchun ishlatiladigan qurilma. Almashlab ulash qo lda ʻ ʻ ʻ (mas, telegraf K.i) yoki maxsus dastur asosida avtomatik tarzda bajariladi. Elektromexanik, elektron va elektron nurli K.lar bor. Oddiy elektromexanik K.: rubilniklar, elektr mashina kollektorlari; elektromagnit rele to plamlari va boshqa ʻ Elektron K. — ma lum funksional sxemalar bo yicha ion asboblari, elektron ʼ ʻ lampalar, yarimo tkazgichlardan yig ilgan elektron qurilmalar. Elektron nurli K. — ʻ ʻ 4
elektron nur yordamida boshqa asbobning ulanish sxemasini o zgartiradi. K.ʻ elektrotexnika, aloqa, telemexanikaning ko p vositalari va boshqalarda qo llanadi. ʻ ʻ Lokal tarmoq kommutatorlari Lokal kompyuter tarmog’i kommutatorlarining har bir portiga, kelayotgan ma’lumotlar oqimini ishlash uchun, ko‘prikda qo‘llanilgan algoritm asosida ishlovchi maxsus protsessorlar o’rnatilgan. Kommutator deganda o’zining ixtiyoriy ikkita portlari o’rtasida, kadrlarni parallel ravishda uzatib bera oladigan ko’pprotsessorli ko’prikni tushunish mumkin. Kommutator tarkibida, portlarining protsessorlari bilan birga, markaziy protsessor ham o’rnatilgan bo’lib, u portlar ishini muvofiqlashtiradi, harakatlantirish jadvalini qurishga javob beradi, hamda kommutatorni konfiguratsiyalash va boshqarish vazifalarini bajarilishini ta’minlab beradi. Keyingi kommutatorlar, tarmoq texnologiyalari rivojlanishi natijasida paydo bo’la boshlagan ko’pgina qo’shimcha vazifalarni ham bajara olish imkoniyatiga ega bo’lgan holda ishlab chiqarila boshladilar. Bu vazifalar sirasiga – virtual tarmoqlarni hosil qila olish, aloqa chiziqlarini agregatsiyalash, trafikning qaysinisi qanday ahamiyatga ega ekanligini aniqlay olish va shularga o’xshash boshqa vazifalarni kiritish mumkin. Kalpana firmasi tomonidan taklif qilingan EtherSwitch kommutatorining tuzilishini 3.21-rasmda keltirilgan. Ushbu kommutatorda 10Base-T standartiga tegishli 8-ta portining har biriga bittadan Ethernet paketlari protsessori – EPP (Ethernet Packet Proctssor) xizmat ko’rsatadi. Bundan tashqari kommutator EPP protsessorlarining ishini muvofiqlashtirib turuvchi tizimli modulga ham ega. 5