MOLIYANING MOHIYATI VA FUNKSIYALARI
![MOLIY A NING MOHIY A TI VA FUNKSIY A LARI
Reja:
1. Moliyaning mohiyati va zarurati .
2. Moliyaning funksi yalar i.
3. Moliyaviy bozorlar va institutlar.](/data/documents/244f0cc3-3bbd-47d2-8427-190450a4cdfb/page_1.png)
![1. Moliyaning mohiyati va zarurati
Ijtimoiy takror ishlab chiqarish ishtirokchilari o’rtasida iqtisodiy
munosabatlar vujudga keladi.
Moliya (arabcha-mulk, mablag’) barqaror tovar-pul muomalasi
sharoitlarida davlatning rivojlanishi va uning resurslariga bo’lgan
ehtiyojlarining ortishi natijasida paydo bo’ldi. Moliya terminining kelib
chiqishi yuzasidan iqtisodchi-olimlarning turli fikrlari mavjud. Ba’zi bir
mualliflar fikricha, mazkur termin dastlab XIII-XV asrlarda Italiyaning savdo
shaharlarida yuzaga kelgan, keyinchalik halqaro miqyosda tarqalgan va aholi
bilan davlat o’rtasida pul munosabatlari tizimi bilan bog’liq tushuncha
sifatida qo’llanila boshlangan. Boshqa mualliflarning ta’kidlashlaricha,
mazkur tushuncha muomalaga fransuz olimi J.Boden tomonidan uning 1755
yildagi “Respublika haqida olti kitob” nomli asarida ilk bor kiritilgan.
Iqtisodiy munosabatlar kishilik jamiyatining moddiy ne’matlarni ishlab
chiqarish, ayirboshlash va taqsimot jarayoni bosqichlarida vujudga keladi.
Iqtisodiy munosabatlar juda xilma-xildir. Ular nafaqat takror ishlab chiqarish
bosqichida, balki xo’jalik yuritishning barcha sohalarida ro’y beradi.
Iqtisodiy munosabatlarning ijtimoiy amal qilishi bilan bog’liq jihatini
iqtisodiy kategoriyalar tashkil qiladi. Turli xil adabiyotlarda moliya terminiga
turlicha ta’rif berilgan.
Moliya – davlatning o’z funksiya va vazifalarini bajarishi hamda
kengaytirilgan takror ishlab chiqarish shartlarini ta’minlash maqsadida
markazlashgan va markazlashmagan pul fondlarining shakllantirilishi,
taqsimlanilishi va foydalanilishi bilan bog’liq iqtisodiy munosabatlar
majmuidir.
Bozor munosabatlari sharoitida asosiy iqtisodiy kategoriyalarga
qiymat, tovar, pul, foyda, moliya va narxni kiritishimiz mumkin.](/data/documents/244f0cc3-3bbd-47d2-8427-190450a4cdfb/page_2.png)
![Moliya (lot. – pul to’lovlari ) – YaIM (yalpi ichki mahsulot) va MD
(milliy daromad)ni taqsimlash va qayta taqsimlash jarayonida pul
mablag’larini shakllantirish va foydalanish bilan bog’liq iqtisodiy
munosabatlar tizimidir.
Munosabatlarning o’ziga xosligi shundan iboratki, moliya iqtisodiy
kategoriya sifatida har doim pul shaklida namoyon bo’ladi.
Moliyaning ta’rifidan kelib chiqadiki :
munosabatlarning pul xarakteriga ega ekanligi;
munosabatlarning taqsimot xususiyatiga ega ekanligi;
moliyaviy munosabatlarni shakllantirishda moliyaviy resurslar asosiy
manba bo’lib hisoblanishi.
Moliya kategoriyasi quyidagi iqtisodiy kategoriyalar bilan ham bog’liq :
narx ;
ish haqi ;
kredit.
2. Moliyaning funksiyalari
Moliya iqtisodiy kategoriya bo’lib, hozirda ijtimoiy-siyosiy tuzumi
turlicha bo’lgan davlatlar tomonidan birdek foydalanilmoqda. Bu kategoriya
boshqa iqtisodiy kategoriyalar (pul, foyda, tannarx, qiymat, kredit va h.k.)
kabi jamiyatdagi ma’lum munosabatlar, mehnat mezoni va iste’mol me’yori,
ishlab chiqarishni rag’batlantirish, milliy daromadni taqsimlash kabi
munosabatlarning mohiyatini ifodalaydi.
Moliya jamiyatda tovar-pul munosabatlarining mavjudligi bilan
izohlanadi. Moliyaviy munosabatlarning rivojlanishi jamiyatdagi mehnat
taqsimoti, mulkchilik shakllari, xo’jalik yurituvchi subyektlarning tashkiliy-
huquqiy faoliyatining iqtisodiy jihatdan mustaqilligi hamda tashqi iqtisodiy
aloqalari bilan ham bog’liq. Milliy daromadning taqsimlanishi pul shaklida](/data/documents/244f0cc3-3bbd-47d2-8427-190450a4cdfb/page_3.png)
![amalga oshiriladi, ammo pul moliya munosabatlarining barcha tomonlarini
o’z ichiga olmaydi. Moliya munosabatlari asosan, davlat hamda
korxonalarning pul fondlarini shakllantirish va ulardan foydalanish
masalalaridan aks etadi. Shuning boisdan moliyaning rivojlanishi bu
davlatning rivojlanishi va uning moliyaviy zahiralarga bo’lgan ehtiyoji bilan
bevosita bog’liqdir.
Moliyaning mohiyati, uning iqtisodiy kategoriya sifati ijtimoiy
munosabatlar orqali ko’rinib, o’ziga xos vazifani bajaradi. Davlat va xo’jalik
yurituvchi subyektlarning kengaytirilgan takror ishlab chiqarish va ijtimoiy
ehtiyojlarni qondirish uchun zarur bo’lgan pul mablag’laridan markazlashgan
fondni tashkil qilish, taqsimlash va iste’mol qilish bilan bog’liq bo’lgan
iqtisodiy munosabatlar jarayonida ijtimoiy ehtiyojlarni qondirish ustidan
nazorat va ijtimoiy mahsulotning taqsimlanishi va qayta taqsimlanishi sodir
bo’ladi.
Moliyaning mohiyati uning funksiyalarida namoyon bo’ladi. Funksiya
– muayyan obyektning tashqi xususiyati bo’lib, tizim elementlarining o’zaro
munosabatlarida jarayon sifatida aks etadi. Iqtisodiy kategoriyalarni
funksiyasi iqtisodiy munosabatlarning hatti-harakatini o’zida aks ettiradi,
ya’ni, funksiya – iqtisodiy kategoriyaning muayyan xususiyatlarining
namoyon bo’lishidir .
Moliyaning funksiyalari turli adabiyotlarda turlicha ko’rsatilgan holda
bahsli masalalardan biri bo’lib kelmoqda. Xususan, A.M.Birman moliyaning
quyidagi funksiyalarini e’tirof etadi 1
:
– xo’jalik yuritish jarayonini pul mablag’lari bilan ta’minlash
– nazorat
– taqsimlash
1](/data/documents/244f0cc3-3bbd-47d2-8427-190450a4cdfb/page_4.png)
![A.M.Aleksandrov va E.A.Voznesenskiylar moliyaning quyidagi
funksiyalarni ko’rsatib o’tishgan 2
:
– pul fondlarini shakllantirish;
– shakllantirilgan pul fondlaridan foydalanish;
– nazorat .
Moliya qiymat taqsimoti va uning nazoratini yaxlit ifodalovchi
kategoriya hamdir. Shuning uchun ham aksariyat adabiyotlarda uning
quyidagi ikkita funksiyasi ajratib ko’rsatiladi:
– taqsimot funksiyasi – jamiyat taraqqiyotining turli bosqichlarida
turli moliyaviy tizimlar amal qiladi. Mavjud iqtisodiy munosabatlar ham goh
muvaffaqiyatli, gohida esa muvaffaqiyatsiz amal qiladi, biroq moliya har
qanday sharoitda ham taqsimlash funksiya sini bajaradi. Mamlakatning
YaIM va MD taqsimlash va qayta taqsimlash bilan bog’liq munosabatlardan
iborat. YaIM qiymati MD va zahira fondidan iborat . Zahira fondi,
amortizasiya ajratmalari va moddiy sarflardan iborat . YaIM – iqtisodiy
tizimlarning yil davomida yaratgan tovar va xizmatlarining jami qiymatidir.
Yalpi ichki mahsulotni taqsimlash jarayoni turli xil moliyaviy dastaklar:
me’yorlar, stavkalar, tariflar, ajratmalar va boshqa moliyaviy dastaklar
vositasida amalga oshiriladi. Mikrodarajada esa, uning manbai korxonalar pul
daromadlari va jamg’armalari hisoblanadi. MD – mamlakat bo’yicha xo’jalik
yurituvchi subyektlarning faoliyat natijasi (ish haqi, renta, foyda).
MD tarkibiga quyidagilar kiradi:
– Jamg ’ arma fondi – ya’ni ishlab chiqarishni kengaytirish, qurilish va
madaniy-oqartiruv tadbirlarini moliyalashtirishga qaratilgan.
Zahira fondi – jamoat zahiralari, sug’urta mablag’laridan iborat.
Iste ’ mol fondi – fan ta’lim, madaniyat, sog’liqni saqlashni
moliyalashtirishga qaratilgan bo’lib, davlatning amal qilishini ta’minlovchi
2](/data/documents/244f0cc3-3bbd-47d2-8427-190450a4cdfb/page_5.png)
![fond hamdir. Ushbu fond orqali mamlakatning xavfsizlik, mehnatga haq
to’lash kabi sarflarini ham o’z ichiga oladi.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida mulkchilikning ko’p ukladli shakllarini
paydo bo’lishi va bozor iqtisodiyotining amal qilishi to’liq iqtisodiy
mustaqillikni ta’minlovchi demokratik tizimni shakllantirishni obyektiv zarur
qilib qo’yadi. Bunday sharoitda iqtisodiy subyektlar faoliyatining moliyaviy
natijalari, ya’ni tadbirkorlik foydasini taqsimlash ular tomonidan qabul
qilinadigan moliyaviy qarorlarga bog’liqdir.
Taqsimot jarayoni jamiyat hayotining barcha jabhalari (moddiy ishlab
chiqarish, muomala, iste’mol)ni, jumladan iqtisodiyotni boshqarishning
barcha bo’g’inlari (respublika, mahalliy boshqaruv)ni ham qamrab oladi. Bu
jarayonda taqsimotning xo’jalik bo’yicha, tarmoq bo’yicha, tarmoqlararo va
hududiy shakllari vujudga keladi.
– nazorat funksiyasi – moliyaning boshqa muhim funksiyasi
nazoratdir. U taqsimlash funksiyasi bilan uzviy bog’liqdir. Moliya
munosabatlarining turli tarkibi orasida pul fondlarining shakllanishi va
ishlatilishi nazorati bilan bog’liq bo’lmagan birorta ham munosabat yo’qdir.
Shu bilan birga faqatgina nazorat bilan bog’liq bo’lgan moliyaviy munosabat
ham yo’q. Moliya ijtimoiy mahsulot va milliy daromadni shakllantirish,
taqsimlash va ishlatishning barcha bosqichlarida nazoratni amalga oshiradi.
Nazoratni bosh maqsadi – ijtimoiy ishlab chiqarishning samaradorligini
oshirish, xalq xo’jaligining barcha bo’g’inlarida ishning sifatini yaxshilash
maqsadida markazlashgan va markazlashmagan pul fondlaridan oqilona
foydalanishga erishishdir.
Moliyaning nazorat funksiyasi korxonalarni barcha xo’jalik
faoliyatlarida namoyon bo’ladi. So’m orqali nazorat qilish ishlab chiqarish va
noishlab chiqarish xarajatlari ustidan, bu xarajatlarning daromadlarga mos
kelishi ustidan, asosiy fondlar va aylanma mablag’larning shakllanishi va](/data/documents/244f0cc3-3bbd-47d2-8427-190450a4cdfb/page_6.png)
![ishlatilishi ustidan amalga oshiriladi. Mazkur nazorat mablag’lar
aylanishining barcha bosqichlarida - moliyalashtirish va kreditlashtirishda,
naqd pulsiz hisob-kitoblarni amalga oshirishda, byudjet va moliya tizimining
boshqa bo’g’inlari bilan o’zaro aloqalarda amal qiladi. So’m orqali nazorat
yordamida mahsulot realizasiyasi jarayoniga, shartnoma bo’yicha shartlarni
bajarilishiga, rentabellikka, foydaga, fond qiymatiga, aylanma mablag’lar
aylanishiga ta’sir o’tkazadi.
Shunday qilib, nazorat – daromadlar o’sishini, mablag’lar va moddiy
boyliklar oqilona sarflanishini rag’batlantiradi, korxonalarni kamchiliklarni
bartaraf etishga, xo’jalik faoliyatini yaxshilashga, uning samaradorligini
oshirishga, mablag’larning manzilli sarflanishini ta’minlaydi. Nazorat
funksiyasining muhim xususiyati shundaki, u mablag’lar kelib tushishi va
ishlatilishi jarayonida uzluksiz davom etadi va maxsus tekshiruv hamda
kuzatishlar bilan bevosita bog’liq bo’lmay, mustaqil ahamiyat kasb etadi.
Xo’jalik yurituvchi subyektlar faoliyatining moliyaviy ko’rsatkichlari
nazorat funksiyasining obyektidir. Moliyaviy nazoratning samaradorligini
oshirish ko’proq korxonada buxgalteriya hisobi, moliyaning qay darajada
yo’lga qo’yilganligini, moliyaviy axborotning haqqoniyligi, moliyaviy
intizom, buxgalteriya-hisobi hisobotini xolis yuritilishiga bog’liq.
Shundagina nazoratning samarasi iqtisodiyotdagi vaziyatni tahlil qilish va
xolis baholash hamda takror ishlab chiqarish jarayonining samarali borishini
muvofiqlashtirish imkonini beradi. Ayniqsa, bunda davlat soliq xizmatining
o’rni va ahamiyati beqiyosdir. Shuning uchun ham moliya soliq
munosabatlari bilan uzviy holda o’rganiladi va amal qiladi. Moliyaning
taqsimot va nazorat funksiyalari yaxlit holda moliyaviy mexanizm ni vujudga
keltiradi
Moliya mexanizmi – taqsimlash va qayta taqsimlash
munosabatlarining keng tizimini amalga oshirish, daromad va jamg’armalarni](/data/documents/244f0cc3-3bbd-47d2-8427-190450a4cdfb/page_7.png)
![tashkil qilish, markazlashgan va markazlashmagan pul fondlarini tuzishni
ta’minlovchi shakl va usullar majmuidir. Moliya mexanizmi murakkab
bo’lib, unga turli moliyaviy munosabatlarga xos elementlar kiradi. Aynan
moliyaviy munosabatlar o’zaro aloqalarning ko’pligi ularni tashkil etishning
turlari, shakllari va usullarini (moliya mexanizmi elementlarini) ko’p
miqdorda qo’llashni taqazo etadi.
Davlat o’zining ijro qiluvchi va qonun chiqaruvchi organlari yordamida
iqtisodiy qonunlar ta’sirini chuqur o’rganish, moliyaning rivojlanish
qonuniyatlarini o’rganish, iqtisodiy va moliyaviy siyosat vazifalarini
o’rganish asosida ichki mahsulot va milliy daromadni taqsimlash usullarini
o’rnatadi, pul jamg’armalarining shakllarini belgilaydi, to’lov va ajratmalar
turlarini ishlab chiqadi, davlat moliyaviy resurslaridan foydalanish
yo’nalishlari va tamoyillarini ishlab chiqadi.
Moliya mexanizmini ma’muriy va tartibga soluvchi mexanizmlarga
bo’lishimiz mumkin.
Direktiv (ma ’ muriy) moliya mexanizmi – davlat ishtirok etadigan
moliya munosabatlari: soliqlar, davlat krediti, byudjet xarajatlari, byudjetdan
moliyalashtirish, byudjet qurilmasi va byudjet jarayonini tashkil qilish,
moliyaviy rejalashtirishni tashkil etishning barcha tizimlarini batafsil ishlab
chiqilishini nazarda tutadi. Ayrim hollarda boshqa, ya’ni butun moliya
siyosatini amalga oshirilishida katta ahamiyatga ega bo’lgan (korporativ
qimmatli qog‘ozlar bozori) moliya munosabatalariga yoki bunday munosabat
tomonilaridan biri – davlatning vakili bo’lganda (davlat korxonalari moliyasi)
ham tadbiq etiladi.
Tartibga soluvchi moliya mexanizmi – davlat manfaatlariga bevosita
ta’sir qilmaydigan moliya munosabatlarida qo’llaniladi. Moliya
mexanizmining bunday xilma-xilligi xususiy korxonalarda ichki xo’jalik
moliya munosabatlarini tashkil qilish uchun xarakterlidir.](/data/documents/244f0cc3-3bbd-47d2-8427-190450a4cdfb/page_8.png)
![Moliya mexanizmi quyidagi tarkibiy qismlarni o’z ichiga oladi:
Moliyaviy rejalashtirish va istiqbolni belgilash (prognozlash) -
moliyaviy mexanizmning asosiy qismi bo’lib, u moliyaviy rejalar va
balanslarni hamda moliyaviy ko’rsatkichlar, me’yorlar tuzishni o’z ichiga
oladi.
Moliyaviy dastaklar va rag’batlantirish vositalariga foydani taqsimlash
usullari, turli fondlarga to’lovlar, ajratmalar, qo’llaniladigan imtiyozlar,
jazolar (sanksiyalar), jarimalar kiradi.
Moliyani boshqarish - subyektlarning moliyaviy munosabatlarni
amalga oshirish, yo’lga qo’yish va takomillashtirish usullari yig’indisidan
iborat.
Ayrim iqtisodchilar, yuqoridagilarni inkor etmagan holda, moliyaviy
munosabatlarning ko’p qirraligi, soha va bo’g’inlardan iboratligini hisobga
olib moliya mexanizmini quyidagi sohalar va bo’g’inlarga ajratib
ko’rsatiladilar.
O’z navbatida bu har bir soha alohida tarkibiy bo’g’inlarni o’z ichiga
oladi. Misol uchun, davlat moliyasi mexanizmi byudjet mexanizmi va
byudjetdan tashqari fondlar amal qilish mexanizmlariga bo’linadi. Hududiy
bo’linishidan kelib chiqib umumdavlat moliya mexanizmi va mahalliy
moliya mexanizmlariga ajratish mumkin. Moliyaviy mexanizmni ijtimoiy
takror ishlab chiqarish nuqtai nazaridan qaralganda uning funksional
bo’g’inlari hosil bo’ladi, ya’ni mablag’larni jamlash, moliyalashtirish,
rag’batlantirish va boshqalar.
Moliya mexanizmining har bir soha va bo’g’inlari bir butunning
tarkibiy qismi hisoblanadi. Ular o’zaro bog’liqdir. Shu bilan birga, har bir
soha va bo’g’in nisbatan mustaqil amal qiladi. Bu holat moliya mexanizmi
tarkibiy qismlarining doimiy muvofiqligini zarurligini keltirib chiqaradi.](/data/documents/244f0cc3-3bbd-47d2-8427-190450a4cdfb/page_9.png)
![1-rasm. Moliya mexanizmining bo ’ g ’ inlari
Moliya mexanizmining soha va bo’g’inlari bir-birlari bilan
murakkabligi va boshqa jihatlari bo’yicha farq qiladi. Masalan, byudjet
mexanizmi soliq turlarining ko’pligi, ularni undirish usullarining turli-
tumanligi, moliyalashtirish usullarining turlichaligi va byudjet
mablag’laridan foydalanishning ko’p o’nalishliligi bilan xarakterlanadi.
Korxona moliya mexanizmi orqali esa, korxona pul jamg’armalari
shakllari belgilanadi, foyda, daromadlar va moliyaviy resurslar taqsimlanadi
va turli maqsadli fondlar tuziladi va ulardan foydalanish ta’minlanadi.
Moliya mexanizmining elementlari tarkibida fondlar va to’lovlarni
miqdor jihatdan aniqlash usullari qismi eng harakatchan va tez o’zgaruvchan
bo’lib, ular ishlab chiqarish shart-sharoitlarining hamda jamiyat oldida turgan
vazifalarning o’zgarishiga qarab tez-tez muvofiqlashtirilib turiladi. Masalan,
pul mablag’lari fondlarining shakllari o’zgarmagani holda, foydani
taqsimlash usullari bir necha bor o’zgardi, taqsimlash qoldiq usuli, normativ
usuli, majburiy to’lovlar usuli; soliq turlari o’zgarmagani holda, ularning
stavkalari, imtiyozlar, sanksiya va jarima kabi jazo choralari bozor talablariga
ko’ra tez-tez qayta qurilib, o’zgarib turadi.
Respublikamiz soliq tizimida uzoq davr mobaynida samarali faoliyat
qilib kelgan oborot solig’i o’rniga joriy qilingan qo’shilgan qiymat solig’i
(QQS) stavkasi dastlab 30% miqdorida, keyinchalik 25, 20, 18, 17 %
miqdorlarigacha tushirildi. Hozirgi kunda esa, 20% lik miqdor Moliya mexanizmi
Korxonalar, tashkilotlar va
muassasalar moliya
mexanizmi Davlat moliyasi
mexanizmiSug’urta mexanizmi](/data/documents/244f0cc3-3bbd-47d2-8427-190450a4cdfb/page_10.png)
![qo’llanilmoqda. Moliyaviy mexanizmni shakllantirish bilan davlat uni u yoki
bu davr moliya siyosati talablari bilan iloji boricha to’la mos kelishiga
intiladi. Bu esa davlatning maqsad va vazifalarini to’laqonli bajarilishining
garovi hisoblanadi.
3. Moliyaviy bozorlar va institutlar
Iqtisodiyotni modernizasiyalashnining hozirgi sharoitida moliyaviy
resurslarga bo’lgan ehtiyoj va ularni samarali investisiyalash masalalari
dolzarb ahamiyat kab etadi. Bunda bevosita moliyaviy bozorlarning
ahamiyati g’oyat yuksakdir.
Moliyaviy bozorlarda moliyaviy resurslar harakati turli moliyaviy
instrumentlar orqali jamg’aruvchi va foydalanuvchi amalga oshiriladi. Shu
sababli moliya bozori orqali moliyaviy resurslar iqtisodiyot tarmoqlari
o’rtasida taqsimlanadi va qayta taqsimlanadi. O’z navbatida bu taqsimlash
jarayonida moliyaviy resurslar nisbatan samarali investisiyalarga
yo’naltiriladi. Turli moliya-kredit muassasalari yordamida moliyaviy
resurslar xarakati qanday amalga oshirsa‚ moliyaviy bozor orqali
moliyaviy resurslar ham kapital yetkazib beruvchilardan(investordan)
kapital iste’mol qiluvchilarga turli moliyaviy instrumentlari vositasida
to’g’ridan-to’g’ri harakatlanadi.Shuning uchun moliya muassasalari
kapital (moliyaviy resurslar)ning nisbatan samarali harakatiga imkon
tug’diruvchi institutlar hisoblanadi.
Moliyaviy bozor – bu savdo obyekti moliyaviy instrumentlar
hisoblanuvchi tashkillashgan iqtisodiy-huquqiy mexanizm bilan
ta’minlangan, iqtisodiyot subyektlari uchun zaruriy bozor sharoitlarini
yaratib beruvchi majmua sifatida namoyon bo’luvchi tizim.](/data/documents/244f0cc3-3bbd-47d2-8427-190450a4cdfb/page_11.png)
![Moliya bozori tushunchasi keng ma’noni va murakkab iqtisodiy
kategoriyani tashkil etadi. Moliya bozori o’zida o’zaro ta’sirda bo’ladigan
mulk egalari bilan sarmoya, qarz oluvchilar o’rtasidagi munosabatlarini
tavsiflaydi. Moliya bozorida kreditlar, veksellar, aksiyalar, obligatsiyalar,
investisiyalar va boshqa turdagi qimmatli qog‘ozlar oldi-sotdi va harakat
obyekti hisoblanadi.
Moliyaviy bozor quyidagi turlarga bo’linadi:
- qimmatli qog‘ozlar bozori;
- ssuda kapitali yoki kredit bozori;
- valyuta bozori (pul bozori);
- investisiya bozori (kapital bozori) va boshqalar.
Rivojlangan mamlakatlar butun moliya tizimida markaziy o’rinni
moliyaviy vositachi muassasalar moliyasi markaziy o’rinni egallaydi.
Yuqori darajadagi takomillashgan moliyaiy infrastruktura tizimini
mavjudligi va moliyaviy vositachilikni rivojlanganligi natijasida ularda
investision maqsadlardagi yirik moliyaviy resurslar konsentrasiyasi sodir
bo’lgan.
XX asrning oxirgi 10 yilidagi moliyaviy innovasiyalarning shiddat
bilan rivojlanishiga qaramasdan rang-barang moliyaviy vositachilik turlari
moliyaviy resurslarni oxirgi iste’molchilari uchun samarali joylashuvini
ta’minlovchi «moliyaviy mahsulot»ni jalb qilish va sotish kabi umumiy
funksiyalarni bajaradi.
Moliyaviy vositachilar ya’ni tom ma’noda moliyaviy institutlar
tarkibida tijorat banklari, kredit ittifoqlari, sug’urta kompaniyalari, xususiy
pensiya fondlari, moliyaviy kompaniyalar va boshqalar hisoblanadi. Ular
iqtisodiyotning moliyaviy sektorini asosini tashkil qiladi.](/data/documents/244f0cc3-3bbd-47d2-8427-190450a4cdfb/page_12.png)
![Iqtisodiyotning moliyaviy sektorini keng va tor ma’noda tushunish
mumkin. Birinchi holatda moliyaviy sektor bilan birgalikda nazorat
qiluvchi organlar va moliyaviy ittifoqlarni tushunishimiz mumkin.
Nazorat qiluvchi organlarning asosiy vazifalari moliya tizimini
barqaror faoliyatini qo’llab-quvvatlash, hukumat tomonidan chiqarilgan
qonun va qarorlar hamda me’yoriy hujjatlarni amalda qo’llash va bevosita
moliyaviy institutlar faoliyati ustidan nazoratni amalga oshirish
hisoblanadi.
Moliyaviy ittifoqlarning asosiy vazifalari davlat va jamiyat oldida
moliyaviy institutlar guruhlarining manfaatlarini taqdim etish va himoya
qilish hisoblanadi.
Moliyaviy sektorning moliyaviy in ns itutlariga bank tizimi va nobank
moliyaviy vositachi muassasalarni kiritishimiz mumkin. O’z navbatida
bank tizimi tarkibida markaziy banklar alohida o’ringa egadir. Markazy
banklar davlatning pul kredit siyosatini amalga oshirishda mas’ul
muassasa hisoblanadi. Shuningdek, tijorat banklari u st idan nazorat va
ularni kreditlashni amalga oshiradi, emissiya(pullar, banknotalar va
boshqa kredit instrumentlarini muomalaga chiqarish), davlatni kreditlash
va hukumat uchun hisob-kitob operatsiyalarni amalga oshirish, oltin-
valyuta zahiralarini saqlash va boshqa funk s iyalarni bajaradi.
Tijorat banklari universal moliyaviy muassasalar hisoblanib, kredit,
inve st i s ion, moliyaviy vositachilik, hisob - kitob operatsiyalarni amalga
oshiradi. Zamonaviy tijorat banklari asosan ak s ionerlik shaklida tashkil
qilinadi. Tijorat banklari: aktiv operatsiyalar, passiv operatsiyalar,
vositachilik va ishonch operatsiyalari hamda boshqa qator operatsiyalarni
bajaradi.](/data/documents/244f0cc3-3bbd-47d2-8427-190450a4cdfb/page_13.png)
![Moliyaviy vositachi muassasalar tarkibida sug’urta muassasalarining
ahamiyati yuksakdir. Umuman, su g’ urta munosabatlari moliyaviy
munosabatlarning tarkibiy qismi sifatida aksariyat iqtisodchi olimlar
sug’urtani moliya tiziining alohida bo’ g’ ini sifatida qaraydilar.
Sug’urta munosabatlari - unda qatnashuvchi subyektlar o’rtasidagi
xo’jalik subyektlari iqtisodiy faoliyati natijasida vujudga keluvchi
ehtimolli zararlarni qoplash yoki sug’urta holatlarini sodir bo’lishi
oqibatlari bilan bog’liq xo’jalik subyekt lari yo’ qotishlarini tenglashtirish
uchun mo’ljallangan sug’urta fondiga maqsadli badallar hisobiga alohida
pul fondlarini shakllantirish bo’yicha qayta taqsimlash munosabatlari
majmuasidir.](/data/documents/244f0cc3-3bbd-47d2-8427-190450a4cdfb/page_14.png)
![Adabiyotlar :
1. Va h obo v A. va bosh q alar. Budjet - soli q siyosati yaxlitligi. O‘q uv
qo‘ llanma. - T.: I q tisod va moliya. 2005.285 b.
2. Va h ob o v A. va bosh q alar . Moliyaviy va bosh q aruv ta h lili. Darslik. T.:
Shar q 2005. 220 b.
3. Mali k ov T., Xaydarov N. Davlat budjeti . O‘q uv qo‘ llanma, T . :
"IQT1SOD-MOLIYA", 2007, 84 b.
4. M alikov T., Xaydarov N. Budjet daromadlari va xarajatlari . O‘q uv
qo‘ lla n ma, T . : "IQTISOD-MOLIYA", 2007 , 245 b.
5. M aliko v T., Xaydarov N. Budjet: tizimi, tuzulmasi, jarayoni . O‘q uv
qo‘ llanma, T .: "IQTISOD-MOLIYA", 2008, 84 b.
6. Yo‘l dosh e v Z ., Malikov T. Uy x o‘ jaligi moliyasi. O‘q uv qo‘ llanma, T .:
"IQTISOD-MOLIYA", 2008, 105 b.
7. Неshитой А.С. Финансы. Уchебник.-М.:”Даshков и К”, 2007. 512 с.
8. Романовский В.М. Уchебник.-М.:”Юрайт”, 2008. 462 с.](/data/documents/244f0cc3-3bbd-47d2-8427-190450a4cdfb/page_15.png)
MOLIY A NING MOHIY A TI VA FUNKSIY A LARI Reja: 1. Moliyaning mohiyati va zarurati . 2. Moliyaning funksi yalar i. 3. Moliyaviy bozorlar va institutlar.
1. Moliyaning mohiyati va zarurati Ijtimoiy takror ishlab chiqarish ishtirokchilari o’rtasida iqtisodiy munosabatlar vujudga keladi. Moliya (arabcha-mulk, mablag’) barqaror tovar-pul muomalasi sharoitlarida davlatning rivojlanishi va uning resurslariga bo’lgan ehtiyojlarining ortishi natijasida paydo bo’ldi. Moliya terminining kelib chiqishi yuzasidan iqtisodchi-olimlarning turli fikrlari mavjud. Ba’zi bir mualliflar fikricha, mazkur termin dastlab XIII-XV asrlarda Italiyaning savdo shaharlarida yuzaga kelgan, keyinchalik halqaro miqyosda tarqalgan va aholi bilan davlat o’rtasida pul munosabatlari tizimi bilan bog’liq tushuncha sifatida qo’llanila boshlangan. Boshqa mualliflarning ta’kidlashlaricha, mazkur tushuncha muomalaga fransuz olimi J.Boden tomonidan uning 1755 yildagi “Respublika haqida olti kitob” nomli asarida ilk bor kiritilgan. Iqtisodiy munosabatlar kishilik jamiyatining moddiy ne’matlarni ishlab chiqarish, ayirboshlash va taqsimot jarayoni bosqichlarida vujudga keladi. Iqtisodiy munosabatlar juda xilma-xildir. Ular nafaqat takror ishlab chiqarish bosqichida, balki xo’jalik yuritishning barcha sohalarida ro’y beradi. Iqtisodiy munosabatlarning ijtimoiy amal qilishi bilan bog’liq jihatini iqtisodiy kategoriyalar tashkil qiladi. Turli xil adabiyotlarda moliya terminiga turlicha ta’rif berilgan. Moliya – davlatning o’z funksiya va vazifalarini bajarishi hamda kengaytirilgan takror ishlab chiqarish shartlarini ta’minlash maqsadida markazlashgan va markazlashmagan pul fondlarining shakllantirilishi, taqsimlanilishi va foydalanilishi bilan bog’liq iqtisodiy munosabatlar majmuidir. Bozor munosabatlari sharoitida asosiy iqtisodiy kategoriyalarga qiymat, tovar, pul, foyda, moliya va narxni kiritishimiz mumkin.
Moliya (lot. – pul to’lovlari ) – YaIM (yalpi ichki mahsulot) va MD (milliy daromad)ni taqsimlash va qayta taqsimlash jarayonida pul mablag’larini shakllantirish va foydalanish bilan bog’liq iqtisodiy munosabatlar tizimidir. Munosabatlarning o’ziga xosligi shundan iboratki, moliya iqtisodiy kategoriya sifatida har doim pul shaklida namoyon bo’ladi. Moliyaning ta’rifidan kelib chiqadiki : munosabatlarning pul xarakteriga ega ekanligi; munosabatlarning taqsimot xususiyatiga ega ekanligi; moliyaviy munosabatlarni shakllantirishda moliyaviy resurslar asosiy manba bo’lib hisoblanishi. Moliya kategoriyasi quyidagi iqtisodiy kategoriyalar bilan ham bog’liq : narx ; ish haqi ; kredit. 2. Moliyaning funksiyalari Moliya iqtisodiy kategoriya bo’lib, hozirda ijtimoiy-siyosiy tuzumi turlicha bo’lgan davlatlar tomonidan birdek foydalanilmoqda. Bu kategoriya boshqa iqtisodiy kategoriyalar (pul, foyda, tannarx, qiymat, kredit va h.k.) kabi jamiyatdagi ma’lum munosabatlar, mehnat mezoni va iste’mol me’yori, ishlab chiqarishni rag’batlantirish, milliy daromadni taqsimlash kabi munosabatlarning mohiyatini ifodalaydi. Moliya jamiyatda tovar-pul munosabatlarining mavjudligi bilan izohlanadi. Moliyaviy munosabatlarning rivojlanishi jamiyatdagi mehnat taqsimoti, mulkchilik shakllari, xo’jalik yurituvchi subyektlarning tashkiliy- huquqiy faoliyatining iqtisodiy jihatdan mustaqilligi hamda tashqi iqtisodiy aloqalari bilan ham bog’liq. Milliy daromadning taqsimlanishi pul shaklida
amalga oshiriladi, ammo pul moliya munosabatlarining barcha tomonlarini o’z ichiga olmaydi. Moliya munosabatlari asosan, davlat hamda korxonalarning pul fondlarini shakllantirish va ulardan foydalanish masalalaridan aks etadi. Shuning boisdan moliyaning rivojlanishi bu davlatning rivojlanishi va uning moliyaviy zahiralarga bo’lgan ehtiyoji bilan bevosita bog’liqdir. Moliyaning mohiyati, uning iqtisodiy kategoriya sifati ijtimoiy munosabatlar orqali ko’rinib, o’ziga xos vazifani bajaradi. Davlat va xo’jalik yurituvchi subyektlarning kengaytirilgan takror ishlab chiqarish va ijtimoiy ehtiyojlarni qondirish uchun zarur bo’lgan pul mablag’laridan markazlashgan fondni tashkil qilish, taqsimlash va iste’mol qilish bilan bog’liq bo’lgan iqtisodiy munosabatlar jarayonida ijtimoiy ehtiyojlarni qondirish ustidan nazorat va ijtimoiy mahsulotning taqsimlanishi va qayta taqsimlanishi sodir bo’ladi. Moliyaning mohiyati uning funksiyalarida namoyon bo’ladi. Funksiya – muayyan obyektning tashqi xususiyati bo’lib, tizim elementlarining o’zaro munosabatlarida jarayon sifatida aks etadi. Iqtisodiy kategoriyalarni funksiyasi iqtisodiy munosabatlarning hatti-harakatini o’zida aks ettiradi, ya’ni, funksiya – iqtisodiy kategoriyaning muayyan xususiyatlarining namoyon bo’lishidir . Moliyaning funksiyalari turli adabiyotlarda turlicha ko’rsatilgan holda bahsli masalalardan biri bo’lib kelmoqda. Xususan, A.M.Birman moliyaning quyidagi funksiyalarini e’tirof etadi 1 : – xo’jalik yuritish jarayonini pul mablag’lari bilan ta’minlash – nazorat – taqsimlash 1
A.M.Aleksandrov va E.A.Voznesenskiylar moliyaning quyidagi funksiyalarni ko’rsatib o’tishgan 2 : – pul fondlarini shakllantirish; – shakllantirilgan pul fondlaridan foydalanish; – nazorat . Moliya qiymat taqsimoti va uning nazoratini yaxlit ifodalovchi kategoriya hamdir. Shuning uchun ham aksariyat adabiyotlarda uning quyidagi ikkita funksiyasi ajratib ko’rsatiladi: – taqsimot funksiyasi – jamiyat taraqqiyotining turli bosqichlarida turli moliyaviy tizimlar amal qiladi. Mavjud iqtisodiy munosabatlar ham goh muvaffaqiyatli, gohida esa muvaffaqiyatsiz amal qiladi, biroq moliya har qanday sharoitda ham taqsimlash funksiya sini bajaradi. Mamlakatning YaIM va MD taqsimlash va qayta taqsimlash bilan bog’liq munosabatlardan iborat. YaIM qiymati MD va zahira fondidan iborat . Zahira fondi, amortizasiya ajratmalari va moddiy sarflardan iborat . YaIM – iqtisodiy tizimlarning yil davomida yaratgan tovar va xizmatlarining jami qiymatidir. Yalpi ichki mahsulotni taqsimlash jarayoni turli xil moliyaviy dastaklar: me’yorlar, stavkalar, tariflar, ajratmalar va boshqa moliyaviy dastaklar vositasida amalga oshiriladi. Mikrodarajada esa, uning manbai korxonalar pul daromadlari va jamg’armalari hisoblanadi. MD – mamlakat bo’yicha xo’jalik yurituvchi subyektlarning faoliyat natijasi (ish haqi, renta, foyda). MD tarkibiga quyidagilar kiradi: – Jamg ’ arma fondi – ya’ni ishlab chiqarishni kengaytirish, qurilish va madaniy-oqartiruv tadbirlarini moliyalashtirishga qaratilgan. Zahira fondi – jamoat zahiralari, sug’urta mablag’laridan iborat. Iste ’ mol fondi – fan ta’lim, madaniyat, sog’liqni saqlashni moliyalashtirishga qaratilgan bo’lib, davlatning amal qilishini ta’minlovchi 2