Eneolit Bronza va ilk temir davrlarida O’rta Osiyo
![Eneolit Bronza va ilk temir davrlarida O’rta Osiyo
Reja:
1. Eneolit davrida O’rta Osiyo
2. Bronza davri dehqonchilik manzilgohlari
3. Ilk temir davrida O’rta Osiyo](/data/documents/eb4d2b03-66f5-4d17-9764-f0d69bc34c0d/page_1.png)
![Ilk va o‘rta paleolit davri insoniyatning ibtidoyi to‘da davri bo‘lib, so‘nggi
paleolit davridan (40-12 ming yillik) urug‘chilik jamoasi davri boshlangan.
Urug‘chilik jamoasida ayollar yetakchilikni egallaganliklari sababli, bu davrdan
matriarxat (ona urug‘i) hukmronligi davri boshlanadi. So‘nggi paleolit davrida
hozirgi zamon turidagi odam shakllangan. Bu davrda ilk diniy tasavvurlar-
animizm,fetishizm, totemizm vujudga kelgan. Bu esa san’atning paydo bo‘lishiga
asos bo‘lgan. So‘nggi paleolit davrida yevropoid, negroid, mongoloid – irqlari
shakllangan. Pichoqlar paydo bo‘lgan. Suyakdan garpun, igna, bigiz ishlaganlar.
Ibtidoiy odamlar o‘zlari uchun chayla, yarim yerto‘la va yerto‘lalarni qurib yashay
boshlaganlar.
So‘nggi paleolit davriga oid yodgorliklar kam topilganiga qaramasdan,
ulardagi madaniy qatlamlarning yaxshi saqlanishi so‘nggi paleolit davri
taraqqiyotining o‘ziga xos tomonlarini ochishga imkon berdi. Hozirgi kunda
Markaziy Osiyoda 30 ortiq yodgorlik topib o‘rganilgan bo‘lsa, shulardan 10
tasi O‘zbekistondan topilgan. Ulardan Zarafshon vohasida topilgan Samarqand,
Siyobcha, Xo‘jamazgil makonlari yaxshi o‘rganilgan.
Markaziy Osiyo xududidan topilgan tosh qurollari G‘arbiy Osiyo
xududlaridagilarga o‘xshash bo‘lganligi, ular o‘rtasida madaniy aloqalar borligini
ko‘rsatadi. Janubiy O‘zbekistondagi Teshik tosh makonidan topilgan odamning
ko‘mish marosimi buning yorqin misolidir. 1
Toshkent viloyatida ulkan mamont qoldiqlari topildi Mahalliy
Paleontologlar O‘zbekiston hududida ilk bora janubiy mamont qoldiqlarini
topishga muvaffaq bo‘ldi. Topilma Toshkent viloyati Ohangaron vohasidagi
Ovjazsoy hududida kashf qilingan. 2013 bahor oyida sodir bo‘lgan kuchli sel
oqimi natijasida janubiy mamont tishlari yer yuzasida ko‘rinib qolgan. Tanasining
qolgan qismi soy o‘zani yaqinidagi jarlik tagida joylashgan. Hozircha jonivorning
faqat tishlari kovlab olingan bo‘lib, tanasini chiqarib olish bo‘yicha keng ko‘lamli
ishlar olib borilishi ko‘zda tutilgan. Qoldiqlardan paleontologlar ushbu jonivorning
1
History of civilizations of Central Asia. The dawn of civilization: earliest
times to 700 B.C. Volume I . UNESCO 1992 , р. 21.](/data/documents/eb4d2b03-66f5-4d17-9764-f0d69bc34c0d/page_2.png)
![1 million 200 — 1 million 800 yoshdagi ancha yirik turdagi mamontligini
aniqlashdi. Uning dandon tishlari 100 kilogramm og‘irlikda bo‘lib, uzunligi 4
metrni tashkil etadi. Mutaxassislar fikricha, janubiy mamont tabiatda ro‘y bergan
iqlim o‘zgarishlari natijasida bundan o‘n ikki ming yillar avval qirilib ketgan.
Uning qoldiqlarini topish va ilmiy jihatdan o‘rganish sayyoramizdagi jo‘g‘rofiy,
geologik, ekologik holatlarni tadqiq qilishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Ovjazsoydan topilgan fil suyagi ham ana shunday noyob va muhim ashyo
hisoblanadi.
O‘zbekistonda Urug‘chilik jamoasi bundan 40 ming yil avval to milodiy 4
asrlargacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga oladi. Bu davr arxeologik jihatdan so‘nggi
paleolit, mezolit (o‘rta tosh davri), neolit (yangi tosh davri), eneolit (mis-tosh
davri), bronza va ilk temir davrlari deb ataladi, tarixiy nuqtai nazardan esa,
matriarxat, patriarxat va harbiy demokratiya bosqichlariga bo‘lib o‘rganiladi.
Mil. avv. 40-12 ming yilliklar davomida, ya’ni so‘nggi paleolit davri,
matriarxat tuzumining ilk bosqichida, kishilik tarixida qator ixtirolar yuz berdi. Bu
kromon’on odamlarning jamiyat hayotiga kirib kelishi bilan bog‘liq. Sun’iy olov
ixtiro qilinadi, onalar jamoani sardoriga, urug‘ni davom ettiruvchi iloh sifatida
qarash paydo bo‘ladi. Bu davrda birinchi bor onalarning siymolarini chizish,
haykallarini yasay boshlash, ya’ni ibtidoiy san’at kashf etildi; birinchi bor o‘ziga
kulba qurishni o‘rganadilar, insoniyatning uch irqi shakllanadi. Demak, «ibtidoiy
urug‘chilik jamoasi» deb atalgan kishilik jamiyati tarixi boshlanadi.
Matriarxatda mulk ijtimoiy xarakterda, urug‘ jamoasiniki edi. Chunki,
jamoaning iqtisodiy asosini o‘zlashtiruvchi xo‘jalik tashkil etgan Qachonkim,
ibtidoiy ajdodlarimiz dehqonchilik va chorvachilik hamda hunarmandchilikni
kashf etishgach, jamoani iqtisodiy asosini ishlab chiqaruvchi xo‘jalik tashkil
etadigan bo‘ldi, xususiy mulkchilikning kelib chiqishiga keng imkoniyatlar
yaratildi. Endi onalarning jamoada tutgan mavqei sekin-asta pasayib, jamoaga
barqaror, mo‘may daromat keltiruvchi otalar bosh bo‘lib qoldi. «Ibtidoiy
urug‘chilik jamoasi» zaminida yuz bergan birinchi ijtimoiy mehnat taqsimoti
(dehqonchilik va chorvachilik xo‘jaliklarining ixtisoslashuvi) va undan keyin yuz](/data/documents/eb4d2b03-66f5-4d17-9764-f0d69bc34c0d/page_3.png)
![bergan ikkinchi ijtimoiy mehnat taqsimoti (hunarmandchilikning dehqonchilikdan
ajrab chiqishi), ota urug‘ining (patriarxatning) uzil-kesil qaror topishiga olib keldi.
Patriarxatda mulk matriarxatning qator ijtimoiy huquqiy normalarini saqlagan
h olda , xususiy lasha boshladi.
Xususiy mulkning kurtaklari dehqonchilik va chorvachilik xo‘jaliklarining
kashf etilishi, jamiyatning iqtisodiy asosi o‘zlashtiruvchi xo‘jalikdan ishlab
chiqaruvchi xo‘jalikka o‘tishi bilan bog‘liq edi. O‘rta Osiyoning janubi-g‘arbiy
mintaqalarida ibtidoiy dehqonchilik va chorvachilik neolit davridan (Joytun
madaniyati) boshlandi. Mintaqaning markaziy va shimoli-g‘arbiy hududlarida
neolit davrida hali o‘zlashtiruvchi xo‘jalik hamon davom etar edi (Kaltaminor
madaniyati).
E neolit davrida ibtidoiy jamoalar ijtimoiy va iqtisodiy hayotida yuz bergan
tub o‘zgarishlar tufayli mulkchilikning avvalgi ijtimoiy xarakteri o‘zgarib, birinchi
navbatda, yerga va chorvaga bo‘lgan xususiy mulkchilik kelib chiqadi. Yerga
xususiy egalik qilishning kelib chiqishi dastlab, bronza davrida, qadimgi
dehqonchilik mintaqalarida, chorvaga xususiy mulk egaligining kelib chiqishi esa,
dastlab dasht mintaqalarida yuz berdi.
2-masala
Urug’chilik jamoasi o’z taraqqiyotida asosan ikki bosqichni bosib o’tdi.
Birinchi bosqichda urug’ ijtimoiy ishlab chiqarishga asoslangan. Bu davrda mulk
tub ma’noda jamoaniki edi. Jamoa mulkini esa onalar boshqarar edi, ya’ni jamoa
matriarxal urug’chilik asosida qurilgan. Bir urug’ jamoa a’zolari o’rtasida oila
qurish man etilgan, chunki ona urug’i jamoasi a’zolari ona tarafidan bo’lgan qon-
qarindoshlardan tashkil topgan. O’sha zamon urug’ jamoalarining urf-odatlariga
ko’ra bir urug’ jamoasining erkaklari boshqa urug’ jamoasining ayollari bilan
o’zaro kelishuv asosida "oila" quradilar. Tug’ilgan bola ona urug’iga tegishli tog’a
va xolalarni taniydi. Tog’aning mavqei bola oldida yuqori bo’lib, u urug’da bola
uchun juda e’tiborli shaxs bo’lgan. CHunki, tog’a ona urug’i jamoasi uchun
moddiy boylik yaratadi. Ota esa o’z ona urug’i manfaati uchun xizmat qiladi.
Biroq ona urug’i jamoasi tizimidagi bunday tartiblar abadiy emas edi.](/data/documents/eb4d2b03-66f5-4d17-9764-f0d69bc34c0d/page_4.png)
![Dehqonchilik va chorvachilik kashf etilgach, bir vaqtning o’zida xo’jalikka
boshqarish onalar uchun qiyin bo’lib qoldi. Otalar esa ona jamoasiga mehmonday
kelib, ish bitgach, o’z urug’iga qaytib ketgan. Bunga onalar ortiq chidab tura
olmaganlar. Farzandlarni boqish, xo’jalik bilan shug’ullanishda uchraydigan
turmush qiyinchiliklari ayollarni o’z yerlari oldiga talab qo’yishlariga majbur
etgan. SHunday qilib, ona urug’i jamoasida asta-sekin iste’molchi guruh paydo
bo’ladi. Bu guruh asosini ona-ayol va uning farzandlari tashkil etardi. Ayollar endi
boshqa urug’dan qatnovchi eridan yordam talab qila boshlaydi. SHunday qilib, ikki
urug’ a’zolaridan er-xotin-juft oila paydo bo’ladi. Bu hodisa jamiyat tarixida sodir
bo’lgan muhim voqea edi. Dastlab, bu oila urug’ jamoasidan tashqarida tashkil
topdi. Juft oilaning tashkil topishi bilan ibtidoiy urug’chilik jamoasi zaminiga zid
ketdi. Endi urug’dan tashqrida tashkil topgan oilaning manfaati, uning iqtisodiy
munosabatlari urug’ jamoasi manfaatiga mos kelmay qoldi. SHu tariqa urug’dan
tashqarida mustaqil oila jamoalari paydo bo’ldi. Ularni birlashtirgan asosiy omil -
ishlab chiqarish edi. Olimlar ularga "oilalar jamoasi yoki ishlab chiqarish
jamoalari" deb nom berganlar. Ular aslida tub ma’nodagi urug’ jamoalaridan farq
qiluvchi, turli urug’ a’zolaridan tashkil topgan juft oilalarning ishlab chiqarish
jamoalari edi. SHunday qilib, urug’ jamoasi o’zining dastlabki mazmunini, tub
ma’nodagi ijtimoiy ishlab chiqarish va jamoa mulkchiligiga asoslangan qiyofasini
yo’qotdi.
Miloddan avvalgi III ming yillikning oxirlari va II ming yillikning boshlariga
kelganda, qadimgi dehqonchilik madaniyati metropoliyalarida ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlanishlar tufayli demografik portlash yuz beradi, ya’ni suv resurslari va
ekinbop yer maydonlarining tanqislanib borishi tufayli metropoliya aholisining bir
qismi unumdor, ekinbop yerlar qidirib, yirikroq daryolar quyi havzalariga borib
o‘rnashadilar. Ana shunday yangi dehqonchilik markazlari Murg‘ob vodiysida va
Qadimgi Baqtriyada bronza davrida shakllanadi. Chunki, O‘rta Osiyoning janubiy
o‘lkalari (Marg‘iyona, Baqtriya) birinchidan, O‘rta Sharq mintaqalariga yaqin va
chegaradosh edi; ikkinchidan, ulardagi tabiiy – geografik iqlim sharoiti bu](/data/documents/eb4d2b03-66f5-4d17-9764-f0d69bc34c0d/page_5.png)
![o‘lkalarda qadimgi sug‘orma dehqonchilik madaniyatining ertaroq rivojlanishiga
olib keldi.
Metropoliyalarda sug‘orma dehqonchilik tajribasiga ega dehqon jamoalari
yangi yerlarni o‘zlashtirishda urug‘chilik jamoasi an’analarini ma’lum ko‘rinishda
saqlagan holda, juft oila bo‘lib, oilaviy o‘zlashtirgan yerga jamoaviy egalik
qilishdan farqli o‘laroq, patriarxal juft oila mulki sifatida o‘zlashtirgan yerlarga
xususiy egalik qila boshlaydilar. Yirik daryolarning quyi havzalarida, shunday
tartibda tarkib topgan patriarxal juft oilalar sekin-asta katta patriarxal oilalar
darajasiga, ya’ni Avesto tili bilan aytganda, nmanalarga o‘sib chiqadi. Katta
patriarxal oila jamoasi esa patriarxlar, ya’ni katta ota tomonidan (patriarx,
nmanapat) boshqarilgan. Katta patriarxal oila - nmana jamoa xo‘jaliklari Avesto
jamiyatining “vis” ko‘rinishidagi qishloq jamoalari bo‘lib, ularni kadxudotlar,
ya’ni vispatilar boshqargan. Vispatilar katta patriarxal jamoa boshliqlari orasidan
vis anchumanasida (jamoa yig‘inida) saylangan. Davlatchiligimizning eng
dastlabki bo‘g‘ini, boshlang‘ich kurtagini ana shu vislar, ya’ni qishloq jamoalari
tashkil etgan.
“Vis” jamoalarining tarkib topishi esa taxminan quyidagicha kechgan: ya’ni
har bir jamoaning o‘z urug‘idan ajrab chiqqan juft oila a’zosi o‘z kuchi va
imkoniyatidan kelib chiqib, tegishli miqdorda yer o‘zlashtirib, xususiy yer-mulk
egasiga aylanadi. Bu xususiy mulk egalari hayotda ozod, erkin dehqon jamoalarini
(kashovarzlarni) tashkil etgan. Har bir daryo quyi havzasini o‘zlashtirishda bir
necha erkin va ozod kashovarzlar urug‘-aymoqchilik an’analarini saqlagan holda,
erkin dehqonlar (kashovarzlar) qishloq jamoasini tashkil etadilar. Shunday tartibda
tashkil topgan qishloq jamoasi, uning mulki ona urug‘i davridagidek, endi ijtimoiy
xarakterga ega emas, balki xususiy xarakterga ega bo‘ladi, ya’ni “vis” jamoasida
ilk bor xususiy mulk, o‘zlashtirgan yerga xususiy egalik qilish paydo bo‘ladi.
Jamoada xususiy mulkni paydo bo‘lishida erkaklarning xizmati katta bo‘lgan.
Endi, bolalar ham o‘z otasini yaqindan tanib, bola tarbiyasi juft oila qo‘liga
o‘tganligi bois, bolalar o‘rtasidagi oila mulki taqsimotida otalarning roli ortib
boradi.](/data/documents/eb4d2b03-66f5-4d17-9764-f0d69bc34c0d/page_6.png)
![Shunday qilib, oilada, jamoada erkaklar nufuzi ortib, sekin – asta ota urug‘i
(patriarxat) qaror topadi. “Vis”larning iqtisodiy xo‘jalik asosini tashkil etishda
tashabbuskor kashovarlar orasidan jamoa a’zolari o‘z oqsoqollarini saylab oladilar.
Odatda, oqsoqol, jamoa sardori – kadxudot yuksak ijtimoiy-siyosiy mavqega ega
usta mirishkor va omilkor dehqon yoki mohir hunarmand, shaxsiy axloq va odobi,
ma’naviy-axloqiy yuksakligi bilan o‘z jamoasi og‘ziga tushgan piru-ustoz bo‘lib,
bu sifatlarga o‘z vaqtida halol mehnati, turmush tajribasi tufayli erishgan jamoa
a’zolaridan bo‘lgan. O‘sha davr urug‘ jamoalari kundalik hayot qonuniga aylangan
sardorlikka talab aynan kadxudotdan, Avesto tili bilan aytganda, vispatidan,
zantupatidan, dax’yupatidan shunday shaxsiy sifatlarga ega bo‘lishlikni talab
qilgan. Bu o‘zbek xalqi davlatchilik tarixining ilk bosqichlariga xos boshqaruv
tizimining demokratik prinsiplari edi.
Arxeologik materiallar tahliliga ko‘ra, chorvadorlar jamoasida mulk
egaligining paydo bo‘lishi bronza davridayoq yuz bergan. Chunki, bronza davri
chorvadorlari keng tarqalgan hududlardan biri janubi-sharqiy O‘rol tog‘
yonbag‘irlari va shimoliy Qozog‘iston cho‘llari bo‘lib, bu hududlarda o‘rganilgan
Andronovo madaniyatining Sintashta mozor qo‘rg‘onlaridan topilgan ashyoviy
dalillar jamoa a’zolarini badavlat chorvador aslzoda harbiylarga, kambag‘al avom
cho‘pon va xizmatkorlarga bo‘linishini taqozo etadi 2
. Keng ko‘lamda olib borilgan
arxeologik tadqiqotlar va ularning antropologik va lingivistik tahliliga ko‘ra, aynan
bronza davridan (m.a.XVIII-XI asrlar) boshlab O‘rta Osiyo hududlariga
Yevroosiyo dashtlarining turkiy tilli chorvador etnik guruhlarning kirib kelishi
bilan bog‘liq o‘zbek xalqining ilk etnogenetik jarayonlari boshlanadi.
Keyingi yillarda Rossiya olimlari bunga juda katta e’tibor bermoqdalar.
Chunki , bu topilmalar tufayli oriy qabilalarining dastlab tarkib topgan hududl ar i
masalasiga aniqlik lar kiritil di. Sintashta mozor – qo‘rg‘onlaridan topilgan harbiy
aslzodalar mozor lar i, unga bir necha ot va yengil harbiy aravalarni qo‘shib
2
Гениинг В.Ф, Зданович Г.Б., Гениинг Б.В., Синташта. Археологические памятники арийских племен
Урало-Казахстанских степей. Челябинск., 1992; Зданович Д.Г. Могильник большекараганский (Аркаим) и
мир древних индоевропейцев Урало-Казахстанских степей, Челябинск, 1995; Зданович Г.Б. Батанина И.М.
«Страна городов» - укрепленные поселения эпохи бронзы XVIII - XVI вв. до н.э. на Южном Урале.
Челябинск, 1995; Зданович Г.Б. Бронзовый век Урало-Казахстанских степей. Свердловский, 1988.](/data/documents/eb4d2b03-66f5-4d17-9764-f0d69bc34c0d/page_7.png)
![ko‘milishi chorvadorlar orasida mulkiy tabaqalanishni jadal kechayotganidan
hamda otdan transport vositasi sifatida foydalanishga o‘tilganidan dalolat beradi.
Arxeologlar Sintashta kompleksining yil sanasini miloddan avvalgi XVIII-XVI
asrlar bilan belgilamoqdalar. Miloddan avvalgi II ming yillikning ikkinchi yarmi
davomida, arxeologik topilma lar ta h liliga ko‘ra, chorvadorlar jamoasida mulkiy
tabaqalanish yanada chuqur ildiz oladi. Yilqichilik chorvachilik xo‘jaligining
muhim tarmo g‘ iga aylanadi. Natijada , ko‘chmanchi chorvachilik xo‘jaligi tarkib
topadi. Ko‘chmanchi chorvachilikning tashkil topishi chorvadorlar jamoalarida
mulkiy tabaqalanishning jadal kechayotganligidan guvohlik beradi. Bu jarayonlar
O‘rta Osiyo chorvador dasht qabilalari madaniyatida ham yaqqol ko‘zga
tashlanadi.
Ye rga, chorvaga va hunarmandchilik ishlab chiqarish vositalariga xususiy
egalik qilishlikning kelib chiqishi o‘zbek davlatchiligi boshqaruv tizimi yo‘lida
qo‘yilgan dastlabki qadamlar edi. Uning jamiyat ijtimoiy-iqtisodiy hayotiga kirib
kelishi esa mulkiy tabaqalanishni yuz berishiga olib keldi. Bronza davridan
boshlangan bu jarayon, ya’ni erkin dehqon jamoalarining tarkib topishi (kashovarz
mulk egaligining tarkib topishi) va sak-massaget qabilalari orasida yuz bergan
mulkiy tabaqalanish jarayonlari urug‘chilik jamoasining harbiy demokratiya
bosqichida, ya’ni ilk temir davrida (mil. avv,VII-IV asrlar), ayniqsa, antik davr
(m. a.IVasrning oxiri-milodiy IV asr) ning oxiriga qadar jadal kechadi.
Kashovarzlar xo‘jaligi asosida ilk temir davriga kelib, O‘rta Osiyo hududlarining
qadimgi dehqonchilik mintaqalarida Avestoning dax’yu darajasidagi Marg‘iyona,
Baqtriya, Parfiyona, Sug‘diyona, Qadimgi Xorazm kabi sivilizatsiya markazlari
shakllanadi. Ularning siyosiy va harbiy jihatdan uyushishi asosida kaviylar boshliq
“Qadimgi Baqtriya podsholigi” va “Katta Xorazm” davlat uyushmalari tashkil
topadi.
Bu jarayon antik davrga kelib Choch, Parg‘ana, Ustrushona hududlariga ham
yoyilib, Sirdaryoning o‘rta havzalari hududlarida yarim o‘troq, yarim ko‘chmanchi
Qang‘ davlatini tarkib topishiga olib keldi. Qadimgi Farg‘onada esa, ozod va erkin
dehqon jamoalarining, qadimgi Xitoy manbalarida tilga olinganidek, Davan](/data/documents/eb4d2b03-66f5-4d17-9764-f0d69bc34c0d/page_8.png)
![(Dayyuan) podsholigi vujudga keldi. M.a. II asr oxirlaridan Qadimgi Baqtriya
hududlarida tashkil topgan Da-yuechjilar (milodiy era boshlaridan Kushonlar
imperiyasiga aylangan) davlati ham shular jumlasiga kiradi.
Ammo, jamiyat hali uzil-kesil sinflarga ajralmagan, jamiyat ijtimoiy-
iqtisodiy asosini erkin jamoalar, mayda mulk egalari tashkil etardi. Antik davrining
oxirlariga kelganda mulk egalarining orasida mulkiy tabaqalanish faollashadi. Bu
tarixiy jarayon ayniqsa, so‘nggi antik davrda, ya’ni milodiy III-IV asrlar davomida
juda jadal kechadi. Milodiy eraning V-VI asrlarda dehqonchilik vohalarining
kashovarzlari orasidan omilkor, mirishkor, o‘z ishining ustalari ajralib chiqib, katta
mulk egalariga – dehqonzodalarga aylanadilar. Kashovarzlarning yer-mulkidan
ajralgan, dehqonzodalarga qaram bo‘lib qolgan qismi esa ijarachilar – kadivarlarga
aylanadi. Bu jarayon ilk o‘rta (V-VIII) asrlarda o‘z yakunini topib, jamiyat katta
mulk egalari va ularga qaram – ijarachi mulksizlarga ajraladi. Bunday mulkiy
tabaqalanish hunarmandlar orasida juda sekinlik bilan ketsada, ammo chorvador va
savdo ahli orasida jadal kechadi.
Sovet davri tarixshunosligida bu tub ijtimoiy-iqtisodiy va etnomadaniy
o‘zgarishlar quldorlik davri ishlab chiqarish munosabatlari bilan bog‘lanib, O‘rta
Osiyo, jumladan, O‘zbekiston tarixining mil. avv. III milodiy IV asr oxiriga qadar
davom etgan davri quldorlik formatsiyasi sifatida xarakterlanib kelindi. O‘rta
Osiyo xalqlarining davlatchiligi Gresiya va Rim davlatchiligidan andoza olinib,
sun’iy ravishda quldorlik jamiyati bilan bog‘lanib o‘rganildi. Qadimgi Xorazm
davlati, Yunon-Baqtriya, Qang‘ davlati, Davan davlati va nihoyat, Kushon
davlatlari quldorlik davrining davlatlari sifatida ta’riflandi. Ularning ijtimoiy,
iqtisodiy asoslari va xarakteri, boshqaruv tarkibining tub mohiyati ochilmadi.
Sharq davlatchiligining, jumladan, O‘rta Osiyo hududlariga xos davlatchilikning
tarixiy ildizlari “Osiyocha ishlab chiqarish usuli” bilan bog‘liq patriarxal
xarakterga ega ekanligi ahyon-ahyonda eslab o‘tilsada, ammo amalda fundamental
asarlarda, darsliklarda O‘rta Osiyoda quldorlik tuzumi bo‘lganligi qayd etildi.
Aslida, amalda O‘rta Osiyo, jumladan, O‘zbekiston hududlarida ijtimoiy –
iqtisodiy hayotning rivojlanishi boshqacha kechgan edi.](/data/documents/eb4d2b03-66f5-4d17-9764-f0d69bc34c0d/page_9.png)
![O‘rta Osiyo ilk o‘rta asrlar (V-VIII) davrining dehqonzodalar toifasini, ya’ni
katta mulk egalarini Ovro‘pa feodallari bilan qiyoslash mumkin. Feod-feodal katta
mulk egasidir. Demak, O‘rta Osiyo qadimgi dunyosining so‘nggida kashovarzlar
orasidan o‘sib chiqqan dehqonzodalar yangi jamiyatning mulkdorlar sinfi bo‘lgan.
Ular yangi jamiyatning kashovarzlar, kadivarlar, ozodkor va guvakorlari bilan
birgalikda yangi davrni boshlab berdi. Bu davr o‘z ichki mazmun va mohiyatiga
ko‘ra, bizning davriy tizimda “Ilk o‘rta asrlar davri” sifatida feodalizm
jamiyatining ilk bosqichini xarakterlaydi.
Shunday qilib, “Ibtidoiy urug‘chilik jamoasi va mulk egaligining shakllanish
davri” uch bosqichdan iborat. Birinchi bosqich – matriarxat urug‘ jamoasi
bosqichi. Bu bosqichda mulkka egalik qilish ijtimoiy xarakterda; ikkinchi bosqich
- patriarxal urug‘ jamoasi bosqichi. Bu bosqichda jamiyatning erkin dehqon
jamoalariga (kashovarzlar, ozodkor va guvakorlarga) tegishli xususiy mulk
shakllana boshlaydi. Uchinchi bosqich urug‘ jamoalarining harbiy demokratiya
bosqichi. Bu bosqichda qabila va jamoa sardorlarining jamiyatda ijtimoiy,
iqtisodiy va siyosiy mavqei, nufuzi ko‘tarilib, mulkka egalik qilishning xususiy
shakli, mulkiy tabaqalanish jadallashadi. Jamiyat mafkuraviy asosini dastlab tabiat
hodisalariga sig‘inish: totemistik, animistik, sehrgarlik (matriarxatda),
otashparastlik diniy qarashlar (patriarxatda), so‘ng (harbiy demokratiya
bosqichida) esa zardushtiylik va buddaviylik, moniylik, nasroniylik va shamanizm
tashkil etadi.
Tarqatma material
Kishilarning jamoa-jamoa bo‘lib yashash davri arxeologik va etnografik
ma’lumotlar tahliliga ko‘ra, qadimgi tosh davrining yuqori paleolit bosqichidan
boshlandi, ya’ni odamzod tarixida «ibtidoiy urug‘chilik jamoasi davri» boshlandi.
Ibtidoiy urug‘chilik jamoasining ilk bosqichi tarixda matriarxat, ya’ni urug‘
jamoalarini onalar boshqargan davr sifatida fanda tan olingan. Urug‘chilik jamoasi
davrida odamzod tub ma’nodagi, mukammal odam holatiga keladi. Shuning uchun
ham bu davr odamini «homo sapiens, sapiens» odami, ya’ni aqlli odam, deb
yuritiladi. Bu davr “Ibtidoiy to‘da davri”dan, ya’ni odamzodni shakllanish](/data/documents/eb4d2b03-66f5-4d17-9764-f0d69bc34c0d/page_10.png)
![davridan tubdan farq qiladi.
II. O‘zbekistonda «Ibtidoiy urug‘chilik jamoasi va mulk egaligining
shakllanish davri». Uning davriy chegarasi – urug‘ jamoalarining tarkib topishidan
(bundan 40 ming yil avval) to milodiy III-IV asrlargacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga
oladi. Bu davr jamiyatida asta-sekin yuz bergan o‘zgarishlar tufayli bir necha
bosqichlarni boshidan kechirgan. Bu bosqichlar mehnat qurollarining ashyoviy
asosi va ularning ishlash texnikasiga ko‘ra, yuqori paleolit, mezolit (o‘rta tosh
davri), neolit (yangi tosh davri), eneolit (mis-tosh davri), bronza va ilk temir
davrlari deb ataladi, tarixiy nuqtai nazardan esa, urug‘chilik jamoasining matriarxat
bosqichi, urug‘chilik jamoasining patriarxat bosqichi va urug‘chilik jamoasining
harbiy demokratiya bosqichlariga bo‘lib o‘rganiladi.
Bu davrning ilk bosqichida, ya’ni yuqori paleolit davrida (mil. avv. 40-12
ming yilliklar) kishilik tarixida qator ixtirolar yuz berdi: yuqorida
ta’kidlaganimizdek, odamzodning ilk jamoasi, jamiyatning dastlabki kurtagi -
matriarxat, ya’ni ona urug‘i, urug‘chilik jamoasi tarkib topdi; onalarga jamoani
sardori, urug‘ni davom ettiruvchi iloh sifatida qarash paydo bo‘ladi. Shuning
uchun bu davrda birinchi bor onalarning siymolarini chizish, haykallarini yasay
boshlash, ya’ni ibtidoiy san’at kashf etildi; odamzod buyuk muzliklar eriy boshlab,
shimolga chekinishi bilan g‘or va ungurlarda yashash holatidan chiqadi; birinchi
bor o‘ziga kulba qurishni o‘rganadilar va nihoyat, aynan shu davrga kelib,
insoniyatning uch irqi shakllanadi. Demak, «ibtidoiy urug‘chilik jamoasi» deb
atalgan kishilik jamiyati tarixi boshlanadi.
Matriarxatda mulk ijtimoiy xarakterda, urug‘ jamoasiniki edi. Chunki,
jamoaning iqtisodiy asosini o‘zlashtiruvchi xo‘jalik tashkil etgan. Qachonkim,
ibtidoiy ajdodlarimiz dehqonchilik va chorvachilik hamda hunarmandchilikni
kashf etishgach, jamoani iqtisodiy asosini ishlab chiqaruvchi xo‘jalik tashkil
etadigan bo‘ldi, xususiy mulkchilikning kelib chiqishiga keng imkoniyatlar
yaratildi. Endi onalarning jamoada tutgan mavqei sekin-asta pasayib, jamoaga
barqaror, mo‘may daromat keltiruvchi otalar bosh bo‘lib qoldi. «Ibtidoiy
urug‘chilik jamoasi» zaminida yuz bergan birinchi ijtimoiy mehnat taqsimoti](/data/documents/eb4d2b03-66f5-4d17-9764-f0d69bc34c0d/page_11.png)
![(dehqonchilik va chorvachilik xo‘jaliklarining ixtisoslashuvi) va undan keyin yuz
bergan ikkinchi ijtimoiy mehnat taqsimoti (hunarmandchilikning dehqonchilikdan
ajrab chiqishi), ota urug‘ining (patriarxatning) uzil-kesil qaror topishiga olib keldi.
Patriarxatda mulk matriarxatning qator ijtimoiy huquqiy normalarini saqlagan
h olda , xususiy lasha boshladi.
Xususiy mulkning kurtaklari dehqonchilik va chorvachilik xo‘jaliklarining
kashf etilishi, jamiyatning iqtisodiy asosi o‘zlashtiruvchi xo‘jalikdan ishlab
chiqaruvchi xo‘jalikka o‘tishi bilan bog‘liq edi. O‘rta Osiyoning janubi-g‘arbiy
mintaqalarida ibtidoiy dehqonchilik va chorvachilik neolit davridan (Joytun
madaniyati) boshlandi. Mintaqaning markaziy va shimoli-g‘arbiy hududlarida
neolit davrida hali o‘zlashtiruvchi xo‘jalik hamon davom etar edi (Kaltaminor
madaniyati).](/data/documents/eb4d2b03-66f5-4d17-9764-f0d69bc34c0d/page_12.png)
![Adabiyotlar:
1. Жўрақулов М. Ибтидоий давр археологияси. –Т.: 1981. 35-43-стр.
2. Мавлонов Ў. Марказий Осиёнинг қадимги йўлари –T., 2008 12-18-
betlar
3. Природа и древний человек. – М., Мысль, 1981. 38-48- стр.
4. Fransic Henry Skrine and Edward Denison Ross A history of Russian
Turkestan and the Central Asian Khanates from the earliest times Roudledge
Curzon, USA, 2005 28-40-pages
5. History of civilizations of Central Asia. The dawn of civilization: earliest
times to 700 B.C. Volume I . UNESCO 1992 20-27-pages](/data/documents/eb4d2b03-66f5-4d17-9764-f0d69bc34c0d/page_13.png)
Eneolit Bronza va ilk temir davrlarida O’rta Osiyo Reja: 1. Eneolit davrida O’rta Osiyo 2. Bronza davri dehqonchilik manzilgohlari 3. Ilk temir davrida O’rta Osiyo
Ilk va o‘rta paleolit davri insoniyatning ibtidoyi to‘da davri bo‘lib, so‘nggi paleolit davridan (40-12 ming yillik) urug‘chilik jamoasi davri boshlangan. Urug‘chilik jamoasida ayollar yetakchilikni egallaganliklari sababli, bu davrdan matriarxat (ona urug‘i) hukmronligi davri boshlanadi. So‘nggi paleolit davrida hozirgi zamon turidagi odam shakllangan. Bu davrda ilk diniy tasavvurlar- animizm,fetishizm, totemizm vujudga kelgan. Bu esa san’atning paydo bo‘lishiga asos bo‘lgan. So‘nggi paleolit davrida yevropoid, negroid, mongoloid – irqlari shakllangan. Pichoqlar paydo bo‘lgan. Suyakdan garpun, igna, bigiz ishlaganlar. Ibtidoiy odamlar o‘zlari uchun chayla, yarim yerto‘la va yerto‘lalarni qurib yashay boshlaganlar. So‘nggi paleolit davriga oid yodgorliklar kam topilganiga qaramasdan, ulardagi madaniy qatlamlarning yaxshi saqlanishi so‘nggi paleolit davri taraqqiyotining o‘ziga xos tomonlarini ochishga imkon berdi. Hozirgi kunda Markaziy Osiyoda 30 ortiq yodgorlik topib o‘rganilgan bo‘lsa, shulardan 10 tasi O‘zbekistondan topilgan. Ulardan Zarafshon vohasida topilgan Samarqand, Siyobcha, Xo‘jamazgil makonlari yaxshi o‘rganilgan. Markaziy Osiyo xududidan topilgan tosh qurollari G‘arbiy Osiyo xududlaridagilarga o‘xshash bo‘lganligi, ular o‘rtasida madaniy aloqalar borligini ko‘rsatadi. Janubiy O‘zbekistondagi Teshik tosh makonidan topilgan odamning ko‘mish marosimi buning yorqin misolidir. 1 Toshkent viloyatida ulkan mamont qoldiqlari topildi Mahalliy Paleontologlar O‘zbekiston hududida ilk bora janubiy mamont qoldiqlarini topishga muvaffaq bo‘ldi. Topilma Toshkent viloyati Ohangaron vohasidagi Ovjazsoy hududida kashf qilingan. 2013 bahor oyida sodir bo‘lgan kuchli sel oqimi natijasida janubiy mamont tishlari yer yuzasida ko‘rinib qolgan. Tanasining qolgan qismi soy o‘zani yaqinidagi jarlik tagida joylashgan. Hozircha jonivorning faqat tishlari kovlab olingan bo‘lib, tanasini chiqarib olish bo‘yicha keng ko‘lamli ishlar olib borilishi ko‘zda tutilgan. Qoldiqlardan paleontologlar ushbu jonivorning 1 History of civilizations of Central Asia. The dawn of civilization: earliest times to 700 B.C. Volume I . UNESCO 1992 , р. 21.
1 million 200 — 1 million 800 yoshdagi ancha yirik turdagi mamontligini aniqlashdi. Uning dandon tishlari 100 kilogramm og‘irlikda bo‘lib, uzunligi 4 metrni tashkil etadi. Mutaxassislar fikricha, janubiy mamont tabiatda ro‘y bergan iqlim o‘zgarishlari natijasida bundan o‘n ikki ming yillar avval qirilib ketgan. Uning qoldiqlarini topish va ilmiy jihatdan o‘rganish sayyoramizdagi jo‘g‘rofiy, geologik, ekologik holatlarni tadqiq qilishda muhim ahamiyat kasb etadi. Ovjazsoydan topilgan fil suyagi ham ana shunday noyob va muhim ashyo hisoblanadi. O‘zbekistonda Urug‘chilik jamoasi bundan 40 ming yil avval to milodiy 4 asrlargacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga oladi. Bu davr arxeologik jihatdan so‘nggi paleolit, mezolit (o‘rta tosh davri), neolit (yangi tosh davri), eneolit (mis-tosh davri), bronza va ilk temir davrlari deb ataladi, tarixiy nuqtai nazardan esa, matriarxat, patriarxat va harbiy demokratiya bosqichlariga bo‘lib o‘rganiladi. Mil. avv. 40-12 ming yilliklar davomida, ya’ni so‘nggi paleolit davri, matriarxat tuzumining ilk bosqichida, kishilik tarixida qator ixtirolar yuz berdi. Bu kromon’on odamlarning jamiyat hayotiga kirib kelishi bilan bog‘liq. Sun’iy olov ixtiro qilinadi, onalar jamoani sardoriga, urug‘ni davom ettiruvchi iloh sifatida qarash paydo bo‘ladi. Bu davrda birinchi bor onalarning siymolarini chizish, haykallarini yasay boshlash, ya’ni ibtidoiy san’at kashf etildi; birinchi bor o‘ziga kulba qurishni o‘rganadilar, insoniyatning uch irqi shakllanadi. Demak, «ibtidoiy urug‘chilik jamoasi» deb atalgan kishilik jamiyati tarixi boshlanadi. Matriarxatda mulk ijtimoiy xarakterda, urug‘ jamoasiniki edi. Chunki, jamoaning iqtisodiy asosini o‘zlashtiruvchi xo‘jalik tashkil etgan Qachonkim, ibtidoiy ajdodlarimiz dehqonchilik va chorvachilik hamda hunarmandchilikni kashf etishgach, jamoani iqtisodiy asosini ishlab chiqaruvchi xo‘jalik tashkil etadigan bo‘ldi, xususiy mulkchilikning kelib chiqishiga keng imkoniyatlar yaratildi. Endi onalarning jamoada tutgan mavqei sekin-asta pasayib, jamoaga barqaror, mo‘may daromat keltiruvchi otalar bosh bo‘lib qoldi. «Ibtidoiy urug‘chilik jamoasi» zaminida yuz bergan birinchi ijtimoiy mehnat taqsimoti (dehqonchilik va chorvachilik xo‘jaliklarining ixtisoslashuvi) va undan keyin yuz
bergan ikkinchi ijtimoiy mehnat taqsimoti (hunarmandchilikning dehqonchilikdan ajrab chiqishi), ota urug‘ining (patriarxatning) uzil-kesil qaror topishiga olib keldi. Patriarxatda mulk matriarxatning qator ijtimoiy huquqiy normalarini saqlagan h olda , xususiy lasha boshladi. Xususiy mulkning kurtaklari dehqonchilik va chorvachilik xo‘jaliklarining kashf etilishi, jamiyatning iqtisodiy asosi o‘zlashtiruvchi xo‘jalikdan ishlab chiqaruvchi xo‘jalikka o‘tishi bilan bog‘liq edi. O‘rta Osiyoning janubi-g‘arbiy mintaqalarida ibtidoiy dehqonchilik va chorvachilik neolit davridan (Joytun madaniyati) boshlandi. Mintaqaning markaziy va shimoli-g‘arbiy hududlarida neolit davrida hali o‘zlashtiruvchi xo‘jalik hamon davom etar edi (Kaltaminor madaniyati). E neolit davrida ibtidoiy jamoalar ijtimoiy va iqtisodiy hayotida yuz bergan tub o‘zgarishlar tufayli mulkchilikning avvalgi ijtimoiy xarakteri o‘zgarib, birinchi navbatda, yerga va chorvaga bo‘lgan xususiy mulkchilik kelib chiqadi. Yerga xususiy egalik qilishning kelib chiqishi dastlab, bronza davrida, qadimgi dehqonchilik mintaqalarida, chorvaga xususiy mulk egaligining kelib chiqishi esa, dastlab dasht mintaqalarida yuz berdi. 2-masala Urug’chilik jamoasi o’z taraqqiyotida asosan ikki bosqichni bosib o’tdi. Birinchi bosqichda urug’ ijtimoiy ishlab chiqarishga asoslangan. Bu davrda mulk tub ma’noda jamoaniki edi. Jamoa mulkini esa onalar boshqarar edi, ya’ni jamoa matriarxal urug’chilik asosida qurilgan. Bir urug’ jamoa a’zolari o’rtasida oila qurish man etilgan, chunki ona urug’i jamoasi a’zolari ona tarafidan bo’lgan qon- qarindoshlardan tashkil topgan. O’sha zamon urug’ jamoalarining urf-odatlariga ko’ra bir urug’ jamoasining erkaklari boshqa urug’ jamoasining ayollari bilan o’zaro kelishuv asosida "oila" quradilar. Tug’ilgan bola ona urug’iga tegishli tog’a va xolalarni taniydi. Tog’aning mavqei bola oldida yuqori bo’lib, u urug’da bola uchun juda e’tiborli shaxs bo’lgan. CHunki, tog’a ona urug’i jamoasi uchun moddiy boylik yaratadi. Ota esa o’z ona urug’i manfaati uchun xizmat qiladi. Biroq ona urug’i jamoasi tizimidagi bunday tartiblar abadiy emas edi.
Dehqonchilik va chorvachilik kashf etilgach, bir vaqtning o’zida xo’jalikka boshqarish onalar uchun qiyin bo’lib qoldi. Otalar esa ona jamoasiga mehmonday kelib, ish bitgach, o’z urug’iga qaytib ketgan. Bunga onalar ortiq chidab tura olmaganlar. Farzandlarni boqish, xo’jalik bilan shug’ullanishda uchraydigan turmush qiyinchiliklari ayollarni o’z yerlari oldiga talab qo’yishlariga majbur etgan. SHunday qilib, ona urug’i jamoasida asta-sekin iste’molchi guruh paydo bo’ladi. Bu guruh asosini ona-ayol va uning farzandlari tashkil etardi. Ayollar endi boshqa urug’dan qatnovchi eridan yordam talab qila boshlaydi. SHunday qilib, ikki urug’ a’zolaridan er-xotin-juft oila paydo bo’ladi. Bu hodisa jamiyat tarixida sodir bo’lgan muhim voqea edi. Dastlab, bu oila urug’ jamoasidan tashqarida tashkil topdi. Juft oilaning tashkil topishi bilan ibtidoiy urug’chilik jamoasi zaminiga zid ketdi. Endi urug’dan tashqrida tashkil topgan oilaning manfaati, uning iqtisodiy munosabatlari urug’ jamoasi manfaatiga mos kelmay qoldi. SHu tariqa urug’dan tashqarida mustaqil oila jamoalari paydo bo’ldi. Ularni birlashtirgan asosiy omil - ishlab chiqarish edi. Olimlar ularga "oilalar jamoasi yoki ishlab chiqarish jamoalari" deb nom berganlar. Ular aslida tub ma’nodagi urug’ jamoalaridan farq qiluvchi, turli urug’ a’zolaridan tashkil topgan juft oilalarning ishlab chiqarish jamoalari edi. SHunday qilib, urug’ jamoasi o’zining dastlabki mazmunini, tub ma’nodagi ijtimoiy ishlab chiqarish va jamoa mulkchiligiga asoslangan qiyofasini yo’qotdi. Miloddan avvalgi III ming yillikning oxirlari va II ming yillikning boshlariga kelganda, qadimgi dehqonchilik madaniyati metropoliyalarida ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishlar tufayli demografik portlash yuz beradi, ya’ni suv resurslari va ekinbop yer maydonlarining tanqislanib borishi tufayli metropoliya aholisining bir qismi unumdor, ekinbop yerlar qidirib, yirikroq daryolar quyi havzalariga borib o‘rnashadilar. Ana shunday yangi dehqonchilik markazlari Murg‘ob vodiysida va Qadimgi Baqtriyada bronza davrida shakllanadi. Chunki, O‘rta Osiyoning janubiy o‘lkalari (Marg‘iyona, Baqtriya) birinchidan, O‘rta Sharq mintaqalariga yaqin va chegaradosh edi; ikkinchidan, ulardagi tabiiy – geografik iqlim sharoiti bu