IBTIDOIY JAMOA VA SIVILIZATSIYA
![IBTIDOIY JAMOA VA SIVILIZATSIYA
REJA
1. Ibtidoiy jamoa tuzumining buzilishi shart-sharoitlari.
2. Talonchilik urushlari va harbiy demokratiya.
3. Dastlabki tabaqalar va davlatning vujudga kelishi
1](/data/documents/a4fdcefb-1b1e-4b37-992b-422736d95eb0/page_1.png)
![Ishlab chiqarish kuchlarning rivojlana borishi mehnatning birinchi va
uchinchi taqsimoti va boshqa qator sabablar jamiyat ichida katta
o‘zgarishalar sodir bo‘lishiga olib keldi. Bu hol oqibat natijada ibtidoiy
tuzumning inqirozga yuz tutishiga sabab bo‘ldi. Bu jarayon partiarxal
jamiyatning asosiy negizini tashkil etgan katta oilalarga ta’sir etib, ular
kichik-kichik mustaqil oila bo‘lib ajralib chiqa boshladilar. Mustaqil xo‘jalik
yuritaboshladilar. Katta patriarxal oilalarning mayda oilalarga bo‘linib
ketishi, xo‘jalik jixatidan mustaqillika va erkinlikka intilishlari xususiy
mulkning vujudga kelishi uchun zamin xozirladi va o-ibat natijada uni
vujudga keltirdi.
Xususiy mulkning vujudga kelishi masalasi ibtidoiy jamiyat umuman
bashariyat tarixi bilan shug‘ullanuvchi barcha olimlar oldida turgan eng
muxim masalalardan biridir. Xususiy mulkning kelib chiqishi masalasida
Yevropa olimlari qator «nazariya» larni ilgari suradilar. Ularning fikricha
xususiy mulk azaliy va tabiy emish.
Eng avval qaysi narsalar, nimalar xususiy mulkka aylangandegan
masala olimlarni qizqtirgan. Bu masalada hali olimlarning fikr-muloxazalari
bir hil emas. Ba’zilar chorvani eng dastlabki xususiy mulk desalar, boshqalar
yerni va bo‘lak narsalarni eng dastlabki xususiy mulk bo‘lgan deydilar.
Shuni aytish kerakki, qayrda xo‘jalikning qaysi tarmog‘i-rivojlangan
bo‘lsa, mazkur xo‘jalik yetishtirgan maxsulot shu joyda xususiy mulkning
ramzi bo‘ladi.
Chorvachilik rivojlangan rayonlarda chorva molarrining dastlab
xususiy mulkka aylanganligi shak-shubxasizdir. Xo‘jalikning asosini
dexqonchilik, bog‘dorchilik tashkil etar ekan, demak u joylarda yer xususiy
mulkning manbai bo‘lib qolgan. Demak ibtidoiy jamoa tuzumi davridagi
yirik patriarxal oilalar yemirilib uning o‘rniga kichik oilalar maydonga keldi.
Ishlab chiqarishning rivojlanishi natijasida kichik oilalar jamiyatining asosiy
xo‘jalik va ijtimoiy tashkilotiga aylandi. Mol-mulk chorva, yer va boshqa
2](/data/documents/a4fdcefb-1b1e-4b37-992b-422736d95eb0/page_2.png)
![narsalar kichik oilalar ixtiyoridagi xususiy mulkka aylandi. Oila boshlig‘i esa
oila ixtiyoridagi, yer, suv, chorva, o‘z xotini bolalari ustidan ayni vaqtda
ularning mexnati usttidan cheksiz xuquga ega ega bo‘lgan xukumron
shaxsga aylandi. Shunday qilib xususiy mulkchilik kelib chiqdi.
Kichik oilada ishlabchiqarishning ham dehqonchilik, chorvachilik
ayrboshlash va boshqa soxalarning yuksala borishi natijasida ishchi kuchiga
bo‘lgan talab kuchayabordi. Kichik oila katta xo‘jalik yuritaboshlash
natijasida oilada kishilarning ish kuchi kifoya qilmay qoldi. Endilikda
xo‘jalik ishlarini olib borish uchun tashqaridan qo‘shimcha yangi ishchi
kuchi kerak bo‘lib qoldi. Bunday ishchi kuchni o‘zga qabilalar bilan olib
borilgan urushlar vaqti asr olingan kishilar tashkil etib, ular qullarga
aylantirilgan, ular mexnatidan turli xo‘jalikning turli soxalarida
foydalanilgan. Shuni ham aytib o‘tish kerakki, harbiy asrlar qo‘shimcha
ishchi kuchi kulning yagona manbai emas. Ibtidoiy jamoa tuzumining
yemirilayotgan so‘nggi bosqichiga kelib, iste’mol buyumlarini taqsimoti
o‘zgarib, ba’zi kishilar nochor ahvolga tushib qoladi. Natijada qarz olish
paydo bo‘lib, qarzni o‘z vaqtida yoki umuman to‘lay olmaslik qaramlik va
asoratga olib keladi. Shunday qilib qul va qulchilik vujudga keldi. Qulchilik
ba’zi joylarda matriarxatning so‘ngi bosqichlaridayoq vujudga keldi, ibtidoiy
jamoa tuzumining oxirlariga uning tanazzulga yuz tutgan davrida biroz rivoj
topdi. Lekin bu davrdagi qulchilikni klassik qulchilikka taqqoslab bo‘lmas
edi. chunki u hali xo‘jalik sistemasiga ishlabchiqarishning alohida vositasiga
aylanmagan edi. Ular o‘z mulklariga ega bo‘lishish bilan birga, ba’zi shaxsiy
xuquqlarga ham ega edilar. Ibtidoiy jamoa tuzumi yemirilayotgan bir
sharoitda hamma oilalar boylik jihatidan bir hil emas edilar. Ba’zi oilalar
sermulk, badavlat, ba’zilari o‘rta xol, ayrimlari esa kambag‘alroq edilar.
Ko‘rinib turibdiki, bu davrga kelib oilalar urug‘lar va qabilalar jamoasi
ichida ham mulkiy-tengsizlik vujadga keldi. Mulkiy tengsizlikda esa
jamiyatni boy va kambag‘al tabaqalarga bo‘lib yuborib, ular orasida qator
3](/data/documents/a4fdcefb-1b1e-4b37-992b-422736d95eb0/page_3.png)
![ziddiyatlarni vujudga keltirdi. Bu ziddiyatlar esa ular orasidagi
to‘qnashuvlarga sabab bo‘ldi. Mulkiy tengsizlikning vujudga kelishi xususiy
mulkning vujudga kelishi bilan chambarchas bog‘liq. Mulkiy tengsizlikning
vujudga kelishi bilan jamiyatning bir necha qaramma qarshi toifalarga
bo‘linishi ibtidoiy jamoa tuzumining negizida dastlabki quldorlik davlatlarini
vujudga kelishi uchun asos yaratdi. Ibtidoiy jamoa tuzumi so‘nggi davrda
urug‘ jamoalari tarqalib qo‘shni jamoalar vujudga kelaboshlaydi. Urug‘
jamoalarining ko‘chishi boshlanadi. Yoki ular borib o‘rnashgan yerga o‘zga
joylardan o‘zga uruqqa mansub odamlar guruxi kelib o‘rnasha boshlaydi. Bu
ko‘chishlarning urug‘larning dastlabki teritorial birligini tuzib yuborib, turli
urug‘lardan tashkil topgan aralash qishloqlarni vujudga keltiradi. Bu qo‘shni
jamoalar edi.
Shu tariqa qon-qarindosh urug‘chiligiga buzilib qo‘shni jamoalar
paydo bo‘ladi. dehqonchilik bilan shug‘ullanuvchi halqlarda bu jamoasi,
chorvadarlarda esa ko‘chmanchilar jamoasi nomini oladi.
Qishloq jamoasi ibtidoiy jamoa tuzumining so‘nggi bosqichi
hisoblanadi. Qishloq jamoasi dualizm-ikki tomonlama xarakterga ega edi.
Bu ikkiyoqlik qishloq jamoasida ayni bir vaqtning o‘zida ham xususiy ham
ijtimoiy mulkning mavjud ekanligi bilan xarakterlanadi. Yerni yakka-yakka
ishlash undan hosilni xususiy o‘zlashtirish xayvonlar qishloq xo‘jalik
buyumlari qullar, «uy va uning qo‘shimcha qismi-xovli» xususiy mulk,
hsoblanib ekiladigan yer, o‘tzorlar, o‘tloq, yaylovlar, o‘rmonlar, tog‘-toshlar
va suvlar umumiy mulk hammga tegishli bo‘lgan.
Lekin qishloq jamosi ham barqaror bo‘lmay, ham keyinchalik
o‘zgarishga uchragan.
Qo‘shni qishloq jamoasidan dualizm uning umumiy mulkdan xususiy
mulkka o‘tish formasi bilan izoxlandi. Lekin qadimgi sharqning sug‘orma
dehqonchiligi rivojlanganmamlakatlarida qishloq jamoalari nisbatan
barqaror bo‘lib, uzoq yashaganlar. Chunki sug‘orma dehqonchilikka
4](/data/documents/a4fdcefb-1b1e-4b37-992b-422736d95eb0/page_4.png)
![asoslangan mamlakatlarda kanallar, qazish sug‘orish inshoatlarini qurish va
ularni tartibga solib turish hamisha, hamma vaqt birgalikda mehnat qilishni
taqazo etar edi. Shuning uchun ham bunday mamlakatlar uchun qo‘shni
qishloq jamoasining ahamiyati katta edi.
Talonchilik urushlari va harbiy demokratiya.
Xususiy mulk va mulkiy tengsizlikning vujudga kelib kuchayaborishi
qator o‘zgarishlar bo‘lishiga olib keldi. Bu xol urug‘ jamoa va qabilalar
orasidagi munosabatlarni ular orasida qator-qator klishmovchiliklarni
vujudga keltirdi. Bu kelishmovchiliklar esa qabilalar-aro urushlarni
kuchayishiga sabab bo‘ldi. Ilgari chegarani himoya qilish, o‘ldirilgan
qabilalar, urug‘ a’zolarning xunini olish uchun urushlar olib borilgan bo‘lsa,
endilikda urush talonchilik boylik orttirish va qo‘lga kiritishning asosiy
manbaiga aylandi. Urushda g‘olib chiqqan qabilalar, qo‘lga tushurgan
xazina, qurol, chorva va boshqa qimmat baho buyumlarni o‘lja qilib olar,
erkin aholini esa qul qilib xaydab ketar edilar. axoli sonning orta borishi
bilan esa yengilgan qabilalarning ekin yerlarini, ajoyb o‘tloqlarini, xayvonot
olamiga boy bo‘lgan ov qilish maydonlarini ham tortib olar edilar.
T alonchilik, bosqinchi qabilalarga mashaqqatli meshnatdan ko‘ra
osonroq va xatto sharafliroq bo‘lib ko‘rinadi. Demak o‘sha davrdagi harbiy
yurishlar, harbiy tehnika va harbiy tashkilotlarni qayta qayta ko‘rishni talab
etar edi.
Jangovar va mudofaa ahamiyatga ega bo‘lgan nayza, oybolta,
cho‘qmor, qilich, dubulg‘a, qalqon, xanjar kabi qurollar o‘sha vaqtlarda
paydo bo‘ldi va takomillashaborgan. Dushman xujumidan saqlanish uchun
qishloqlarni atrofi qalin devor, ko‘tarma va xandaq kabi mudofaa inshoatlari
bilan ihota qilina boshladi.
Shunga muvofiq urush xaraktlari, uning taktika va strategiyasi
o‘zgarib murakkablashaboshladi. Axolining borgan sari zich bo‘lib yashashi
talonchilik urushlari, o‘z-o‘zini mudofaa qilish qator ichki va tashqi sabablar
5](/data/documents/a4fdcefb-1b1e-4b37-992b-422736d95eb0/page_5.png)
![hamma yerda qarindosh qabilalar ittifoqini tuzish zaruriyatini taqazo etdi.
Qabilalar ittifoqi, ular orasidagi iqtisodiy siyosiy va madaniy munosabatlar
esa turli qabilalarning bir-biriga qo‘shilib, aralashib ketishi natijasida
jamiyatda yangi ijtimoiy shakl-xalqlar vujudga keldi. Dastlab harbiy
yurishlari vaqtida qabila boshlig‘ining o‘zi barcha ishlarga raxbarlik qilgan.
Lekin urush xarakatlarining kuchayishi va urush texnikasining
takomillashuvi natijasida alohida harbiy boshliqlar ajralib chiqaboshlaydi.
Bu harbiy boshliq yoki lashkar boshi atrofida esa kuchli, botir epchil va
sadoqatli jangchilardan tashkil topgan askarlari bo‘lgan.
Qabilani tashqi dushmanlardan muvaffaqiyatli ravishda mudofaa
qilish va talonchilik urushlari va xarbiy sohada olib borilgan boshqa ishlar
lashkarboshilarning obro‘-e’tiborini oshirib yuboradi. Qo‘shni qabilalar
ustiga bosib borish, talonchilik urushlari natijasida hisobsiz o‘ljalar va asirlar
qo‘lga kiritilgan. Shubhasiz bu o‘lja va asirlar g‘oliblar orasida taqsimlanib,
boylik va asirlarning katta qismi harbiy boshliqqa tekkan. Shunday qilib
g‘olib kelgan lashkarboshilar va askarlar o‘zga qabila va xalqlarni talash
yo‘li bilan boyib ketaboshlaganlar.
Endilikda ilgarigi xalq lashkaboshi qabila uchun zarur bo‘lgan
mansabdor kishiga aylana boshlaydi. Xalq majlisi bo‘lmagan joyda xalq
majlislari paydo bo‘lib, xalq majlisi, lashkarboshi, oq soqollar kengashi
harbiy demokratiya deb atalmish tashkilotni tashkil etadilar.
Xalq yig‘inida 16 yoshdan 60 yoshgacha bo‘lgan erkaklar-ya’ni
xarbiy yoshdagi kishilar qatnashar edi. unda yo‘lboshchini, demokratik
muassasi hisoblangan xalq yig‘ilishi va oq soqollar keggashi saylab qo‘yar
edi. Xarbiy demokratiyaning demokratik deyilishining sababi ham
shundadir.
Xalq yig‘ilishi harbiylar yig‘ilishi ham edi. Unda xalq
lashkarboshisining ta’siri kuchli bo‘lib, endilikda urushning o‘zi va urush
olib borish uchun uyushish xalq turmushining muntazam funksiyalariga
6](/data/documents/a4fdcefb-1b1e-4b37-992b-422736d95eb0/page_6.png)
![aylandiki, shuning uchun ham u harbiydir. Xarbiy demokratik tushunchasini
tarix faniga olib kirgan kishi L. G. Morgan bo‘lib, u rug‘chili tuzumining
so‘nggi bosqichi davridagi jamiyatni boshqarish tashkilotini «xarbiy
demokratiya», deb atagan.
Normanlar, qadimgi germanlar, keltlar, skiflar, jamiyatini qadimgi
Rimning podsholik davri va Gomer davridagi grek jamiyati xarbiy
demokratiyaning yorqin namunasi xisoblanadi.
Shunday qilib, xarbiy demokratiyaning vujudga kelishi talonchilik
urushlari, qabilalararo-munosabatlar, savdo sotiq, ayriboshlashning
kuchayishi xususiy mulkchilik, mulkiy tengsizlik, ijtimoiy tabaqalar va
davlatning kelishi uchun zaruriy shart-sharoitlarni yaratdi.
Ibtidoiy jamoa tuzumi o‘rnida tabaqasiz jamiyat o‘rniga tabaqali
jamiyat va yuqori ijtimoiy toifalarning manfaatlarini himoya qiluvchi davlat
vujudga keldi.
Dastlabki tabaqalar va davlatning vujudga kelishi
Ijtimoiy tabaqalar va davlatning vujudga kelishi masalasi tarix fani
oldida turgan eng muxim masalalardan biri xisoblanadi.
Mehnatning birinchi , ikkinchi va uchinchi yirik ijtimoiy bo‘linishi
talonchilik urushlari, urug‘ qabila va qabilalar orasidagi tashqi va ichki
munosabatlar ijtimoiy tabkaqalar va ilk davlatlarning vujudga kelishi uchun
shart-sharoit yaratdi. Natijada uzoq davom etgan ibtidoiy jamoa tuzumi
o‘rnida dastlabki quldorlik davlatlari vujudga keldi.
Lekin ibtidoiy jamoa tuzumining buzilishi va dastlabki davlatlarning
vujudga kelishier sharining odam yashaydigan joylarida ayni bir vaqtda
emas balki turli sharoitdpa shu bilan birga turli davrlarda vujudga keldi.
Jamiyat yerdor, mulkdor, yirik chorvador, katta boylikka ega bo‘lgan
guruxlar va qullar, kambag‘al ozod kishilarga bo‘linib ketar ekan, ular
orasida kelishtirib bo‘lmaydigan ziddiyatlar ham vujudga keldi.
7](/data/documents/a4fdcefb-1b1e-4b37-992b-422736d95eb0/page_7.png)
![Endi ibtidoiy davrdagi xalqchil boshqaruv tashktlotlari-urug‘ qabila va
xalq kengashlari o‘z ahamiyatini yo‘qotdi. Tabaqaviy jamiyatni boshqarish
tashkilotlari vujudga keldi. Ibtidoiy davrdagi urug‘ qabila oq soqollari
ayniqsa harbiy boshliqlar va ularning homiylari o‘z davrining nufuzli
aslzoda zadogonlari-zukumron doiralariga aylanaboshladilar.
Endilikda qabilaning nufuzli kishilari xarbiy o‘ljalarning asosiy
qismini o‘zlariniki qilib olish bilan bir qatorda o‘z qabiladoshlaridan ham
sovg‘a o‘lpon va qurbonliklar tarzida ko‘p boylik to‘play boshladilar.
Urug‘-qabila zadogonlari asta-sekin xalq ommasidan uzoqlashib,
ularni ezuvchi guruxlarga aylanadilar.
Nufuzli, badavlat kishilar atrofida jangchi, ruhoniy va boshqalardan
iborat sodiq kishilar guruxi to‘planadi. Bu dastlabki tizimning apparatining
ko‘rinishi edi.
Davlat va ijtimoiy tabaqalarning kelib chiqishi masalasida turli xil
qarashlar mavjud bo‘lib, ba’zi olimlar va din xomiylari uni azaldan mavjud
deb talqin qiladilar.
Olimlarning ba’zi namoyondalari bu masalada zo‘rlik nazariyasi bilan
maydonga chiqdilar.
Zo‘rlik nazariyasining tarafdorlari ijtimoiy tabaqalar va davlat faqat
istilolar natijasida vujudga kelgan, deb sharxlaydilar. Ularning fikricha
istilochi-talonchilar nufuzli xukmron tabaqani tashkil etib, istelo natijasida
asir olinib quoga aylantirilgan kishilarni o‘z qo‘l ostilarida saqlab turish
uchun davlat barpo etgan emishlar. Bu nazariyaga ko‘ra xukm chiqarilsa
davlat u yoki bu xalq turmushiga, qabilalar ittifoqiga tashqaridan kirib
kelgan bo‘ladi.
Istilolar va zo‘rlik ijtimoiy tabaqa va davlatning vujudga kelishi uchun
hech qachon asosiy omil bo‘lmagan emas. Shuning uchun ham zo‘rlik
nazariyasi ham amaliy ham mantiqiy jihatdan noto‘g‘ridir.
8](/data/documents/a4fdcefb-1b1e-4b37-992b-422736d95eb0/page_8.png)
![Demak tabaqalar va davlat ibtidoiy jamoa tuzumining buzilishi
natijasida uning xarobalarida vujudga keldi. Dastlabki davlatlar quldorlik
davlatlari bo‘lib dastlab kichik, kuchsiz edi, bora-bora ular kengayib qudratli
quldorlik davlatlariga aylandi.
Davlat paydo bo‘lishi bilan bir vaqtda xukumron toifalarning
manfaatlarini ximoya qiluvchi qoida-qonunlar vujudga kelib, shunga
muvofiq idora tashkilotlari ham joriy qilindi.
Ishlabchiqarish kuchlari, geografik muxit, ichki, tashqi va boshqa
qator sabablarga muvofiq davlat yer yuzining hamma joylarida bir vaqtda
emas, balki turli davrlarda vujudga kelgan.
Dastlabki tabaqaviy jamiyat-ya’ni ilk davlatlar Mesopotomiya va
Misrda miloddan avv. IV mingyillikning ikkinchi yarmi boshlarida vujudga
kelgan.
III ming yillikning oxirlariga kelib Xindistonda ham eng dastlabki
davlatlar vujudga kelganini kuzatish mumkin. Miloddan avvalgi II
mingyillikda esa Kichik Osiyo, Janubiy Arabiston, Urartu va Egey dengizi
xavzasidagi o‘lkalarda qator ktta kichik davlatlar tashkil topadi. Xuddi shu
davrda Xitoyning Xuanxe daryosi va unga tutash bo‘lgan o‘lkalarda
dastlabki davlatlarning vujudga kelgan. Eron, O‘rta Osiyo, Kavkaz
Yevrosiyo, Janubiy Sibir yerlarida ilk tabaqaviy jamiyatning vujudga kelishi.
Miladdan avvalgi II ming yilning oxiri va I ming yillikning birinchi yarmiga
to‘g‘ri keladi. Yevropaning ba’zi joylarida tabaqaviy jamiyatning vujudga
kelishi mil. avv. I ming yillikning ikkinchi yarmiga to‘g‘ri kelsa, ba’zi
joylarida esa miloddning boshlariga to‘g‘ri keladi.
Yangi Dunyo-ya’ni Amerikaning ko‘pgina qabilalari ham bu jarayoni
o‘z boshlaridan kechirganlar.
Lekin Amerikada tabaqaviy jamiyatning vujudga kelishi Osiyo,
shimoli-sharqiy Afrika,Janubiy Yevropa o‘lkalaridan birmuncha keyinroq
sodir bo‘ldi.
9](/data/documents/a4fdcefb-1b1e-4b37-992b-422736d95eb0/page_9.png)
![Shuni ham unitmaslik kerakki, Amerika, Afrika, Okeaniya va boshqa
joylarda ijtimoiy tabaqa nima ekanligini, davlat nima ekanligini bilmaydigan
qabilalar ham xozirgacha uchraydi.
Shunday qilib beshta tarixiy davrning eng dastlabkisi-ibtidoiy jamoa
tuzumi kishilik jamiyati tarixining juda katta davrni tashkil etib, u ba’zi
joylarda mil. avv. ekan, joylarda esa mil.avvalgi II - I ming yilliklargacha
davom etdi. Ammo yer yuzining ba’zi joylarida bu jarayon XV - XVI
asrlargacha davom etib keldi.
10](/data/documents/a4fdcefb-1b1e-4b37-992b-422736d95eb0/page_10.png)
![Asosiy adabiyotlar
1. Kottak C .Ph. Anthropology: the exploration of human diversity.
12th ed. – New York : McGraw-Hill Inc. , 2008.R.3-23.
2. Barnard A. History and Theory in Anthropology. Cambridge
U niversity Press. 2004. R.1-15.
3. Elizabeth Campbell and Luke Eric Lassiter. Doing Ethnography
Today: Theories, Methods, Exercises. British Library. 2015 .
Qo‘shimcha adabiyotlar
1. Ashirov A. Antropologiya. –T.., 2014.
2. Antropologiya. (Pod red. Miskovoy Ye.V, Mexedova N.A, Pimenova
V.V ) -M.., Izd-vo «Kultura» 2005.
E lektron manbalar
1. www. mirknig.com
2. www.turklib.com
3. www.etnology. com
11](/data/documents/a4fdcefb-1b1e-4b37-992b-422736d95eb0/page_11.png)
IBTIDOIY JAMOA VA SIVILIZATSIYA REJA 1. Ibtidoiy jamoa tuzumining buzilishi shart-sharoitlari. 2. Talonchilik urushlari va harbiy demokratiya. 3. Dastlabki tabaqalar va davlatning vujudga kelishi 1
Ishlab chiqarish kuchlarning rivojlana borishi mehnatning birinchi va uchinchi taqsimoti va boshqa qator sabablar jamiyat ichida katta o‘zgarishalar sodir bo‘lishiga olib keldi. Bu hol oqibat natijada ibtidoiy tuzumning inqirozga yuz tutishiga sabab bo‘ldi. Bu jarayon partiarxal jamiyatning asosiy negizini tashkil etgan katta oilalarga ta’sir etib, ular kichik-kichik mustaqil oila bo‘lib ajralib chiqa boshladilar. Mustaqil xo‘jalik yuritaboshladilar. Katta patriarxal oilalarning mayda oilalarga bo‘linib ketishi, xo‘jalik jixatidan mustaqillika va erkinlikka intilishlari xususiy mulkning vujudga kelishi uchun zamin xozirladi va o-ibat natijada uni vujudga keltirdi. Xususiy mulkning vujudga kelishi masalasi ibtidoiy jamiyat umuman bashariyat tarixi bilan shug‘ullanuvchi barcha olimlar oldida turgan eng muxim masalalardan biridir. Xususiy mulkning kelib chiqishi masalasida Yevropa olimlari qator «nazariya» larni ilgari suradilar. Ularning fikricha xususiy mulk azaliy va tabiy emish. Eng avval qaysi narsalar, nimalar xususiy mulkka aylangandegan masala olimlarni qizqtirgan. Bu masalada hali olimlarning fikr-muloxazalari bir hil emas. Ba’zilar chorvani eng dastlabki xususiy mulk desalar, boshqalar yerni va bo‘lak narsalarni eng dastlabki xususiy mulk bo‘lgan deydilar. Shuni aytish kerakki, qayrda xo‘jalikning qaysi tarmog‘i-rivojlangan bo‘lsa, mazkur xo‘jalik yetishtirgan maxsulot shu joyda xususiy mulkning ramzi bo‘ladi. Chorvachilik rivojlangan rayonlarda chorva molarrining dastlab xususiy mulkka aylanganligi shak-shubxasizdir. Xo‘jalikning asosini dexqonchilik, bog‘dorchilik tashkil etar ekan, demak u joylarda yer xususiy mulkning manbai bo‘lib qolgan. Demak ibtidoiy jamoa tuzumi davridagi yirik patriarxal oilalar yemirilib uning o‘rniga kichik oilalar maydonga keldi. Ishlab chiqarishning rivojlanishi natijasida kichik oilalar jamiyatining asosiy xo‘jalik va ijtimoiy tashkilotiga aylandi. Mol-mulk chorva, yer va boshqa 2
narsalar kichik oilalar ixtiyoridagi xususiy mulkka aylandi. Oila boshlig‘i esa oila ixtiyoridagi, yer, suv, chorva, o‘z xotini bolalari ustidan ayni vaqtda ularning mexnati usttidan cheksiz xuquga ega ega bo‘lgan xukumron shaxsga aylandi. Shunday qilib xususiy mulkchilik kelib chiqdi. Kichik oilada ishlabchiqarishning ham dehqonchilik, chorvachilik ayrboshlash va boshqa soxalarning yuksala borishi natijasida ishchi kuchiga bo‘lgan talab kuchayabordi. Kichik oila katta xo‘jalik yuritaboshlash natijasida oilada kishilarning ish kuchi kifoya qilmay qoldi. Endilikda xo‘jalik ishlarini olib borish uchun tashqaridan qo‘shimcha yangi ishchi kuchi kerak bo‘lib qoldi. Bunday ishchi kuchni o‘zga qabilalar bilan olib borilgan urushlar vaqti asr olingan kishilar tashkil etib, ular qullarga aylantirilgan, ular mexnatidan turli xo‘jalikning turli soxalarida foydalanilgan. Shuni ham aytib o‘tish kerakki, harbiy asrlar qo‘shimcha ishchi kuchi kulning yagona manbai emas. Ibtidoiy jamoa tuzumining yemirilayotgan so‘nggi bosqichiga kelib, iste’mol buyumlarini taqsimoti o‘zgarib, ba’zi kishilar nochor ahvolga tushib qoladi. Natijada qarz olish paydo bo‘lib, qarzni o‘z vaqtida yoki umuman to‘lay olmaslik qaramlik va asoratga olib keladi. Shunday qilib qul va qulchilik vujudga keldi. Qulchilik ba’zi joylarda matriarxatning so‘ngi bosqichlaridayoq vujudga keldi, ibtidoiy jamoa tuzumining oxirlariga uning tanazzulga yuz tutgan davrida biroz rivoj topdi. Lekin bu davrdagi qulchilikni klassik qulchilikka taqqoslab bo‘lmas edi. chunki u hali xo‘jalik sistemasiga ishlabchiqarishning alohida vositasiga aylanmagan edi. Ular o‘z mulklariga ega bo‘lishish bilan birga, ba’zi shaxsiy xuquqlarga ham ega edilar. Ibtidoiy jamoa tuzumi yemirilayotgan bir sharoitda hamma oilalar boylik jihatidan bir hil emas edilar. Ba’zi oilalar sermulk, badavlat, ba’zilari o‘rta xol, ayrimlari esa kambag‘alroq edilar. Ko‘rinib turibdiki, bu davrga kelib oilalar urug‘lar va qabilalar jamoasi ichida ham mulkiy-tengsizlik vujadga keldi. Mulkiy tengsizlikda esa jamiyatni boy va kambag‘al tabaqalarga bo‘lib yuborib, ular orasida qator 3
ziddiyatlarni vujudga keltirdi. Bu ziddiyatlar esa ular orasidagi to‘qnashuvlarga sabab bo‘ldi. Mulkiy tengsizlikning vujudga kelishi xususiy mulkning vujudga kelishi bilan chambarchas bog‘liq. Mulkiy tengsizlikning vujudga kelishi bilan jamiyatning bir necha qaramma qarshi toifalarga bo‘linishi ibtidoiy jamoa tuzumining negizida dastlabki quldorlik davlatlarini vujudga kelishi uchun asos yaratdi. Ibtidoiy jamoa tuzumi so‘nggi davrda urug‘ jamoalari tarqalib qo‘shni jamoalar vujudga kelaboshlaydi. Urug‘ jamoalarining ko‘chishi boshlanadi. Yoki ular borib o‘rnashgan yerga o‘zga joylardan o‘zga uruqqa mansub odamlar guruxi kelib o‘rnasha boshlaydi. Bu ko‘chishlarning urug‘larning dastlabki teritorial birligini tuzib yuborib, turli urug‘lardan tashkil topgan aralash qishloqlarni vujudga keltiradi. Bu qo‘shni jamoalar edi. Shu tariqa qon-qarindosh urug‘chiligiga buzilib qo‘shni jamoalar paydo bo‘ladi. dehqonchilik bilan shug‘ullanuvchi halqlarda bu jamoasi, chorvadarlarda esa ko‘chmanchilar jamoasi nomini oladi. Qishloq jamoasi ibtidoiy jamoa tuzumining so‘nggi bosqichi hisoblanadi. Qishloq jamoasi dualizm-ikki tomonlama xarakterga ega edi. Bu ikkiyoqlik qishloq jamoasida ayni bir vaqtning o‘zida ham xususiy ham ijtimoiy mulkning mavjud ekanligi bilan xarakterlanadi. Yerni yakka-yakka ishlash undan hosilni xususiy o‘zlashtirish xayvonlar qishloq xo‘jalik buyumlari qullar, «uy va uning qo‘shimcha qismi-xovli» xususiy mulk, hsoblanib ekiladigan yer, o‘tzorlar, o‘tloq, yaylovlar, o‘rmonlar, tog‘-toshlar va suvlar umumiy mulk hammga tegishli bo‘lgan. Lekin qishloq jamosi ham barqaror bo‘lmay, ham keyinchalik o‘zgarishga uchragan. Qo‘shni qishloq jamoasidan dualizm uning umumiy mulkdan xususiy mulkka o‘tish formasi bilan izoxlandi. Lekin qadimgi sharqning sug‘orma dehqonchiligi rivojlanganmamlakatlarida qishloq jamoalari nisbatan barqaror bo‘lib, uzoq yashaganlar. Chunki sug‘orma dehqonchilikka 4
asoslangan mamlakatlarda kanallar, qazish sug‘orish inshoatlarini qurish va ularni tartibga solib turish hamisha, hamma vaqt birgalikda mehnat qilishni taqazo etar edi. Shuning uchun ham bunday mamlakatlar uchun qo‘shni qishloq jamoasining ahamiyati katta edi. Talonchilik urushlari va harbiy demokratiya. Xususiy mulk va mulkiy tengsizlikning vujudga kelib kuchayaborishi qator o‘zgarishlar bo‘lishiga olib keldi. Bu xol urug‘ jamoa va qabilalar orasidagi munosabatlarni ular orasida qator-qator klishmovchiliklarni vujudga keltirdi. Bu kelishmovchiliklar esa qabilalar-aro urushlarni kuchayishiga sabab bo‘ldi. Ilgari chegarani himoya qilish, o‘ldirilgan qabilalar, urug‘ a’zolarning xunini olish uchun urushlar olib borilgan bo‘lsa, endilikda urush talonchilik boylik orttirish va qo‘lga kiritishning asosiy manbaiga aylandi. Urushda g‘olib chiqqan qabilalar, qo‘lga tushurgan xazina, qurol, chorva va boshqa qimmat baho buyumlarni o‘lja qilib olar, erkin aholini esa qul qilib xaydab ketar edilar. axoli sonning orta borishi bilan esa yengilgan qabilalarning ekin yerlarini, ajoyb o‘tloqlarini, xayvonot olamiga boy bo‘lgan ov qilish maydonlarini ham tortib olar edilar. T alonchilik, bosqinchi qabilalarga mashaqqatli meshnatdan ko‘ra osonroq va xatto sharafliroq bo‘lib ko‘rinadi. Demak o‘sha davrdagi harbiy yurishlar, harbiy tehnika va harbiy tashkilotlarni qayta qayta ko‘rishni talab etar edi. Jangovar va mudofaa ahamiyatga ega bo‘lgan nayza, oybolta, cho‘qmor, qilich, dubulg‘a, qalqon, xanjar kabi qurollar o‘sha vaqtlarda paydo bo‘ldi va takomillashaborgan. Dushman xujumidan saqlanish uchun qishloqlarni atrofi qalin devor, ko‘tarma va xandaq kabi mudofaa inshoatlari bilan ihota qilina boshladi. Shunga muvofiq urush xaraktlari, uning taktika va strategiyasi o‘zgarib murakkablashaboshladi. Axolining borgan sari zich bo‘lib yashashi talonchilik urushlari, o‘z-o‘zini mudofaa qilish qator ichki va tashqi sabablar 5