PEDAGOGIK DIAGNOSTIKA. PEDAGOGIK KORREKSIYA. ELEKTRON PEDAGOGIKA
![PEDAGOGIK DIAGNOSTIKA. PEDAGOGIK KORREKSIYA. ELEKTRON
PEDAGOGIKA
REJA
1. Pedagogik diagnostikaning predmeti, maqsadi, asosiy vazifasi va kategoriyalari.
2. Korreksion pedagogikaning predmeti, maqsadi, asosiy vazifasi va kategoriyalari.
3. Ta’lim jarayonini diagnostika qilishning asosiy funktsiyalari.
4. Anomal bolalar bilan olib boriladigan korreksion ishlar yo‘nalishlari.
5. Jismoniy nuqsonga ega bo‘lgan bolalar bilan ishlash va ularni o‘qitish.
6. Elektron pedagogikaning predmeti, maqsadi, asosiy vazifasi va kategoriyalari.
7. Ta’limda axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish.
8. Pedagogik dasturiy vositalar.
9. Shaxsning ta’lim-tarbiyasi va rivojlanishida zamonaviy axborot texnologiyalari va
pedagogik dasturiy vositalarning o‘rni.
10. Dasturiy vositalarning didaktik imkoniyatlari.
11. Pedagogik-dasturiy vositalar yaratish tamoyillari.
12. Pedagogik jarayonda axborot-kommunikatsiya va interaktiv texnologiyalaridan
foydalanish. Ta’lim portallari resurslari.](/data/documents/2999063e-d317-4d8e-9f67-e2adc05e35b2/page_1.png)
![Diagnostika – grekcha so‘zdan olingan bo‘lib (dia- orasidagi, orqali, gnosis - bilim degan
ma’nolarni ifodalaydi). Ilmiy bilish va alohida olingan individning anglash jarayoni o‘rtasidagi
o‘ziga hos ongli faoliyatdir (N.K. Golubev, B.P. Bitinas).
Pedagogik diagnostika (tashxislash)
esa – nazorat qilish va baholash usullarining
jamlanmasi bo‘lib, bu ta’lim jarayonini
optimallashtirish, ta’lim oluvchilarga
differensial yondashish va ta’limiy dasturlar
va pedagogik ta’sir ko‘rsatish metodlarini
takomillashtirish orqali namoyon bo‘ladi.
Pedagogik diagnostikaning maqsadi
o‘quv jarayonida kechadigan barcha
jihatlarni uning mahsuli bilan bog‘liq holda,
o‘z vaqtida aniqlash, baholash va tahlil
qilishdan iborat.
Pedagogik diagnostikaning
vazifalari:
Shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv realizasiyasini ta’minlash;
O‘qituvchining professional diagnostikasi natijalarini to‘g‘ri belgilab olish;
Pedagogik hatoliklarga yo‘l qo‘yishni minim al darajaga tushirish;
O‘quvchining qo‘shimcha izlanishi uchun turtki berish;
Bola shaxsining samarali rivojlanish sharoitlarini belgilash;
Pedagogning faoliyatini baholash (ya’ni professional mahoratiga baho berish);
Pedagogik diagnostikaning vazifalari (N.K. Golubev va B.P.Bitinas bo‘yicha)
Qaytar aloqa Pedagog o‘z faoliyatini nazorat qilmay turib, o‘quvchi shaxsining
shakllanishiga ta’sir ko‘rsata olmaydi.
Baholash Pedagogik faoliyatning natijasini baholash erishilgan pedagogik
natijalarni mavjud etalon, mezonlar bilan solishtirish orqali ro‘y
beradi.
Tarbiyaviy Talim oluvchilarning munosabatlari, qadriyatlari, motivatsiyasini
rag‘batlantirish va muayyan faoliyatni bajarishga ongli ravishda
yo‘naltirishda namoyon bo‘ladi.
Kommunikativ Ta’lim jarayoni ishtirokchilarining individual-tipologik
hususiyatlarini hisobga olgan holda shaxslararo munosabatlarga
kirishish malakalarini shakllantiradi.
Konstruktiv Ta’lim jarayonini tashkil etuvchilarga o‘zgartirish kiritish va
korreksiyalashga hizmat qiladi.
Informa s ion Ta’lim jarayoni ishtirokchilarini pedagogik diagnostika natijalariga
oid ma’lumotlar bilan qurollantiradi.
Prognozlash Pedagogik rivojlanishning istiqbollarini bashoratlash imkonini
beradi.
Pedagogik diagnostikaning darajalari:
1- Daraja: Qismli difgnostika– yaxlit obyektning alohida qismlarini o‘rganib, ularning
xossalarini tadqiq etganimiz qismli diagnostikaga misol
bo‘la oladi, biroq diagnostikaning bu turi to‘liq tassavvurlar
hosil qilmaydi va samarasi kamroq hisoblanadi.
2- Daraja: tuzilmaviy
diagnostika Diagnostikaning mazkur darajasida jarayonning tuzilmaviy
holati tadqiq etiladi, alohida komponentlar orasidagiПедагогик диагностика
ўқувчининг ўзлаштириши, ўқишдаги
қийинчиликларини, унинг ўқишига таъсир
қилаётган ижтимоий, оилавий омилларни
ўрганишга йўналтирилгандир. Диагностика
натижалари эса таълим-тарбия жараёнини
тўғри режалаштириш, йўл қўйилган
ҳатоларни тузатиш, психологик-педагогик
профилактика ишларини олиб боориш
имконини беради.](/data/documents/2999063e-d317-4d8e-9f67-e2adc05e35b2/page_2.png)
![aloqadorliq ularning bir-biriga bog‘liqlik darajasi
o‘rganiladi. Ta’limiy jarayonning alohida komponentlari
orasidagi aloqadorlikka oid gipotezalar ilgari suriladi.
Diagnostikaning bu darajasi amaliyotga tadbiq etishga
yaqindir.
3- Daraja: Tizimli
diagnostika Mazkur diagnostika yaxlit pedagogik jarayonni baholash
imkonini beradi. Diagnostikaning mazkur darajasi qisman
tugallangan bo‘lib, unda alohida komponentlar va
tuzilmalar orasidagi aloqadorlikning yaxlit surati paydo
bo‘ladi.
Pedagogik diagnostikaning bosqichlari (I.Yu.Gutnig bo‘yicha):
1. Pedagogik diagnostikaning predmeti, maqsadi va vazifalarini belgilab olish;
2. Kutilayotgsn pedagogik diagnozlashni rejalashtirish;
3. Diagnostika vositalarini tanlash (mezon, daraja,metodlar);
4. Diagnostika qilinuvchi obekt haqidagi ma’lumotlarni to‘plash;
5. Diagnostika qilish natijasida qo‘lga kiritilgan ma’lumotlarni saralash, analiz qilish va
tizimlashtirish;
6. Diagnostika obektining qismlarini analiz natijasida qo‘lga kiritilgan ishonchli
ma’lumotlar asosida sinte qilib, yangi birliklarga biriktirish;
7. Obektning keying rivojlanish istiqbollarini prognozlash. Pedagogik diagnostikani
asoslash va baholash;
8. Pedagogik diagnostika natijalarini amaliyotga tadbiq etish, pedagogik jarayonni
kotteksiayalash. 1
Ta’lim tizimi oldida ta’lim va tarbiya jarayonida har bir bolaning har tomonlama barkamol
o‘sishini ta’minlashdek muhim va mas’uliyatli vazifa turadi. Maktabning pedagoglar jamoasi bu
murakkab vazifani bajara borib ba’zan ayrim bolalarning o‘qishida qiyinchiliklari borligini
ko‘radi, bu qiyinchiliklar bolalarning kamol topib borishdagi kamchiliklari oqibatida tug‘iladi,
bunday kamchiliklar maktabda shu bolalarning o‘zlashtirmasliklariga olib keladi.
Bolalarning kamol topib borishidagi kamchiliklar yoki anomaliya, g‘oyat xilma-xildir.
Ular bolalarning psixofizik kamol topib borishining turli tomonlarida namoyon bo‘lib borishi:
eshitish – nutq sistemasida, ko‘rib idrok etishda, intellektual, emotsional – irodaviy harakatlanish
sohasiga taalluqli bo‘lish, turli darajada va turli sabablar tufayli kelib chiqishi mumkin.
Korreksion pedagogikaning predmeti, vazifalari va mohiyati. Rivojlanishida turli
nuqson (kamchilik)lar bo‘lgan o‘quvchilarni Korreksion o‘qitish va tarbiyalash bilan Korreksion
pedagogika (defektologiya) shug‘ullanadi. Korreksion (maxsus) pedagogika (defektologiya-
Yunoncha defectus – nuqson, kamchiliq logos – fan, ta’limot) – rivojlanishda jismoniy yoki
psixik kamchilikka ega, maxsus, individual tarbiyalash va o‘qitish metodlariga asoslangan,
salomatlik imkoniyatlari cheklangan bolaning individualligi hamda shaxsini rivojlantirish
jarayonini boshqarish mohiyati, qonuniyatlarinio‘rganuvchi fan sanaladi.
Butun dunyoga mashhur Wikipedia.org internet ensiklopediyasida esa unga quyidagicha
ta’rif beriladi: “Maxsus ta’lim (maxsus yordamga muhtojlar ta’limi, ko‘makchi ta’lim nomlari
bilan ham ma’lum) -bu maxsus metodlar orqali maxsus ta’limga muhtoj insonlarga induvidal
farq va ehtiyojlarini to‘g‘ri yo‘naltirish imkonini beruvchi amaliyotidir. Ushbu tadbir alohida
1
Шаршакова Л.Б. Педагогическая диагностика образовательного процесса. Методическое пособие для
педагогов дополнительного образования — СПб.: ГБОУ ДОД Дворец детского (юношеского) творчества «У
Вознесенского моста», 2013 C . 6-16Педагогик луғатда «коррекция» тушунчаси (юнонча « korrectio » — тузатиш)
педагогик услуб ва тадбирлардан иборат махсус тизим ёрдамида аномал болаларнинг
психик ва жисмоний ривожланиш камчиликларини тузатиш (қисман ёки тўлиқ) сифатида
тушунилиши таъкидлаб ўтилади.Ана шу луғатда « коррекцион педагогика »нинг
жисмоний ёки психик камчиликка эга, махсус, индивидуал тарбиялаш ва ўқитиш
методларига муҳтож бўлган, соғлиғи имкониятлари чекланган боланинг индивидуаллиги ва
шахсини ривожлантириш жараёнини бошқариш моҳияти, қонуниятларини ўрганувчи фан
эканлиги қайд этилади.(Новоторцева Н.В. Коррекцонная педагогика и специальная
психология. Словарь.-М.:Педагогика, 1999.)](/data/documents/2999063e-d317-4d8e-9f67-e2adc05e35b2/page_3.png)
![ehtiyojli shaxslarga jamiyatda yuqori muvaffaqiyatlarga erishishlari uchun maxsus ta’lim orqali
yordam berish amaliyotiga asoslanadi (1784 yil Parijda birinchi maxsus maktab tashkil etilgen.
Bu maktab xalqaro DisJeunes Aveugles instituti tarkibida bo‘lgan. Bu maktab dunyodagi
birinchi ko‘rlar maktabi edi. Birlashgan qirollikda birinchi karlar maktabi barpo etilgan. 19-asrda
imkoniyati cheklangan yoki normal insonga xos bo‘lmagan holatdagi insonlar uyda yashirin
holda o‘qitilgan va bu haqidagi ma’lumotlarni Charls Dikens asarlarida uchratish mumkin). 2
Ilmiy tushuncha sifatida korreksion pedagogika zamonaviy pedagogika fanida rasman
e’tirof etilganiga u qadar ko‘p vaqt bo‘lmadi. Uzoq vaqt davomida pedagogikada
«defektologiya» tushunchasi qo‘llanib kelingan.
Korreksion pedagogikaning asosiy maqsadi – belgilangan (normal) va (mavjud
kamchilik) faoliyat o‘rtasidagi nomuvofiqlikni yo‘qotish yoki kamaytirishdan iborat.
Korreksion-pedagogik faoliyat yaxlit ta’lim jarayonini qamrab oluvchi hamda murakkab
psixofiziologik va ijtimoiy-pedagogik chora-tadbirlarning amalga oshirilishini nazarda tutuvchi
pedagogik tizim.
Diagnostika korreksion, korreksion-rivojlantiruvchi, korreksion-profilaktik faoliyatlar
bilan bir qatorda tarbiyaviy va korreksion-o‘qitish, psixokorreksion faoliyatni ham amalga
oshirilishini ta’minlaydi. Korreksion-pedagogik faoliyat maxsus ta’lim dasturiga muvofiq
mutaxassislar yordamida anomal o‘quvchilarni o‘qitish, tarbiyalash va rivojlantirishga
yo‘naltirilgan yaxlit jarayon.
Korreksion pedagogikaning asosiy vazifalari. Turli kategoriyali anomal bolalarni
rivojlantirish, o‘qitish va tarbiyalashning umumiy qonuniyatlari mavjud. Korreksion
pedagogikaning asosini anomal bolalarni har tomonlama, fiziologik va psixologik o‘rganish
tashkil etib, uning vazifalari sirasiga quyidagilar kiradi:
1) rivojlanishida turli kamchiliklar bo‘lgan bolaning nuqsonlarini tuzatish va
korreksion-kompensatorli imkoniyatlarini aniqlash;
2) differentsiasiyali o‘qitish va tarbiyalashni amalga oshirish maqsadida
anomal bolalarning muammolarini hal etish;
3) anomal bolalarni aniqlash va hisobga olish;
4) rivojlanish anomaliyasini erta diagnostika qilish metodlarini ilmiy
jihatdan ishlab chiqish;
5) bolalarda rivojlanish nuqsonlarini tuzatish, yo‘qotish yoki kamaytirish
bo‘yicha chora-tadbirlarni ishlab chiqish;
6) anomal bolalikning oldini olish bo‘yicha profilaktik chora-tadbirlar
tizimini ishlab chiqish;
7) anomal bolani rivojlantirish va uni ijtimoiylashtirish jarayonining
samaradorligini oshirish.
Korreksion pedagogikaning kategoriyalari. Korreksion pedagogika quyidagi pedagogik
kategoriyalarga ega:
1. Anomal bolalarni o‘qitish va rivojlantirish ularni ijtimoiy hayot va mehnatga tayyorlash,
ularda bilim, ko‘nikma va malakalarni shakllantirishga yo‘naltirilgan maqsadli jarayondir.
Anomal bolalar uchun ta’lim tizimi va metodlarini tanlashda bolaning yoshi va nuqsonning kelib
chiqishi vaqti hisobga olinadi. Eshitish yoki ko‘rish qobiliyatini yo‘qotish vaqti alohida
ahamiyatga ega.
2
https :// en . wikipedia . org / wiki / Special _ education](/data/documents/2999063e-d317-4d8e-9f67-e2adc05e35b2/page_4.png)
![Anomal bolaning rivojlanishi normal boladan ko‘ra ko‘proq darajada o‘qitishga bog‘liq.
Shuning uchun anomal bolalar o‘qitilmasa yoki o‘qitish kech boshlansa uning rivojlanishiga
jiddiy zarar yetkaziladi, psixik funksiyalarning shakllanishi ortda qoladi, normal tengdoshlaridan
ortda qolishi darajasi oshadi, nuqsonlar o‘ta jiddiy bo‘lsa aqliy rivojlanishi imkoniyatlari yuzaga
chiqmay qolishi mumkin.
Maxsus didaktikaning markaziy muammosi mehnat ta’limi va tarbiyasini tashkil etish
masalasi hisoblanadi. Maxsus maktablarda uni tashkil etish alohida ahamiyatga ega. Binobarin,
ushbu jarayonda o‘quvchilar ijtimoiy hayot, shuningdeq imkoniyat darajasida kasbiy faoliyatga
tayyorlash buzilgan funksiyalarini tiklash, shuningdeq aqliy va jismoniy rivojlanish
nuqsonlarining darajasini pasaytirishga yordam beradi.
2. Anomal bolalarni tarbiyalash - korreksion pedagogikaning asosiy tushunchasi bo‘lib,
uning maqsad va vazifasi nuqsonning darajasi va tuzilishiga mos keladigan metod hamda
vositalar yordamida anomal bolalarni faol ijtimoiy hayot va mehnatga tayyorlash, ularda
fuqarolik sifatlarini shakllantirishdan iborat. Anomal bolalarni tarbiyalash oila va ta’lim
muassasasi o‘rtasidagi yaqin aloqa, bir-birlarini qo‘llab-quvvatlash, bir-biriga yordam ko‘rsatish,
talabchanlik hamda oqilona mehribonlik asosida amalga oshiriladi.
Tarbiyaviy ishlar anomal bolalarning individual va yosh xususiyatlarini inobatga olish
asosida ularda mustaqilliq o‘ziga xizmat ko‘rsatish, mehnat ko‘nikmalari, xulq madaniyati,
shuningdeq ijtimoiy muhitda yashash va ishlash ko‘nikmalarini shakllantirishga yo‘naltiriladi.
Anomal bolani tarbiyalash atrofdagilarning uning psixik yoki jismoniy kamchiliklariga
ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo‘lishni talab etadi. Bunday bolalarda optimizm va ishonchni
tarbiyalash, qobiliyatini shakllantirish yoki uning o‘rnini bosuvchi imkoniyatni rivojlantirish,
ijobiy sifatlarini tarbiyalash hamda harakatlari va xulqini tanqidiy baholash qobiliyatini
rivojlantirish juda muhim.
3. Korreksiya (Yunoncha tuzatish) bolaning psixik va jismoniy rivojlanishidagi nuqsonlarni
tuzatish, yo‘qotish va pasaytirishni nazarda tutadi.
4. Korreksion-tarbiyaviy ishlar kategoriya sifatida shaxsning anomal rivojlanishi
xususiyatlariga ko‘ra umumiy pedagogik ta’sir ko‘rsatish chora-tadbirlari tizimidan iborat.
Korreksion–tarbiyaviy masalalarida sinf va sinfdan tashqari ishlarning barcha tur va shakllaridan
foydalaniladi.
Korreksion –tarbiyaviy ishlar anomal bolalarni o‘qitish jarayonida amalga oshiriladi va
mehnat tarbiyasini samarali tashkil etish uchun katta imkoniyatlar yaratadi. Mehnat ta’limi
jarayonida faqat kasbiy malakalari emas, balki o‘z ishlarini rejalashtirish ko‘nikmalari, og‘zaki
ko‘rsatmalarga amal qilish malakasi, ishning sifatini tanqidiy baholash va boshqa malakalari
tarbiyalanadi. Kamchiliklarini tuzatish yordamida anomal bolalarning normal rivojlangan bolalar
bilan aloqalari uchun sharoitlar yaratish muhimdir. Bir qator hollarda anomal bolalar uchun
davolash-korreksion tadbirlar (davolash jismoniy mashqlari, masala, artikulyar va nafas olish
gimnastikasi, dori-darmonlar qabul qilish va boshqalar) ni tashkil etish zarur bo‘ladi.
5. Kompensasiya (Yunoncha «compensatio» – o‘rnini to‘ldirish, tenglashtirish)
organizmning buzilgan yoki rivojlanmagan funksiyalarining o‘rnini to‘ldirish yoki qayta
qurishdir. Kompensasiya jarayoni oliy nerv faoliyatining zahira imkoniyatlariga tayanadi.
6. Ijtimoiy reabilitasiya (Yunoncha «rehabilitas» – layoqati, qobiliyatini tiklash) tibbiy-
pedagogik mazmunida anomal bolaning psixofiziologik imkoniyatlari darajasida ijtimoiy
muhitda ishtirok etishi uchun sharoit yaratish, uni ijtimoiy hayoti va mehnatiga jalb etishni
anglatadi. Bu rorreksion pedagogika nazariyasi va amaliyotida asosiy vazifa hisoblanadi.
Reabilitasiya nuqsonlarini yo‘qotish va yumshatishga yo‘naltirilgan maxsus tibbiy
vositalar hamda maxsus ta’lim, tarbiya va kasbiy tayyorlash yordamida amalga oshiriladi.
Reabilitasiya jarayonida kasallik oqibatida buzilgan funksiyalarning o‘rni to‘ldiriladi.
Reabilitasiya vazifalari anomal bolalarning turli kategoriyalari uchun maxsus o‘quv
muassasalari tizimida hal etilib, unda o‘quv jarayonini tashkil etish xususiyatlari bolalarning
anomal rivojlanishi xususiyatlariga qarab belgilanadi.](/data/documents/2999063e-d317-4d8e-9f67-e2adc05e35b2/page_5.png)
![7. Ijtimoiy adaptasiya (Yunoncha «adapto» - moslashish) – anomal bolalarning individual
va guruhli xulqlarini jamoatchilik qoidalari va qadriyatlari tizimiga mos kelishini ta’minlash.
Anomal bolalar uchun ijtimoiy munosabatlarni tashkil etish qiyin, sodir bo‘layotgan
o‘zgarishlarga mos ravishda javob qaytarish qobiliyati past, shu bois murakkab talablarni
bajarishga ularning layoqati yetmaydi. Ijtimoiy adaptatsiya bolalarga ijtimoiy foydali mehnatda
faol ishtirok etish uchun imkoniyat yaratadi.
8 . Oilaviy tarbiya Reabilitasiya ni samarali tashkil etish omili. Oila va maktabning
hamkorlikdagi harakatlari anomal bolani ijtimoiy faoliyatga jalb etish, uning mehnat
qobiliyatlarini aniqlash va imkoniyat darajasida kasb ko‘nikmalarni shakllantirishni ta’minlaydi
Muhtoj shaxslar quyidagi turlarga bo‘lingan: aloqa faoliyatining buzilishi (ko‘r, kar, soqov),
aqliy faoliyatning buzulishi, jismoniy imkoniyati cheklanganlik (mo‘rt suyak kasalligi, yarim
miya falaji, mushak distrofiyasi kabilar) va rivojlanishida nogironlik belgilari mavjud insonlar 3
.
Aqliy va psixik rivojlanishida nuqsonlari bo‘lgan o‘quvchilarni Korreksion
o‘qitish.
Psixik rivojlanishdan ortda qoluvchi bolalarning psixologik-pedagogik
tavsifnomalari. Tadqiqotlar predmetlarni o‘zlashtira olmaydigan o‘quvchilar orasida psixik
rivojlanishi ortda qolgan, yaqqol ifodalanmaydigan sensorli, intellektual, nutqiy buzilishlarga
3
https :// en . wikipedia . org / wiki / Special _ educationКоррекцион педагогика
Сурдопедагогика ва сурдопсихология эшитиш қобилияти бузилган
болаларни ривожлантириш, ўқитиш ва тарбиялашни ўрганади
Коррекцион педагогика соҳалари](/data/documents/2999063e-d317-4d8e-9f67-e2adc05e35b2/page_6.png)
![ega bolalar mavjudligi, buning sababi markaziy nerv tizimi shikastlanishining asorati, minimal
miya diafunksiyalari ekaniligini ko‘rsatadi. Psixik rivojlanishi ortda qolgan bolalar predmetlarni
o‘zlashtira olmaydigan o‘quvchilarning taxminan 50 foizini tashkil etadi.
PROQni bolalar rivojlanishini ko‘rsatuvchi anomaliya sifatida o‘rganish XX asrning 50-
yillarning oxirida boshlanib, 60-70-yillarda keng ommalashdi.
Tadqiqotchilar (G.B.Shoumarov, K.S.Lebedinskaya) PROQning quyidagi to‘rt variantini
keltiradilar:
konstitusional kelib
chiqish; somatogen kelib
chiqish; psixogen kelib
chiqish; serebral–organik
kelib chiqish.
Psixik rivojlanishi ortda qolgan maktabga borayotgan bolalar o‘ziga xos xususiyatlarga ega
bo‘ladilar. Ular maktabda o‘qishga to‘la tayyor emaslar, ularda maktabda o‘qish uchun zarur
bo‘lgan ko‘nikma va malakalar shakllanmagan, dastur talablarini o‘zlashtirish uchun layoqati
yetarli emas. Ular maxsus yordamsiz hisoblash, o‘qish va yozishni, shuningdeq maktabdagi
tartibni o‘rgana olmaydilar. Faoliyatlarni tashkil etishda qiyinchilikni his etadilar. Ularda ruhiy
toliqish kuzatilib, tez charchash, ish bajarish qobiliyatining pasayishi, boshlagan ishini
bajarmaslik kabi holatlar kuzatiladi. Ko‘pincha boshlari og‘riydi.
Psixik rivojlanishi ortda qolgan bolalarning xulqi ham o‘ziga xos. Maktabda ular o‘zlarini
maktabgacha yoshdagi bolalar kabi tutishadi. Ularda o‘qishga nisbatan qiziqish yo‘q yoki juda
past bo‘liB, maktabga nisbatan ijobiy munosabat kuzatilmaydi. O‘yin ular uchun asosiy faoliyat
bo‘lib qoladi.
PROQli bolalarni ko‘pincha aqli zaif deb hisoblab xato qiladilar. Ularni o‘zaro farqlashda
ayrim omillar qo‘l keladi. Chunonchi, PROQ bolalarda oddiy bilimlarni o‘zlashtirish, hisoblash
ko‘nikmalarini egallab olishda qiyinchilik ko‘zga tashlanishi bilan birga she’r yoki ertaklarni
eslab qolish qobiliyati va idrok etish faolligi ancha Yuqori bo‘ladi. Bunday xususiyatlar aqli zaif
bolalarda kuzatilmaydi.
Ko‘pchilik hollarda PROQ (ZPR) o‘quvchilar ommaviy umumiy o‘rta ta’lim maktablarida
o‘qitiladilar. Ular bilan individual Korreksion ishlar olib borilmaydi, shu bois ular amalda o‘quv
jarayonidan chetda qoladilar va predmetlarni o‘zlashtira olmaydigan o‘quvchilar qatoriga
kiritiladilar. Ular maxsus tashkil etiluvchi Korreksion-rivojlantiruvchi ta’limga muhtojlar. Ularga
alohida e’tibor ko‘rsatish talab etiladi.
Psixik rivojlanishi ortda qolgan bolalar bilan korreksion ishlar olib borishning
xususiyatlari. O‘zbekistonda XX asrning 60-yillarida ilk bor psixik rivojlanishdan ortda qolgan
bolalar bilan maxsus pedagogik ishlar amalga oshirilgan.
Bolalarni korreksion muassasalarga qabul qilish PTPKning xulosasi bo‘yicha ota-onalari
yoki ularning o‘rnini bosuvchi shaxslarning roziligiga ko‘ra amalga oshiriladi. Sinf 12 nafar Ҳозирги кунда психик ривожланишдан ортда қолган болалар учун мактаб
интернатлар ва махсус таълим муассасалари фаолият олиб бормоқда.
Шунингдек, улар оммавий умумий ўрта таълим мактабларида ташкил
этилган коррекцсион-ривожлантирувчи синфларда ҳам ўқитишлари мумкин.
Таълим жараёни қуйидаги босқичларда амалга оширилади:
1. Бошланғич умумий ўрта таълим (таълим муддати – 4-5 йил).
2. Асосий умумий ўрта таълим (таълим муддати - 5 йил).](/data/documents/2999063e-d317-4d8e-9f67-e2adc05e35b2/page_7.png)
![o‘quvchidan iborat bo‘ladi. Ular rivojlanishidagi nuqsonlarning bartaf etilishiga ko‘ra ommaviy
umumiy o‘rta ta’lim muassasalariga o‘tkazilishlari mumkin.
Ikkinchi bosqichda ta’lim (V-IX sinflar) ayrim o‘zgartirishlar (muayyan o‘quv mavzulari
yoki ulardagi materiallar hajmini qisqartirish) bilan ommaviy umumiy o‘rta ta’lim
maktablarining dasturlari asosida amalga oshiriladi. Korreksion-rivojlantiruvchi sinflarda,
ta’limning 1-bosqich muddati zarur holatlarda 1 yoki hatto 2 yilga uzaytirilishi mumkin.
Ular bilan ishlashda asosiy vazifa - bolalar tomonidan atrof-muhit haqidagi bilimlarni
egallab olinishiga yordam berish, ularda kuzatuvchanlik va amaliy o‘quv faoliyati tajribasini
hosil qilish, mustaqil ravishda, bilimlarni egallash va amaliyotda ulardan foydalanish malakasini
shakllantirishdan iborat.
Bunday o‘quvchilar individual yondashishni talab etadilar. Ularni Korreksion o‘qitish
davolash-sog‘lomlashtirish tadbirlari bilan birga amalga oshirilishi zarur. O‘quv materiali hamda
ta’lim metodi PROQ bolalarning rivojlanish darajalariga mos holda tanlanishi zarur.
Aqli zaiflikning psixologik-pedagogik xususiyatlari, uning paydo bo‘lishi sabablari.
Aqli zaiflikni o‘rganish bilan bog‘liq masalalar korreksion pedagogikada (defektologiyada) eng
muhim masalalar qatoriga kiradi.
Aqliy rivojlanishi buzilgan bolalarni o‘qitish, tarbiyalash, ijtimoiy moslashtirish va
o‘rganish muammolari korreksion (maxsus) pedagogikaning muhim sohasi -
oligofrenopedagogika tomonidan o‘rganiladi. “Oligofreniya” (Yunoncha olygos – kam va phren
- aql) termini XIX asrda mashhur nemis psixiatri Emil Krepelin tomonidan qo‘llanilgan.
Oligofreniyaning sabablari bosh
miyani buzilishiga olib keluvchi ekzogen
(tashqi) va endogen (ichki) omillar
bo‘lishi mumkin. Ekzogen omillar
sirasiga onaning homiladorlik davrida
turli infektsion kasalliklar bilan
kasallanishi (virusli kasalliklar, qizilcha,
qizamiq, kor, Botkin kasalligi va
boshqalar), chaqaloqning ona
organizmidagi turli parazitlar bilan
zararlanishi (toksoplazmos) hamda turli
tug‘ma shikastlar (asfiksiya) kiradi.
Onaning Yurak-qon tomir tizimi, buyraq
jigar kasalliklari bilan og‘rishi, homiladorlik davrida ruxsat etilmagan dori-darmonlarni qabul
qilishi, homiladorlik davrida turli jismoniy va psixik jarohatlarni olishi, ayollarning zararli ishlab
chiqarishda ishlashlari, atrof-muhitning yomon sharoitlari, chekish, alkogolizm, ota-onalari
giyohvand moddalarni is’temol qilishlari ham chaqaloq bosh miyasining zararlanishiga sabab
bo‘lishi mumkin.
Aqli zaif shaxslar rivojlanish va nuqson darajasiga ko‘ra turlicha bo‘ladi. Ularni quyidagi
uch guruhga ajratish mumkin:
1. Ona qorinidaligi miyasi shikastlangan bolalar.
2. Tug‘ilishi paytida yoki tug‘ilgandan keyin uch yil davomida miyasi
shikastlangan bolalar.
Butunjahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (VOZ) 1994 yilda aqli zaiflikning quyidagi to‘rt
darajasini e’tirof etgan: sezilmas (kam), o‘rtacha, og‘ir va chuqur darajalar.
Kam darajadagi aqli zaiflik o‘quvchilar maktabni bitirish davrida o‘zlarining psixometrik
va klinik namoyon bo‘lishi bilan normal rivojlanayotgan odamlardan kam farq qiladilar hamda
muvaffaqiyat bilan ishga joylashadilar.
Aqli zaiflik tuzatib bo‘lmaydigan hodisa sifatida e’tirof etilsa ham, uni korrektsiya qilib
bo‘lmaydi degan ma’noni anglatmaydi. Aksariyat tadqqiqotlarda maxsus (Korreksion) ta’lim
muassasalarida metodik jihatdan to‘g‘ri yo‘l tutilishi aqli zaif bolalarning rivojlanishida ijobiy
natijaga erishish mumkinligini ko‘rsatmoqda. О лиг о фр е ния – бу н а т а л
(туғилиш п а йти) ёки п о стн а т а л
(ҳ а ётий рив о жл а нишнинг эрт а
б о сқичи) д а врл а рд а м а рк а зий н е рв
тизимининг з а р а рл а ниши
н а тиж а сид аю з а г а к е л а диг а н а қлий
ёки пси х ик рив о жл а нм а слик.](/data/documents/2999063e-d317-4d8e-9f67-e2adc05e35b2/page_8.png)
![Aqli zaif bolalar bilan olib boriladigan k orreksion ishlar. Aqli zaif bola bilan
k orreksion ishlarni erta boshlash nuqsonni maksimal darajada tuzatish va ikkilamchi
chetlanishlarning olidini olishga imkon beradi. Aqliy qoloqlikni psixologik-pedagogik
diagnostika qilishni o‘z vaqtida o‘tkazish juda muhimdir.
Aqli zaif bolalar oila yoki sog‘liqni saqlash tizimiga qarashli maxsus yaslilarida
tarbiyalanadilar. Maktabgacha yoshdagi bolalar bilan olib boriladigan Korreksion ishlar aqli zaif
bolalar uchun maxsus bolalar bog‘chalarida amalga oshiriladi. Aqli zaif bo‘lgan maktabgacha
yoshdagi bolalar ommaviy bolalar bog‘chalaridagi maxsus guruhlarga qabul qilinishlari mumkin.
Ularda o‘qitish maxsus bolalar bog‘chasidagi kabi maxsus dastur bo‘yicha olib boriladi.
Maktab yoshidagi aqli zaif bolalar maxsus (korreksion) maktablarda o‘qitiladilar, bu yerda
o‘qitish davlat ta’lim standarti asosida maxsus dastur bo‘yicha olib boriladi. Bunday maktablarda
umumiy o‘rta ta’lim fanlari (ona tili, o‘qish, matematika, geografiya, tarix, tabiat, fizkultura,
rasm, musiqa, chizmachilik) bilan birga maxsus korreksion fanlarni ham o‘qitiladi. Maxsus
maktablarda mehnat ta’limi muhim o‘rin egallaydi. Mehnat ta’limi IV sinfdayoq professional
xususiyatga ega bo‘lib, bolalar o‘zlari bajara oladigan kasbni o‘zlashtiradilar. Tarbiyaviy ishlar
ham katta ahamiyatga ega bo‘lib, asosiy maqsad tarbiyalanuvchilarni ijtimoiylashtirish, bolalarda
ijobiy sifatlarini tarbiyalash, atrofdagilar va o‘zlariga to‘g‘ri baho berishga o‘rgatiladilar. Ayni
vaqtda respublikada aqli zaif bolalar uchun maxsus maktablarning 90 % ini maktab-internatlari
tashkil etadi.
Goho aqliy rivojlanishida nuqsoni bo‘lgan bolaning ommaviy umumiy o‘rta ta’lim
maktabiga jaob etilish holati ko‘zga tashlanadi. Bunday holatda bolaning taqdiri, uni o‘qitish va
tarbiyalash mas’uliyatini ota-onalar o‘qituvchi-defektologlar bilan kelishib olishlari zarur.
Normal rivojlanuvchi bolalar bilan bir sinfda o‘qiydigan aqli zaif bola alohida munosabatni talab
etadi. Bola kuchi yetganicha, darsning borishiga halaqit qilmay sinf faolitida ishtirok etishi
kerak. Unga biror narsaning tushunarsiz bo‘lishiga yo‘l qo‘yish mumkin emas. Bu holat keyin
o‘quv materialining mutlaqo tushunmasligiga olib keladi. Aqli zaif bolani ommaviy umumiy
o‘rta ta’lim maktabida o‘qitish ota-onalarining bevosita ishtiroklarini talab etadi,
Nutqida nuqson bo‘lgan o‘quvchilarni korreksion o‘qitish. Nutqiy buzilishlar
sabablari va ularning turlari. Nutq – faqatgina insonga xos bo‘lgan muhim psixik funksiyadir.
Nutqiy munosabatlar yordamida, shaxs ongida borliqni aks ettiruvchi bilimlar doimiy ravishda
to‘ldirilib va boyitib boriladi.
Nutqiy buzilishini keltirib
chiqaruvchi sabablar orasida ekzogen
(tashqi) va endogen (ichki) omillar
asosiy rol o‘ynaydi. Bundan tashqari
(anatomik-fiziologiq morfologik),
funktsional (psixogen), ijtimoiy-
psixologik (atrof-muhitning salbiy
ta’siri), psixonevrologik (psixik
funksiyalarining buzilishi (aqli zaifliq
xotira yoki diqqatning buzilishi va
boshqalar) sabablarning ham ta’siri
sezilarli bo‘ladi.
E kzogen-organik omillar sirasiga: bolaning markaziy nerv tizimi va uning organizmiga
salbiy ta’sir etuvchi omillar (infektsiya, jarohatlar, intoksikatsiya), turli akusherlik patologiyalari
(bel torligi, tug‘ilishning cho‘zilib ketishi yoki tez sodir bo‘lishi, yo‘ldoshga o‘ralib qolishi,
bolaning noto‘g‘ri joylashishi va boshqalar), malakali akusherlik yordamining ko‘rsatilmasligi,
chala tug‘ilish kabi holatlar sabab bo‘ladi.
Hozirgi kunda logopediyada nutqiy buzilishlarni ikki turi ajratiladi:
1) tibbiy-psixologik nutqiy buzilish;
2) psixologik-pedagogik nutqiy buzilish. Нутқий нуқс о нл а рни ўрг а ниш, о лдини о лиш
в а к о рр е ктсия бил а н к о рр е ктси о н п е д а г о гик а
(д е ф е кт о л о гия)нинг муҳим с о ҳ а си -
л о г о п е дия ( ю н о нч а logo – сўз в а paideia -
т а рбиял а ш) шуғулл а н а ди. П а т о г е н о мил
т а ъсирид а Юз а г а к е лг а н нутқий бузилишл а р
ўз-ўзил а н йўқ о лм а йди в а у м ах сус т а шкил
этилг а н к о рр е ц и о н-л о г о п е дик ч о р а л а рсиз
б о л а нинг к е йинги рив о жиг а с а лбий т а ъсир
кўрс а т а ди.](/data/documents/2999063e-d317-4d8e-9f67-e2adc05e35b2/page_9.png)
![Tibbiy-psixologik turda ko‘riladigan hamma nutqiy buzilishlarni quyidagi ikki yirik
guruhga ajratish mumkin:
1) og‘zaki nutqning buzilishi;
2) yozma nutqning buzilishi.
Og‘zaki nutqning buzilishi o‘z navbatida quyidagi ikki turga ajratiladi:
nutq ifodalanishi fonatsion tuzishi (nutq talaffuzi) ning buzilishi;
fikr strukturali-semantik (ichki) tuzilishi (nutqning tizimli yoki polimorf)ning buzilishi
Psixologik-pedagogik (pedagogik) klassifikatsiyalash uni pedagogik jarayonda qo‘llashga
yo‘naltirilgan bo‘lib, bolalar jamoasi bilan nutqiy nuqsonlarni tuzatishga yo‘naltirilgan
Korreksion-rivojlantiruvchi ta’sir ko‘rsatish metodlarini ishlab chiqishga xizmat qiladi.
Psixologik-pedagogik (pedagogik) klassifikatsiyalashga ko‘ra nutqning buzilishi quyidagi
ikki guruhga ajratiladi:
1. Muomala vositalari (fonetik-fonematik va nutqning umumiy rivojlanmaganligi)ning
buzilishi.
2 . Muomala vositalarini qo‘llashdagi buzilishlar.
Maktab o‘quvchilarida nutqi buzilishini psixologik-pedagogik tuzatish. Nutqiy
buzilishi bo‘lgan bolalarning
psixologik-pedagogik
xususiyatlari. Nutqiy buzilishi
bo‘lgan bolalarning markaziy nerv
tizimi faoliyatida funksional yoki
organik chetlanishlar ko‘zga
tashlanadi. Miyaning organik
zararlanishi sababli issiq,
transportda Yurish, arg‘imchoqda
ko‘p vaqt tebranish bolalarga
yomon ta’sir ko‘rsatadi, boshlari
og‘riydi ko‘ngillari ozadi va
boshlari aylanadi. Tez charchab qoladilar, qattiq ta’sirlanishlari, jahllari chiqish bilan ajralib
turadilar. Ular emotsional barqaror emaslar, ularning kayfiyatlari tez o‘zgaradi, serjahl, agressiv,
bezovta bo‘ladilar. Shuningdeq ularda sustlik va lanjlik kuzatiladi. Bunday bolalar tinch o‘tira
olmaydilar, butun dars davomida ishchanlik va diqqatini saqlab turish qiyin bo‘ladi. Juda tez
xafa bo‘ladilar, gapga quloq solmaydilar. Tanaffusdan keyin esa darsda diqqatlarini jamlashlari
qiyin bo‘ladi. Odatda bunday bolalarda diqqat va xotira, ayniqsa, nutqiy xotiraning bo‘shligi,
yaxshi tushunmaslik holatlari kuzatiladi.
Umumiy o‘rta ta’lim maktablari qoshida logopedik punkt faoliyat yuritadi. O‘quvchilar
bilan logopedik puntkda k orreksion ishlar butun o‘quv yili davomida individual va guruhli
shaklda olib boriladi. Nutqi buzilganlik o‘ta jiddiy bo‘lsa o‘qitish maxsus ta’lim muassasalarida
olib boriladi. Bunda o‘quvchi bilan davolash-sog‘lomlashtirish va psixologik-pedagogik ishlarni
birga olib borish nutqiy buzilishni tuzatishning muhim sharti hisoblanadi.
Logopedik yordam ko‘rsatish sog‘liqni saqlash va aholini ijtimoiy ta’minlash tizimlarida
ham amalga oshiriladi. Poliklinikalarda va psixonevrologik dispanserlarda logopedik kabinetlari
mavjud bo‘lib, bu yerda nutqida buzilishi bo‘lgan bolalarga logopedik yordami ko‘rsatiladi.
E shitish qobiliyati buzilgan o‘quvchilarni k orreksion o‘qitish. Eshitish qobiliyatining
buzilishi sabablari, ularni turlarga ajratish. Anomal bolalar orasida eshitish qobiliyati turli
darajada nuqsonli bo‘lgan bolalar ko‘pchilikni tashkil etadilar. Eshitish – borliqni tovushli
hodisalar shaklida aks ettirilishi, inson (tirik jonzod)ning tovushlarni anglash va farqlash
qobiliyati. Eshitish eshitish organi yoki tovush analizatori (tovush ta’sirini qabul qiluvchi va
ajratuvchi murakkab nerv tizimi) yordamida amalga oshiriladi.
Eshitish qobiliyatining buzilishi ko‘p hollarda muddatli bo‘ladi. Masalan, o‘rta qulog‘ning
tashkil topishi, shamollash, oltingugurt to‘siqlarining yu zaga kelishi, tashqi va o‘rta qulog‘ining
anomal tuzilishi (quloq suprasining bo‘lmasligi yoki yetarlicha rivojlanmaganligi, eshitish Нутқий бузилиш, нутқий бузилишнинг
сабаблари, механизмлари, симптоматикаси, бориши
ва тузилиши унинг олдини олиш, махсус
(коррекцион) ўқитиш ва тарбия масаласи билан
логопедия шуғулланади. “Логопедия” термини
Юнончадан таржимаси “тўғри нутқни тарбиялаш”
маъносини англатади. Нутқий бузилиш турли
мутахассислар - физиолог, невропатолог, психолог,
лингвист ва бошқалар томонидан ўрганилади.](/data/documents/2999063e-d317-4d8e-9f67-e2adc05e35b2/page_10.png)
![yo‘llarining bitib qolishi, quloq pardasidagi nuqsonlar va boshqalar) kabi holatlarda. Zamonaviy
medisina ularni davolashning samarali metodlariga ega. Ular qatoriga konservativ va operativ
metodlarni kiritish lozim. Odatda samarali davolash, ba’zan uzoq vaqt davolash tadbiri olib
borilganda eshitish qobiliyati tiklanadi.
Eshitish qobiliyatining buzilishiga yu qumli kasalliklar bilan og‘rish, zaharlanish, akustik
yoki kontuziyali jarohatlar ham sabab bo‘lishi mumkin. Qulog‘i og‘irlik yoki karlik kelib chiqish
sabablariga ko‘ra: nasliy, tug‘ma va kelib chiqqan tarzda turlarga ajratiladi. Yoshlikda eshitish
qobiliyatining buzilishiga olib keluvchi sabablar orasida quyidagilari alohida ko‘rsatiladi:
homiladorlikning birinchi uch oyida onaning virusli kasalliklar bilan og‘rishi (qizamiq, kor,
gripp, gepatit viruslari va boshqalar), rivojlanishdagi tug‘ma nuqsonlari (masalan, labi va
tanglayidagi yoriq), chala tug‘ilish, kichik vaznli tug‘ilishi (1500 dan kam) hamda yomon
tug‘ilishi kabilar. Eshitish qobiliyatining buzilishiga homiladorlik davrida onaning spirtli
ichimliq giyohvand moddalar iste’mol qilishi, antibiotiklarni qabul qilishi ham sabab bo‘lishi
mumkin. Karlikning nasliy o‘tishi holati juda kam kuzatiladi.
Eshitish qobiliyatidagi kamchiliklarni quyidagi turlarga ajratish mumkin:
1) Eshitish qobiliyatining zararlanganlik darajasi;
2) Eshitish qobiliyati zararlanganda nutqiy rivojlanish darajasi;
3) Eshitish qobiliyatida buzilishning yuzaga kelish vaqti.
Yuqorida ko‘rsatilgan mezonlarga ko‘ra eshitish qobiliyatining buzilishi qulog‘i og‘irlik
va karlik kabi guruhlarga ajratiladi.
Karlikbu eshitish qobiliyatining qattiq yo‘qotilishi bo‘lib, bola mustaqil ravishda nutqni
egallay olmaydi va qulog‘iga juda yaqin masofadan gapirilganda ham aniq eshitmaydi. Ammo
baland tovushlar, yaqin masofadan nutqning ba’zi tovushlarini qabul qilishga imkon beruvchi
eshitish qobiliyati saqlanib qoladi.
Qulog‘i og‘irlik – bu eshitish qobiliyatining qattiq pasayishi (80 detsibaldan kam) bo‘lib,
eshitish qobiliyati qoldig‘i yordamida qulog‘i oldida baland ovoz bilan gapirilganda bola nutqni
eshita oladi. Bola minimal nutq boyligini mustaqil ravishda egallay oladi.
Karlar va qulog‘i og‘irlik (yomon
eshituvchilar) nutqni qabul qilish usuli
bo‘yicha farq qiladilar. Karlar so‘z nutqini
ko‘rib (suhbatdoshining lablari va yu ziga
qarab) va eshitib ko‘rish (tovushni
kuchaytirish apparati yordamida) qabul
qiladilar.
Yomon eshitadiganlar atrofdagilar bilan
tabiiy munosabatlar jarayonida baland
ohangda so‘zlashish asosida nutqni eshitib
qabul qiladilar.
Eshitish qobiliyati buzilgan bolalarni ommaviy, umumiy o‘rta ta’lim maktablarida
Korreksion o‘qitish. E shitish analizatorining normal ishlashi bolaning umumiy rivojlanishi
uchun alohida ahamiyatga ega bo‘ladi. Eshitish analizatori buzilganda bolaning nutqi, psixologik
rivojlanishi yomonlashadi, idrok etish faoliyati, umumiy rivojlanishi ortda qoladi. Statistik
ma’lumotlariga qaraganda eshitish organi funksiyasi buzilgan va eshitmaydigan bolalar soni
doimiy ravishda ortib bormoqda.
Ayni vaqtda surdopedagogika oldida quyidagi vazifalar turibdi:
- eshitish qobiliyati buzilgan shaxslar, ularning individual xususiyatlari, shuningdeq
eshitishi, nutqi buzilishi xususiyatiga ko‘ra ularni o‘qitish qonuniyatlarini pedagogik jihatdan
o‘rganish;
- eshitish qobiliyati buzilgan turli kategoriyadagi bolalar uchun maxsus ta’lim
mazmunini ishlab chiqish, uni ilmiy jihatdan asoslash va amaliy amalga oshirish;
- eshitish qobiliyati buzilgan shaxslarni o‘qitishning didaktik va maxsusЭ шитиш қобилияти бузилган
болаларни ўқитиш ва тарбиялаш масалалари
билан сурдопедагогика шуғулланади.
Сурдопедагогика (Юнонча «surdus» – кар) -
эшитиш қобилияти бузилган болаларни
ўқитиш ва тарбиялаш жараёнини ўрганувчи
корректсион (махсус) педагогиканинг яна
бир муҳим соҳаси.](/data/documents/2999063e-d317-4d8e-9f67-e2adc05e35b2/page_11.png)
![metodikalarini yaratish;
- qoldiq eshitish qobiliyatini rivojlantirish bo‘yicha maxsus ta’lim texnologiyalarini
yaratish, pedagogik sog‘lomlashtirish tadbirlarini tashkil etish va boshqalar.
Ommaviy umumiy o‘rta ta’lim maktabida eshitish qobiliyati bir oz pasaygan bolalar
o‘qishi mumkin. O‘qituvchi bola tomonidan darsda bildirilayotgan fikrlarni yaxshi eshita
olishiga e’tibor berishi, buning uchun bolani birinchi yoki ikkinchi partaga, iloji bo‘lsa o‘rta
qatorga o‘tkazish kerak. Shuningdeq o‘qituvchi bola uning gaplarini to‘g‘ri tushuna olganligi,
topshiriqni to‘g‘ri bajarayotganligini nazorat qilib turishi kerak. Ba’zida eshitmaydigan yoki
yomon eshitadigan bolalar ommaviy, umumiy o‘rta ta’lim maktablarida eshitadigan tengdoshlari
bilan birga muvaffaqiyatli o‘qiydilar.
O‘qituvchi eshitmaydigan yoki yomon eshitadigan bola sinfga qabul qilinganda ularning
psixofiziologik hamda nutq rivojlanishi xususiyatlarini bilishi talab etiladi.
Ko‘rish qobiliyati buzilgan o‘quvchilarni korreksion o‘qitish. Ko‘rish qobiliyati
buzilishi turlari, ularning sabab va oqibatlari. Ko‘rish - ko‘rish analizatori yordamida borliqni
sezish va qabul qilishdir. Miya ko‘rish orqali
tashqi dunyo haqidagi ma’lumotlarni oladi.
Bolaning ko‘rish qobiliyati buzilganda
uni rivojlantirish, o‘qitish va tarbiyalash
jarayonlarida jiddiy qiyinchiliklar yuzaga
keladi.
Bolalarda ko‘rish qobiliyati buzilishining
sabablari turlicha bo‘lib, ular nasliy kasalliklar,
homila ona qorinida rivojlanayotganda ko‘rish
organlari patologiyasining yuzaga kelishi,
homiladorlik paytida onaning tokeplazmoz,
qizamiq va boshqa og‘ir kasalliklar bilan
og‘rishi va hokazo omillardan iborat bo‘lishi mumkin.
Ko‘rish qobiliyatining buzilishi tug‘ma yoki orttirilganbo‘ladi.
Tug‘ma ko‘r bo‘lish homilaning zararlanishi sababli Yuzaga keladi. Ko‘rish
nuqsonlarining Yuzaga kelishida nasliylik ham ko‘zga tashlanadi.
Orttirilgan ko‘rlik odatda ko‘rish organlari – to‘r pardasi, shoh parda yoki markaziy nerv
tizimining kasallanishi (meningit, miya shishi, meningoyentsifalit), organizmning umumiy
kasallanishidan keyingi asoratlari (kor, gripp, skorlatina), shuningdeq miya yoki ko‘zning
jarohatli shikastlanishi (boshi yaralanishi, shikastlanishi) oqibatida bo‘lishi mumkin.
Ko‘rish qobiliyatining buzilgan bolalar quyidagi guruhlarga ajratiladi:
1. Ko‘r tug‘ilganlar.
2. E rta ko‘r bo‘lib qolganlar.
3. Uch yoshidan keyingi ko‘r bo‘lib qolganlar.
Ommaviy maktablarda, ta’lim olganda yomon ko‘ruvchi bola jiddiy qiyinchiliklarga duch
keladilar. Idrok etishning aniq emasligi, sekinligi, torligi kabi xususiyatlar predmetlarni tanib
olish, ularning shaklini ajratish, o‘ziga xos belgilarini bilib olishda ma’lum qiyinchiliklariga olib
keladi. Bolalar satrlar, harflar va raqamlarni adashtiradilar. Bular o‘qish texnikasi egallab olish,
o‘qilganlarning mazmunini tushunishga halaqit beradi. Oddiy maktabda yomon ko‘ruvchi
bolalar doskada nima yozilganligini ko‘rmaydilar, qarab bajariladigan ishlarni tashkil etishda
yomon ko‘radigan bolalar tez charchaydilar, bu ularning ish qobiliyatlarini pasaytiradi.
Pedagoglarning oldidagi eng muhim vazifa - yomon ko‘radigan bolani o‘z vaqtida aniqlash, unga
maxsus ta’lim va tarbiya berish masalasini hal etish uchun PMPKga yu borishdan iborat. Yomon
ko‘radigan bolalarni o‘qitish va tarbiyalash asosan maxsus (Korreksion) maktablarda amalga
oshiriladi.
Ko‘rish qobiliyati buzilgan bolalarni ommaviy, umumiy o‘rta ta’lim maktablarida
korreksion o‘qitish va tarbiyalash. Кўриш қобилияти
бузилган болаларни ўқитиш ва
тарбиялаш хусусиятлари билан
тифлопедагогика шуғулланади
(Юнонча « typhlos » – кўр) –
коррекцион педагогика
(дефектология)нинг муҳим
соҳаси.](/data/documents/2999063e-d317-4d8e-9f67-e2adc05e35b2/page_12.png)
![Ko‘rish qobiliyati buzilgan bolalar bilan ish olib borayotgan o‘qituvchi k orreksion
ishlarning o‘ziga xos jihatlarini bilishi zarur.
Refraktsiyasi anomaliyali bolalar tuzatuvchi ko‘zoynak taqishlari kerak. Lekin ko‘zoynak
taqishda bolalar pedagogning ularga diqqat bilan munosabatda bo‘lishlariga muhtojlik sezadilar.
Maktabda va uyda o‘quv ishlarini bajarishda sanitar-gigiyenik talablarga amal qilish lozim.
Ko‘rishida nuqsoni bo‘lgan bola uchun ish o‘rni to‘g‘ri va yetarlicha yoritilgan bo‘lishi kerak.
Bunday bola deraza yonidagi birinchi yoki ikkinchi qatorga o‘tkazilishi kerak. Yaqinni
ko‘radigan bola ham doskaga yaqinroq birinchi yoki ikkinchi partaga o‘tkazilishi zarur. Uzoqni
ko‘radigan bola esa, aksincha, doskadan uzoqroqqa oxirgi partaga o‘tkazilishi talab etiladi.
O‘qituvchi o‘quvchining doska, jadval va xaritadagi o‘quv materiallarini qabul qilishi va
tushunishini nazorat qilib borishi kerak. Anomal refleksiyali bolalarda ko‘zi charchashi ko‘p
kuzatiladi. Shuning uchun dars paytida ularga ko‘rish ishlarini boshqa turdagi ishlar
uyg‘unlashtirib berishi zarur. Anomal refleksiyali bola 10-15 minut davomida intensiv ko‘rish
ishlarini bajargandan keyin bir necha minut uzoqqa (doska yoki derazaga) qarashi keraq bu
ko‘rish charchog‘ining bartaraf etilishiga yordam beradi.
Ko‘rish qobiliyati ancha og‘ir bo‘lgan – ko‘r va yomon ko‘radigan bolalarni o‘qitish
maxsus ta’lim muassasalarida amalga oshiriladi. Ba’zan ko‘rish qobiliyati og‘ir buzilgan bolalar
ommaviy umumiy o‘rta ta’lim maktablariga qabul qilinadilar. Bunday vaziyatda anomal bolalar
uchun maxsus sharoitlarni yaratish zaruriyati yu zaga keladi.
O‘z sinflarida og‘ir ko‘rish qobiliyati buzilgan bola bo‘lgan o‘qituvchilar bolaga
differentsial yondashuv asosida munosabatda bo‘lishlari zarur. Buning uchun sinfdagi
o‘quvchilarning soni 15 nafardan oshmasligi, sinf xonasi yaxshi yoritilgan, ko‘rish qobiliyatida
nuqsoni bo‘lgan bolaning ish o‘rni esa ko‘shimcha yoritilgan bo‘lishi kerak. O‘quv-tarbiyaviy
ishlar jarayonida o‘qituvchining nutqi katta ahamiyatga ega bo‘ladi. Uning nutqi aniq,
tushunarli, ifodali bo‘lishi zarur. O‘qituvchi o‘zining har bir harakati mohiyatini so‘z yordamida
sharhlab borishi,
Sinfida ko‘r yoki yomon ko‘radigan bola bo‘lgan o‘qituvchi ularning individual
xususiyatlari va imkoniyatlarini bilishi, ular normal ko‘radigan tengdoshlaridan farq qilishlarini
yaxshi anglashi maqsadga muvofiqdir.
Tayanch-harakat apparati buzilgan o‘quvchilarni korreksion o‘qitish. Tayanch-
harakat apparatlari buzilishining turlari va yu zaga kelish sabablari. Tayanch-harakat
apparatidagi turli buzilishlar bolalarni o‘qitish va tarbiyalashda muayyan muammolarni keltirib
chiqarishi mumkin. Tayanch-harakat apparati funksiyalarining buzilishi tug‘ma yoki orttirilgan
bo‘lishi mumkin. Tayanch-harakat apparati patologiyasi quyidagi turlarga ajratiladi:
1) nerv tizimining kasallanishi (bolalar se rebral paralichi (B S P), poliomiyelit);
2) tayanch-harakat apparatining tug‘ma patologiyasi; sonning tug‘ma chiqqanligi; bo‘yin
qiyshiqligi; qiyshiq oyoqlik va oyoqning boshqa nuqsonlari; umurtqa pog‘onasi rivojlanishidagi
nuqsonlar (skolioz); qo‘l yoki oyoqlarning rivojlanmaganligi va nuqsonlari; qo‘li barmoqlarining
anomal rivojlanishi; artrogripoz (tug‘ma mayiblik);
3) orttirilgan kasalliklar va tayanch-harakat apparatining zararlanishi; orqa miya, bosh
miya va qo‘l-oyoqlarning travmatik jarohatlanishi; poliatrit; skelet kasalliklari (tuberkulez,
suyaklardagi shishlar, osteomiyelit), skelet tizimi kasalliklari (raxit, xondodistrofiya).
Tayanch-harakat apparati patologiyasi bo‘lgan bolalarda asosiy buzilish harakatlanishdagi
nuqson hisoblanadi. Bunday nuqsonlarga ega bolalarning 89 % ini se rebral paralichli bolalar
tashkil etadilar. Ularda harakat buzilishi psixik va nutqiy buzilishlar bilan birga namoyon
bo‘ladi. Shu bois bu kabi bolalar nafaqat davolash va ijtimoiy yordamga, balki psixologik-
pedagogik va logopedik korrekt s iyaga ham muhtoj bo‘ladilar.
Harakatlanish buzilishlari o‘rtacha darajada bo‘lgan bolalar Yurishni o‘rganib olsalarda,
biroq, shonch bilan Yura olmaydilar, ular uchun maxsus moslamalar zarur. Harakatlanish
buzilishining yengil shaklida bolalar uyda va ko‘chada mustaqil, qo‘rqmay Yura oladilar,
o‘zlariga to‘la xizmat ko‘rsatadilar.](/data/documents/2999063e-d317-4d8e-9f67-e2adc05e35b2/page_13.png)
![Bolaning aqliy jihatdan tez va nuqsonlarsiz rivojlani sh uchun qo‘llaniladigan
usullardan na’munalar:
Ko‘pgina tortishuv va muhokamalarga
sabab bo‘lgan usullardan biri bo‘lib, o‘tgan
asrning 40 yillarida o‘z ibtidosini boshlagan,
harbiy shifokor, amerikalik Glen Doman
tomonidan ishlab chiqilgan. Glen Doman urush
yillarida og‘ir miya jarohati olgan bolalarni
davolaydi. Bemor bolalarga katta katta qizil
harfli so‘zlar yozilgan kartochkalar ko‘rsatilardi
va bir vaqtning o‘zida unda yozilgan so‘zlar talaffuz qilinardi. Darslar juda qisqa bo‘lib, 5-10
soniya davom etar, ammo kun davomida bir necha marotaba takrorlanardi. Bu shaklda
mashg‘ulotlarda ishtirok etgan falaj holatida yotgan bolalar sekin-asta harakat qila boshlaydi,
keyinchalik emaklash, yurish va hatto sog‘lom bolalar kabi yugurish qobiliyatlari ham tiklanadi.
Shu sababli, Glen Doman bir vaqtni o‘zida ham oddiy hamda genial xulosaga keladi: ko‘zni
doimiy ravishda stimulyatsiya qilish miya faoliyatining umumiy faollashishiga sababbo‘ladi.
Shundan so‘ngra Domen bu usulni sog‘lom bolalarda ham sinab ko‘radi. Bola tug‘ilgandan
e’tiboran, unga bu kabi kartochkalar ko‘rsatiladi. Kartochkadagi so‘zlar turli tuman bo‘lishi
mumkin: nuqtalardan iborat sonlar, qizil rang bilan yozilgan harflar, hayvonlar rasmi, arboblar
rasmi, tabiat hodisalari va hokazo… Bunday kartochkalarni Doman: ma’lumot bitlari (binary
digit), deb atardi. Kartochkalar kun davomida bolaga bir necha marta, bir necha soniyaga
ko‘rsatilardi. Doman o‘z usulini qo‘llash natijasida daholarni tarbiya qilishiga ishonardi. Bu
fikrni ko‘pgina pedagog va psixologlar yangi tug‘ilgan chaqaloqlar uchun qarash natijasida
yuzaga kelgan taassurotlar muhim ekanligini tan olishlari ham tasdiqlaydi.
Ammo bu usulning o‘ziga yarasha kamchiliklari bor: u bolalarga to‘la va mukammal
rivojlanish bermaydi. Ayniqsa, bola dunyosi talab qilgan faollikni bu usulda mavjud emas, dars
davomida bolaning ko‘zi va ko‘rish qobiliyatigina ishtirok etadi. Bola esa o‘z tabiatidan kelib
chiqib, uni qiziqtirgan narsani ushlab ko‘rishni, “mazasini ta’tish”ni ma’qul ko‘radi. Tili chiqa
boshlagan bola esa albatta o‘zini qiziqtirgan mavzu borasida savollar yog‘diradi, ammo Domen
usuli esa boladan qimirlamay o‘tirishni, diqqatini kartochkalarga qaratishni va talaffuz
qilinganlarni eshitishi talab qilinadi. Doman inson miyasini kompyuterga o‘xshatadi, uning
fikricha miya muvafaqqiyatli faoliyat yuritishi uchun ma’lumotlar bazasini to‘ldirib olishi lozim.
Ammo bola kompyuter emas, balki tirik mavjudot, uni faqat turli sonlar va faktlar bilan
to‘ldirishning o‘zi yetarli bo‘lmaydi, u olgan ma’lumotlarini mantiqan to‘g‘ri qo‘llab, foydalana
olishi lozim. Kichkina bola tajriba, ijodiy mashg‘ulotlar, suhbatlashish, o‘yin va sevgiga muhtoj.
Shu sababli, Doman usuli daholarni yetishtirish uchun yetarli emas hamda ko‘p mehnat talab
qiladi. Faqatgina matematika bilan kuniga eng kam 6 marotaba shug‘ullanish lozim. Natijada
ota-ona aksar vaqtini bu darslar bilan o‘tkazadi, kechki soatlarda esa yangi darslar uchun
kartochka tayyorlanish lozim. Ammo, bu usuldan umuman bosh tortish ham to‘g‘ri emas, balki
aksincha uning samarali tomonlaridan foydalanish mumkin: masalan, bolaning sevimli kitobini
o‘qish bilan birgalikda unga turli kartochkalarni ko‘rsatsangiz bo‘ladi.
Bu ta’lim usuli olim va pedagog R.Shtayner
falsafasiga asoslangan bo‘lib, uning mohiyatida
shaxsiyatning ruhiy va estetik rivojlanishiga
qaratilgan, bolaning aql-zakovati esa unchalik
ahamiyat kasb etmaydi. Shu sababli, usul – tabiat,
ijod va kasb hunarlarni kuzatishni o‘z ichiga
olgan. Valdorf ta’limi markazlarida o‘quvchilar
ganchkorliq turli musiqa asboblarini chalish, xalq
hunarmandchiligi, turli sahna ko‘rinishlarida ishtirok etish (aktyorlik mahorati) kabi
mashg‘ulotlar bilan shug‘ullanadilar. O‘qish uchun mashg‘ulotlarni esa bola 12 yoshga 1. Қарама қаршиликка бой
Глен Доман усули
2. Валдорф педагогикаси.](/data/documents/2999063e-d317-4d8e-9f67-e2adc05e35b2/page_14.png)
![kirgandan so‘ngra boshlash tavsiya qilinadi. Ta’lim vaqtida bolaning asosiy bilim manbai va
yo‘naltiruvchisi o‘qituvchidir. Dars o‘qituvchi va o‘quvchi orasidagi suhbat tarzida o‘tkaziladi.
O‘qituvchi darsni hikoya qilib bergach, o‘quvchi o‘z tushunganlarini hissiyotini so‘zlash va
ko‘rsatish bilan namoyish qilishi lozim.
Albatta, Valdorf usulining ham o‘ziga yarasha kamchiliklari bor. Ba’zilarning fikriga
ko‘ra, bu usul real hayotdan uzoq bo‘lgan vaziyat yaratishi ehtimoli katta. Undan tashqari,
bolaning normal rivojlanishida asossiz to‘sqinlik yuzaga keladi, 12 yoshda o‘qishni o‘rgana
boshlash bola uchun juda kech. Bu usulda asos qilib olingan estetik tarbiya esa mantiq va
tafakkur rivojlanishini cheklanishiga olib keladi. Valdorf usuli giperaktiv, asabiy, agressiv,
o‘ziga ishonchi yo‘q va e’tibori past bo‘lgan bolalar uchun foydali.
Ammo ishingiz sababli vaqtingiz kam bo‘lsa, bu usul sizga to‘g‘ri kelmasligi mumkin.
Chunki farzandingiz bilan birgalikda chevarliq ganchkorlik kabi hunarlarni birga qilishingiz
lozim. Dars davomida butun e’tibor bolaga qaratiladi, ota-onalar esa vaziyatga moslashadi va
faqat yordamchi vazifasini bajaradi. Valdorf pedagogikasi bolaning sog‘lom o‘sishiga negativ
ta’sirining oldini olish uchun ta’lim tizimida hyech qanday shoshilishga yo‘l qo‘ymaydi.
Mariya Montessorining usuli bolalarga
o‘yin shaklida ta’lim berish, mashqlarni esa
mustaqil ravishda bajarishiga asoslangan. Har
bir bolaga uning individual xususiyatlaridan
kelib chiqqan holda yondoshiladi. Bola o‘zi
mustaqil ravishda materiallarni tanlaydi va dars
vaqtini belgilaydi, ya’ni individual tarzda
shakllanib boradi. Bu usulning asosiy maqsadi,
bolaga o‘z individual qobiliyatlarini namoyon qilish istagini uyg‘otishdir. Montessorining usuli
boshqa erta ta’lim usullaridan tubdan farq qiladi. U bolaga o‘z qilgan xatolarini topib ularni
to‘g‘irlash huquqini beradi. O‘qituvchining vazifasi esa bolani mustaqil harakatlanishga undash,
o‘qitish emas. Usul yordamida bolaning mantiq va ijodiy tafakkuri ortadi, diqqat–e’tibori, xotira,
nutq, tasavvur etish, motorikasi rivojlanadi. Undan tashqari, Montessori uslubi kollektiv bilan
o‘yin va mashg‘ulotlarga ham alohida e’tibor qaratadi, bu esa bolada boshqalar bilan o‘zaro
munosabatga kirishish, maishiy faoliyatini yo‘lga qo‘yish va shu bilan birga o‘z mustaqil fikriga
ega bo‘lish layoqatini rivojlantiradi.
Bu- barcha o‘rganuvchilarni teng xuquq
asosida ular qobiliyatlimi yoki qobiliyatsizmi
birgalikda maktabgacha ta’lim muassasalarida,
maktablarda va barcha ta’lim muaassasalarida
birgalikda ta’lim olishni anglatadi. Inklyuziv
ta’lim bu - hamma o‘qiy oladigan maktablarda
bolalarni tengdoshlari bilan maxsus ta’lim
ehtiyojlariga qaramasdan birgalikda o‘qitish
jarayonidir . Shunga qaramasdan maktablarda shu kabi bolalarni birgalikda o‘qitish
masalasi xali ham turli xil milliy va xalqaro forumlarda katta bahs va munozaralarga
sabab bo‘lib kelayotgan muammodir. Inklyuziv xali ham qizg‘in bahslarga sabab
bo‘ladigan qiyin va ziddiyatli muammoligicha qolib kelyapti. Inklyuziv tushunchasi haqida
juda katta noaniqliklar mavjud. Qayerda siyosat va amaliyot birinchi bo‘lishi haqida so‘z
yurituvchi ishonarli faktni ta’minlab beruvchi ilmiy asosni topish qiyin. Bu yo‘lda ba’zi bir
maktablar darsga qatnasha olmasliklari ularning umumiy natijalariga yomon ta’sir
ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan o‘quvchilarni saqlab qolishga norozilik bildirishyapti. Bir
biridan farq qiluvchi ehtiyojlarga nisbatan ta’limda o‘sib kelayotgan xarakat mavjud va bu
xarakat inklyuziv ta’lim falsafasi bilan mos tushmaydiganga o‘xshayapti.
Maxsus extiyojlari bor talabalar uchun Inklyuziv ta’limning foydalari3. Монтессори усули
4. Инклюзив таълим](/data/documents/2999063e-d317-4d8e-9f67-e2adc05e35b2/page_15.png)
![Maxsus ta’limga extiyoj (MTE)ga ega talabalar uchun Inklyuziv ta’limning foydalari
quyidagilardan iborat:
- Biron nuqsoni bor talabalarning ta’lim dargohidagi vaqtini sinfdosh(kursdosh)lari bilan
o‘tkazishi ularni ko‘plab ijtimoiy munosabatlarga kirishishini ta’minlaydi;
- maxsus ta’lim extiyojlariga ega bolalarning mos xulq-atvor modellari mavjud. Ular
bemalol MTEsiz talabalarning ijtimoiy qabul qilingan xulq-atvor normalarini kuzata oladilar va
taqlid qila oladilar;
- o‘qituvchilar tez-tez MTEga ega talabalar uchun yuqori ijro standartlarini rivojlantirib
turishadi;
- ham umumiy, ham maxsus ta’lim beruvchilar hamma sohalarda talabalardan munosib
xatti-xarakat kutishadi;
- MTEga ega talabalar yoshga va hyech qachon o‘quv rejasiga kiritilmaydigan ajratilgan
sohadagi akademik mundarijaning vazifaviy komponentlari, masalan, ilm-fan, ijtimoiy ta’lim
sohalari va boshqalarga qarab o‘qitiladi;
-qo‘shimcha mashg‘ulotlarga qatnash MTEga ega talabalarning hayotlari davomida
umumlashgan sohalarning har birida o‘zini ko‘rsata olish qobiliyatini oshiradi (Rayndek va
Alper, 1996).
Maktab sharoitida maxsus ta’limga extiyoji bo‘lmagan o‘quvchilar uchun ba’zi
imkoniyatlar ilovasi.
Maxsus ta’limga ehtiyoji bo‘lmagan talabalar uchun ba’zi imkoniyatlar ilovasi
quyidagilardan iborat:
- Maxsus ta’limga ehtiyoji bo‘lmagan talabalar o‘zlarining yoshlaridagi maxsus ta’limga
extiyoji bor bo‘lgan tengqurlari bilan o‘zaro munosabatda bo‘lishlari uchun turli- tuman
imkoniyatlarga ega bo‘ladilar.
- Ular ta’lim jarayonida o‘zaro sherikliq sinf raxbarlari sifatida ish olib borishlari mumkin.
- Ular tushlik vaqtida, avtobusda yoki o‘yingohlarda maxsus ta’limga ehtiyoji bor bo‘lgan
bolalar uchun o‘zgacha maxsus“do‘st” rolini o‘ynashlari mumkin.
- Maxsus ta’limga ehtiyoji bo‘lmagan bolalar maxsus ta’limga ehtiyoji bor bolalar bilan
o‘zaro munosabatda bo‘lish jarayonida irodaliliq individual farqlilik hamda imkoniyati
cheklangan insonlar haqida ko‘plab narsalarni o‘rganishlari mumkin.
- Maxsus ta’limga ehtiyoji bo‘lmagan bolalar maxsus ta’limga ehtiyoji bor bolalarning
ko‘plab ijobiy xususiyatlar va qobiliyatlarga ega ekanliklari to‘g‘risida o‘rganishlari ham
mumkin.
- Maxsus ta’limga ehtiyojga ega bo‘lmagan bolalar maxsus ta’lim, nutq muolajasi,
psixologik muolaja, xordiq chiqaruvchi muolaja va kasbiy sog‘likni tiklovchi kabi ko‘plab
insonlarga xizmat ko‘rsatish sohalari haqida o‘rganish uchun imkoniyatga ega bo‘ladilar.
Ayrimlari uchun mana shu yo‘nalishlarga duch kelishi keyinchalik ularning shu yo‘nalishlardan
hoxlagan birida ish faoliyatini yaratishga olib boradi.
- Maxsus ta’limga ehtiyojga ega bo‘lmagan bolalar uchun Inklyuziv ta’lim muloqot qilish
va yakka shaxslarning keng sohasi bilan natijaviy shug‘ullanishni o‘rgatish imkoniyatini beradi.
Bundan tashqari bu ularni o‘smirlik paytlaridanoq ko‘p millatli jamiyatda to‘liq ishtirok
etishlariga tayyorlaydi (Ryndak va Alper, 1996 ).
- Inklyuziv ta’lim tumandagi o‘quvchilarning ta’limga ehtiyojlariga maktab javobgar
ekanligini kafolatlaydi. Bu esa maktabni jamiyat bilan yaqinlashishiga olib keladi (Jxa, 2002).
O‘quv rejasi muammo va masalalari](/data/documents/2999063e-d317-4d8e-9f67-e2adc05e35b2/page_16.png)
![Inklyuziv ta’limni amalga oshirish uchun va turli xil o‘qish qobiliyatlari mavjud talabalarni
yaxshiroq moslasha olishlari uchun ta’lim tizimi, o‘qitishning tuzilishi va o‘qitish amaliyotini
namoyish etish ko‘proq moslashadigan xamkorlik tarzida bo‘lishi zarur 4
.
Elektron pedagogika va u ning o’ziga xosligi
Ta’limda axborot-kommunikasiya texnologiyalaridan foydalanish. Pedagogik dasturiy
vositalar
Texnologiyaning rivojlanishi bilan texnik vositalardan foydalanib o‘qitish uchun birgina
kompyuterning mavjudligi kifoya bo‘lib qoldi. Avvallari televizor, videomagnitofon,
kinoproyektor, diaproyektor va boshqalar bajargan funksiyalarni kompyuter muvaffaqiyat bilan
o‘z zimmasiga oldi. Qolaversa, axborotni uzatish, saqlash, tasvirlash sifati sezilarli darajada
ortdi.
Hozirgi kunga kelib, kompyuter savodxonligi madaniyatning muhim belgisiga aylanib
ulgurdi, kelajakda esa u har bir insonga qayerda, qaysi uchastkada ishlamasin zaruratga aylanadi.
Demaq kompyuter ishi, kompyuterdan foydalanishga o‘rgatish eng yaqin vaqt ichida umumiy
ishga aylanishi shubhasiz.
Zamonaviy axborot texnologiyalarining vositalari qatoriga: kompyuter, skaner, videoko‘z,
videokamera, LCD proyektor, interaktiv elektron doska, faks modem, telefon, elektron pochta,
multimedia vositalari, Internet va Intranet tarmoqalari, mobil aloqa tizimlari, ma’lumotlar
omborini boshqarish tizimlari, sun’iy intelekt tizimlarini kiritish mumkin.
Axborot texnologiyasi vositalari muayyan amallarni ongli va rejali amalga oshirishda
o‘zlashtiriladi. Bu jarayon quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
- kompyuter, shuningdeq printer, modem, mikrofon va ovoz eshittirish qurilmasi, skaner,
raqamli videokamera, multimedia proyektori, chizish plansheti, musiqali klaviatura kabilar
hamda ularning dasturiy ta’minoti;
- uskunaviy dasturiy ta’minot;
- virtual matn konstruktorlari, multiplikasiyalar, musiqalar, fizik modellar, geografik
haritalar, ekran prosessorlari va x.k.;
- axborotlar majmui – ma’lumotnomalar, ensiklopediyalar, virtual muzeylar va x.k.;
- texnik ko‘nikmalar trenajyorlari (tugmachalar majmuidan tugmachalarga
qaramasdanma’lumot kiritish, dasturiy vositalarni dastlabki o‘zlashtirish va x.k.).
Axborot texnologiyalari vositalarining markazida turuvchisi kompyuterdir.
O‘quv-tarbiya jarayonida kompyuterlar asosan to‘rt tartibda:
- - passiv qo‘llash – kompyuter oddiy hisoblagich kabi;
- reaktiv muloqat – kompyuter imtihon oluvchi sifatida;
- faol muloqat – kompyuter talabaga yo‘l – yo‘riq berish va imtihon olishda;
- interfaol muloqat – kompyuter sun’iy intellekt sifatida, ya’ni talaba bilan muloqat
qilishda foydalaniladi.
Ta’limda zamonaviy axborot va kommunikasiya texnologiyalarini keng joriy etilishi:
- fan sohalarini axborotlashtirishni;
4
(Dr. Smriti Swarup Education of children with special needs National Council of EducationalResearch
and Training, 2006 11-13 бетлар )Ҳозирги кунда компьютер лар таълим тизимида асосан тўрт йўналишда:
- ўрганиш объекти сифатида;
- ўқитишнинг техник воситалари сифатида;
- таълимни бошқаришда;
- илмий-педагогик изланишларда фойдаланилмоқда](/data/documents/2999063e-d317-4d8e-9f67-e2adc05e35b2/page_17.png)
![- o‘quv faoliyatni intellektuallashtirishni;
- integrasiya jarayonlarini chuqurlashtirishni;
- ta’lim tizimi infratuzilmasi va uni boshqarish mexanizmlarini takomillashtirishga olib
keladi.
Pedagogik ta’lim jarayonlarini zamonaviy axborot texnologiyalari asosida samarali tashkil
etish:
- masofaviy o‘quv kurslarini va elektron adabiyotlarni yaratuvchi jamoaga pedagoglar,
kompyuter dasturchilar, tegishli mutaxassislarning birlashuvini;
- pedagoglar o‘rtasida vazifalarning taqsimlanishini;
- ta’lim jarayonini tashkil qilishni takomillashtirish va pedagogik faoliyatning
samaradorligini monitoring etishni taqozo etadi.
Zamonaviy axborot texnologiyalarining ta’lim jarayonlariga joriy etilishi:
- talabaga kasbiy bilimlarni egallashiga;
- o‘rganilayotgan hodisa va jarayonlarni modellashtirish orqali fan sohasini chuqur
o‘zlashtirilishiga;
- o‘quv faoliyatining xilma-xil tashkil etilishi hisobiga talabaning mustaqil faoliyati
sohasining kengayishiga;
- interaktiv muloqot imkoniyatlarining joriy etilishi asosida o‘qitish jarayonini
individuallashtirish va differensiyalashtirishga;
- sun’iy intellekt tizimi imkoniyatlaridan foydalanish orqali talabaning o‘quv materiallarini
o‘zlashtirish strategiyasini egallashiga;
- axborot jamiyati a’zosi sifatida unda axborot madaniyatining shakllanishiga;
- o‘rganilayotgan jarayon va hodisalarni kompyuter texnologiyalari vositasida taqdim etish,
talabalarda fan asoslariga qiziqishni va faollikni oshirishga olib kelishi bilan muhim ahamiyat
kasb etadi.
Portal – bu foydalanuvchiga axborotlarni oddiy navigasiya va keng ko‘lamli qulay
interfeys orqali yetkazish uchun turli axborot resurslarini birlashtiruvchi telekommunikasiya
tarmog‘i tuguni bo‘lib, u:
- ko‘p sonli foydalanuvchilarga xizmat ko‘rsatishi;
- axborotlar ko‘lamining kengligi;
- asosiy tarmoq formatlarini qo‘llashi;
- oson va samarali qidirish tizimining joriy etilishi;
- axborot resurslari integrasiyasi;
- axborot xavfsizligini ta’minlashi;
- axborotlarni tabaqalashtirishi;
- bilimlarni boshqarish-tahlil etishi bilan tavsiflanadi.
Pedagogik dasturiy vositalar tushunchasi . Pedagogik dasturiy vositalar – kompyuter
texnologiyalari yordamida o‘quv jarayonini qisman yoki to‘liq avtomatlashtirish uchun
mo‘ljallangan didaktik vosita hisoblanadi. Ular ta’lim jarayonini samaradorligini oshirishning
istiqbolli shakllaridan biri hisoblanib, zamonaviy texnologiyalarning o‘qitish vositasi sifatida
ishlatiladi. Pedagogik dasturiy vositalar tarkibiga: o‘quv fani bo‘yicha aniq didaktik maqsadlarga
erishishga yo‘naltirilgan dasturiy mahsulot (dasturlar majmuasi), texnik va metodik ta’minot,
qo‘shimcha yordamchi vositalar kiradi .
Pedagogik dasturiy vositalarni quyidagilarga ajratish mumkin:
o‘rgatuvchi dasturlar – o‘quvchilarning bilim darajasi va qiziqishlaridan kelib
chiqib yangi bilimlarni o‘zlashtirishga yo‘naltiradi ;
test dasturlari – egallangan bilim, malaka va ko‘nikmalarni tekshirish yoki
baholash maqsadlarida qo‘llaniladi;
mashq qildiruvchi (trenejyor)lar - avval o‘zlashtirilgan o‘quv materialini
takrorlash va mustahkamlashga xizmat qiladi;](/data/documents/2999063e-d317-4d8e-9f67-e2adc05e35b2/page_18.png)
![ o‘qituvchi ishtirokidagi virtual o‘quv muhitini shakllantiruvchi dasturlar
(Virtual borliq tizimlari) .
Virtual borliq ( Virtualnaya realnost) tushunchasini Jaron Lanier (Lanye) taklif etgan.
Virtual borliq immersivlik va interfaollik tushunchalari bilan bog‘liq.
Immersivlik deganda odamning virtual borliqda o‘zini faraz qilishini tushunish lozim.
Interfaollik foydalanuvchi real vaqtda virtual borliqdagi obyektlar bilan o‘zaro muloqotda
bo‘lib ularga ta’sir ko‘rsatishga ega bo‘ladi.
Virtual borliq tizimi deganda – biz imitasion dasturiy va texnik vositalar deb qabul qilamiz.
Interfaollikni ta’minlash uchun, virtual tizim boshqaruvchi amallarni qabul qilishi kerak. Bu
amallar ko‘pmodallikga, ya’ni ko‘z bilan ko‘radigan, tovush orqali qabul qiladigan bo‘lishi
kerak. Bu amallarni amaliyotda bajarish uchun zamonaviy tizimlarda turli tovush va
videotexnologiyalardan foydalaniladi. Masalan, katta xajmli tovush va videotizimlari,
shuningdek odamning bosh qismiga o‘rnatiladigan shlem va ko‘zoynak displeylar, “hid
sezadigan” sichqonchalar, boshqaruvchi qo‘lqoplar, kibernetik nimchalar simsiz interfeys
birgaligida ishlatiladi. Yuqoridagilar ekzotik qurilmalarga tegishli.
Pedagogik faoliyatda amaliy va pedagogik dasturiy vositalardan foydalanish
Pedagogik dasturiy vositalarni yaratish texnologiyasini amalga oshirish maqsadida
ularning an’anaviy vositalardan ustunligini tasdiqlovchi qator ijobiy omillar mavjud. Mazkur
omillar didaktiq psixologiq iqtisodiy, fiziologik guruhlarga ajratildi.
Pedagogik dasturiy vositalarga qo‘yiladigan didaktik talablarga quyidagilar kiradi:
ilmiyliq tushunarli, qat’iy va tizimli bayon etilishi bilan birgalikda (pedagogika, psixologiya,
informatika, ergonomikaning asosiy tamoyillarini, zamonaviy fanning fundamental asoslarini
hisobga olib, o‘quv faoliyati mazmunini qurish imkoniyatini ta’minlash), uzluksizlik va yaxlitlik
(ilgari o‘rganilgan bilimlarning mantiqiy oqibati hamda to‘ldiruvchisi hisoblanadi), izchilliq
muammoliliq ko‘rgazmaliliq faollashtirish (o‘qitish mustaqilligi hamda faollilik xususiyatining
mavjudligi), o‘qitish natijalarini o‘zlashtirish mustahkamliligi, muloqotning interfaolliligi,
o‘qitish, tarbiyalash, rivojlantirish va amaliyotning yaxlit birligi.
Metodik talablarga quyidagilar kiradi: aniq o‘quv fanining o‘ziga xos xususiyatlarini
hisobga olish, ma’lum bir faning o‘ziga xosligini hisobga olish, axborotni zamonaviy metodlari
o‘zaro bog‘liqliligi, o‘zaro aloqadorliligi, turlitumanligi, amalga oshirilishi.
Psixologik talablarga idrok etish (verbal-mantiqiy, sensor-perseptiv), tafakkur
(tushunchaviy-nazariy, ko‘rgazmali-amaliy), diqqati (qat’iyliligi, boshqaga ko‘chishi),
motivasiya (ishlashda faol shakllari, yuqori darajada ko‘rgazmaliliq o‘z vaqtida qayta aloqa
yordamida o‘quvchilarning yuqori darajadagi motivasiyalarini doimiy ravishda rag‘batlantirish),
xotira, tasavvuri, yoshi va individual psixologik xususiyatlarini hisobga olish (egallagan bilim,
ko‘nikma va malakalarini hisobga olib, o‘quv fani mazmuni hamda o‘quv masalalari
murakkablik darajasi o‘quvchilarning yosh imkoniyatlari va individual xususiyatlariga mos
kelishi, o‘quv materialini o‘zlashtirishda ortiqcha his’hayajonli, asabiy, aqliy yuklamalardan
ta’sirlanishdan himoyalash) kiradi.
Texnik talablarga zamonaviy universal shaxsiy kompyuterlar, tashqi qurilmalari, test
o‘tkaziladigan manbalar kiradi.
Tarmoq talablariga «mijoz-server» arxitekturasi, Internet-navigatorlar, tarmoq operasion
tizimlari, telekommunikasiya, boshqaruv vositalari (o‘qitish jarayonini individual va jamoaviy
ishlari, tashqi qayta aloqa) kiradi.
Estetik talablarga quyidagilar kiradi: tartiblilik va ifodalilik (elementlari, joylashishi,
o‘lchami, rangi), bezashning funksional vazifasi va ergonomik talablarga mosligi.
Maxsus talablarga quyidagilar kiradi: interfaolliq maqsadga yo‘nalganliq mustaqillik va
moslashuvchanliq audiolashtirish, ko‘rgazmaliliq kirish nazorati, intellektual rivojlanish,
differensiasiyalash(tabaqalashtirish), kreativliq ochiqliq qayta aloqa, funksionaliliq ishonchlilik.
Ergonomik talablarga quyidagilar kiradi: do‘stonaliq foydalanuvchiga moslashish,
ekran shakllarini tashkil etish.](/data/documents/2999063e-d317-4d8e-9f67-e2adc05e35b2/page_19.png)
![Metodik talablar pedagogik dasturiy vositalar asosida o‘qitishga mo‘ljallangan o‘quv
fanining o‘ziga xos xususiyatlarini, uning qonuniyatlarini, izlanish metodlari, axborotga ishlov
berishning zamonaviy usullarini joriy qilish imkoniyatlarini hisobga olishni ko‘zda tutadi.
Fanlardan yaratiladigan pedagogik dasturiy vositalar quyidagi metodik talablarga javob
berishi kerak:
1. Pedagogik dasturiy vositalar – o‘quv materialini taqdim etishning tushunchali,
obrazli va harakatli komponentlarining o‘zaro bog‘liqligiga tayangan holda qurilishi.
2. Pedagogik dasturiy vositalar o‘quv materialini yuqori tartibli tuzilma ko‘rinishida
ta’minlashi. Fanlararo mantiqiy o‘zaro bog‘liqlikning hisobga olinishi.
3. Pedagogik dasturiy vositalarda ta’lim oluvchiga o‘quv materialini bosqichma-
bosqich o‘zlashtirganligini turli xildagi nazoratlarni amalga oshirish asosida aniqlash
imkoniyatlarining yaratilishi.
T a’limda portal texnologiyalari
Ta’lim tizimini isloh qilishning muhim yo‘nalishlaridan biri axborotkommunikasiya
texnologiyalari bilan o‘quv jarayonini tizimli integrasiyalash hisoblanadi. Bunda o‘quv
jarayonini tashkil etish va uning mazmunini tubdan yangilash, axborot-kommunikasiya
texnologiyalari muhitida o‘qituvchining pedagogik faoliyati va talabaning ta’lim olish jarayonini
tashkil etish strategik masala sifatida namoyon bo‘ladi.
Ilmiy-texnik taraqqiyotning rivojlanayotgan bosqichida axborotlarning keskin ko‘payib
borayotganligi va ulardan o‘qitish jarayonida foydalanish uchun vaqtning chegaralanganligi
ta’lim tizimiga yangi texnologiyalarni joriy etishni taqozo etmoqda. Ta’lim mazmunini
takomillashtirishning yo‘nalishlaridan biri ta’lim oluvchilar uchun mustaqil ta’lim olish
imkoniyatlari, ta’limning axborot manbalarini shakllantirish va rivojlantirish uchun zarur
sharoitlarni yaratishdan iboratdir. Ta’lim-tarbiya jarayonlarining asosini yuqori sifatli va yuqori
texnologiyali muhit tashkil etadi. Uning yaratilishi va rivojlanishi texnik jihatdan murakkab
sanalsada, ammo bunday muhit ta’lim tizimini takomillashtirishga, ta’limda axborot
texnologiyalarini tub ma’noda joriy etishga xizmat qiladi.
Zamonaviy axborot texnologiyalari talabalar uchun ma’lumotlarni yetkazish, saqlash,
qidirish kabi jarayonlarda katta imkoniyatga ega. Hozirda ta’lim muassasalarida elektron shaklda
ko‘plab axborot-ta’lim resurslari yaratilgan.
Ta’lim-tarbiya jarayonlarini axborotlashtirishni rivojlantirish yo‘nalishi turli ta’lim axborot
resurslarining birlashtirilishi orqali axborot-ta’lim muhitlarini yaratish bilan bevosita bog‘liq.
Bunday muhitni tashkil etishda, avvalom bor, ta’lim muassasalarida axborotlashtirishni tashkil
etish, ya’ni barcha o‘quv, ma’muriy va xo‘jalik xizmatlarni, kutubxona va boshqaruv (rektorat,
dekanat, o‘quv bo‘limi va boshq.) bo‘limlarini yagona tarmoqqa birlashtirish, ularni INTERNET
tizimiga chiqish imkoniyatlarini yaratish, ta’lim muassasida o‘quv jarayonini nazorat qilish,
hujjatlar elektron almanishuvini tashkil etish, axborot texnologiyalari negizida maxsus o‘quv-
metodik majmualarni yaratish orqali talabalarning mustaqil ta’lim faoliyatini tashkil etish kabi
vazifalarni amalga oshirish zarur bo‘ladi. Hozirda bunday vazifalarni bajarishda portal
texnologiyalarini yaratish orqali axborot-ta’lim resurslaridan foydalanishni tashkil etish mumkin.
Ta’lim muassasining yagona axborot-ta’lim muhitini rivojlantirishning muhim yo‘nalishi sifatida
o‘quv jarayonida axborot va telekommunikasiya texnologiyalaridan foydalanish hisoblanadi.
Axborotlarni tizimlashtirish axborot-ta’lim resurslaridan foydalanishni yengillashtiradi. Axborot-
ta’lim portallarining yaratilishi axborotlarni mantiqiy tartiblash va tizimlashtirishga yordam
beradi.
Axborot-ta’lim portallarini yaratish va uni rivojlantirishda tizimli yondashuv zarur
hisoblanadi. Chunki portal texnologiyalari asosida ta’lim muhitini yaratishda tahliliy
tayyorgarlikning yaxshi darajada bo‘lishi, mazmunning maqsadga muvofiqligi, axborotlarning
tizimlashtirilishini ta’minlash muhim sanaladi.
Portal – bu foydalanuvchiga axborotlarni oddiy navigasiya va keng ko‘lamli qulay
interfeys orqali yetkazish uchun turli axborot resurslarini birlashtiruvchi tarmoq](/data/documents/2999063e-d317-4d8e-9f67-e2adc05e35b2/page_20.png)
![telekommunikasiya tuguni hisoblanadi. Bundan kelib chiqib portallarga quyidagi talablarni
qo‘yish mumkin:
- ko‘p sonli foydalanuvchilarga xizmat ko‘rsatishi;
- axborotlar ko‘lamining kengligi;
- asosiy tarmoq formatlarni qo‘llashi;
- oson va samarali qidirish tizimini joriy etishi;
- axborot resurslarining integrasiyasi;
- axborot xavfsizligini ta’minlashi;
- axborotlarni tabaqalashtirishi;
- bilimlarni boshqarish-tahlil etishi.
Portallarning ko‘rsatkichi unda mujassamlashgan axborotlarning ko‘lami, ya’ni axborot
resurslari hajmi bilan aniqlanadi.
Har qanday portalning maqsadi – foydalanuvchiga unga zarur axborotlarni qisqa vaqtda va
turli interfeyslar orasidagi o‘tishlarni ortiqcha hattiharakatlarsiz taqdim etishdan iborat bo‘ladi.
Portalning foydalanuvchi interfeysi unda joylashtirilgan resurslarning tarkibini ko‘rgazmali
namoyish etishi, bir bo‘limdan boshqa sahifalarga mantiqiy va tezkor o‘tishni ta’minlashi lozim.
Taqdim etilayotgan axborot-ta’lim resurslari mustaqil ta’lim uchun topshiriklarni,
o‘zlashtirilgan bilimlarni tekshirish uchun test sinovlarini, ijodiy tafakkurni rivojlantirishga
qaratilgan topshiriqlarni, bilimlarni mustahkamlashga qaratilgan mashqlarni o‘zida
mujassamlashtirgan bo‘ladi.
Portal uchun multimedia materiallarini tanlashda ularning axborotmazmuni, tuzilma
tarkibi, uzviyligi va axborotlarni taqdim etish shakllariga e’tibor qaratish kerak. Multimedia
materiallari axborotlarni oson o‘zlashtirish uchun xizmat qilishi: ularning mazmunini ochib
berishi, ya’ni axborotlarning mustaqil manbai sifatida foydalanish imkonini berishi lozim.
Texnologik jihatdan axborot-ta’lim portallariga quyidagi talablar qo‘yiladi:
- ilovalarni bajarish;
- hamkorlikdagi faoliyatni ta’minlash;
- o‘zida mavjud resurslarni boshqarish;
- foydalanuvchilarni boshqarish;
- nazorat olib borish;
- bilimlarni boshqarish;
- kommunikasiyani ta’minlash;
- qidiruvni ta’minlash;
- barcha resurslarni ruxsat etilmagan kirishlardan himoyalashi, ya’ni
- axborot xavfsizligini ta’minlash;
- tizimga ruxsat berish, ya’ni qayddan o‘tishni tashkil etishi zarur.
Bilim sohalari yoki fanlar bo‘yicha axborot-ta’lim portali faqat ta’lim muassasalari bilan
chegaralanib qolmaydi. An’anaviy va elektron shakldagi o‘quv materiallari yagona ta’lim
muhitining tarkibiy qismi sifatida bir-birlarini to‘ldirishi muhimdir. Yangi axborot
texnologiyalarining imkoniyatlaridan foydalanish ayrim pedagogik muammolarni yechishdagi
qiyinchiliklarni bartaraf etishga xizmat qiladi.
Axborot-ta’lim portallarini fan-ta’lim-ishlab chiqarishning samarali integrasiyasini
ta’minlovchi, uning rivojlanishini, ilmiy-pedagogik salohiyatdan samarali foydalanishni tashkil
etish sharoitini yaratuvchi sifatida qarash mumkin. U ta’lim muassasalarning bitiruvchilariga
ehtiyojlari bo‘lgan buyurtmachilar uchun ham foydalidir. Portal bitiruvchilar bo‘yicha axborot
manbai bo‘lib xizmat qiladi. Qolaversa, ta’lim xizmatlarini taqdim etuvchilar va uning
iste’molchilari bilan yangi shakldagi o‘zaro aloqani yo‘lga qo‘yadi.
Bunday portalni yaratish, uni rivojlantirish uchun, avvalo, ta’lim muassasalarini
kompyuterlashtirishni takomillashtirish, telekommunikasiya tarmoqlarini yanada rivojlantirish,
axborotlarni tizimlashtirish va ularni portalda joylashtirish talab etiladi. Shu bilan bir qatorda,
pedagogik kadrlarni yangi axborot texnologiyalaridan ta’lim tizimida foydalanish bo‘yicha](/data/documents/2999063e-d317-4d8e-9f67-e2adc05e35b2/page_21.png)
![malakalarini shakllantirish, ularni muntazam tarzda oshirib borishni rivojlantirish muhimdir.
Yagona axborot-ta’lim muhitini rivojlantirishning muhim sharti portalning o‘quv-metodik
ta’minotini rivojlantirish, elektron o‘quv nashrlarni yaratishni takomillashtirish sanaladi.
Internet resurslaridan ta’lim jarayonida foydalanish
O‘quv jarayonlarida Web-saytlardan foydalanishning ko‘pgina yutuqlari mavjud. Shu bois
bunday saytlarni yaratish va mazmunan yangilab borish ta’lim muassasasi faoliyatida muhim
ahamiyat kasb etadi. Shunday ekan o‘quv muassasalari uchun bag‘ishlangan saytlarni yaratish
har bir ta’lim muassasasi oldida turgan birlamchi vazifalar qatoriga kiradi. Bunday saytlarni
yararish uni o‘rganish mobaynida internet tizimi bilan bog‘liq omillarni hisobga olish lozim.
Bunday omillar sifatida quyidagilarni ko‘rsatish mumkin:
- Dunyo bo‘yicha internet xizmati imkoniyatlarining kengligi;
- Veb-saytlar xizmatidan foydalanishning oddiyligi;
- Web-texnologiyalarni tarqatishdagi qulaylik;
- real vaqt masshtabida axborotlarga bo‘lgan talablar;
- muassasa va xususiy shaxslarning o‘zlari to‘g‘risidagi axborotlarni internetga
joylashtirishga intilishi;
- tarmoq ma’lumotlar bazasida global mashstabdagi ixtiyoriy ma’lumotlarni to‘plash.
Bugungi kunda internetga joylashtirilgan Web - saytlarning quyidagi turlari mavjud:
1. Reklama sayti -ixtiyoriy reklama singari internet informasion muxitidagi aniq
mahsulot va xizmat yoki brendni reklama qilish uchun xizmat qiladi. Katta miqdordagi grafik
element va multimedia vositalari (Flash) sahifalarida qo‘llanilishi bilan farqlanadi.
2. Informasion sayt- mijozlarning virtual uyushmasini tuzish to‘g‘risidagi qarorni
qabul qilishda “informasion to‘siq” ni olib tashlash uchun tashrif buyuruvchilarni mahsulot va
xizmat turlari to‘g‘risidagi ma’lumotlar bilan to‘la-to‘kis boxabar etish uchun xizmat qiladi.
Saxifalar tashqi ko‘rinishining ko‘rkamligi (ixchamligi) bilan ajratib turadi, chunki bu Web-
saytdagi barcha elementlar kerakligi axborotlarni tez va qulay usulda qidirib topit uchun xizmat
qiladi.
3. Biznes-sayt -kompaniyaning alohida tashqi biznes-jarayonlarni tashkil qilish
uchun xizmat qiladi, (masalan, ta’minotchi va dilerlarning ombordagi mahsulotlar; mahsulot
yoki xizmatlarga ega bo‘lishdagi buyurtmalari, xizmatchi va dilerlarni o‘qitish; suhbatlar olib
borish jarayonlari to‘g‘risida). Biznesjarayonlarni tashkil etish uchun dasturiy modullar (internet-
ilova) mavjudligi bilan farqlanadi.
4. Korporativ portal kompaniya ichki va tashqi biznes- jarayonlarining servislarini
o‘z ichiga oladi. Bundan tashqari, korporativ portal tarkibiga kompaniyaning turli xil bo‘limlari
o‘rtasida axborot almashuvi, buxgalteriya ilovalari, ombor, kadrlar bo‘limi, statistik va analitik
axborotlar, spravochniq o‘quv axborotlari; ta’minotlar, dilerlar, iste’molchilar bilan ishlash
uchun avtomatlashtirilgan vositalar va b.q. kiradi. Biznes-jarayonlarni tashkil etish uchun
internet- ilova, kompaniya (buxgalteriyasi, ombor, rejalashtiruvchilar va b.q.) da
foydalaniladigan amaliy dasturlarga kirish uchun interfeyslar mavjudligi bilan farklanadi.
5. Ta’lim va tarbiyaga bag‘ishlangan saytlar. Bunday saytlar asosan ta’lim
muassasasi xaqida ma’lumotlar keng ommaga tanishtirish, ta’lim muassasasida faoliyat olib
boruvchilar hamda o‘quvchilarni ta’lim muassasasi bilan doimiy aloqasini ta’minlab turish
maqsadida yaratiladi. Shuningdek ta’lim va tarbiyaga bag‘ishlangan bir necha saytlar mazmunan
va mantiqan birlashtirilib ta’limiy portalni tashkil qilishi mumkin.
Yuqoridagidan kelib chiqib xulosa qilish mumkinki, o‘quv muassasalarida faoliyat
yuritayotgan professor-o‘qituvchilar ayniqsa, informatika o‘qituvchilari hamda o‘quv muassasasi
o‘quvchilari orasida qiziqishi katta bo‘lgan o‘quvchilar birgalikda ushbu o‘quv muassasasining
saytini yaratish, mazmunini yangilab borishda muhim ishtirokchilar hisoblanadilar
O‘quv muassasasi uchun yaratilgan saytlarning ahamiyati
Internet texnologiyalarining imkoniyatlari kengligi va sodda ekanligi internetdan
foydalanuvchilarning daqiqa sayin ortib borishiga olib kelmoqda. Bu foydalanuvchilar orasida
ko‘pchilik qismini albatta, talabalar, o‘quvchilar, ilmiy izlanish bilan band bo‘lgan xodimlar](/data/documents/2999063e-d317-4d8e-9f67-e2adc05e35b2/page_22.png)
![tashkil qiladi. Shundan kelib chiqib aytish mumkinki, ta’lim jarayonida Internet
texnologiyalaridan, xususan o‘quv muassasalariga bag‘ishlangan veb - saytlardan foydalanish
ta’lim sifati va samaradorligini sezilarli darajada yuqori bosqichga olib chiqishga yordam beradi.
Yangi axborot texnologiyalar vositalari takomillashib va rivojlanib borayotgan hozirgi
sharoitda o‘quv muassasasida tahsil olayotgan o‘quvchi yoshlarning (umuman har qanday
sohada faoliyat ko‘rsatuvchilarning) zarur axborotlarni Internet tizimidan mustaqil ravishda topa
olishi, ular duch keladigan mavjud mutaxassisligiga oid muammolarni to‘la va to‘g‘ri hal qila
olishidagi muhim sharoitlardan biriga aylanib bormoqda.
Ta’lim jarayonida Internet saytlaridan foydalanish imkoniyatlarini, uning samaradorligini
aniklashda avval Internet hizmatining turlari va ularning harakterini aniqlab olish nihoyatda
muhimdir. Aynan ana shu aniqlangan ma’lumotlar Internet tarmog‘ida ishlashning tashkiliy
jihatdan shakli va usullarini ajratib olishga yordam beradi. Klassifikasiyalashga asos qilib
internetning ishlash uslubini olish mumkin. Bu holda Internet server xizmatlarini ikkiga:
axborotli va kommunikasion xizmat turlariga ajratish kerak.
Axborotli xizmatga WWW (ma’lumotlar majmuasi) va G‘TR (dasturlar majmuasi) lar
kiritiladi.
Kommunikasion xizmatni esa ikkiga: bevosita (PC, chat) va bilvosita muloqot (elektron
pochta, forum, telekonferensiya) turlariga ajratish mumkin.
Internetdagi barcha “o‘quv muassasa uchun yaratilgan sayt” larni o‘z navbatida bir necha
turga ajratish mumkin:
- o‘rgatuvchi internet manbalari;
- maslahat beruvchi internet manbalari;
- axborotli internet manbalari;
- baholovchi internet manbalari;
- taqdimotli internet manbalari;
Quyida ularning har biriga alohida to‘xtalib o‘tamiz.
O‘rgatuvchi internet manbalariga masofaviy ta’lim, virtual maktablar, laboratoriyalar va
veb sinflarni misol sifatida keltirish mumkin.
Maslahat beruvchi internet manbalariga turli telekonferensiyalar, virtual pedagogik
kengashlar, virtual uslubiy, birlashmalar muammoviy kengashlar, virtual kafelar va hokazolarni
misol keltirish mumkin.
Axborotli internet manbalariga elektron o‘quv qo‘llanmalar, ma’lumotnomalar, elektron
kutubxonalar, lug‘atlar, kataloglar, virtual muzeylarni keltirish mumkin.
Baholovchi internet manbalarga teletesting, masofaviy konkurslar, turli viktorinalar,
olimpiadalarni misol keltirish mumkin.
Taqdimotli internet manbalariga ta’lim muassasalarining ta’lim yo‘nalishlari haqida
atroflicha ma’lumotlar yoritilgan alohida sahifalarni keltirish mumkin.
O‘quv muassasalari uchun yaratilgan saytlar yordamida o‘qituvchilar ta’lim oluvchilarga
masofadan turgan holda bilim olishlariga imkon yaratadilar. O‘quv muassasalari uchun
yaratilgan saytlar ayniqsa o‘qitish joylariga qatnashi qiyin bo‘lgan ta’lim oluvchilarga qulaydir.
Bulardan tashqari ta’lim oluvchilar axborot texnologiyalari bilan ishlash madaniyati, ko‘nikma
va malakalariga ega bo‘ladilar O‘quv muassasalari uchun yaratilgan saytlardan dars jarayonida
foydalanish juda katta imkoniyatlar yaratadi
O‘quv muassasalari uchun yaratilgan saytlar yordamida o‘qitish, o‘quv jarayonini
a’nanaviy tashkil etishning asosiy shakllarini o‘z ichiga oladi. Ma’ruza, seminar va amaliy
mashg‘ulotlar, laboratoriya amaliyoti, nazorat tizimi, tinglovchilarning ilmiy tadqiqot va
mustaqil ishlari shular jumlasidandir. O‘quv jarayonini tashkil etishning ushbu barcha shakllari
amaliyotda tinglovchilarni mustaqil bilish faoliyati turli axborot manbalari bilan osongina
birlashtirishni, kurs olib borayotgan o‘qituvchi yoki tyutor bilan tezkor va tizimli aloqa qilish
hamda tinglovchilarning guruh bo‘lib ishlarni amalga oshirish imkoniyatini beradi.
O‘quv jarayonida o‘quv muassasalari uchun yaratilgan saytlardan foydalanish
o‘qituvchilarga:](/data/documents/2999063e-d317-4d8e-9f67-e2adc05e35b2/page_23.png)
![- internet tarmog‘i yordamida u yoki bu o‘quv fanlardan to‘plangan tajriba va uslublarni
boshqa kasbdoshlari bilan almashish;
- bir vaqtning o‘zida turli toifadagi talabalar uchun har xil o‘qitish uslublarini amalga
oshirish orqali o‘quv jarayonini individuallashtirish;
- o‘quv muassasalari uchun yaratilgan saytlardagi nazorat topshiriqlaridan mashq sifatida
foydalanish natijasida talabalarda fan bo‘yicha egallangan bilimlarni ko‘nikma va malaka
darajasiga yetkazish;
- qo‘lda bajariladigan ishlarni kamaytirish hisobidan talabalarga yakka tartibda ishlash va
o‘z qobiliyatlarini namoyon qilish imkoniyatini yaratish;
- talabalarni mustaqil bilim olish jarayonini samarali tashkil etish kabi imkoniyatlarni
yaratadi.
O‘qitishda o‘quv muassasalari uchun yaratilgan saytlardan foydalanish talabalarda:
- o‘z hohishlariga qarab o‘qish holatlarini tanlash;
- tayyorgarliklar va psixofizik xususiyatlaridan kelib chiqqan holda o‘zlariga mos o‘qish
metodlari va bayon etish usullarini tanlash;
- oldin o‘rganilgan materiallarga qaytish, o‘qish jarayonini to‘xtatib qo‘yish va unga
ixtiyoriy vaqtda murojaat qilish;
- turli jarayonlarning dinamikasini va mexanizmlarni o‘zaro ta’sirini kuzatish;
- o‘rganilayotgan obyektlarni boshqarish va ularning mos natijalarini ko‘rib borish;
- kompyuterda muloqot qilish psixologik xarakterdagi to‘siqlardan holi bo‘lishga (kulgu
bo‘lmasliq jur’at etmasliq uyalmaslik kabilar) olib kelishi;
- tayyorgarlik darajalari yetarli bo‘lgunga qadar kompyuterdan sabr bilan foydalanish kabi
imkoniyatlarga ega bo‘ladilar.
O‘quv muassasalari uchun yaratilgan saytlarning ta’lim sohasidagi quyidagi
afzalliklarini sanab o‘tish munkin:
- fanlarni o‘zlashtirilishni yaxshilanishi;
- tarmoq savodxonligini ortishi (Kompyuter va Inernet bilan muloqot qilishdagi
yangiliklar);
- o‘rganishga bo‘lgan munosabatni yaxshilanishi;
- mustaqil ta’lim va tadqiqotlar malakasini takomillashishi;
- amaliy malaka samaradorligini oshirish.
Internet tizimida o‘quv muassasasi uchun yaratilgan saytlar
Bugungi kunda taraqqiyot juda tez rivojlanmoqda va juda tez o‘zgarmoqda. Deyarli har
daqiqada sayyoramizning turli burchaklarida o‘zgarishlar, yangilanishlar va kutilmagan voqyea-
hodisalar sodir bo‘lmoqda. Har bir kunimiz kuchli axborot oqimi ostida kechmoqda. Axborot
oqimi bizni uyda, ishxona va ta’tilda ta’qib etadi. Inson informasiya ta’siridan xoli normal
faoliyat yurita olmaydi. Hayotni anglash, uni o‘rganish informasiyalarni yig‘ish va o‘zlashtirish
orqali kechadi. Insonning bilimlilik darajasi ham ma’lum davr ichida shaxs tomonidan
o‘zlashtirilgan informasiyalarning ko‘p yoki ozligi bilan belgilanadi.
Shuning uchun zamonaviy bilimlar sari keng yo‘l ochish, ta’limotni takomillashtirishda
yangi axborot texnologiyalardan unumli foydalanish - bugungi kunning talabiga aylandi.
Vaholanki, ta’lim tizimida sezilarli o‘zgarishlar ro‘y bermoqda. Ta’lim tizimida o‘quv
muassasalari uchun yaratilgan saytlardan foydalanish o‘qitish qo‘llanilmoqda.
O‘quv muassasalari uchun yaratilgan saytlarning yana bir afzalligi shundaki, unda
o‘quvchi o‘ziga qulay vaqtda va hattoki ishdan ajralmagan holda o‘q ishi mumkin.
O‘quv muassasalari uchun yaratilgan saytlarning yana bir afzallik tomoni unda o‘qish
muddatini o‘quvchi o‘zi belgilaydi, ya’ni talaba ixtiyoriy paytda o‘qishni boshlaydi,
materiallarni o‘qituvchi nazoratida o‘zlashtiradi. O‘zlashtirish topshiriklarni, testlarni bajarishiga
qarab aniqlanadi. O‘quvchi berilgan programmani qanchalik tez o‘zlashtirsa, shunchalik tez
o‘qishni tugatadi va guvohnoma oladi. Dasturni o‘zlashtira olmasa, unga mustaqil ishlab,
o‘q ishn i davom ettirishga imkoniyat beriladi.](/data/documents/2999063e-d317-4d8e-9f67-e2adc05e35b2/page_24.png)
![O‘quv muassasalari uchun yaratilgan saytlardagi berilgan materiallari asosan
quyidagilardan iborat bo‘ladi:
• Darslik
• Audio va video darsliklar
• Onlayn darslar (Internet sashifa)
• Elektron kutubxonalar
• Testlar
• Multimedia - elektron darsliklar
Respublikamiz Oliy va O‘rta Maxsus bilim yurtlarida o‘quv muassasalari uchun yaratilgan
saytlar kataloglashtirish, respublika ta’lim muassasalarida tayyorlanayotgan elektron o‘quv
adabiyotlarini barcha ta’lim muassasalari orasida targ‘ib qilish muhim va murakkab vazifa
hisoblanadi. Davlatimiz rahbariyati tomonidan ushbu masalani ijobiy yechimini topish hamda
ta’lim muassasalari uchun yaratilgan elektron o‘quv resurslari va ta’lim muassasalari saytlarini
ta’lim jarayoniga tatbiq etishga jiddiy e’tibor berilmoqda. Buning natijasi sifatida O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining qaroriga binoan tashkil qilingan
www.ziyonet.uz http://www.ziyonet.uz/ axborot- ta’lim portali ishga tutirildi va bu portalda barcha
ta’lim muassasalari uchun ta’lim resurslari joylattirilganligi ahamiyatga molikdir.
Ziyonet axborot-ta’lim portali
ZiyoNet jamoat axborot ta’lim tarmog‘i 2005 yil 28 sentyabrda O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning “O‘zbekiston Respublikasining jamoat ta’lim
axborot tarmog‘ini tashkil etish to‘g‘risida”gi 2005 yil 28 sentyabrdagi 191sonli qaroriga
muvofiq tashkil topgan.
ZiyoNet tarmog‘ining asosiy maqsadi ta’lim tizimida respublika yoshlari hamda ta’lim
oluvchilarni bilim olish jarayonida axborot-kommunikasiya hizmatlarini ko‘rsatishdan iborat.
ZiyoNet portali
ZiyoNet axborot ta’lim tarmog‘i yoshlarni, murabbiylarni, shuningdek aholining turli
qatlamini kerakli axborot bilan ta'minlash, AT sohasida kerakli ma'lumotlarni berish, muloqat
qilish va tajriba almashinishlari uchun zarur imkoniyatlarni yaratib berishni O‘z zimmasiga
oladi.
Foydalanuvchilar
ID.UZ tizimidan rO‘yhatdan O‘tgan foydalanuvchilarga ZiyoNet portali O‘z imkoniyatlarini
namoyon qilishlari uchun barcha sharoitlarni yaratib beradi. Jumladan:
1. ZiyoNet portalining kutubhonasiga ahborot - ta’limiy ma’lumotlarni joylashtirish;
2. Uchinchi darajali «zn.uz» domenida sayt-satelitlarni yaratish;
3. ZiyoNet portalining yopiq bo‘limlariga kirish va u erdan ma’lumot olish;
4. ZiyoNet axborot resurs tarmog‘ining turli tanlovlarida qatnashish.
An’anaviy va elektron shakldagi o‘quv materiallari yagona ta’lim muhitining tarkibiy qismi
sifatida bir-birlarini to‘ldirishlari muhim sanaladi. Yangi axborot texnologiyalarining
imkoniyatlaridan foydalanish ayrim pedagogik muammolarni yechishdagi muammolarni bartaraf
etishga xizmat qiladi.
Shu maqsadda Tempus loyihasi doirasida www.pedagog.tdpu.uz http://www.pedagog.tdpu.uz/
portali ishlab chiqilgan bo‘lib, uni ta’lim muhitining birligini, pedagogik ta’lim sifatini, uning
rivojlanishini, ilmiy-pedagogik salohiyatdan samarali foydalanishni tashkil etish sharoitini
yaratuvchi sifatida qarash mumkin.
www.pedagog.tdpu.uz http://www.pedagog.tdpu.uz/ portali bosh sahifasi
Yagona axborot portalning yaratilishi quyidagi ijobiy natijalarga olib kelishi maqsad qilingan:
- Respublika pedagogika ta’lim muassasalarining yagona axborot muhiti yaratiladi;
- yagona kutubxona muxitini shakllantiradi (elekron kutubxonani yaratilishi, elektron
darsliklar va noan'anaviy axborot tashuvchilar fondining shakllanishi, yagona ma’lumotlar
bazasini yaratilishi v h.);](/data/documents/2999063e-d317-4d8e-9f67-e2adc05e35b2/page_25.png)
![- pedagogik ta’lim soxasida yagona telekommunikasiya tarmog‘i muhiti shakllantiriladi;
- yangi axborot-ta’lim muhitini shakllantiradi, ta’limda axborot va kommunikasiya
texnologiyalaridan foydalanishning ijtimoiy-psixologik asoslarini yaratadi;
- yangi axborot madaniyatiga ega pedagogik kadrlarini shakllantirish orqali pedagogik
ta’lim sifatini oshiradi;
- yangi ta’lim texnologiyalarining ilmiy va metodik ta’minoti tizimini yaratadi;
- ta’lim axborotlariga, axborot resurslariga ommaviy tashrifni ta’minlashi, hujjatlarni
uzatish, hisobga olish mexanizmini tizimlashtirishi, respublikada pedagogik ta’limning holati
bo‘yicha axborotlarni jamoatchilik uchun ochiqligini amalga oshiriladi;
- masofaviy ta’lim tizimi rivojlantiriladi.
Pedagogika ta’lim muassasalarining yagona axborot makonini joriy etilishi pedagogik ta’limning
sifatini va axborot ta’minotini rivojlanishiga yaxshi sharoit yaratadi. Hozirda portalda
pedagogika ta’lim yo‘nalishlari bo‘yicha davlat ta’lim standartlari, o‘quv rejalari, o‘quv
dasturlari, darsliklar, o‘quv qo‘llanmalar, ma’ruzalar matnlari, nomzodliq doktorlik
dissertasiyalari, avtoreferatlar, "Pedagogik ta’lim" jurnalining elektron versiyalari joylashtirilgan
elektron kutubxona va masofaviy kurslar va testlar, elektron konferensiyalar, har bir pedagogik
OTM haqida ma’lumotlar va pedagogika OTMlari bitiruvchilari, pedagogika sohasidagi
yangiliklar haqidagi ma’lumotlar joylashtirilgan.](/data/documents/2999063e-d317-4d8e-9f67-e2adc05e35b2/page_26.png)
![Adabiyotlar
1. Aleks Muur. Ta’lim berish va ta’lim olish: pedagogika, ta’lim dasturi va tarbiya. Ikkinchi
nashr. - Rutledj. 2012. 202-bet.
2. Azizxulayeva N.N. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. –T.: 2020y. 183 bet.
3. Begmatova D.M. O‘zbek oilalarida yoshlarning kasbiy ijtimoiylashuvi. Моnografiya. –
Samarqand, 2020. -142 bet.
4. Daminova N.K., Jamalova N.U. Та’limni tashkil etish shakllari mоdulini o‘qitishda
interfaol ta’lim texnologiyalaridan foydalanish. – Samarqand, 2021. – 116 bet.
5 . Mavl o nova R. A. va boshqalar. Umumiy pedagogika.- T.: 2010 y. “Fan va texnologiya”
nashriyoti.
6. Махmudova М.М. Оila tarbiyasi asoslari. O‘quv qo‘llanma. – Samarqand, 2021. - 183
бет.
7. Pedagogika. Toxtaxodjaeva M. umumiy tahriri ostida. –T.: O‘zbekiston Faylasuflari
milliy jamiyati. 2010 y.
8. Begmatova D.M., Daminova N.K. Pedagogik ta’limotlar. O‘quv qo‘llanma. - Samarqand,
2022.](/data/documents/2999063e-d317-4d8e-9f67-e2adc05e35b2/page_27.png)
PEDAGOGIK DIAGNOSTIKA. PEDAGOGIK KORREKSIYA. ELEKTRON PEDAGOGIKA REJA 1. Pedagogik diagnostikaning predmeti, maqsadi, asosiy vazifasi va kategoriyalari. 2. Korreksion pedagogikaning predmeti, maqsadi, asosiy vazifasi va kategoriyalari. 3. Ta’lim jarayonini diagnostika qilishning asosiy funktsiyalari. 4. Anomal bolalar bilan olib boriladigan korreksion ishlar yo‘nalishlari. 5. Jismoniy nuqsonga ega bo‘lgan bolalar bilan ishlash va ularni o‘qitish. 6. Elektron pedagogikaning predmeti, maqsadi, asosiy vazifasi va kategoriyalari. 7. Ta’limda axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish. 8. Pedagogik dasturiy vositalar. 9. Shaxsning ta’lim-tarbiyasi va rivojlanishida zamonaviy axborot texnologiyalari va pedagogik dasturiy vositalarning o‘rni. 10. Dasturiy vositalarning didaktik imkoniyatlari. 11. Pedagogik-dasturiy vositalar yaratish tamoyillari. 12. Pedagogik jarayonda axborot-kommunikatsiya va interaktiv texnologiyalaridan foydalanish. Ta’lim portallari resurslari.
Diagnostika – grekcha so‘zdan olingan bo‘lib (dia- orasidagi, orqali, gnosis - bilim degan ma’nolarni ifodalaydi). Ilmiy bilish va alohida olingan individning anglash jarayoni o‘rtasidagi o‘ziga hos ongli faoliyatdir (N.K. Golubev, B.P. Bitinas). Pedagogik diagnostika (tashxislash) esa – nazorat qilish va baholash usullarining jamlanmasi bo‘lib, bu ta’lim jarayonini optimallashtirish, ta’lim oluvchilarga differensial yondashish va ta’limiy dasturlar va pedagogik ta’sir ko‘rsatish metodlarini takomillashtirish orqali namoyon bo‘ladi. Pedagogik diagnostikaning maqsadi o‘quv jarayonida kechadigan barcha jihatlarni uning mahsuli bilan bog‘liq holda, o‘z vaqtida aniqlash, baholash va tahlil qilishdan iborat. Pedagogik diagnostikaning vazifalari: Shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv realizasiyasini ta’minlash; O‘qituvchining professional diagnostikasi natijalarini to‘g‘ri belgilab olish; Pedagogik hatoliklarga yo‘l qo‘yishni minim al darajaga tushirish; O‘quvchining qo‘shimcha izlanishi uchun turtki berish; Bola shaxsining samarali rivojlanish sharoitlarini belgilash; Pedagogning faoliyatini baholash (ya’ni professional mahoratiga baho berish); Pedagogik diagnostikaning vazifalari (N.K. Golubev va B.P.Bitinas bo‘yicha) Qaytar aloqa Pedagog o‘z faoliyatini nazorat qilmay turib, o‘quvchi shaxsining shakllanishiga ta’sir ko‘rsata olmaydi. Baholash Pedagogik faoliyatning natijasini baholash erishilgan pedagogik natijalarni mavjud etalon, mezonlar bilan solishtirish orqali ro‘y beradi. Tarbiyaviy Talim oluvchilarning munosabatlari, qadriyatlari, motivatsiyasini rag‘batlantirish va muayyan faoliyatni bajarishga ongli ravishda yo‘naltirishda namoyon bo‘ladi. Kommunikativ Ta’lim jarayoni ishtirokchilarining individual-tipologik hususiyatlarini hisobga olgan holda shaxslararo munosabatlarga kirishish malakalarini shakllantiradi. Konstruktiv Ta’lim jarayonini tashkil etuvchilarga o‘zgartirish kiritish va korreksiyalashga hizmat qiladi. Informa s ion Ta’lim jarayoni ishtirokchilarini pedagogik diagnostika natijalariga oid ma’lumotlar bilan qurollantiradi. Prognozlash Pedagogik rivojlanishning istiqbollarini bashoratlash imkonini beradi. Pedagogik diagnostikaning darajalari: 1- Daraja: Qismli difgnostika– yaxlit obyektning alohida qismlarini o‘rganib, ularning xossalarini tadqiq etganimiz qismli diagnostikaga misol bo‘la oladi, biroq diagnostikaning bu turi to‘liq tassavvurlar hosil qilmaydi va samarasi kamroq hisoblanadi. 2- Daraja: tuzilmaviy diagnostika Diagnostikaning mazkur darajasida jarayonning tuzilmaviy holati tadqiq etiladi, alohida komponentlar orasidagiПедагогик диагностика ўқувчининг ўзлаштириши, ўқишдаги қийинчиликларини, унинг ўқишига таъсир қилаётган ижтимоий, оилавий омилларни ўрганишга йўналтирилгандир. Диагностика натижалари эса таълим-тарбия жараёнини тўғри режалаштириш, йўл қўйилган ҳатоларни тузатиш, психологик-педагогик профилактика ишларини олиб боориш имконини беради.
aloqadorliq ularning bir-biriga bog‘liqlik darajasi o‘rganiladi. Ta’limiy jarayonning alohida komponentlari orasidagi aloqadorlikka oid gipotezalar ilgari suriladi. Diagnostikaning bu darajasi amaliyotga tadbiq etishga yaqindir. 3- Daraja: Tizimli diagnostika Mazkur diagnostika yaxlit pedagogik jarayonni baholash imkonini beradi. Diagnostikaning mazkur darajasi qisman tugallangan bo‘lib, unda alohida komponentlar va tuzilmalar orasidagi aloqadorlikning yaxlit surati paydo bo‘ladi. Pedagogik diagnostikaning bosqichlari (I.Yu.Gutnig bo‘yicha): 1. Pedagogik diagnostikaning predmeti, maqsadi va vazifalarini belgilab olish; 2. Kutilayotgsn pedagogik diagnozlashni rejalashtirish; 3. Diagnostika vositalarini tanlash (mezon, daraja,metodlar); 4. Diagnostika qilinuvchi obekt haqidagi ma’lumotlarni to‘plash; 5. Diagnostika qilish natijasida qo‘lga kiritilgan ma’lumotlarni saralash, analiz qilish va tizimlashtirish; 6. Diagnostika obektining qismlarini analiz natijasida qo‘lga kiritilgan ishonchli ma’lumotlar asosida sinte qilib, yangi birliklarga biriktirish; 7. Obektning keying rivojlanish istiqbollarini prognozlash. Pedagogik diagnostikani asoslash va baholash; 8. Pedagogik diagnostika natijalarini amaliyotga tadbiq etish, pedagogik jarayonni kotteksiayalash. 1 Ta’lim tizimi oldida ta’lim va tarbiya jarayonida har bir bolaning har tomonlama barkamol o‘sishini ta’minlashdek muhim va mas’uliyatli vazifa turadi. Maktabning pedagoglar jamoasi bu murakkab vazifani bajara borib ba’zan ayrim bolalarning o‘qishida qiyinchiliklari borligini ko‘radi, bu qiyinchiliklar bolalarning kamol topib borishdagi kamchiliklari oqibatida tug‘iladi, bunday kamchiliklar maktabda shu bolalarning o‘zlashtirmasliklariga olib keladi. Bolalarning kamol topib borishidagi kamchiliklar yoki anomaliya, g‘oyat xilma-xildir. Ular bolalarning psixofizik kamol topib borishining turli tomonlarida namoyon bo‘lib borishi: eshitish – nutq sistemasida, ko‘rib idrok etishda, intellektual, emotsional – irodaviy harakatlanish sohasiga taalluqli bo‘lish, turli darajada va turli sabablar tufayli kelib chiqishi mumkin. Korreksion pedagogikaning predmeti, vazifalari va mohiyati. Rivojlanishida turli nuqson (kamchilik)lar bo‘lgan o‘quvchilarni Korreksion o‘qitish va tarbiyalash bilan Korreksion pedagogika (defektologiya) shug‘ullanadi. Korreksion (maxsus) pedagogika (defektologiya- Yunoncha defectus – nuqson, kamchiliq logos – fan, ta’limot) – rivojlanishda jismoniy yoki psixik kamchilikka ega, maxsus, individual tarbiyalash va o‘qitish metodlariga asoslangan, salomatlik imkoniyatlari cheklangan bolaning individualligi hamda shaxsini rivojlantirish jarayonini boshqarish mohiyati, qonuniyatlarinio‘rganuvchi fan sanaladi. Butun dunyoga mashhur Wikipedia.org internet ensiklopediyasida esa unga quyidagicha ta’rif beriladi: “Maxsus ta’lim (maxsus yordamga muhtojlar ta’limi, ko‘makchi ta’lim nomlari bilan ham ma’lum) -bu maxsus metodlar orqali maxsus ta’limga muhtoj insonlarga induvidal farq va ehtiyojlarini to‘g‘ri yo‘naltirish imkonini beruvchi amaliyotidir. Ushbu tadbir alohida 1 Шаршакова Л.Б. Педагогическая диагностика образовательного процесса. Методическое пособие для педагогов дополнительного образования — СПб.: ГБОУ ДОД Дворец детского (юношеского) творчества «У Вознесенского моста», 2013 C . 6-16Педагогик луғатда «коррекция» тушунчаси (юнонча « korrectio » — тузатиш) педагогик услуб ва тадбирлардан иборат махсус тизим ёрдамида аномал болаларнинг психик ва жисмоний ривожланиш камчиликларини тузатиш (қисман ёки тўлиқ) сифатида тушунилиши таъкидлаб ўтилади.Ана шу луғатда « коррекцион педагогика »нинг жисмоний ёки психик камчиликка эга, махсус, индивидуал тарбиялаш ва ўқитиш методларига муҳтож бўлган, соғлиғи имкониятлари чекланган боланинг индивидуаллиги ва шахсини ривожлантириш жараёнини бошқариш моҳияти, қонуниятларини ўрганувчи фан эканлиги қайд этилади.(Новоторцева Н.В. Коррекцонная педагогика и специальная психология. Словарь.-М.:Педагогика, 1999.)
ehtiyojli shaxslarga jamiyatda yuqori muvaffaqiyatlarga erishishlari uchun maxsus ta’lim orqali yordam berish amaliyotiga asoslanadi (1784 yil Parijda birinchi maxsus maktab tashkil etilgen. Bu maktab xalqaro DisJeunes Aveugles instituti tarkibida bo‘lgan. Bu maktab dunyodagi birinchi ko‘rlar maktabi edi. Birlashgan qirollikda birinchi karlar maktabi barpo etilgan. 19-asrda imkoniyati cheklangan yoki normal insonga xos bo‘lmagan holatdagi insonlar uyda yashirin holda o‘qitilgan va bu haqidagi ma’lumotlarni Charls Dikens asarlarida uchratish mumkin). 2 Ilmiy tushuncha sifatida korreksion pedagogika zamonaviy pedagogika fanida rasman e’tirof etilganiga u qadar ko‘p vaqt bo‘lmadi. Uzoq vaqt davomida pedagogikada «defektologiya» tushunchasi qo‘llanib kelingan. Korreksion pedagogikaning asosiy maqsadi – belgilangan (normal) va (mavjud kamchilik) faoliyat o‘rtasidagi nomuvofiqlikni yo‘qotish yoki kamaytirishdan iborat. Korreksion-pedagogik faoliyat yaxlit ta’lim jarayonini qamrab oluvchi hamda murakkab psixofiziologik va ijtimoiy-pedagogik chora-tadbirlarning amalga oshirilishini nazarda tutuvchi pedagogik tizim. Diagnostika korreksion, korreksion-rivojlantiruvchi, korreksion-profilaktik faoliyatlar bilan bir qatorda tarbiyaviy va korreksion-o‘qitish, psixokorreksion faoliyatni ham amalga oshirilishini ta’minlaydi. Korreksion-pedagogik faoliyat maxsus ta’lim dasturiga muvofiq mutaxassislar yordamida anomal o‘quvchilarni o‘qitish, tarbiyalash va rivojlantirishga yo‘naltirilgan yaxlit jarayon. Korreksion pedagogikaning asosiy vazifalari. Turli kategoriyali anomal bolalarni rivojlantirish, o‘qitish va tarbiyalashning umumiy qonuniyatlari mavjud. Korreksion pedagogikaning asosini anomal bolalarni har tomonlama, fiziologik va psixologik o‘rganish tashkil etib, uning vazifalari sirasiga quyidagilar kiradi: 1) rivojlanishida turli kamchiliklar bo‘lgan bolaning nuqsonlarini tuzatish va korreksion-kompensatorli imkoniyatlarini aniqlash; 2) differentsiasiyali o‘qitish va tarbiyalashni amalga oshirish maqsadida anomal bolalarning muammolarini hal etish; 3) anomal bolalarni aniqlash va hisobga olish; 4) rivojlanish anomaliyasini erta diagnostika qilish metodlarini ilmiy jihatdan ishlab chiqish; 5) bolalarda rivojlanish nuqsonlarini tuzatish, yo‘qotish yoki kamaytirish bo‘yicha chora-tadbirlarni ishlab chiqish; 6) anomal bolalikning oldini olish bo‘yicha profilaktik chora-tadbirlar tizimini ishlab chiqish; 7) anomal bolani rivojlantirish va uni ijtimoiylashtirish jarayonining samaradorligini oshirish. Korreksion pedagogikaning kategoriyalari. Korreksion pedagogika quyidagi pedagogik kategoriyalarga ega: 1. Anomal bolalarni o‘qitish va rivojlantirish ularni ijtimoiy hayot va mehnatga tayyorlash, ularda bilim, ko‘nikma va malakalarni shakllantirishga yo‘naltirilgan maqsadli jarayondir. Anomal bolalar uchun ta’lim tizimi va metodlarini tanlashda bolaning yoshi va nuqsonning kelib chiqishi vaqti hisobga olinadi. Eshitish yoki ko‘rish qobiliyatini yo‘qotish vaqti alohida ahamiyatga ega. 2 https :// en . wikipedia . org / wiki / Special _ education
Anomal bolaning rivojlanishi normal boladan ko‘ra ko‘proq darajada o‘qitishga bog‘liq. Shuning uchun anomal bolalar o‘qitilmasa yoki o‘qitish kech boshlansa uning rivojlanishiga jiddiy zarar yetkaziladi, psixik funksiyalarning shakllanishi ortda qoladi, normal tengdoshlaridan ortda qolishi darajasi oshadi, nuqsonlar o‘ta jiddiy bo‘lsa aqliy rivojlanishi imkoniyatlari yuzaga chiqmay qolishi mumkin. Maxsus didaktikaning markaziy muammosi mehnat ta’limi va tarbiyasini tashkil etish masalasi hisoblanadi. Maxsus maktablarda uni tashkil etish alohida ahamiyatga ega. Binobarin, ushbu jarayonda o‘quvchilar ijtimoiy hayot, shuningdeq imkoniyat darajasida kasbiy faoliyatga tayyorlash buzilgan funksiyalarini tiklash, shuningdeq aqliy va jismoniy rivojlanish nuqsonlarining darajasini pasaytirishga yordam beradi. 2. Anomal bolalarni tarbiyalash - korreksion pedagogikaning asosiy tushunchasi bo‘lib, uning maqsad va vazifasi nuqsonning darajasi va tuzilishiga mos keladigan metod hamda vositalar yordamida anomal bolalarni faol ijtimoiy hayot va mehnatga tayyorlash, ularda fuqarolik sifatlarini shakllantirishdan iborat. Anomal bolalarni tarbiyalash oila va ta’lim muassasasi o‘rtasidagi yaqin aloqa, bir-birlarini qo‘llab-quvvatlash, bir-biriga yordam ko‘rsatish, talabchanlik hamda oqilona mehribonlik asosida amalga oshiriladi. Tarbiyaviy ishlar anomal bolalarning individual va yosh xususiyatlarini inobatga olish asosida ularda mustaqilliq o‘ziga xizmat ko‘rsatish, mehnat ko‘nikmalari, xulq madaniyati, shuningdeq ijtimoiy muhitda yashash va ishlash ko‘nikmalarini shakllantirishga yo‘naltiriladi. Anomal bolani tarbiyalash atrofdagilarning uning psixik yoki jismoniy kamchiliklariga ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo‘lishni talab etadi. Bunday bolalarda optimizm va ishonchni tarbiyalash, qobiliyatini shakllantirish yoki uning o‘rnini bosuvchi imkoniyatni rivojlantirish, ijobiy sifatlarini tarbiyalash hamda harakatlari va xulqini tanqidiy baholash qobiliyatini rivojlantirish juda muhim. 3. Korreksiya (Yunoncha tuzatish) bolaning psixik va jismoniy rivojlanishidagi nuqsonlarni tuzatish, yo‘qotish va pasaytirishni nazarda tutadi. 4. Korreksion-tarbiyaviy ishlar kategoriya sifatida shaxsning anomal rivojlanishi xususiyatlariga ko‘ra umumiy pedagogik ta’sir ko‘rsatish chora-tadbirlari tizimidan iborat. Korreksion–tarbiyaviy masalalarida sinf va sinfdan tashqari ishlarning barcha tur va shakllaridan foydalaniladi. Korreksion –tarbiyaviy ishlar anomal bolalarni o‘qitish jarayonida amalga oshiriladi va mehnat tarbiyasini samarali tashkil etish uchun katta imkoniyatlar yaratadi. Mehnat ta’limi jarayonida faqat kasbiy malakalari emas, balki o‘z ishlarini rejalashtirish ko‘nikmalari, og‘zaki ko‘rsatmalarga amal qilish malakasi, ishning sifatini tanqidiy baholash va boshqa malakalari tarbiyalanadi. Kamchiliklarini tuzatish yordamida anomal bolalarning normal rivojlangan bolalar bilan aloqalari uchun sharoitlar yaratish muhimdir. Bir qator hollarda anomal bolalar uchun davolash-korreksion tadbirlar (davolash jismoniy mashqlari, masala, artikulyar va nafas olish gimnastikasi, dori-darmonlar qabul qilish va boshqalar) ni tashkil etish zarur bo‘ladi. 5. Kompensasiya (Yunoncha «compensatio» – o‘rnini to‘ldirish, tenglashtirish) organizmning buzilgan yoki rivojlanmagan funksiyalarining o‘rnini to‘ldirish yoki qayta qurishdir. Kompensasiya jarayoni oliy nerv faoliyatining zahira imkoniyatlariga tayanadi. 6. Ijtimoiy reabilitasiya (Yunoncha «rehabilitas» – layoqati, qobiliyatini tiklash) tibbiy- pedagogik mazmunida anomal bolaning psixofiziologik imkoniyatlari darajasida ijtimoiy muhitda ishtirok etishi uchun sharoit yaratish, uni ijtimoiy hayoti va mehnatiga jalb etishni anglatadi. Bu rorreksion pedagogika nazariyasi va amaliyotida asosiy vazifa hisoblanadi. Reabilitasiya nuqsonlarini yo‘qotish va yumshatishga yo‘naltirilgan maxsus tibbiy vositalar hamda maxsus ta’lim, tarbiya va kasbiy tayyorlash yordamida amalga oshiriladi. Reabilitasiya jarayonida kasallik oqibatida buzilgan funksiyalarning o‘rni to‘ldiriladi. Reabilitasiya vazifalari anomal bolalarning turli kategoriyalari uchun maxsus o‘quv muassasalari tizimida hal etilib, unda o‘quv jarayonini tashkil etish xususiyatlari bolalarning anomal rivojlanishi xususiyatlariga qarab belgilanadi.