ALISHER NAVOIY “SADDI ISKANDARIY” DOSTONIDAN BERILGAN MATNLARNING GERMENEVTIK TAHLILI (MAKTAB DARSLIKLARI ASOSIDA)
![ALISHER NAVOIY “SADDI ISKANDARIY” DOSTONIDAN BERILGAN
MATNLARNING GERMENEVTIK TAHLILI (MAKTAB DARSLIKLARI
ASOSIDA)
MUNDARIJA
ISHNING UMUMIY TAVSIFI 5-9
I BOB ALISHER NAVOIY “SADDI ISKANDARIY”
DOSTONINING YARATILISHI VA O‘RGANILISHI TARIXI 10
1.1. “Xamsa” oxirgi dostonlarining yozilish va nomlanishi bilan
bog‘liq qiyosiy tahlil 10-21
1.2. “Saddi Iskandariy” dostonining tahlil, talqin va tabdili xususida 21-27
I bob bo‘yicha xulosa 28
II BOB. ADABIY ASAR VA GERMENEVTIK TAHLIL 30
2.1. Alisher Navoiy ijodida germenevtik yondashuvning ahamiyati 30-41
2.2. “Saddi Iskandariy” dostonining falsafiy-irfoniy mazmuni
ochishda germenevtik tahlilning o‘rni 42-51
II bob bo‘yicha xulosa 52
III BOB. ALISHER NAVOIY IJODINING TA’LIM
BOSQICHLARIDA O‘RGANILISHI. 53
3.1. “Saddi Iskandariy” dostonini umumta’lim maktablarida
o‘qitilishida me’yorlar, uzviylik va uzliksizlikning ta’minlanishi 53-62
3.2. Maktab darsligida berilgan doston matnining germenevtik tahlili 62-84
III bob bo‘yicha xulosa 85
XULOSA 87
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 90
1](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_1.png)
![ISHNING UMUMIY TAVSIFI
Mavzuning dolzarbligi . Ijodkorning fikr dunyosi singdirilgan, ma’naviy va
ruhoniyat olami aks etgan badiiy asar “olam va odamni badiiy idrok etish vositasi,
badiiyatning umumiy kategoriyasidir” 1
. Badiiy asardagi borliq real borliqning o‘zi
emas, balki ijodkor yaratgan obrazlar ishtirokida qayta kashf etilgan va shartli
olingan badiiy voqelikdir. Ijodkor olam va odam, ularning o‘rtasidagi ichki aloqa
va bog‘liqlik, borliq va uning mohiyati kabilarni badiiy idroki orqali badiiy
obrazga singdiradi. Yozuvchi obrazga idrokining ikki jihati – aql bilan hisni
birlashtiradi, shu bois uni ratsional va emotsional birlik sifatida tushunish mumkin.
«Keyingi yillarda ancha keng tarqalgan to‘xtamga muvofiq badiiy asarning tahlili
hermenevtik yondashuvga tayangandagina ilmiy haqiqat yuzaga chiqishi
mumkin.» 2
Epik asarlar va obraz-timsollarni falsafiy-so‘fiyona talqin qilish,
mohiyatini ochish va ular orqali Navoiy badiiy idroki, dunyoqarashini o‘rganish
borasida ham yuqori saviyada ishlar olib borilgan. Shunga qaramay, epik
asarlarining aksariyatida ramziy timsollar va ular anglatgan falsafiy-ijtimoiy,
tasavvufiy qarashlar birligi va o‘ziga xosligi kabi jihatlar tahlil va talqin talab.
Timsollarning yetakchi g‘oyani yuklab keluvchi obrazni shakllantirishdagi roli,
ularning ramziylik asosida asar mazmunida yotgan mohiyatini ochishdagi o‘rni
kabilarni Germenevtik yondashuv asosida o‘rganish mavzuning dolzarbligini
belgilaydi. Chunki til ramziy timsollar mohiyatini anglagan o‘quvchi Navoiy
dunyosi bilan yaqinlashadi, asar u uchun faqat estetik zavq beribgina qolmay, balki
uning botinida yotgan olam va odam haqidagi ijtimoiy-falsafiy hukmlarni teranroq
anglay boshlaydi. Alisher Navoiy milliy adabiyotimizning beb a ho namoyondasi,
xalqimizning g‘ururidir. “Qadimgi turkiy tilda barakali ijod qilib, uni adabiy til,
madaniyat va saltanat tili darajasiga ko‘targan barcha asarlari umumbashariy
gumanistik g‘oyalar bilan sug‘orilgan Alisher Navoiyni shuning uchun ham barcha
1
Quronov D . Mamajonov Z. Sheraliyeva M . Adabiyotshunoslik lug‘ati. – Toshkent: Akademnashr, 2010.
2
Yo‘ldoshev Q. Yo‘ldosheva M. Badiiy tahlil asoslari. – T.: “Akademnashr”, 2016. 225-bet.
2](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_2.png)
![turkiy xalqlar o‘z shoiri sifatida alohida mehr bilan o‘qib-o‘rganadi va u bilan
faxrlanadi. 3
Tadqiqot obyekti . Alisher Navoiyning “Saddi Iskandariy” dostoni, doston
zamirida germenevtik yondashuvga asos bo‘luvchi til unsurlari: timsol va ramzlar
Tadqiqot predmeti . Alisher Navoiyning “Saddi Iskandariy” dostoni
falsafiy-irfoniy mohiyatini germenevtik talqin va tahlil qilish.
Tadqiqotning metodologik asoslari va metodlari . Ishda O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning ma’naviyat, ma’rifat, komil inson,
ruhiy barkamollik, milliy va umumbashariy qadriyatlar to‘g‘risidagi fikr-
mulohazalari, inson axloqi va ma’naviyatini rivojlantirishda, kamol toptirishda
mumtoz asarlarimizning o‘rni beqiyosligi haqidagi qarashlari, Alisher Navoiyning
“Saddi Iskandariy” dostoni bo‘yicha yaratilgan tadqiqotlar metodologik asos bo‘lib
xizmat qildi. Shuningdek, germenevtik, qiyosiy-tarixiy, tavsiflash, analiz va sintez,
mantiqiylik kabi metodlar asosida tahlillar olib borildi.
Maqsad va vazifalari:
Navoiyning epik asarlaridagi oshiqona va orifona ramziy timsollarni “Saddi
Iskandariy” dostoni miqyosida Iskandarning komillik sari tadriji bilan bog‘liq
ramziy timsollarning falsafiy-irfoniy mohiyatini germetalqin qilishni va ularning
asarda tutgan o‘rnini ochishni maqsad qilib qo‘ydik. Bu maqsad yo‘lida esa
quyidagilarni vazifa sifatida belgilab oldik:
− Gemenevtik yondashuvning Navoiy ijodida, xususan, epik asarlarida
tutgan o‘rnini aniqlash;
− Germenevtik tahlilning “Saddi Iskandariy” dostoni falsafiy-irfoniy
mohiyatini ochishdagi o‘rnini belgilash;
− Yozuvchi badiiy mahorati, kompozitsion shartliligining doston mohiyatini
ochishidagi o‘rnini aniqlash;
− Doston sujetida aks etgan individuallikning badiiy-g‘oyani
shakllantirishdagi o‘rnini aniqlash;
3
Mirziyoyev. Sh. M. Alisher Navoiy asarlarining Istanbul kutubxonalaridagi tasviriy nusxalari. 2020. 286- bet .
3](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_3.png)
![− “Saddi Iskandariy” va boshqa epik dostonlarda qo‘llanilgan timsollarning
o‘xshash va farqli holatlarini qiyosan tahlil qilish;
− Doston yetakchi badiiy-estetik g‘oyasini ochib beruvchi “Jom”, “Oyna”,
“Sad” timsollarini germenevtik tahlil qilish;
Ishning ilmiy-nazariy yangiligi: Nizomiy Ganjaviy boshlab bergan
xamsachilik an’anasini davom ettirganlar ko‘p emas. Alisher Navoiy nafaqat bu
an’anani davom ettirgan, balki birinchi marta turkiyda yozib, an’anaga rioya qilgan
holda novatorlik ham qilgan. Epik asarlarning hajmi yozuvchiga o‘z qarashlarini
to‘la va to‘kis yoritishga imkon beradi. Shu sababli ham olam, odam, borliq va ular
orasidagi ichki aloqa, kategoriyalarini falsafiy-irfoniy, ijtimoiy-ma’rifiy nuqtalar
orqali “Xamsa” dostonlarining har birida o‘ziga xos tarzda yoritilgan. Mumtoz
adabiyotimizda, umuman, adabiyotda majoz va ramziylik muhim ahamiyat kasb
etadi. U orqali asarning zohiriy va botiniy mazmunni yuzaga keltiradi, eng
asosiysi, yozuvchining badiiy idroki singdirilgan badiiy obrazning xususiyatlari
ochiladi. Shu sababdan ham, til tizimidagi mavjud unsurlarni sharhlash yordamida
mohiyatni ochish germenevtik tahlil doirasiga kiradi. Shundan kelib chiqib
yondashsak, asarda qo‘llangan ramziy timsollarni o‘rganib tahlil qilish orqali
mohiyat tomon boramiz. O‘tgan va bugungi kun navoiyshunos avlod vakillari
tomonidan “Xamsa” dostonlari tahliliga bag‘ishlangan ishlar salmog‘i anchagina.
Ularda dostonlarning so‘fiyona-falsafiy, ijtimoiy-irfoniy tahlillarini, boshqa
xamsanavislar dostonlari bilan muqoyasasini ham ko‘rishimiz mumkin. “Xamsa”
dostonlarining xulosaviy o‘rnida keluvchi “Saddi Iskandariy” dostonida ham
o‘ziga xos timsollar tizimi borki, ular asar mohiyatini germenevtik yondoshib
ochishga xizmat qiladi. Shu sababli ishimizda dostonda keltirilgan sad, ya’juj-
ma’jujlar, oina, jom, dev, jodugar-sehrgar kabilarning falsafiy-irfoniy mazmunini
tahlilini berishga harakat qildik. Shuningdek germenevtik tahlilda doston sujeti va
kompazitsiyasining ifodalanishi kabilarga diqqat qaratdik.
Oshiqona, orifona timsollar mohiyatida insonning o‘z botinini Haq ishqi va
ma’rifati orqali haqiqati tomon intilish, o‘z “men”ini tahlil qilish, olam va Javhar
bilan bog‘liq uzvlarni bir me’yorda ushlashga da’vat etuvchi kuch yotadi. Shuning
4](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_4.png)
![uchun har bir timsolga an’anaviy sharhi va asarda tutgan o‘rnidan kelib chiqib
yondashildi.
Dostonlarda qayd etilganidek, ularda tasvirlangan voqelik g‘oyalar uchun bir
libos, uy vazifasini o‘taydi. Mazmunda ko‘zda tutilgan mohiyat esa birlamchi.
Mumtoz adabiyotda, umuman, adabiyotda timsollarning o‘rni muhim. Ulardagi
ramziylik shoirning imkoniyatlarini kengaytirish bilan bir qatorda asarning zohiriy
va botiniy ma’nolarini ham shakllantiradi. Asarning tahlili va talqini uning
qismlarini alohida va birlashtirgan holda tadqiq etishga asoslanadi. Obrazning
muhim qirralarini shakllantirishga asos bo‘luvchi ramziy timsollarning talqini ham
shu nuqtai nazardan muhim sanaladi. Ularni chuqur o‘rganish natijasida mohiyat
tomon boramiz. Chunki navoiyshunoslikda ramziy timsollar “Xamsa” ning boshqa
dostonlari zamirida ishlangani holda oxirgi dostonda kam to‘xtanilgan. Matn
anglash metodalogiyasi doirasida ijodkor mushohadalariga tengsiz shaxsiyati
asosida yondoshish va dostonda ifodalangan ramziy timsollar kabi bir qator omillar
vositasida maktab darsligida doston matnidan berilgan parchani Germenevtik tahlil
qilishga va shuning asosida mazkur matn talqinini berishga harakat qildik.
Ishning o‘rganilish darajasi: “Xamsa” tadqiqiga bag‘ishlangan ilmiy-
tadqiqot ishlari anchagina. Ayniqsa, keyingi yillarda dostonlarning zohiriy va
botiniy mazmunlari zamiridagi falsafiy-irfona talqinlarini N. Komilov,
M.Muhiddinov, I.Haqqulov, A. Qayumov, S. Olimov, A.Hayitmetov, A.Erkinov
va boshqa navoiyshunos olimlarning ishlarida eng yaxshi namunalar qilindi.
“Saddi Iskandariy” tadqiqotiga doir muhim ishlardan rus sharqshunos olimi
Y.E.Bertels 4
va o‘zbek navoiyshunos olimlaridan N. Mallayev 5
, A. Qayumov
F.Sulaymonovaning 6
asarlarida kuzatishimiz mumkin. I.Salimov, A.Hayitov , O.
Abdullayevning ilmiy ishlarida dostonning mavzu doirasidagi jihatlari tahlilga
tortilgan. Dostoni bo‘yicha jiddiy tadqiqot ishlari Bertelsga borib taqalsa-da, uning
mohiyati, botini talqiniga bag‘ishlangan keng miqyosdagi ishlarni N. Komilov, A.
Qayumov va boshqalarda ko‘rishimiz mumkin. Xususan, A. Qayumov doston
4
Бертельс Е. Э. Избранные труды. Том 4. Навои и Джам и. – Москва : Наука , 1965 – 449 с .
5
Mallaev N. M So‘z san’atininig gultoji. Toshkent: Adabiyot va san’at, 1991. 117- b.
6
Sulaymonova F. Sharq va G‘arb. – Toshkent: O‘zbekiston, 1997. 414 bet.
5](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_5.png)
![haqida quyidagicha yozadi: “Doston shoir tafakkurining kuchli falsafiy-didaktik
umumlashmalari majmuidan iborat bo‘lib, Iskandarning obrazi tarixiy shaxs
sifatida emas, balki mohir lashkarboshi, ayni vaqtda tinimsiz izlanuvchan olim,
bah-ru bar tadqiqotchisi bo‘lmish komil inson sifatida talqin etiladi” 7
. N. Komilov
ham shu paytgacha dostonning falsafiy-irfoniy jihatlari chetlanib o‘tilganligi va
aslida ayni shu nuqtada Navoiy badiiy tafakkurining teranligi ko‘zga tashlanishini
aytgani holda bu ishga kirishishini aytadi.
Dostonning ayrim jihatlari yoritilgan tadqiqotlar ham salmoqli o‘rinni
tashkil etadi. Xususan, A. Erkinov shoirning peyzaj yaratish uslubi 8
, D. Yusupova
mazmun va ritmni uyg‘unlashtirish mahorati 9
, F. Boynazarov Iskandar obrazi
evolyutsiyasi haqidagi ishlarida doirasida dostonni tahlil etganlar. 10
Doston
borasida bugungi kunda qilingan yirik hajmli tadqiqotlardan biri sifatida I.
Ismoilovning “Alisher Navoiy “Saddi Iskandariy” dostonining qiyosiy tahlili” ga
bag‘ishlangan tadqiqot ishini e’tirof etishimiz mumkin. 11
Tadqiqotda Navoiy va
salaflarining iskandarnomalari sujet, kompazitsiyasidagi individual yondashuvlar,
yozilishida asos bo‘lgan manbalar va dostonda uchrovchi motivlar o‘zaro
qiyoslanib tahlil etiladi. 12
7
Qayumov A . Saddi Iskandariy . – Toshkent : 1975.
8
Erkinov.A. Alisher Navoiy “Xamsa”si talqini manbalari. – T:.Tamaddun.
9
Yusupova D. Alisher Navoiy “Xamsa ” sida mazmun va ritmning badiiy uyg‘unligi. – T oshkent : MUMTOZ SO‘Z,
2011. – 144 b.
10
Boynazarov F. Iskandar Zulqarnayn. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1990. –
256 b.
11
Ismoilov I. Alisher Navoiy “Saddi Iskandariy” dostonining qiyosiy tahlili. Filol. f anlari falsafa d- ri. …diss.
Toshkent. 2019.
12
Alisher Navoiyning «Saddi Iskandariy” dostoni genezisi va poetikasi. Monografiya. Toshkent. 2022.
6](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_6.png)
![I BOB. ALISHER NAVOIY «SADDI ISKANDARIY» DOSTONINING
YARATILISHI VA O‘RGANILISHI TARIXI
1.1. “Xamsa” dostonlarining nomlanishi bilan bog‘liq qiyosiy tahlil
Sharqda paydo bo‘lgan “Xamsa” yozish an’anasini mukammal maromiga
yetkazib davom ettirgan ijodkorlar sanoqli. Bu birinchi navbatda katta hajm,
salmoqli falsafiy-ijtimoiy g‘oyalar ifodasi jihatidan bo‘lsa, ikkinchi tomondan
an’ana zamirida individuallik yaratish mahorati talab qilinishi bilan izohlanishi
mumkin. Ijodkorlarning asar badiiy – g‘oyaviy mushohadalarini nomoyon etishi
bilan bog‘liq individualliklar markaziy qahramon talqini, motiv va epizodlar
tavsifidagi o‘zgachaliklarda, va eng avvalo, dostonda tanlangan bosh mavzuga
yo‘naltiruvchi nom qo‘yilishi bilan bog‘liq jarayonlarda aks etgan. “Xamsa”
dostonlarining oxirgisi Iskandar haqida bo‘lib, ular xamsanavislarning badiiy-
estetik g‘oyasidan kelib chiqib turlicha nomlangan. Dastlabki «Xamsa» ijodkori
xulosaviy dostonini “Iskandarnoma” deb atagan bo‘lsa, Dehlaviy Iskandarning
oyna motivi bilan bog‘liq o‘rinlariga ko‘proq diqqat qaratadi va uni “Oinai
Iskandariy” deb nomlaydi. Jomiyda esa “Xiradnomai Iskandariy” , ya’ni ideal
shoh egallashi lozim bo‘lgan sifatlar ichidan Iskandarga eng munosibini - xirad
deb biladi. Navoiy “Xamsa” tarkibidagi oxirgi dostonini salaflaridan o‘zgacharoq
“Saddi Iskandariy” deb nomlab bu ikki so‘zni o‘zaro parallel qo‘ygan holda xalq
orasida keng yoyilgan hayotiy voqea (dispozitsiya ) dan foydalanib, asar
kompozitsiyasi markaziga bu voqealarni olib chiqadi va teran badiiy-estetik
g‘oyalarini uning atrofida uyushtiradi. Bizga ma’lumki fors-tojik shoirlaridan
Firdavsiy “Shohnoma”sida Iskandar haqida doston yaratdi. U mavjud manbalarga
suyangan holda obrazning hususiyatlarini o‘zining bosh badiiy-g‘oyasini yaratish
mezoni asosida qurdi. Bu haqida Rahim Vohidov quyidagilarni keltiradi.
“Firdavsiy asarida Iskandar to‘laqonli badiiy obraz darajasiga ko‘tarila olmadi.
Negaki, shoir oldida shohlar tarixini yaratish bosh vazifa bo‘lib turar edi.
“Shohnoma”da Iskandarning zohiriy tomonlari tasviriga ko‘p e’tibor berilgani
tufayli hukmdorning botiniy olami yetarli ochilmay qoladi” Iskandar haqida
7](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_7.png)
![keyingi ikkinchi yirik doston Nizomiy dostoni edi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki,
ikki dostonning umumiy tomonlari ko‘p, jumladan uslubiy jihatdan juda yaqin.
“ Xamsa” “Shohnoma”dan so‘ng paydo bo‘lgan epik janrning asosiy turlarini
o‘zida aks ettiradi.” yoki G‘. Dabiriy ta’kidlaganidek “Xamsa” Attorning allegorik
sarguzasht dostonlariga zamin hozirlagan original majmua , ayni paytda, tarixiy
asarlar va “Shohnomaning vorisi ham edi. 13
Yuqoridagi ta’kidlarga keltirilganidek
aloqadorlik, ayniqsa, “Xamsa”tarkibidagi iskandarnomalarda yaqqol ko‘zga
tashlanadi. “Shohnoma” tarkibida Iskandar dostonining uslub jihatdan «Xamsa»
yakuniy dostonlariga hamohangligi, Nizomiy “Iskandarnomasida” yaqqol ko‘zga
tashlanadi. Zabihullo Safo bu haqida quyidagilarni yozadi: “Nizomiy
“Iskandarnoma”ni yozishda Firdavsiyga taqlid va payravlik fikrida edi”
“Shohnoma tarkibidagi Iskandar dostoni uslub nuqtai nazaridan chinakkam
jangnoma deyish mumkin” 14
Bu uslub qolgan iskandarnomalardan ko‘ra Nizomiy
«Iskandarnoma»sida yaqqol namoyon bo‘lgan. Dostonda bu hususiyatning
yetakchiligi, ijodkor bosh obrazini tarixiy Iskandarga qolgan “Xamsa”lardagi
akslaridan ko‘ra ko‘proq yaqinlashtiradi. Ya’ni ijodkor “Iskandarnoma” si da
buyuk shohning shonli iqbol va sharafnomasi madh etishni va ideal shoh obrazini
yaratishni maqsad qilganligi nomlanishning o‘zida ayon bo‘lad i. Nizomiy keyingi
yaratilgan “Xamsa” nomlarida uchrovchi detallardan foydalanmasdan “Iskandar”
so‘ziga urg‘u beradi va dostonida uning sarguzashtlarini keng miqyosda yoritadi.
Katta hajmdagi Iskandar voqeasi, sarguzasht, jangnomalar ikki qismda
tasvirlangan. Ularning birinchisi “Sharafnoma”da Iskandarning jangavorligi bilan
bog‘liq yurishlari qamrab olingan bo‘lsa, ikkinchi qism “Iqbolnoma”da didaktik
ruh kuchli ifodalangan, ya’ni Iskandarning payg‘ambarligi bilan bog‘liq yurishlari
bayon etilgan. Nizomiy dostoni 10 000 baytdan oshib ketgan va sujetda Iskandar
bilan bog‘liq tarixiy, diniy va folklor manbalarda mavjud tavfsilotlar keng
ko‘lamda yoritilgan. Nizomiy sujetidagi Iskandarning ruslarga qarshi
janglari,shimol qutbida zulmatga tushib, obi hayot qidirishi, Iskandarning
13
Ismoilov I. Alisher Navoiy “Saddi Iskandariy” dostonining qiyosiy tahlili. Filol. f anlari falsafa d- ri. …diss.
Toshkent 2019. 60 b.
14
Ismoilov I. Alisher Navoiy “Saddi Iskandariy” dostonining qiyosiy tahlili. Filol. f anlari falsafa d- ri. …diss.
Toshkent 2019.81b.
8](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_8.png)
![payg‘ambarlikka yetishishi va payg‘ambarlik da’vosi bilan ikkinchi bor dunyoga
safar qilishi kabi qismlar Navoiy sujetida jalb etilmagan. 15
Y.Is’hoqov noma
janrini ta’riflay turib “Tarixda “noma” deb ataladigan boshqa turdagi tarix,
memuar, jangnoma dostonlar, asarlar ham ko‘plab yaratilgan. Lekin ularda “noma”
boshqacha vazifani ado etadi” 16
deya Firdavsiy “Shohnoma”sini ham misolda
keltirib o‘tadi. Nizomiy “Iskandarnoma”siga Firdavsiy “Shohnoma”sining ta’siri,
nafaqat, dostonda jangovorlik ruhi ustunligi jihatidan uslubda yaqinlik balki,
nomlash bilan bog‘liq jarayonlarda ham aks etganini kuzatishimiz mumkin.
Tadqiqotlarda aytilganidek Nizomiy Iskandarining “jangovar”lik xususiyat kasb
etishi ayon bo‘ladi. Xususan, Nizomiy Iskandarining Hindga yurishini tasvirida
yurishining boisi keltirilmaydi, shu bois Kayd o‘z maktubida undan “Mening
qasdimga kelishingga sabab nima deya so‘raydi. “Nizomiy dostonida Iskandar
shunchaki dunyoni egallash havasi tufayli Hindga yurish qiladi.” Navoiy esa Hind
yurishini sababini voqealar tizimida yoritib, asoslab ketadi. Har ikki doston
sujetida aks etgan quyidagi Xoqon bilan bog‘liq munosabatlarga oid o‘rindagi
qiyoslar Navoiy obrazga o‘zgacha pozitsiyada yondoshganligidan xabar beradi.
Nizomiy dostonida Iskandar huzuriga elchi bo‘lib kelgan Xoqonni , o‘zidan
hayiqmaganiga jahli chiqib, uni koyiydi. “Iskandar shu vaziyatda jahldor,o‘z
shaxsiyatini ustun qo‘yuvchi shaxs qiyofasida na’moyon bo‘ladi” 17
Navoiy dostonida esa Iskandar Xoqonning to‘g‘riso‘zligi uchun u bilan ota
bola tutinish istagini bildiradi. Yoki Xoqonning elchi qiyofasida Iskandar huzurida
turishi mavjud o‘rinlar muqoyasa qilinganda ham yuqoridagilarga o‘xshash holat
anglanadi. Nizomiy sujetida Iskandar elchining oyoqlarini bog‘lab va o‘ziga qilich
berishlarini aytsa, Navoiy dostonida bu fikrni elchi tiliga ko‘chirish va Iskandar
tomonidan rad etilishi Iskandar obrazining oqil va mardligini asoslashi xususida
ham tahlil jarayonida to‘xtalgan. 18
Bir so‘z bilan aytganda Nizomiy maqsadi
15
Ismoilov I. Alisher Navoiy “Saddi Iskandariy” dostonining qiyosiy tahlili. Filol. f anlari falsafa d- ri. …diss.
Toshkent 2019. 87 b .
16
Is’hoqov. Y. So‘z san’ati so‘zligi. – T.: O‘zbekiston. 2014.
17
Ismoilov I. Alisher Navoiy “Saddi Iskandariy” dostonining qiyosiy tahlili. Filol. f anlari falsafa d- ri. …diss.
Toshkent 2019. 96 b.
18
Ismoilov I. Alisher Navoiy “Saddi Iskandariy” dostonining qiyosiy tahlili. Filol. f anlari falsafa d- ri. …diss.
Toshkent 2019. 98 b
9](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_9.png)
![Iskandarning shohligi, valiyligi va payg‘ambarligi haqidagi doston yaratish edi shu
sababdan u o‘z dostonini “Iskandarnoma” deb atadi. Xusravdan boshlab
iskandarnomalar jangnomalik hususiyati susayib, ma’rifiy-didaktik ruh ustunlik
qila boshladi. Bu kabi uslubning o‘zgarishi bilan bog‘liq jarayon eng dastlab
doston nomlanishida aks etgan. Asar nomi tom ma’noda unda ifodalangan badiiy-
estetik g‘oyaga ishora etib, uning qirralarini o‘zida jamlash hususiyatiga ega.
Xusrav Dehlaviy yakunlovchi dostonini “Oinai Iskandariy” deb nomlaydi va
«oina» detalini asar nomi darajasiga chiqaradi. Oina bilan bog‘liq mativ
iskandarnomalar sujetining ajralmas tarkibiga aylangan. “Xamsa” mualliflari
dostonlariga individual yondoshgan holda Iskandar sarguzashtlarini saralab sujetda
aks ettirganlar. Shu jihatdan yondoshadigan bo‘lsak oina motivi bilan bog‘liq
epizod har bir dostonda o‘zgacha yoritilgan. Doston voqealari tizimi davomida
namoyon bo‘ladiki, oina bilan bog‘liq jarayonlar ikki xil o‘rinda, Iskandar
ishtirokidagi sarguzashtlarda namoyon bo‘ladi. Biri Iskandariyada oina yasatishi
bilan bog‘liq bo‘lsa yana biri Chin oinasi motivi . Nizomiy dostonida Iskandarning
Doroga qarshi yurish qilishdan oldin oina yasatishi va uning jarayoni haqida ham
batafsil to‘xtalgan. Unga ko‘ra oina yasash uchun zar va nuqrani yaxshilab
qizdirishadi, ammo gavharlar har biri o‘zicha bir aksni ko‘rsatib maqsad hosil
bo‘lmaydi. So‘ngra ular gavharni temirga qadashib toki oina hosil bo‘lguncha turli
shakllarga solib ishlov berishadi. Oxiri aylana shaklga keltirgach unda sur’at
to‘g‘ri aks eta boshlaydi va Iskandar unda birinchilardan o‘z aksini ko‘radi.
Dostonda aks etgan ikkinchi ko‘zgu Iskandar qurdirgan minoraga o‘rnatilgan
bo‘lib, uning vazifasi bir oylik dengiz yo‘lidagi xavf-xatarlardan ogoh etib turish
bo‘lgan. Oyna yoniga soqchilar tayin etilib, oinada dushmanlar xavfidan xabar
beruvchi hol ko‘rinsa, podshohni ogohlantirish vazifasi yuklangan. Tadqiqotga
ko‘ra, Xusrav Dehlaviy dostonida ham Nizomiy dostonida yoritilgan oinalar
xususida gap ketadi. Lekin Xusrav favqulodda, iskandarnomasida keltirilgan
“Oinai Iskandar” aslida Chin Xoqoniga tegishli ko‘zgu ekanligi to‘g‘risidagi fikrni
ilgari suradi. Ya’ni dunyodagi birinchi oinani Nizomiy aytgandek Iskandar emas,
balki Chinda yaratilganini yozadi va ilova tarzida “Chin va rumlik rassomlar
10](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_10.png)
![bahsi” haqidagi rivoyatni keltiradi. Unga ko‘ra rumlik rassomlar devorga juda
chiroyli naqshlar soladilar, chinlik ustalar esa ularni aynan akslantiruvchi ko‘zgu
yaratadilar. Xusravning fikricha “oinai Iskandariy” Iskandarning faranglik
qaroqchilarga va o‘g‘rilarga qarshi qurdirgan va Iskandar minorasiga o‘rnatilgan
ko‘zguga nisbatan edi. Uning bunyod etilishidan maqsad qaroqchilar hujumidan
saqlanish deb ko‘rsatiladi. Tahlil jarayonida oydinlashadiki Xusrav Dehlaviy oina
motiviga to‘xtalar ekan “Oinai Iskandariy” haqidagi tavfsilotlarni aniqlashtirishga
harakat qiladi. «Mazkur tarixiy haqiqatning ideallashtirilishi uning ramziy
xususiyat kasb etishi uchun moddiy asos vazifasini ado etgan” 19
deya nomlanish
bilan bog‘liq jarayonni izohlashimiz ham mumkin. Doston badiiy mazmuniga
didaktik ruhning kirib kelishi oina – ramziy timsol sifatida qo‘llanilganligi
haqidagi yana bir xulosaga sabab bo‘lishi mumkin. Xusrav Dehlaviy davridan
dostonga so‘fiyona qarash va g‘oyalar ham kirib keldi. Dostonlar sujetining katta
qismida Iskandarning safarlari yoritilgan. Riyoziyot haqidagi alohida bob va
Iskandarning safarlaridan murod irfon hosil etish ekanligi borasidagi qarashlar
“oina” timsoliga qay tariqa yondashuvni izohlaydi. Olim N. Komilov oina motivi
borasidagi Dehlaviy tavsifini quyidagicha keltiradi: “Uning nazarida, dunyo –
Alloh ko‘zgusi. “Dunyoni shunday kezib chiqki, undagi asror idrokingga joylansin,
oriflar, so‘fiylar bir joyda o‘tirib ham olam kezib chiqadilar” 20
. Iskandar haqidagi
dostonini “Xiradnomai Iskandariy” deb nomlagan Abdurahmon Jomiy sujetini
hakimlarning so‘fiyona g‘oyalari aks etgan “xiradnoma”lar markazida
shakllantiradi va Iskandar safarlariga kamroq, uning maqoloti, ya’ni so‘zlariga
mufassal to‘xtaladi. Doston nomi va matni orasidagi bu bog‘liqlik, asar badiiy-
estetik g‘oyasi jihatidan izohlash mumkin. Dostonda Arastu, Suqrot, Balinos kabi
hakimlar podshohga sahovatli bo‘lish, dunyoga ko‘ngil qo‘ymaslik, kechirimli
bo‘lish kabi ezgu fazilatlarga undaydilar. “Shu boisdan, Jomiy tasavvufiy-irfoniy
g‘oyalar talqini asosiy o‘rinni egallaydi.” 21
O‘z salaflari izidan borgan Navoiy ham
19
Ismoilov I. Alisher Navoiy “Saddi Iskandariy” dostonining qiyosiy tahlili. Filol. f anlari falsafa d- ri. …diss.
Toshkent 2019. 49- bet.
20
Komilov. N. Xizr chashmasi. – T.: 2005. Ma’naviyat.146-bet.
21
Komilov. N. Xizr chashmasi. – T.: 2005. Ma’naviyat.130-bet.
11](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_11.png)
![ular aytgan ko‘zgu borasida dostonida yozsada, ulardan farqli tilsimlilik xususiyati
bilan ajralib turadi. Y. Is’hoqov Navoiyga xos “uslubning asosiy belgilari muallif
dunyoqarashi, uning g‘oyaviy-estitik pozitsiyasi va umuman, uning shaxsi bilan
chambarchas bog‘liq” deya uslubning asar mohiyatini ochishdagi hususiyatini
e’tirof etadi. Iskandarnomalar sujetida aks etgan motiv va epizodlar ma’lum bir
tarixiy, diniy yoki folklor manbalarga asoslanadi. Ularni doston voqealar tizimi
sifatida tartiblashtirish ijodkor uslubi orqali asarning g‘oyaviy pozitsiyasidan kelib
chiqib yondoshiladi. Nizomiy oina bilan bog‘liq epizodni, doston boshida ya’ni
Iskandarning Doroga qarshi jangga tayyorlana boshlagani haqidagi bob bilan xiroj
mojorosi o‘rtasida keltirilgan bo‘lsa “Saddi Iskandariy”da boshqa o‘rinda
keltirladi. Kashmir tilsimini ochib jomni qo‘lga kiritishi haqidagi boblardan
keyingi voqealar tizimida oina bilan bog‘liq epizod keladi. Ma’lumki, Navoiy
ijodining aksariyat qismi tasavvufiy istilohlar, ularga ishora qiluvchi ramziy
timsollar bilan ifodalangan va shu boisdan ular mohiyati vositasidagi talqinlargina
o‘zini oqlaydi. Yozuvchi tafakkur tarzi, mushohadalaridan shakllangan badiiy
g‘oyalar asarlarida bir sistema uzvlari sifatida nomoyon bo‘ladi. G‘oya ifodachisi
bo‘lgan so‘z va so‘z bilan bog‘liq vositalar muallif tafakkur tarzidan kelib chiqib
asarlarida qo‘llaniladi va o‘ziga xos uslub yaratiladi . Jom va oina Navoiy ijodida
ko‘p qo‘llanilgan timsollar sirasiga kiradi. Ayni shu timsollar «Saddi Iskandariy»
dostonida yuqoridagi kabi ketma – ketlikda sujet voqealarida aks etgan. Ishqning
mayga o‘xshash jihatidan, ishq-may quyiladigan jom musaffo qalbga ramziy
ishora qilib keladi. Ishq orif ko‘nglida haqiqatni anglash, tuyish, unga maftun
bo‘lish va u ma’rifat orqali hosil bo‘ladi. Ma’rifat nigohlar ila olam va odamga
boqish, basirat ko‘zlarining ochilishi va kayhoniy fazilatlar bilan sifatlanish. Jom
ya’ni haqiqatga bo‘lgan ishq to‘lgan qalb hamida xulq bilan musaffolasha
boshlaydi va oinadek yorug‘ ko‘ngil yasaladi. Navoiyning epik asarlarida, xususan,
“Xamsa” dostonlarining yagona sujet asosida uyushganlarida sayri-suluk sari
yo‘lga chiqqan solikning ruhiy dunyosi, qoradan oqqa qarab borayotgan botinidagi
ranglar shu timsollar yordamida izohlanadi. Najmiddin Komilov ta’biri bilan
aytganda “Asarda darveshlik g‘oyalari, oriflik hikmati, ilm-u karomati birin-ketin
12](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_12.png)
![Iskandarga singdirib boriladi. Natijada, u olamga safarga chiqqan darveshday,
ilohiy mo‘jizalarni mushohada qila boshlaydi va taxtga o‘tirgan Darveshga
aylanadi.” 22
Ilohiy mo ‘ jizalarni mushohada qilish jarayonining ko ‘ ngilda tajalliy
etishi yuqoridagi kabi ramziy timsollar orqali anglanadi . Demak, o‘z vujudidagi
“javhar”dan bexabar kishi dunyodan ham ogohsizdir. Hakim uning ichida “sirlar
xazinasi” ni yashirganda uning o‘zidan ham nihon aylaydi.
Hakimeki aylab aning sozini,
Nihon aylabon maxzani rozini.
Tajarrud xiromig‘a rog‘ib bo‘lib,
Tavakkul samandig‘a roqib bo‘lib.
Shu “sirlar xazina”sini topa olgan insongina o‘z yo‘lini davom ettirishi
mumkin. Iskandar ham o‘z javhari sari safar o‘tida toblanib, tavakkulning otiga
minib, yo‘lga tajarrud birla , ya’ni yolg‘iz yurib manzillarni bir-bir bosib o‘ta
boshlaydi. Tavakkul –“barcha hodisa va ishlarni yolg‘iz Xudodan deb bilish,
barcha hollarda va amallarda Allohga suyanish, o‘zini bir faoliyat asbobi
hisoblash, barchani Xudoga topshirib, Xudodan o‘zga narsalar ham Xudodan
ekaniga chuqur ishonish” 23
Tajarrud - yolg‘izlanish bu odamlardan, jamiyatdan
yakkalanish emas, balki botindagi yolg‘izlikdir. “Sirlar maxzani” tomon yo‘l olgan
solik o‘z nafsini tasfiya (soflashtirib, musaffolashtirib) va tazkiya( saqlanish,
asranish) etib borishi, nafsning qorong‘u va yomonlikka undovchi kuchlaridan
xalos bo‘lishga intilmog‘i lozim. Bu esa kishining yolg‘iz o‘zigagina bog‘liq.
Shahobiddin Umar Suhravardiy “Avorif ul-Maorif” da undan keyingi holat haqida
quyidagicha yozadi: “Nafs tasfiya va tazkiya etilgach, ruh nafsning qorong‘u va
yomonlikka yo‘naltiruvchi ta’siridan xalos bo‘ladi. Natijada u Haqqa qarab
qurbiyat maqomlariga yuksala boshlaydi. Shunda qalb ham muqimlashguvchi
holatdan ajralib ruhga tomon yo‘nalar , undan keladigan amr va ishoratlarni qabul
aylashga boshlar. O‘zining sifatlariga qo‘shimcha o‘laroq, boshqa oliy sifatga
yetishar. Qalbdan ham musaffova sharafli ushbu sifatni anglash qiyin bo‘lganligi
uchun unga sir nomi berilmishdir” 24
. Qalbning ruhga tomon yo‘nalishi va undan
22
Komilov. N. Xizr chashmasi. – T.: Ma’naviyat, 2005.
23
Komilov N. Tasavvuf.- Toshkent: Movarounnahr – O‘zbekiston, 2009. – B. 28.
24
Bozorova N. Alisher Navoiy asarlarida ko‘ngil timsoli. – Toshkent: Fan, 2009. – B. 28.
13](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_13.png)
![keladigan amr va ishoratlarni qabul aylashi solikning “sir” tomon dastlabki qadami
o‘z nafsini tasfiya va tazkiya etish bilan boshlanadi, buni Farhod misolida ham
ko‘rishimiz mumkin. Farhod yengib o‘tishi kerak bo‘lgan to‘siqlar ajdaho(nafs) va
dev(saltanat) bilan kurashuvi va ularni yengishi botining nafs, davlat, boylik hirsi,
g‘azab, ro‘yo-yolg‘on qutqularini bartaraf etishi bilan izohlanadi Najmiddin
Komilov qaydlarida 25
. Shulardan so‘ng Jomi Jamni qo‘lga kiritishi ko‘ngilining
Haq va haqiqat nurlari jilolanishidan va unga muhabbatidan nishona edi. Jomi
jam, ya’ni irfon va ishq to‘la qalb yorug‘ida yo‘lni yoritadi va temir paykar, sher
kabi yomon xulqlar bilan kurashni davom ettiradi. Iskandar dostonida ham
yuqoridagi kabi sehrgarlar qo‘rg‘oni, tilismni yengish va jom, oinaga ega bo‘lish
kabi epizodlar mavjud. Bu kabi ikki dostondagi o‘xshash jihatlar dostonlar badiiy-
estetik g‘oyasi, ijodkor pozitsiyasini anglashga yo‘l ochadi. “Chunki Navoiyning
maqsadi sof jangnoma yaratish bo‘lmagan. Navoiy ijodkor sifatida tarixni
tasvirlashga qanoat qila olmasdi, qolaversa, u avvalgi to‘rt dostonda bo‘lganidek
inson kamoloti g‘oyasini tasvirlashga moyil ijodkor edi.” 26
Iskandar kamoloti ham
safar orqali hosil etiladi. Safar esa ham zohiriy va botiniy kechadi va ikkisidan ham
murod komillik hosil etish. Komillikning zuhuri sujetda aks etgan voqealar
tizimida davlatni boshqaruvi, mamlakat aholisi va qo‘shin bilan munosabatlari,
dushman podshohlar bilan murosasi kabi har bir harakati va so‘zidan anglanadi.
Shoirning o‘zi bu haqida quyidagilarni aytgan:
Skandarg‘a til tortib ozar kibi,
Dedim oni «Saddi Iskandar» kibi.
Tanosub bila aql nom ovari
Dedi otini «Saddi Iskandariy»
“Sad” bilan bog‘liq epizod iskandarnomalar sujetining ajralmas qismiga
aylangan. Ma’lumki, “sad” motivining ildizlari nafaqat tarixiy, balki diniy
adabiyotlarga borib taqaladi. “Qur’oni Karim”ning “Qahv” surasida ham nozil
etilgan. Rabg‘uziy va Beruniylar ham o‘z asarlarida bu haqida to‘xtalib o‘tganlar.
Iskandarnomalar sujetini qiyoslangan tadqiqotlarda namoyon bo‘ladiki bu epizod
25
Komilov N. Tasavvuf. – Toshkent: Movarounnahr – O‘zbekiston, 2009. – B. 182.
26
Исмоилов И. Алишер Навоий “Садди Искандарий” достонининг қиёсий таҳлили. Филол. ф анлари фалсафа
д- ри. …дисс. Тошкент 2019.86 б
14](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_14.png)
![bilan bog‘liq asosiy voqealar saqlangan holda tasvir obyektining sharhida
turfaliklar mavjud. Bu kabi individuallik eng birinchi navbatda, asar badiiy-estetik
g‘oyasi bilan bog‘liq. Xususan, Nizomiy Iskandarning turli mamlakatlarga safariga
payg‘ambarlik yurushlari deya tus beradi. Shu kabi “sad” bilan bog‘liq epizod
ham payg‘ambarlik missiyasining bir qismi sifatida e’tirof etiladi. “Iqbolnoma” da
Iskandarning Chin mamlakatidan keyin Shimolga yurishi davomida ya’juj
zulmidan panoh so‘ragan xalq haqida aytib o‘tiladi:
Musulmonlar quribdur bunda maskan,
Biroq voqif emas payg‘ambaridan
Nigohlari tushib shohning yuziga,
Uni aylashdi payg‘ambar o‘ziga
deya bu xalqning Iskandar dinini qabul qilgani, uning adolat ilmini o‘rganishgani
va chorasoz podshohdan o‘zi odamnomoyu devga monand ya’jujlardan panoh
tilagani bayon etiladi. Xusrav Dehlaviyda sad bilan bog‘liq epizod mistik tus oladi,
ya’ni “Surush Iskandarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri Alloh amrini yetkazib, uni ya’juj
tog‘iga borishga da’vat etadi. Xusrav devor pastidagi bir kunjga yashirin bir eshik
qo‘yilganini ham aytadi, lekin bu ma’lumot salaflarida uchramaydi.” 27
Xusrav
Dehlaviy sadning qurilishi va hususiyatlariga batafsil to‘xtalganligi ta’kidlanadi
tadqiqotlarda. Navoiy dostonida oina bilan bog‘liq epizoddan keyin kelgan sad
voqealari Ibn Arabiy “sad”ni tavsiflagandek talqinda keltirilgan bo‘lishi ham
ehtimoldan holi emas. Qalb ichi ruh , suvoriysi esa nafsi hayvoniy ekanligini
aytgan Ibn Arabiy “ o‘z dunyoqarashi va uslubiga muvofiq Zulqarnayn bilan
bog‘liq tavsilotlarni ramziy - irfoniy yo‘sinda tafsir qilgan . u bu qissadan maqsad
borliqning ikki tomoni, ya’ni G‘arb va Sharqqa hukm etuvchi qalbdir, shunga
muvofiq oyatdagi quyoshning botish joyi g‘arb ruh quyoshining botish makoni ,
quyoshning chiqish o‘rni sharq ruh quyoshining chiqish joyi,deb talqin etadi.” 28
Qalb va uning darajalari, ruh ilmi haqida tasavvufiy adabiyotlarda turli
ma’lumotlar qayd etilgan. Jumladan, Ahmad Rifoiy qalb haqida shunday so‘zlarni
27
Ismoilov I. Alisher Navoiy “Saddi Iskandariy” dostonining qiyosiy tahlili. Filol. f anlari falsafa d- ri. …diss.
Toshkent 2019.32 b.
28
Ismoilov I. Alisher Navoiy “Saddi Iskandariy” dostonining qiyosiy tahlili. Filol. f anlari falsafa d- ri. …diss.
Toshkent 2019.
15](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_15.png)
![yozadi: “Qalb bir go‘sht parchasidur. Ayni paytda shu bir parcha go‘sht, ya’ni qalb
nurlar yig‘iladigan joy erur. Ollohning yaratgani yaxshilik va yomonlik bir yerga
to‘planadigan maskandur. Ayni shu zaylda aks ettirgan yaxshilik va yomonlik
tuyg‘usiga qarab qalb bir qiymat kasb etar. Janobi Haq vujudga amr aylash
huquqini qalbga bergandir” 29
. Qalbning qaysi o‘rnida yaxshilik va yomonlik
chegaradosh bo‘lishi o‘zi uchun belgilashi va bu chegaralarda solikning
mustahkam imon devorini o‘rnatishi bilan qalb o‘zgacha qiymat kasb eta boradi.
Aksariyat adabiyotlarda inson ma’naviyati uch qismdan: nafs, ruh va qalbdan
iborat ekanligi va qalb, nafs va ruh orasidagi maqomga egaligi tog‘risida bayon
qilinadi. Xususan, Ibn Arabiy uning (qalb) ichi ruh, suvoriysi esa nafsi hayvoniy
deydi. Shu tariqa qalbning ichida nurlar vodiysi bo‘lsa uning tashqi tomoni esa
zulmat vodiysi. Nasafiy esa obi hayotni xuddi shu zulmatda joylashgan nur
daryosiga o‘xshatadi 30
. Sayr qiluvchi o‘z vujudidagi zulmat dunyosidan o‘tib nafs
bilan bo‘lgan ayovsiz janglardan o‘tsagina obi hayotga yetishi mumkin. Bunday
saodatga erishgan odamlarga esa Xizr havas qiladi va doimo ularga yo‘ldosh
bo‘ladi.
Safar qilmog‘onga ne ogohliq,
Ki elga qilur Xizr hamrohliq.(226)
Dostonlar nomlanishi asar badiiy-estetik g‘oyasi bilan chambarchas bog‘liq
ekan, Nizomiy Ganjaviydan keyingi Iskandar haqidagi dostonlar nomlarida
uchrovchi “oina” va “sad” detallari bilan bog‘liq so‘zlarning istilohiy izohi, asar
sujetida aks etishi va tasavvufdagi talqiniga ham to‘xtalib o‘tishimiz joiz bo‘ladi.
To‘laqonli badiiy obraz bo‘lib shakllanmaga Nizomiy Iskandari keyingi ijodkorlar
dostonlarda sayqal topa boshladi. Xusrav Dehlaviy doston kompozitsiyasini
boyitish orqali obrazni takomillashtirishni maqsad qilgan bo‘lsa, Navoiyda
detallarning tilsimlilik kasb etishi va ramziy timsollar vositasida amalga oshgan.
Iskandar dunyo podshohi ekanligi zamirida u eng avvalo, ko‘nglining shohi
ekanligiga oid ta’kid singdirilgan. Shu maqsadda dostondan jom, oina, sad kabi
29
Bozorova N . Alisher Navoiy asarlarida ko ‘ ngil talqini . – Toshkent : Fan , 2009. – B . 29.
30
Bozorova N. Alisher Navoiy g‘azallarida ko‘ngil obrazi. - Toshkent: Fan, 2009. – B. 103.
16](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_16.png)
![timsollar chuqur o‘rin olgan. Shuning uchun quyida ularning tasavvufiy
adabiyotlarda ifodalanishi bilan bog‘liq iqtiboslarga to‘xtalib o‘tamiz.
“Qur’oni karim” da sof dilning gina Haqqa yetishi haqidagi xabar keladi 31
.
Inson dildan oyna yasaydiki, bu bilan ko‘ngilning yana o‘z manzili (osmon) ga
borishiga ko‘maklashadi. G‘azzoliyning yozishicha: “Odam dili oynai ravshanga
o‘xshaydi va yomon sifatlardur zulmatga o‘xsharkim, vaqtiki oynai dilga zang
yetsa ichi qoralik, torlik qilur, toki qiyomat kuni Hazrati Parvardigor bokamolini
ko‘rolmas. Bu baxtdan mahrum bo‘lur.” 32
Yuqoridagi qaydlardan ko‘rinib
turibdiki, ko‘ngilning oinaga o‘xshatilishi bejizga emas, chunki tiniqlik hususiyati
bilan bir qatorda uning asosi bo‘lgan temirning zanglashi jihatini ham mavjud.
Aks holda u tubsiz zulmat qa’riga sho‘ng‘iydi. Bu do‘zaxiy qarorgohda
qo‘nim topgan ya’juj-ma’jujlarga yem bo‘ladi. Anglashiladiki, dostonda
moddiylashtirilgan zimiston ham, beshafqat maxluq balosi ham uning ichida
yashaydi. Aniqrog‘i, nafsida mujassam. Shunday ekan, Iskandar qo‘li bilan
tiklangan devor aslida Navoiy tafakkur va taxayyulida bunyod etilgan komil inson
ko‘nglidagi imon devoridir. Demak, g‘azab, shahvat, nafs kabi yomon sifatlar
ko‘ngil ko‘zgusiga zang yetkazuvchi zulmatga o‘xshaydi. Ulardan asranish uchun
har bir inson muayyan muhofaza devori – sad ga ehtiyoj sezadi.
Dilni ya’juj-ma’jujlar singari xavfli sifatlardan himoya etuvchi to‘siq odam
bolasining ma’naviy fazilatlari: metinday ishonch, kuchli iroda, mustahkam
e’tiqod, chin imon kabi ezgu qadriyatlar va yuksak axloqiy sifatlardan bunyod
etilar ekan.
Doston sujeti bilan tanishish asnosida devor qurilishiga Qirvon o‘lkasi
ahlining ya’juj-ma’jujlar zulmidan nolishi va Iskandarning ularga astoydil ko‘mak
berish tilagi sabab bo‘ladi. Shoir ya’juj-ma’jujlar tavsifni shunday bitadi:
Alarni haq o‘z qahridan xalq etib,
Ki ko‘p elga bedod alardin yetib.
Demak, bu tipdagi maxluqlar Haq qahr-g‘azabidan paydo bo‘lgan (xalq
etilgan) Tirnog‘idan sochining uchigacha nafsdan iborat bo‘lgan qavmning
31
Qur’oni karim.( A.Mansur tarjimasi)- Toshkent: Toshkent islom universiteti. 2001. 617-bet.
32
G‘azzoliy. Kimyoyi saodat. – Toshkent: Adolat, 2005. – B. 35.
17](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_17.png)
![g‘azabga giriftor ekani g‘oyatda tabiiy. Binobarin, ular uchun jahannam va do‘zax
zulmat vodiysiga o‘xshash vodiy (makon) ning qarorgoh etilishi ham ajablanarli
emas.
Ne zulmat jahannam, ne vodiy saqar,
Ki ya’jujlar haylig‘a bo‘ldi maqar.
Alisher Navoiy dostoni markazida ifodalangan va asar nomi darajasiga chiqqan
“sad” motivi diniy manbada mavjudligi jihatidan asar bosh qahramoni
shakllanishida “Qur’on”ga tayanganligini ko‘rsatadi. Yuqoridagi tasvvufiy-ramziy
timsollar ham Iskandar obrazini tadrijiy takomilini ifodalash maqsadida tizimli
ravishda asar sujetida voqealangan.
1.2. ”Saddi Iskandariy” dostonining tahlil, talqin va tabdili xususida
“Saddi Iskandariy” dostonining tahlil, talqin va tabdili xususida to‘xtalar
ekanmiz, avvalo bu tushunchalarning bir-biridan farqli va to‘ldirgan jihatlarini
farqlab olish joiz bo‘ladi. Tahlil o‘rganilayotgan matnni qismlarga bo‘lib, qonun va
qoidalar asosida sentiz va analiz qilish jarayoni. Talqin esa matnning ma’no
yo‘nalishi, badiiy-estetik g‘oyasi ifodasiga qaratilgan jarayon. Ammo ular o‘z
navbatida uzviy bog‘liq “Albatta, talqin tahlildan o‘sib chiqadi, lekin u umumiy
xarakteri, falsafiy jihatlari bilan ajralib turadi.” 33
“Xamsa” ning o‘rganilishi o‘zi
yaratilgan davrdayoq boshlangan. Dastlabki talqinlar kitobning qo‘lyozma holatida
ko‘chirish shaklida nomoyon bo‘lgan. “Har bir davrda Navoiy “Xamsa”si
dostonlari qo‘lyozmaga qisman yoki to‘liq ko‘chirib kiritilganda uni tuzuvchilar
o‘ziga kerakli yoki o‘quvchi didiga mos qismni tanlab olgan. Bu ham albatta
talqindan kelib chiqilgan.” 34
Qo‘lyozma mualliflari dostonlar talqini jarayonida
nomi va matni bilan bog‘liq o‘zgarishlarga qo‘l urishgani tadqiqotlarda nomoyon
bo‘ladi. Talqinlarda eng ko‘p nomning o‘zgarishi Iskandar haqidagi dostonda sodir
bo‘lgan. “Saddi Iskandariy – “Iskandar”, “Dostoni Iskandar”, “Iskandarnoma”,
“Qissasi Malik Iskandar”. Yoki kotibi noma’lum, 1845-1846 –yillar ichida
Qo‘qonda ko‘chirilgan qo‘lyozmada “Saddi Iskandariy” dostoni boshlanishidagi
33
Erkinov.A. Alisher Navoiy “Xamsa”si talqini manbalari. – T:.Tamaddun. 17-bet.
34
Erkinov. A. Alisher Navoiy “Xamsa”si talqini manbalari. – T:.Tamaddun. 255-bet.
18](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_18.png)
![sarlavha “Hazrati Iskandar” deb berilgan. Bunda Iskandar shaxsiyatiga alohida
e’tibor seziladi.” 35
Yuqorida keltirilganidek holatlar Navoiy zamonida ham
mavjudligi va bu borada ijodkorning munosabati, talqini kabi jihatlarni tahlil etgan
olim Aftondil Erkinov sarlavha masalasida bugun biz odatlangan tarzdan ancha
farq qilganligi, nom qo‘yish, davrlar o‘tishi bilan asarni atashda qat’iyat mavjud
bo‘lmaganligini aytadi. “Shu o‘rinda, asar nomini o‘zgartirish ham o‘ziga xos
talqin va yondashuv ekanligini alohida qayd etish joiz” deya e’tirof qiladi. Bu kabi
o‘zgarishlar doston matni bilan bog‘liq jarayonlarda ham kechadi. Ya’ni doston
qismlari joyining o‘zgarishi yoki asar tarkibidagi qisqartirishlar shaklida kotiblar
talqin etganlar. Xususan, tadqiqotda aniqlanishicha XIX asrdagi bir necha
qo‘lyozmalarda oyog‘i toyib yiqilgan qul haqidagi hikoyat tushirib qoldirilgani
yoki bir nusxada “Saddi Iskandariy” dostonining so‘nggi to‘rtta bobi tushirib
qoldirilgani va asarni “yuqori mastur bo‘lg‘on …” bobi bilan yakunlangani
aniqlanadi. Yana o‘sha davrda badiiy asar uchun tuzilgan lug‘atlar ham uni talqin
etishda o‘z o‘rniga egaligi ta’kidlanadi. “Ayniqsa, lug‘at ichida qo‘lyozma matni
hoshiyasida uchraydigan lug‘at talqiniy jihatdan muhim ahamiyatga ega. Chunki
matnning muayyan bo‘lagi sahifa hoshiyasidagi lug‘at vositasida izohlanganda
asarning konkret qismi shu joyning o‘zida talqin etiladi.” 36
Yuqoridagi kabi
holatlar esa “qo‘lyozmalardagi talqinlarni o‘rganish va kotiblarning asar matniga
o‘z munosabati va yondashuvi mavjudligi va mustaqil fikrga egaligi, ijodkor shaxs
ekanligini nomoyon qiladi” 37
degan xulosaga olib keladi.
XVIII asrdan mumtoz adabiyot na’munalarini xalqqa yaqinlashtirish
maqsadida nasriy bayonlar yaratildi. Xususan, “Xamsa” tarkibidagi dostonlar ham
ijodkorlar tomonidan nasriy bayon, tabdil va talqin etila boshladi. Jumladan,
“Saddi Iskandariy” dostoni nasriy bayoni XX asr boshida Mir Maxdum Shohyunus
tomonidan amalga oshirildi. 1908-yilda nashr etilgan “Nasri Xamsayi benazir”
tarkibida “Xamsa” tarkibidagi yagona sujetga ega to‘rt doston va “Hayrat ul-abror”
dan beshta hikoya nasriy bayon etilgan. E’tiborli jihati shundaki, dostonlar berilish
35
Erkinov. A. Alisher Navoiy “Xamsa”si talqini manbalari. – T:.Tamaddun. 185-bet.
36
Erkinov. A. Alisher Navoiy “Xamsa”si talqini manbalari. – T:.Tamaddun. 256-bet.
37
Erkinov. A. Alisher Navoiy “Xamsa”si talqini manbalari. – T:.Tamaddun. 259-bet.
19](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_19.png)
![tartibida “Saddi Iskandariy” “Xamsa” kompozitsiyasida oldingi o‘rinlarga
chiqarilgan. Shuningdek dostonda Iskandar hayoti bilan bog‘liq sarguzashtlar, xalq
orasida mashhur bo‘lgan hikoyatlar tanlab olingan. Mirzo Iskandar ibn Mirzo
Abdurahim Namangoniy tartib bergan “Iskandarnoma” XIX asrda Namanganda
yaratilgan. 38
“Muallif xalqning didi-qiziqishiga monand tarzda asarni tayyor
sujetlar asosida ijodiy qayta ishlab chiqqan” 39
Mirzo Iskandar Namangoniy
“Iskandarnoma”si bo‘yicha ish olib borgan tadqiqotchilar nasriy bayon
boshlanmasi voqealari Navoiy dostoni bilan bir xil yo‘nalishda ketgani, biroq
keyingi voqealar ko‘lami o‘zgacha ekanligini ham ta’kidlanadi.
Doston matning bugungi kungacha turli jihatlari o‘rganilgan. Dastlabki
munosib tahlillar Y.E.Bertels, A.Qayumov, M.Hamidova, H.To‘ran, va N.Komilov
tadqiqotlarida ko‘rinadi. Y.E.Bertels ko‘proq doston genezisiga e’tibor qaratgan.
Ularning ishlarida doston maxsus tadqiq qilingan. “Tadqiqotlarida o‘tgan asrlarda
ko‘proq tahlilga e’tibor qaratilishining boisi o‘sha davr mafkurasining ta’siri
bo‘lib, u faqat badiiy asarga o‘z yo‘nalishiga mos yagona talqinni tadbiq etgan va
tahlil o‘sha doira ichida olib borilgan” 40
deya ta’kidlanadi. Mustaqilligimiz
sharofati bilan doston doirasidagi keyingi tahlillar doston badiiy g‘oyasiga
yo‘naltiruvchi munosib talqinlar bilan boyidi. Bu yo‘ldagi tadqiqotlarning ibtidosi
sifatida dostonni “hikmat va ibrat” dostoni deya tavsiflagan N. Komilov
talqinlarini ayta olamiz. Doston kompozitsion qurilishi vobastaligi asosida
falsafiy-irfoniy, so‘fiyona talqin etilgan. Bugungi kunda ham “Saddi Iskandariy”
talqini yuzasidan salmoqli ishlar olib borilmoqda va quyidagi e’tirof ham o‘rinliki
“Ularning barchasi Najmiddin Komilov talqinlariga suyanadi. Olim
xamsashunoslikka o‘z maktabini yaratdi, o‘zining tahlil va talqinlari bilan
navoiyshunoslikda yangi o‘zanning paydo bo‘lishiga va albatta,
navoiyshunoslikning ilgarilashiga muhim hissa qo‘shdi.” 41
Darhaqiqat olim doston
38
Mirzo Iskandar ibn Mirzo Abduraxim Namangoniy. Iskandarnoma. Qo‘lyozma. 1852. O‘zR FA ShI
H.Sulaymonov fondi. Inv 997. -173 b.
39
Tojiboeva O. Navoiy “ Xamsa ” sining nasriy bayonlari: prinsiplari , mezonlari , usullari. Filol. fan. f alsafa d- ri. …
diss. – Toshkent, 2019.
40
Erkinov A. Alisher Navoiy “Xamsa”si talqini manbalari. – T:.Tamaddun. 18-bet.
41
Mullaxo‘jayeva K. Alisher Navoiy “Xamsa”sini o‘rganishda professor Najmiddin Komilovning roli. SamDU
nashri, 2020. 214-bet.
20](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_20.png)
![tadqiqotchilar tomonidan o‘rganilganligi “Ammo mavjud tadqiqotlarda ushbu
asarning irfoniy-falsafiy jihati chetlab o‘tiladi. Holbuki Navoiy badiiy
tafakkurining teranligi aynan shu nuqtada bo‘rtib ko‘zga tashlanadi” 42
deya yozadi .
Talqin mobaynida asarning zohiriy va botiniy ma’nolari omuxtalikda kashf etila
boradi. Olim Iskandar sujet va nazariy-falsafiy qismlar vositasida dostonda “agar
shohning qalbida adl-u insof, ilm-u hikmat jo‘sh ursa, u jahongir bo‘lsa ham, u
darvesh(vali) martabasiga muyassar bo‘lishi mumkin” 43
, degan konsepsiya ilgari
surilganini aytadi. Doston badiiy g‘oyasiga ishora etuvchi birinchi hikoyat “Shoh
va darvesh” salaflar dostonidagi talqinlari bilan muqoyasa qilinadi. Iskandar va
butun dunyoga qilgan jahongirlik yurishlari asosli ravishda Iskandarning ma’rifat
hosil etish maqsadidagi safar ekanligi va uning natijasida botini to‘lishishini qayd
etadi. “Shunday qilib, Navoiy bilish nazariyasida irfoniy-islomiy aqidalardan
tashqari chiqmagan. Shoirning maqsadi Iskandar tasavvuri va tafakkurini tasavvuf
g‘oyalari bilan to‘ldirib, uning yurishlari ma’rifat safari ekanini o‘quvchi zehniga
singdirib borish bo‘lgan.” 44
Bugungi kunda ham “Saddi Iskandariy” tahliliga oid ko‘plab ishlar amalga
oshirilmoqda, xususan Ilyos Ismoilovning iskandarnomalarni qiyosiy aspektdagi
tahlili keng ko‘lamli ishlardan biridir. Tadqiqotda sujet, kompozitsiya, motiv,
detallar qiyoslanish asosida Navoiy dostonining individual jihatlari nomoyon bo‘la
boshlaydi. Shuning asnosida doston g‘oyaviy-badiiy g‘oyasiga yo‘nalgan talqinlar
ham ifodalangan. Birgina so‘z qo‘llash bilan bog‘liq o‘rinlar qiyosi doston badiiy
g‘oyasi sari talqinlarga yo‘l ochadi. Shu tariqa qiyosiy tahlilarda ijodkorning
individualligidan asar badiiy g‘oyasi va Navoiyning Iskandar obrazi teranlasha
boshlaydi. Xususan, Navoiyning so‘z qo‘llashdagi mahorati va debochaning
dastlabki bayti dostonning umumiy mazmuniga daxldorligi qiyosiy tahlilda
mufassal bayon etiladi. Dastlabki baytlar iskandarnomalarda deyarli bir xil. Faqat
o‘zgarish bir-ikki so‘zni almashishi yoki o‘rni o‘zgarishi bilan kechadi. Navoiy
bayti quyidagicha:
42
Komilov.N. Xizr chashmasi. – T.: Ma’naviyat. 2005. 124-bet
43
Komilov.N . Xizr chashmasi. – T.: Ma’naviyat. 2005. 125-bet.
44
Komilov. N. Xizr chashmasi. – T.: Ma’naviyat. 2005.160-bet.
21](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_21.png)
![Xudoyo, musallam xudoliq sanga,
Birov shahki, da’bi gadoliq sanga.
Birinchi baytda qo‘llanilgan «xudoliq»so‘zining salaflarda “xudoyo”
shaklida ekanligi va so‘z semalari qurshovidagi so‘zlar vositasida dostonda
hukmdorlik tarzida ifodalanganligiga urg‘u beradi. “Navoiy baytidagi “xudoliq”
so‘zini tangrilik deb emas, jahonpodsholik, ya’ni butun dunyoga hukmdorlik deb
tushinish kerak” 45
Agar bu so‘zni parvardigorlik ma’nosida tushinilsa ikkinchi
misra bilan mantiqiy bog‘lanish uzilib qolishligi va bu baytda “Tangriga nisbatan
shak-shubha to‘g‘risida so‘z ketayotgani yo‘q, aksincha hukmdorlik xususida so‘z
boradi” 46
deya fikrini dalillaydi. Shu birgina bayt talqinida dunyoviy va ilohiy
hukmdorlikning qarama-qarshi qo‘yilganligi, ziddiyat zimnida baytga shoh va
gado tushunchalarini olib kiradi va o‘zining asardagi asosiy adabiy-estetik niyatiga
qoyilmaqom ishora qilishning uddasidan chiqadi degan xulosani beradi.
Dostonni maxsus o‘rgangan A.Qayumov dostonning badiiy g‘oyasining
talqinlari, obrazlari va badiiyatiga to‘xtalgan, sarlavhalarining mufassal izohlari
ustida ishlagan. 47
Y.Azimovning bu boradagi ikki doston Jomiy va Navoiy dostonlari qiyosiy
tahliliga doir ishlari keng ko‘lamdagi tadqiqotlar sirasiga kiradi.
Yana bir guruh tadqiqotlarda dostonning ayrim jihatlari chuqur tahlil qilgan
ishlar ham mavjud. Ular zamirida ham tahlil jarayonida Iskandar obrazi va doston
badiiy g‘oyasiga yo‘naltiruvchi talqinlar qilinadi.
Ijodkorning falsafiy mushohadalari, dunyoqarashi asarining badiiy g‘oyasiga
ko‘chgan ekan, tahlilda ham yuqoridagi jihatlarni jamlagan ijodkor shaxsiyati va
fikrlarini ifodalash uslubiga yondoshish lozim bo‘ladi. “Hamma gap u yoki bu
g‘oyani qanday shaklda anglatish, qanday harorat va mohirlik bilan tasvirlash,
ya’ni uslubdadir.” 48
45
Ismoilov I. Alisher Navoiy “Saddi Iskandariy” dostonining qiyosiy tahlili. Filol. f anlari falsafa d- ri. …diss.
Toshkent 2019.41b.
46
Ismoilov I. Alisher Navoiy “Saddi Iskandariy” dostonining qiyosiy tahlili. Filol. f anlari falsafa d- ri. …diss.
Toshkent 2019.41 b.
47
Qayumov A . “ Saddi Iskandariy ” sarlavhalari // Navoiyning ijod olami . – Toshkent : Fan , 2011. 104 bet.
48
Haqqulov I. . Badiiy matn tahlili va talqin muammolari(ilmiy to‘plam). – T .: 2012
22](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_22.png)
![“Saddi Iskandariy” dostonida keltirilgan tabiat tasviri asosida shoirning so‘z
qo‘llash uslubi va badiiy san’atlarini qo‘llashdagi mahoratini mufassal tahlil qilgan
Aftondil Erkinov ishlarida ko‘rishimiz mumkin. Dostonda tasvirlangan tabiat
tasvirining g‘oyaviy mazmun bilan bog‘liq jihatlari haqida navoiyshunos
quyidagilarni bayon qiladi: “Saddi Iskandariyning butun g‘oyaviy mazmuni,
birinchi navbatda, Iskandar obrazi bilan bog‘langan, albatta. Shu sababli Iskandar
va tabiat tasviri orasidagi munosabatni kuzatish peyzajning ma’lum ma’noda va
usullarda g‘oyaviy mazmun bilan bog‘liqligini ko‘rsatadi” 49
Olim peyzaj tasvirli baytlarni tahlil qilar ekan, Navoiyning badiiy
san’atlardan mohirona foydalanishinigina emas, balki o‘ziga xos uslubda tadbiq
etganligiga ham e’tabor qaratib ketadi. Xususan, Nigor o‘rmoni tavsifi keltirilgan
baytlar Navoiy ekzotik (uzoq o‘lkalar) tasvirining o‘ziga xos jihatlariga to‘xtalib
o‘tadi. Ekzotika asosini g‘aroyiblik va sirlilik tashkil etadi. Shuning uchun
baytlarda mubolag‘a san’ati samarali qo‘llanganligini, boshqa ijod na’munalarida
unumli qo‘llanilgan tashbeh san’atiga kam murojaat etilgani e’tirof etiladi. Buning
sababini esa quyidagicha izohlaydi: “Tasavvur qilinishi kerak bo‘lgan uzoq o‘rmon
haqida gapirilib, undagi jismlar, qismlar agar bizning atrofimizdagi narsalar bilan
tushintirilsa o‘sha voqelikni aniqroq ko‘z oldimizga keltiramiz. Bu tarzdagi
yaqinlashtirish o‘rmonning g‘aroyibligiga ekzotik qimmatiga putur yetkazishi
mumkin edi.” 50
O‘xshatish san’atidan yuqoridagi nozik jihatlarini inobatga olib
mahorat bilan foydalanilgan o‘rinlarni quyidagi bayt tahlili orqali ifodalaydi.
Anga yormonib xo‘sha duzdi xayol,
Sipehr uzra chiqmoqni ko‘rmay mahal
Sidraga chirmashgan tok o‘g‘riga o‘xshatiladi va u uzum boshini o‘g‘irlash uchun
osmonga chiqishni ham qiyin deb bilmaydi, ya’ni “Uzoq voqelikni kitobxonni
o‘rab turgan muhitga aynan ko‘chirmaydi, balki bir oz yaqin olib keladi, ekzotik
tasvir uchun sezilar-sezilmas chegarani ushlab turadi” 51
Buning boshqa bir izohini
notanish tabiatni yana tabiat bilan tushintirish unchalik serta’sir bo‘lmasligi,
jozibadorligi yo‘qolishi kabi holatlar bilan izohlaydi. Tadqiqotchi dostonda
49
Erkinov. A. Alisher Navoiy “Xamsa”si talqini manbalari. – T.: Tamaddun. 2018.14-bet.
50
Erkinov. A. Alisher Navoiy “Xamsa”si talqini manbalari. – T.: Tamaddun. 2018. 44-bet.
51
Erkiniv. A. Alisher Navoiy “Xamsa”si talqini manbalari. – T.: Tamaddun. 2018. 45-bet.
23](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_23.png)
![keltirilgan fasllar tavsifi bilan ekzotik o‘rmon tasvirlari ifodasidagi o‘xshash va
farqli tomonlari haqida ham tahlil qiladi. Tahlillarda ayonlashadiki, qish va bahor
tasvirida murakkab obrazlilik nomoyon bo‘lishi, uning kishilarga ma’lumligi
sababidan ekanliligi aytiladi. Buning aksi nomoyon bo‘lgan ekzotik tasvirlarda
kitobxon ko‘rmagan notanish o‘rmon haqida murakkab obrazlilikdagi tasvir
yaratish u haqidagi tasavvurni xiralashtirishi mumkinligi va shu sababdan Navoiy
o‘ziga xos meyorni topgani bilan izohlanadi.
Olim tabiri bilan aytganda bu tahlilar “badiiy asarda peyzajning falsafiy-
ijtimoiy funksiyasi, tabiat olamining har tomonlama tahlili so‘z san’atkorining
mahorati bilan bog‘liq bo‘lgan g‘oyat muhim masaladir” 52
Bu mahorat kitobxonni
jalb qiladi, diqqatini ushlab qoladi.
1950-1960- yillarda Porso Shamsiyev tomonidan “Xamsa”ning ilmiy-
tanqidiy matnini yaratdi. M.Hamidovaning “Alisher Navoiyning “Saddi
Iskandariy” dostonining ilmiy-tanqidiy matni va matniy tadqiqi” bo‘yicha tadqiqoti
yaratildi.
Fozila Sulaymonova Iskandar bilan bog‘liq voqealarni qadimgi tarix bilan
bog‘liq ma’lumotlarni “G‘arb va sharq” kitobida berib o‘tgan. 53
Olima Iskandar
tarixiy shaxsidan u haqidagi yaratilgan asarlar, xususan, sharq adabiyotida
yaratilgan timsoli talqini kabi mavzularni yoritib bergan.
I BOB BO‘YICHA XULOSALAR
“Xamsa” xulosaviy dostonlarining nomlanishidagi o‘zgachalik, nafaqat,
keyingi dostonlarga individual yondashishdan balki, ijodkorlar asarga yuklagan
52
Erkinov. A. Alisher Navoiy “Xamsa”si talqini manbalari. – T.: Tamaddun. 2018.5-bet.
53
Sulaymonova F. Sharq va G‘arb. – Toshkent: O‘zbekiston, 1997. 414 bet.
24](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_24.png)
![badiiy-estetik g‘oya konsepsiyasidan dastlabki xabarlarni aks ettiradi. Birgina asar
nomi darajasiga ko‘tarilgan detallar obrazga qay pozitsiyada turib
yondoshilganligini namoyon etadi.
Nizomiy dostonida tasvirlangan Iskandar obrazi keyin yozilgan “Xamsa”
tarkibidagi iskandarnomalarda badiiy obraz sifatida yanada o‘sdi, takomillashdi.
Obraz tarixiy shaxs sifatidan komillik kasb etayotgan irfoniy ko‘z bilan olamga
boqqan orif timsoliga yaqinlashdi.
Pandnoma-didaktik ruhning dostonga kirishi natijasida doston sujet va
kompozitsiyasida ko‘rinarli o‘zgarishlar ro‘y berdi. Xusrav davridan boshlab
dostondan faqat Iskandar sarguzashtigina emas, uning maqoloti, hikoyatlar ham
o‘rin oldi. Ma’no va shakldagi bu kabi o‘zgarishlar doston nomlari bilan bog‘liq
jarayonlarga ham ko‘chdi.
Asar badiiy-estetik g‘oyasini atrofida shakllantiruvchi bosh obrazga
ijodkorlarning qaysi pozitsiyadan yondashganligini, Iskandar nomi va sarguzashti
bilan bog‘liq qaysi voqea va u yoritilgan manbalarga tayanganligi doston nomi
darajasiga ko‘tarilgan detallar oina, sad kabilarni chuqurroq tahlil etish orqaligina
o‘rganish mumkin.
Doston bosh qahramoni Iskandar nomi bilan bog‘liq mavjud tarixiy, diniy va
folklor manbalarning ko‘pligi va Navoiy doston nomi darajasiga chiqargan “sad”
voqealarning “Qur’on”da m avjudligi ijodkorning diniy manba talqinidagi
Iskandarni bosh obraz shakllanishiga asos etib olganligini nomoyon etadi. Doston
boshida shoh sifatida namoyon bo‘lgan obraz voqealar tizimi davomida tadrij etadi
va valiylik darajasiga yetadi.
“Xamsa” dostonlarining dastlabki talqinlari Navoiy davridayoq doston
matnlarini ko‘chirgan kotiblar tomonidan amalga oshirilgan. Alisher Navoiy
“Xamsa”si talqini manbalari bo‘yicha tadqiqot olib borgan Aftondil Erkinov “asar
nomini o‘zgartirish ham o‘ziga xos talqin va yondashuv ekanligini alohida qayd
etish lozim” deya e’tirof etadi.
Qo‘lyozma mualliflari dostonlar talqini jarayonida nomi va matni bilan
bog‘liq o‘zgarishlarga qo‘l urishgani tadqiqotlarda nomoyon bo‘ladi. Talqinlarda
25](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_25.png)
![eng ko‘p nomning o‘zgarishi Iskandar haqidagi dostonda sodir bo‘lgan. “Saddi
Iskandariy – “Iskandar”, “Dostoni Iskandar”, “Iskandarnoma”, “Qissasi Malik
Iskandar”. Til, davr, muhit yaqinligi sababidan g‘oyaviy-estetik talqinlar bugungi
shakldan farqlangan. Talqinlar avom ya’ni oddiy xalq tili va didiga yaqin
voqealarni saralash va shu jarayon bilan bog‘liq o‘zgarishlar fonida kechgan.
XVIII asrdan mumtoz adabiyot na’munalarini xalqqa yaqinlashtirish
maqsadida nasriy bayonlar yaratildi. Jumladan, “Saddi Iskandariy” dostoni nasriy
bayoni XX asr boshida Mir Maxdum Shohyunus tomonidan amalga oshirildi.
1908-yilda nashr etilgan “Nasri Xamsayi benazir” tarkibida “Xamsa” tarkibidagi
dostonlar berilish tartibida “Saddi Iskandariy” “Xamsa” kompozitsiyasida oldingi
o‘rinlarga chiqarilgan. XIX asrda Mirzo Iskandar ibn Mirzo Abdurahim
Namangoniy tomonidan “Iskandarnoma” dostoniga Namanganda tartib berilgan.
Doston doirasidagi yirik tahlillar doston badiiy g‘oyasiga yo‘naltiruvchi
munosib talqinlar bilan boyidi. Dastlabki munosib tahlillar Y. E.Bertels,
A.Qayumov, N.Mallayev, M. Hamidova, H. To‘ran, va N. Komilov tadqiqotlarida
ko‘rinadi.
Y.E.Bertels ko‘proq doston genezisiga e’tibor qaratgan. Doston g‘oyaviy-
estetik, falsafiy-ijtimoiy yo‘nalishdagi teran tahlili ibtidosi sifatida dostonni
“hikmat va ibrat” dostoni deya tavsiflagan N. Komilov talqinlarini ayta olamiz.
II BOB. ADABIY ASAR VA GERMENEVTIK TAHLIL
2.1. Alisher Navoiy ijodida germenevtik yondashuvning ahamiyati.
26](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_26.png)
![Asarning tahlili, talqini ko‘p omillarga bog‘liqligi jihatidan murakkab hodisa
hisoblanadi. Asar vositasida uning ortida turgan betakror subyektni anglash, asar
mohiyatini tushunish jarayoni bugungi kunda Germenevtik yondashuv orqali
ko‘proq amalga oshirilmoqda. Buning sababi uning tahlil borasidagi keng
imkoniyatlari va nazariy asoslaridir. Germenevtika yunoncha «hermeneuo»
so‘zidan olingan bo‘lib tushuntirmoq, talqin qilmoq degan ma’nolarni anglatadi.
Atama sifatida dastlab «Injil» ni talqin etish, izohlash, sharhlash ma’nosida
qo‘llanilgan bo‘lsa, bugungi kunda har qanday yozma matnga nisbatan yondashuv
ko‘zda tutiladi. Germenevtik metodalogiyaga ko‘ra tahlil jarayonida muayyan
matnining til tizimi orqali uning ortidagi ijodkor shaxsiyati bilan muloqatga
kirishadi va asar mohiyati sharhlanadi. Adabiyotshunos Bahodir Karimov uni
quyidagicha izohlaydi: “Germenevtika asosida ish ko‘rilganda, matn mohiyati
sohtalashtirilmaydi, qandaydir o‘tkinchi mafkuraviy manfaatlarga qurbon
qilinmaydi. Badiiy asarni har kim o‘zicha, o‘z dunyoqarashiga mos, bilimi va
hayotiy tajribasi darajasida tushunadi, his etadi. Asarda yo‘q narsa izlanmaydi, bor
narsa berkitilmaydi.” 54
Aytib o‘tilganidek germenevtik yondashuvda asar
mohiyatini ochish maqsad bo‘ladi va bu bir-biriga bog‘liq ikki jarayonda amalga
oshiriladi. “Germenevtika oldida bir-biriga bog‘liq ikkita vazifa turadi: birinchisi –
matndagi lisoniy ifodani muayyan til tizimining uzvi sifatida o‘rganish, ikkinchisi
– uning ortida turgan betakror subyektni anglash.” 55
Asar badiiy-estetik g‘oyasi
matnga nisbatan birlamchi hodisa sanaladi. Yozuvchi o‘z mushohadalarini talqin
etish uchun asar turini, sujet va kompozitsion qurilishni, til unsurlarini tanlaydi.
Ularni yoritiladigan mushohadalarga muvofiqlashtirib o‘z qarashlarini asar
zamiriga singdiradi. Xuddi shu vositalar germenevtik yondashuvda badiiy asar
tahlili asosini tashkil etadi. Tahlil xususida navoiyshunos Ibrohim Haqqul ham
quyidagilarni aytadi: “… tahlilda birinchi galda til ruhi va so‘z hayotiga diqqat -
e’tibor doimo o‘zini oqlaydi. Oqlagani shuki, ramz, majoz, timsollar ham til
izmidan chetga chiqib ketolmaydi” 56
. Yuqorida keltirilganidek, til tizimidagi
54
Karimov B. Abdulla Qodiriy germenevtik tafakkur. – T.: Akademnashr, 2014. 5-bet.
55
Quronov D. Adabiyotshunoslik lug‘ati. – T.: Akademnashr, 2013. 80-bet
56
Haqqul I. Badiiy matn tahlili va talqin muammolari(ilmiy to‘plam). – T .: 2012. 13-bet.
27](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_27.png)
![mavjud uzvlar asar mohiyati tomon yo‘naltiradi. Mumtoz adabiyotimizda,
Xususan, Alisher Navoiy ijodida ramz va timsollarning asar badiiy-estetik g‘oyasi
shakllanishida o‘rni beqiyos. Asar sujetida keltirilgan voqelik bir libos bo‘lsa,
uning zamiriga singdirilgan ramziy timsollarga ijodkor mushohadalarining
salmoqli qismi yuklanadi. “Hermenevtikada badiiy asarga tadqiqiy yondashuv
ustuvorlik qiladi. Tahlilchi badiiy matnning qatlaridagi birlamchi g‘oyadan
tashqaridagi yashirin ma’nolarni bugungi qarashlar tufayli paydo bo‘lgan
anglamlarni topishga intiladi.” 57
Komil inson konsepsiyasi Navoiy ijodining mohiyatini tashkil etadi. Bu
tendensiya jumladan, “Xamsa” tarkibidagi dostonlar zamirida ham aks etgan.
Birgina salaflari ijodida yetakchi Xusrav obrazining Farhod – komil insonga
o‘zgartirilishi Navoiyning ijoddagi pozitsiyasi yo‘nalishlarini ko‘rsatadi. Yoki
salaflari singari Iskandar obrazining olamshumul jahongirligidan ko‘ra ustoz
saboqlarini umri davomida o‘rganib, hayoti davomida amal ham qilayotgan orif
timsoliga yaqinlashtiradi. Komillik inson botinining tadriji, zamirining
musaffolashishi bilan bog‘liq jarayon. Shu sababdan inson vujud dunyosini tavsifi,
nafsni tazkiya etish va ko‘ngil, qalbni yuksaltirish xususida badiiy-estetik
mushohadalar keng izohlanadi. Inson vujudi – olami sug‘roni tavsif etishda
mohiyatini teranroq anglash, ko‘z oldida gavdalantirish maqsadida obrazli tarzda
ramziy timsollardan foydalanadi. Germenevtik yondashuv tushunish nazariyasi va
metodalogiyasi sifatida til uzvlari, yozuvchi uslubi, asrarning tuzilishi va sujetining
ijodkor badiiy-estetik g‘oyalariga muvofiq tashkillanishi kabilarga tayanadi. Shu
sababdan Alisher Navoiy epik asrlari germenevtik tahlilida yuqoridagi singari
unsurlarga tayanishga harakat qildik. Bunda shoirning ijoddagi o‘ziga xos uslubi
va til vositalarini qay tariqa uyushtirishi, an’anaviylik zamiridagi individual
holatlar nomoyon bo‘ldi. Xususan, Alisher Navoiy ijodiga xos jihatlardan biri
ramziylikning timsollar orqali ifodalanishi “Xamsa” dostonlarida keng ko‘lamda
qo‘llanilganligi va kompozitsiya sifatida bir-birini to‘ldirishi kabi jihatlar nomoyon
bo‘ldi.
57
Yo‘ldoshev Q. Yo‘ldosheva M. Badiiy tahlil asoslari. – T.: 2016. 224-bet.
28](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_28.png)
![Timsol – tushuntirish uchun shartli olingan, majoziy va ramziy ko‘chma
ma’noda qo‘llanib obrazning xususiyatlarni, qirralarini ochib berishga xizmat
qiladigan vosita. Majoz va ramz ko‘chim turlaridan hisoblanib, ayni qo‘llangan
matn doirasida amal qiladi. Ko‘chimda so‘zlar orasida o‘xshatish yoki ichki
aloqadorlik asosidagi bo‘gliqlik yotadi. Bu tashbehotning yillar davomida
sayqallanib an’anaviy tarzda bir tushunchani nomlab kelishi natijasida u shu
tushuncha doirasida timsolga aylanadi. Timsollar adabiyotda azaldan foydalanib
kelinayotgan tashbehga tayanishi sabadan timsol va u ishora qilib kelgan ma’no
o‘rtasida o‘xshashlikka asoslanadi. Shu tariqa timsol – obrazning ko‘zga
ko‘rinmas, eng nozik jihatlarini hayolda va tasavvurda jonlantiradi. Alisher
Navoiyning nafaqat, lirik balki epik asarlariga xos an’anaviy ramziy timsollar
mavjud va dostonlarda uning assosiativ tarzda qo‘llanilganini ko‘rishimiz mumkin.
Xususan, Iskandar oinasining “Farhod va Shirin”dostoni sujeti va badiiy-estetik
g‘oyasi shakllanishida o‘rni beqiyos. Yoki dostonlarda “jom” timsolining bir necha
dostonlarda qo‘llanilishi va bosh obrazning qirralarini ochib berishi mumkin
bo‘lgan jihatlar u bilan bog‘liq tahlillarga jiddiy e’tibor qaratishni taqazo etadi.
Yaxlit asar va uning qismi bo‘lgan timsollarni tushunish, eng birinchi navbatda,
ijodkor konsepsiyasi bilan bog‘liq. “Bunda tushunish hermenevtik doira deb
atalmish aylana bo‘yicha kechadi. Ya’ni bir tomondan, matn – muallifining
ruhoniy dunyosi hayoti ifodasi, uning ruhiy dunyosi esa o‘zi yashagan davrning bir
qismi deb qaraladi.” 58
Navoiy ijodida germenevtik yondashuv asosidagi tahlil
tengsiz shaxsiyatning asarlariga ko‘chgani o‘rganilish jihatidan ham ahamiyatlidir.
“ Sharqlik buyuk shoir va adib borki, deyarli hammasi o‘zining nafs va harakteriga
bir san’at asari yang‘lig‘ sayqal berib, uni butun shaxsiyat holiga ko‘targan.
Mutasavvuf san’atkorlar uchun bunday shaxsiyat orzusi insonning bashariy
irodasini ilohiy iroda maqomiga yuksaltirib, ularni o‘zaro birlashtira olishidir.” 59
Navoiy shaxsiyati va ijodida tasavvuf va tasavvufiy timsollar o‘ziga xos bir
ko‘prik. Ibrohim Haqqul ijodiy shaxsiyat borasida to‘xtalib yana quyidagilarni
keltiradi: “Masalaga kengroq yondoshilsa, ijodiy shaxsiyatni yorqin namoyon
58
Yo‘ldoshev Q. Yo‘ldosheva M. Badiiy tahlil asoslari. – T.: 2016. 222-bet.
59
Haqqulov I. Badiiy matn tahlili va talqin muammolari. – T .: 2012.13-bet.
29](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_29.png)
![aylaydigan alomat, tuyg‘u, tushuncha emas, balki uslubdir, degan xulosaga
kelinadi. Ijodkor mavzu, zavq, goho hayollarning ma’lum bir qismini
boshqalardan olmog‘i mumkin.” Darhaqiqat, “Xamsa” dostonlari xususan, “Saddi
Iskandariy” dostonida salaflaridan farqli ramziy timsollar orqali voqelikni
ifodalash, sujet motivlarida tilsimlilikning aks etishi kabilar o‘ziga xos uslubni
yaratadi. Bizga ma’lumki, “Hayrat ul-abror” dostoni “Xamsa” dostonlarining
boshqalari uchun dastur-ul amal vazifasini o‘taydi. Maqolotlarda “Komil inson”
ega bo‘lishi va yiroq tutilishi lozim bo‘lgan axloqi hamida va axloqi bahoyimlar
batafsil yoritilgan. Maqolotlardan so‘ng ilova qilingan yigirmata hikoyat va
“Farhod va Shirin”, “Layli va Majnun”, “Sabbai sayyor”, “Saddi Iskandariy”
dostonlarida bu sifatlarni egallashga azm etgan solik, oshiq hamda oriflarni
ko‘ramiz. Navoiyning epik asarlarida, jumladan “Xamsa” dostonlarining yagona
sujet asosida uyushganlarida sayri-suluk sari yo‘lga chiqqan solikning ruhiy
dunyosi, qoradan oqqa qarab borayotgan botinidagi ranglar shu timsollar
yordamida izohlanadi. Solik o‘zidan soqit qilishi lozim bo‘lgan salbiy sifatlar –
dev, ajdarho, temir paykar, sehrgar va afsungarlar, tilsimli qo‘rg‘on, ya’juj-ma’juj
kabi timsollar ko‘rinishida jonlanadi. Yoki solikning safoga to‘lib borayotgan
qalbi, botini may, o‘t, partav, sad, jom, oyna timsollari yordamida ifodalanadi. Bu
kabi timsollar va ular anglatayotgan tushunchalar o‘rtasidagi sababiy bog‘lanishlar
misollardayoq ko‘rinib turibdi. Bu timsollar birgalikda bir obrazni shakllantiradi.
Obraz “adabiyot va san’atning fikrlash shakli, olam va odamni badiiy idrok etish
vositasi, badiiyatning umumiy kategoriyasi” 60
. Yozuvchi o‘zi idrok eta olgan borliq
olam va odam haqidagi anglamlarini obrazlarga singdiradi. Yozuvchining
ma’naviy va ruhoniy dunyosidan oziqlangan obrazda “timsolning barcha
xususiyati mujassam, ayni chog‘da timsol ham obrazning ma’lum qirrasini aks
ettiradi” 61
. Navoiy epik asarlariga xos an’anaviy timsollari mavjud. Bular jom,
may, oyna, sarv, o‘t, yel, dev, paykar, sehrgar, ajdarho, samandar yog‘i, obi hayot
kabi orifona va oshiqona timsollar. “Layli va Majnun” da eng ko‘p qo‘llangan o‘t,
olov, partav, timsoli orqali majzubi soliklik yo‘li, “Farhod va Shirin”, “Saddi
60
Quronov. Q, Mamajonov.Z , Sheraliyeva. M. Adabiyotshunoslik lug‘ati. Toshkent. “Akademnashr” , 2010.
61
Bozorova. N.Alisher Navoiy asarlarida ko‘ngil talqini. – Toshkent: Fan, 2009. – B.103.
30](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_30.png)
![Iskandariy” dostonlarida qo‘llangan dev, ajdarho, afsungarlar, tilsim, oyna va jom
timsollari orqali soliki majzublik yo‘llari ochib berilgan bo‘lsa, “Sab’ayi sayyor”,
“Lison ut-tayr” asarlarida alohida sujetli hikoyatlar, obrazlar va timsollar
yordamida badiiy mushohada, tasavvufiy g‘oyalar ochiladi. Quyida ularni bir
qanchasiga to‘xtalib o‘tamiz. Jom – musaffo qalb ramzi va qalbi safolangan,
yorug‘langan odamgina jomga ega bo‘ladi. Jomning ko‘ngilni atab kelishi
sabablaridan biri may timsolining ishqni anglatib kelishi bilan ham bog‘liq. May
jomga quyilgani singari ishqning o‘rni ham qalb. Jom – orifning asosiy
xususiyatini ifodalab keladi, shuning uchun ham Farhod va Iskandarning suluk
yo‘lida ma’lum bosqichga yetishishi “Jom”ni qo‘lga kiritishi bilan yakunlanadi.
Ungacha bo‘lgan yo‘lda solik o‘z botinidagi nafsning turli ko‘rinishlarining
timsollari – dev, tilsim, sehrgar, ajdarholar bilan kurashishlari lozim bo‘ladi. Bu
yo‘lda esa ularga pir yo‘lboshchilik qiladi. Shunday pirlardan Suhayl va Xizrning
ta’limini olgan Farhod o‘z jomiga ega bo‘ladi va jom dostonda quyidagicha
tavsiflanadi: jomning sirtida dunyoning hamma bilimlari, ichida esa to‘qqiz
osmon aylanasi aks ettirilgan. Shundan uning tashqi tomoni yetuk kishining
qalbiga , ichi esa qalbi pok kishining yuragiga o‘xshaydi. Komil, yetuk kishining
qalbi musaffolashgach, unga g‘ayb asrori ayon bo‘la boradi va dunyoga boqqan
basirat ko‘zlari bilan uning asl mohiyatini, haqiqatini anglaydi. Ichining shu pok
qalbli insonning yuragiga o‘xshatilishining boisi esa Haq ma’rifatini egallab
borayotgan solikning qalb jomining –may, ya’ni ishq bilan to‘la ekanligiga ishora.
Iskandar obrazining suluk yo‘lidagi tadriji, ko‘nglining tiyradan xalos bo‘lishi va
safolashib yuksalishi ham ayni shu jom misolida ochiladi. Bu o‘rinda jomga
quyidagicha ta’rif beriladi: “Ishrat jomi o‘ziga may tortuvchi moddadan
tayyorlangan bo‘lib, undagi bag‘oyat go‘zal xursandchilik bag‘ishlovchi may
qancha ichilsa ham kamaymaydi”. Qalb ilohiyot olamidan ajralib vujudga xibs
etilgandan boshlab adoqsiz ishq va hijronga g‘arq bo‘lgan deyiladi. Yoki uni
“Mutlaq ruh”, “Javhar” ning parchasi, uzvi ekanligi va uning Ollohga qaytib vosil
bo‘lishi uchun intilishi haqida ham qaydlar bor. Bu yo‘lda esa ishq vosita bo‘ladi.
Jom may uchun bo‘lib, uni o‘ziga tortganidek, qalb ham ilohiy fayziyot va ishqqa
31](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_31.png)
![jozib bo‘lib o‘ziga tortadi va bu jomdagi ishq mayi qancha ichilsa ham tugamaydi,
balki ortadi. Shu birgina bayt Iskandar ko‘nglining safolanib jomga aylangani va
uning ichiga ilohiy ishq quyilganiga ishora qilib keladi. Solik o‘zidan soqit qilishi
lozim bo‘lgan sifatlarni atab kelgan timsollar ham mavjud. Ular Farhodda ajdarho
– nafs, dev-saltanat, hokimiyat orzusi, sher-g‘azab, temir paykar - ro‘yo va yolg‘on
timsollari vositasida aks etadi. Demak, bu timsollar Farhodning botiniy olamidagi
nafsi ammoraning ko‘rsatkichlari. Iskandarda bu timsollar sehrli qo‘rg‘on, tilism,
sehrgar-afsungarlar, ya’juj-ma’jujlar shaklida talqin qilinadi. Farhod kabi Iskandar
ham ular bilan kurashadi va yengib chiqadi. “Sab’ayi sayyor” dostonida uchinchi
hikoyatda keltirilgan Sa’d o‘z botinidagi Qatron otliq devsifat zangi va jodugar
kampir ko‘rinishida namoyon bo‘ladi. Inson botinida mavjud sifatlarni shu kabi
hususiyatlarga ega moddiylikka ega ashyolar bilan tavsiflash diniy va folklor
manbalarga ham xos. Farhod ham botin ko‘zini yopuvchi, sehrlovchi hokimiyat,
saltanat ramzi dev bilan kurashadi va yengib chiqadi. Temir paykar – “ro‘yo
yolg‘on timsoli, ayni vaqtda dunyo mo‘jizalari ramzi, chunki dunyoning o‘zi ham
majoz-yolg‘on deb hisoblanadi. Dunyo mo‘jizalariga mahliyo bo‘lgan odam Ilohga
– Haqqa yetolmaydi, chalg‘iydi”. 62
Shu sababli ham Farhod bu ro‘yoning ko‘ksiga
o‘q otadi va dunyoning yolg‘onchi ro‘yolaridan voz kechadi. Bu timsollarning har
biri o‘zi nomlab kelayotgan sifatlar, xususiyatlar bilan tashqi va ichki
bog‘liqliklarga ega va uzoq yillar davomida shakllanib kelayotgan tashbehlarga
asoslanishi xalq og‘zaki ijodida ham ko‘rinadi. “Saddi Iskandariy” dostonida ham
inson nafsining timsollari dev ko‘rinishidagi maxluqlar, son-sanoqsiz chumolilar,
ya’juj-ma’juj, sehr ahli, tilsim, orqali ifodalangan. Iskandar botinining tadriji o‘sib
borgani sari unga qarshi nafsning ham kuchayib borganini ko‘rishimiz mumkin.
Dastlab uning oldiga sehr-jodu ahli uchraydiki, ular dunyoning sehrlovchi ro‘yo,
yolg‘on, jodudek o‘ziga tortuvchi ohanrabolari timsoli hisoblanadi. Ulardan keyin
uchragan chumolilar hayli o‘tkinchi havas, orzu, istak, hasad kabilarning timsoli
bo‘lib ular behisob va devsifat maxluqlarning qo‘riqchisi bo‘ladilar. Devsifat
maxluqlar inson botinidagi nafs timsoli bo‘lib, yuqorida keltirilganidek, chumolilar
62
Komilov N. Tasavvuf. – Toshkent: Movarounnahr-O‘zbekiston, 2009. – B.84.
32](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_32.png)
![hayli bezovta qilinmasa uxlaydilar, ular uyg‘otilsa uyg‘onadilar. Ammo ularni toki
vujud bor ekan tamoman mahv etishning iloji yo‘q, balki ulardan ulov sifatida
foydalanib saodatga erishish mumkin. Bu timsollar ham o‘z o‘rnida ichki
o‘xshashlik asosida qurilgan. Chumolilar mayda, ammo ko‘p sonli bo‘lgani kabi
o‘tkinchi havas, orzular ham ko‘p va borgan sari kattalashib ko‘payib boradi.
Nafsning ham kattalashishiga sharoit qiladi. Ammo botinda ulardan-da
shafqatsizroq yana bir qavm borki, ular Xudoning g‘azabidan bunyod bo‘lgan deb
ta’riflangan ya’juj-ma’juj timsoli orqali ifodalanadi. “Ilohiy sifatlar pog‘ona-
pog‘ona osmoniy-kayhoniy olamlarda joylashgan ekan, inson ham kamolot
zinalaridan ko‘tarilib, shu darajalarni egallay oladi” Ammo Najmiddin Kubroning
ta’biriga ko‘ra, inson Allohning “Rahim” va “Rahmon” sifatlaridan boshqa
barchasini egallay olishi mumkin 63
. Ezguliklar qalbda qaror topadi. Ammo shu
yuqorida keltirganimiz nafsi ammora maskani ham shu yer. Shu sababdan ham
qalb – o‘zgaruvchanlik xususiyatiga ega va istilohiy ma’nolari ham shunga ishora
qiladi. Uning barqarorlashishi va o‘zgacha xususiyat kasb etishi jihatidan ham
ko‘ngil timsollari izchilligiga amal qilingan. Ilohiy ma’rifat va ishqqa vosil qalb –
jom orqali ko‘ngilni ko‘zgudek musaffolantirgan. Oinaning safosini saqlash, tiyra
yetkazmaslik uchun dostonga yana bir timsol “sad” kirib keladi. U komil inson
zamirida iymon, islom, e’tiqod, iroda, sabr va bardosh jamiki xulqi hamidalardan
bunyod bo‘lgan ezgulik devoridir. Chunki komil inson zamirida ham nafs dunyosi
mavjud, ammo ruhoniyat olami ezgulik devori bilan himoya qilingan. Bu kabi epik
asarlarda yana qo‘rg‘on, qasr, hisor kabi so‘z va tushunchalarga ham duch
kelamizki, ular o‘zlik vodiysini qat aylayotgan solikning vujud dunyosi va uning
ajoyib-g‘aroyiblarining timsoli. Baland peshtoqli go‘zal ishq malikasi ham shu
qo‘rg‘onda, baland va toshlari ganch, marmardan bo‘lgan tog‘larni makon tutgan,
qo‘rg‘on darvozasini qo‘riqlovchi dev, sehrgarlar makoni ham shu yer. “Sab’ayi
sayyor’’da keltirilganidek, misrlik bir g‘anining o‘g‘li Sa’d “Jomosbnoma” da
bitilganidek, bir parivashga mahbub bo‘ladi. Uning qal’asi qo‘rg‘on ichida bir
buyuk cho‘qqi ustida turgandek bo‘lib, uning minorasi ko‘k qal’asi bilan
63
Komilov. N. Tasavvuf. Toshkent , “Movaraunnahr” -“O‘zbekiston”, 2009. – B. 417.
33](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_33.png)
![bahslasha oladigandek. Uning qasri atrofida hisor-tog‘lar bo‘lib ularning har biriga
kirish uchun darband bor. Bu darbandlardan birining oldida Qatron otliq zangi,
ikkinchisida hakim va uchinchisida afsungar kampir bor. Farhod ham hisor
yo‘lidan yurar ekan, hech yoqqa qaramay qadam bosishi va darbandda turuvchi
qo‘riqchilar bilan tinimsiz kurashuvi lozim. Iskandar borgan sehrgarlar qal’asi ikki
tog‘ni bir-biriga payvandlagan, qalinligi 150 qaridan bo‘lib, ganj va xarsangtosh
qotishmasidan boshdan-oyoq bir butun qilib payvandlangan mustahkam darbandga
ega. Qo‘rg‘onga olib boruvchi yo‘llar xavfli, uni har qadamda chalg‘ituvchidir.
Solik “shu yo‘ldan hech yoqqa qaramay, tez yurib o‘tsagina” 64
maqsad manziliga
yeta oladi. Navoiyning epik asarlarida o‘zlik vodiysida sayrini boshlagan solikning
vujudi – qo‘rg‘on timsoli orqali ifodalanadi. Chunki basirat ko‘zlari hali
ochilmagan solik o‘z vujudidagi ajoyibotlardan, qo‘rg‘onning sir-asroridan
bexabar. O‘z qo‘rg‘oniga kira olgan solikkina u yerdagi ganjina – oynani qo‘lga
kiritadi. Oyna timsoli ham ko‘ngilni atab keladi. Ko‘nglini safolantirgan solikning
oynadek ko‘ngli ko‘ngillar ichra eng baland martabaga yetishgan, Haqning
sifatlarini o‘zida jomdan ham ko‘ra ko‘proq tajalli ettirgan hisoblanadi. Farhod va
Iskandar o‘z jomlarini qo‘lga kiritish bilan cheklanmaydilar. Inson ko‘ngli
oynadek safolansa ,o‘z nuqsonlari unda ko‘rina boshlaydi. Chunki Oynaning
vazifasi ham o‘ziga boqqan xilqatni ko‘rsatish. “Farhod va Shirin” da
keltirilganidek, Oynaning xususiyatlaridan qaragan kishining hamma fe’lini oshkor
aylash, badmast bo‘lsa sharmsor aylash va adolatning to‘g‘ri hukmini chiqarish
kabilar sanaladi. Ko‘ngilning oyna, jom, sirlar maxzani kabi timsollar orqali
ifodalanishi tasavvuf ta’limotiga borib taqaladi. Shu sababdan bu kabi timsollar
nafaqat shaklan , balki mohiyatan ko‘ngil uchun eng mos tashbehlar va ular
asosida shakllangan timsollardir. Ammo ko‘zguni qo‘lga kiritishning o‘zigina
kifoya qilmaydi, balki hammasi shundan keyin boshlanadi. Bunda o ‘ z ko ‘ nglini
anglagan sohib endi o ‘ z nafsini taniydi va ko ‘ zguga qorong‘u bo ‘ ylamasligi uchun
o ‘ z tanasida kurashga otlanadi . Farhod ham Ko‘zgu tilsimini ochish uchun ko‘p
yo‘llarni o ‘ z tanasida bosib o‘tadi. Bu yo‘llar undagi g‘azab, shahvat, nafsni, ya’ni
64
Komilov. N. Tasavvuf. Toshkent , “Movaraunnahr” -“O‘zbekiston”, 2009.
34](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_34.png)
![tilsim, dev, ajdarhoni yengish bilan yakunlanmay di . Ularni yengib g‘olib bo ‘ lgan
Farhod o ‘ z ko ‘ ngliga boqadi va unda o ‘ z qismatini ko ‘ radi . Doston voqealari
davomida esa Farhodning ko ‘ zguga tiyra qo ‘ nmasligi uchun qilgan harakatlarini ko
‘ rishimiz mumkin . “Lison ut-tayr” dostonida “Husnini namoyish qilishga ko‘zguni
vosita qilgan shoh” deb nomlangan hikoyat keltirilgan. Unga ko‘ra husni jonlarga
ofat bo‘luvchi, bemisl go‘zal shoh va uni ko‘rib shu zahotiyoq jon taslim
qiluvchilar tasviri chiziladi. Unga ko‘ra, shoh o‘zining jamolidan xalq bahra olishi
uchun bir ko‘zgu yasattiradi. Bu ko‘zgu tavsifini qilar ekan, shoir uning tanda
joylashgan ko‘ngil ekanligini va nazar solgan odam shohning jamoliga to‘yishini
aytadi.
Qasri-tan, onda ko‘ngulni ko‘zgu bil,
Ko‘zguda shah husnini nazzora qil.
Yuqorida ko‘rib o‘tganimizdek, ko‘zgu timsoli ko‘ngilni eng yaxshi ochib
beruvchi, sifatlovchi tashbehdir. Shuning uchun ham Haqning ma’rifatiga
muyassar bo‘lgan va uning sifatlari bilan ko‘ngli tajalli etgan orifning safolangan
ko‘ngli shu timsol orqali yoritiladi.
“ Ko ‘ ngil dastlab tabiatdagi mavjud narsalar – o ‘ t, qush, g‘uncha, dengiz,
tosh, shishaga qiyos etilgan. Islom dini, Qur’on va hadislarning ta’siri tufayli
ko ‘ ngil Arsh, Ka’ba, mehrob kabilarga o ‘ xshatilgan bo ‘ lsa tasavvuf ta’limoti
tufayli qadah(jom), may(boda), butxona, vayrona, xazina va ko ‘ zguga nisbat
etilgan 65
. Bu kabi timsollar adabiyotimizda keng qo ‘ llaniladi. Yozuvchi timsol
orqali mavhum tushunchalarni ramziylik asosida ko ‘ pchilikka ma’lum bo ‘ lgan
so ‘ zlar bilan ifodalab o ‘ z muddaosini bayon etadi. Adabiyotda ko ‘ ngilning
ko ‘ zguga o ‘ xshatilishi ko ‘ p uchraydi. Sabab uning sofligi va aksni ko ‘ rsata olishi.
Irfoniy istilohlar lug‘atlarida ham ko ‘ zguga quyidagicha izoh berilgan.
“Oyna – xoslarning sayqallangan jismidur. Zavq ahli so‘zlarida oynadan maqsad
zohir bo‘luvchi makon sababidan Komil Inson qalbidir. Zero zot, sifot
asmo(ismlar)ni oyna deyishadi va bu ma’nolar Komil Insonda, ya’ni butun
mazhariyatga ega bo‘lgan Komil insonda namoyon bo‘ladi. Shoh Ne’matulloh
aytadi:
65
Bozorova N. Alisher Navoiy asarlarida ko‘ngil talqini.- Toshkent: Fan, 2009. – B. 115.
35](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_35.png)
![Oynai koinot mazhari timsoli tust,
Husni tu dar Oyna gashta ayon fil-masal ”
(Koinot Oynasi sening timsoling mazharidir, xullasi kalom Sening husning
oynada namoyon bo‘lmish) 66
Izohdan anglashiladiki, oyna-komil inson ko ‘ ngliga
qiyoslangan
«Xamsa»dostonlarida yana obi hayot timsoli ham keng qo‘llanilgan. Obi
hayot – Xizr chashmasi abadiy hayot , tiriklik ramzi , solik uchun ishq va ma ’ rifat
bulog‘idir . Obi hayotni izlagan va unga yetishgan Xizr ham yashillik, abadiy
tiriklik bilan sifatlanadi. Yashil rang Tasavvuf ta’limotiga ko‘ra ishonch (itminon),
yurakning poklanganidan keyin valiylikdan nishonalar bera boshlagani kabilarni
anglatadi. Ishq va muhabbat bulog‘idan qonib tiriklik chashmasini topgan solik
haqiqiy ma’rifatga yetib Zot tajalliysi nurlari bilan safolanadi va Haqqa vosil
bo‘lib haqiqiy hayotga yetishadi. Iskandar haqidagi rivoyatlarda uning “obi hayot”
ni izlab yo‘lga chiqishi va shuning umidida ko‘p sa’y harakatlar qilib zulmatga
yetib borishi va mazkur chashmani topishi haqida so‘z ketadi. Shahobiddin
Suhravardiy “tiriklik chashmasi”, “obi hayot” ni Haqning haqiqiy ma’rifatiga vosil
bo‘lish ekanligini aytib o‘tadi . Ikki olamni birlashtirib turguvchi qalb, o‘zining
aslidan boxabar va unga tomon doimo intilishda. Bu ishqni u vaqtinchalik makon
tutgan sohibiga ishqdan yetishgan hijron, dard, alam, iztirob ko‘rinishida eslatib
turadi. Qalbida ishq jo‘sh urgan sohib uning manbaini qidirishga chog‘lanadi va
ma’rifat hosil qiladi. Insonning asliga sog‘inch va ishq tufayli o‘zini anglash orqali
Haq irfonini anglash to‘g‘risida Najmiddin Komilov quyidagilarni yozadi:
“Parvardigori olam inson ruhini o‘z rahmoniy nafasidan ato etgan ekan, demak biz
Mutlaq ruhning bir qismimiz va shu sababli o‘z aslimizga qarab intihosiz sog‘inch
va muhabbat bilan intilamiz. Bu intilish aslimizni anglash bilan amalga oshadi.
Ishq insonni ma’rifatga olib boradigan qudrat, insonni moddiy asosdan poklovchi,
holi etuvchi muqaddas olov” 67
. Mazkur dostonda sujetida aks etgan Iskandarning
safarlari, Xizr rahnamoligida obi hayotni izlab zulmatga tushishi kabilardan
maqsad ham irfon edi aslida.
66
Sayyid Jafar Sajjodiy. Irfoniy istilohlar va iboralar lug‘ati. Sino. – Toshkent: Media nashr, 2011.
67
Komilov N . Tasavvuf .- Toshkent: Movarounnahr – O‘zbekiston, 2009 - B. 49.
36](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_36.png)
![“Olloh ilmini topgan darvesh Komil inson bo‘ladi va u yaxlit ko‘zga –
chashmaga aylanadi: “Komilning ko‘zi – Xizr chashmasidir” 68
uni topgan esa
abadiy nurga saodatmand bo‘ladi. Obi hayot orif botinini tavsiflovchi ramziy
timsollardan biri sanalib, Xizr va uning yo‘liga ishora qiladi. Tasavvuf ta’limotida
aytilgan Komil inson zamirida Payg‘ambarlar Jabroil, Isrofil, Azroil, Iso, Mikoil
bilan bir qatorda Xizr xususiyatlarini ham o‘zida jam aylashi lozim hisoblanadi 69
.
Obi hayot – tiriklik suvi Sayyid Ja’far Sajjodiyning “Irfoniy istilohlar va iboralar
lug‘ati” da quyidagicha tasniflanadi: “Tiriklik suvi – zulmat qa’ridagi bir buloq
bo‘lib, har kim undan ichsa abadiy hayot topadi; soliklar (tariqat ahli) istilohida
ishq va muhabbat bulog‘iga ishoradir; kimki undan totib ko‘rsa hech qachon fano
va yo‘qlikka yuz tutmaydi” 70
. O‘t, olov, partav, yolqin, shu’la, chaqin kabilar ham
ishqning timsollari. Quyosh timsoli birlamchi va intihosiz borliqni ifodalasa
yuqoridagilar undan yetishgan yolqin, nurlar hamda tajalliydir. Olov va ishqning
ham o‘xshash tomonlari mavjud. Ishqning harorati qalbni, solik vujudini poklaydi.
Hujjat ul-Islom G‘azzoliy aytganidek ibtidosi temir bo‘lgan ko‘ngildan har bir
inson ko‘zgu yasashi kerak. 71
Bu temirga ishlov berish va oyna yasash uchun ishq
harorati kerak. “Layli va Majnun” dostoni boshdan oxir shu timsollarga
yo‘g‘rilgan va ular oshiq Majnun ahvolini , ishqi mohiyatini tushunishga yordam
beradi. Ammo uni his qilib bo‘lmaydi va ayni o‘t bilan ishq orasidagi
o‘xshashliklardan biri ham shu. “Lison ut-tayr” dostonida “Parvonalar to‘dasi
haqiqiy sham sharhida” deb nomlangan hikoyatga ko‘ra ham sham va shu’la
timsollari orqali ishq mohiyati anglashiladi.
Shu’la sharhin til bila qilmas kishi,
Kuymaguncha hirqatin bilmas kishi.
Shamga urilmaguncha shu’laning mohiyatini bilib bo‘lmas, ammo bilgach
ham til bila sharh qilib bo‘lmaydi. Bu ishq va shu’la o‘rtasidagi bir chiziq, yana
biri ishqning ham olovning ham “ortiqcha” lardan tozalovchilik va shaklga solish
xususiyati. Olov o‘ziga tushgan oltinni o‘zining darajasigacha qizdirib, eritib ,
68
Komilov N. Tafakkur tuhfalari // Navoiyning ijod olami. – Toshkent: Fan, 2001. – B. 22.
69
Komilov N. Tasavvuf .Toshkent, “Movarounnahr”-“O‘zbekiston” , 2009. – B. 93.
70
Sayyid Ja’far Sajjodiy. Irfoniy istilohlar va iboralar lug‘ati // Sino. – Toshkent: Media nashr, 2011. – B. 124.
71
Abu Homid G‘azzoliy. Kimyoyi saodat. – Toshkent: Adolat, 2005. – B. 28.
37](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_37.png)
![keraksiz moddalardan tozalagani kabi ishq ham inson vujud oltini ( ko‘ngil)
nafsdan forig‘ aylab safolantiradi.
Shu’lag‘a urg‘och o‘zin bevahmu bok,
Shu’la bo‘ldi o‘t tushib a’zosi pok.
Olovga o‘zini urib yonib yashaydigan parvona, samandar kabi timsollar ishq
olovida, uning haroratini his qilib yashaydigan oshiq majzublarning ramzi. O‘zini
shu’laga qo‘rqmasdan urgan parvonalar a’zosiga o‘t tushib, pok bo‘ladi va o‘zlari
ham shu’laga aylanadilar. “Farhod va Shirin” da Farhod vujudidagi nafsga qarshi
kurashda samandar yog‘idan foydalanadi. Samandar ham parvonalar kabi o‘tga
o‘zini urgan, otashgohlarda yashagan jonivor sifatida talqin etiladi. Suhaylo
otashgohlardan yig‘gan samandar yog‘ini Farhodga beradi. “U ishq ramzi. Farhod
badaniga samandar yog‘ini surtganda, ajdarhoning o‘ti unga kor qilmaydi – ishq
otashi nafs o‘tini so‘ndiradi” 72
“Saddi Iskandariy” dostonida ham olov, o‘t
timsollariga duch kelamiz. Ular ham ishq timsollari sifatida kelib Iskandar botinini
tozalash va nafsini kuydirish uchun xizmat qildiriladi. Sehrgarlar qo‘rg‘oni – nafs
vodiysini ishg‘ol qilish uchun o‘tdan tayyorlangan asbob yasattiradi. Bu asboblarni
sehr ahliga tashlagach undan chiqqan alanga taftidan sehrgarlarning qo‘rg‘oni
kunpayakun bo‘ladi, sadosi - sehr ahlining asboblarini buzib,o‘zlarini tamoman
botil qiladi, dudi – sehr ahlining yuzini qoraytirsa, isidan jodugarlarning boshi
aylanadi.
2.2. “Saddi Iskandariy” ostonining falsafiy-irfoniy mazmunini ochishda
germenevtik tahlilning o‘rni
Shoirning mahorati asarlarining ham zohiriy suvratda, ham botiniy ma’noda
barkamolligida ko‘rinadi. Shoir “Xamsa” dostonlarining har birida komillik,
botindagi tadrijni ilgari sursa-da, yoritilishda rang-barangligi bilan ajralib turadi.
Birgina ramziy timsollar dev, pari, jom, oyna kabilar deyarli har bir doston sujetida
72
Komilov N. Xizr chashmasi. Toshkent, “Ma’naviyat” 2005. – B. 84.
38](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_38.png)
![uchraydi, ammo o‘zgacha talqin, turlicha tavsifda. Shoirning mahorati an’anaviylik
zamirida individual hususiyatlarga ega asarning yaratilishi bilan bog‘liq. Jumladan,
asarning badiiy yetukligi va yozuvchi mahorati birlamchi asos qilib Alibek
Rustamiy voqelikning inson uchun foydali bo‘lishi va uning mijoziga muvofiq
tushishi uchun tabiat qonunlariga zid bo‘lmasligi zarurligini keltirib o‘tadi. Adabiy
asarning badiiyligi tabiiy go‘zallikka xos xossalarga ega bo‘lishi, ya’ni u inson
yaratgan go‘zalliklarning bir turi sifatida gavdalanishini uning ikkinchi asosi
ekanligini ta’kidlaydi. 73
Bu har ikki holatning uyg‘unligini esa Navoiy ijodida
yaqqol na’munasini ko‘rishimiz mumkin. Alisher Navoiy shaklan va ma’nan
mukammal asarlarini yozilishida turkiy til imkoniyatlaridan to‘la foydalangan.
Germenevtikaning keyingi rivojida kat ta hissa qo‘shgan nemis faylasufi
G.G.Gadamer ta’limotida til asosiy o‘rin tutadi, chunki til tufayligina an’ana tirik,
til ruhiyatida esa “harakatdagi tarixiy ong voqe bo‘ladi: tushunmoqchi
bo‘layotganimiz asar, u bizdan tarixan qanchalik uzoq bo‘lmasin, biz bilan
dialogga kirishadi, shu asno o‘sha asar ham, biz amalga oshirayotgan talqin ham
“an’ana hodisaning” uzviga ayl anadi.” 74
Bizga ma’lumki “Xamsa” dostonlari
yozilishida an’ana muhim omil sanaladi. Bu ayniqsa, sujet bilan bog‘liq jarayonda
nomoyon bo‘ladi. An’anaviylik zamirida o‘zgacha mushohada va talqin bu
ijodkordan yuksak mahorat talab etadigan jarayondir. Tahlillarga yuzaki
yondoshish natijasida ba’zi o‘rinlarda turkiy “Xamsa”ni forsiyda yozilganlarning
tarjimasi degan yanglish fikrlar ham bo‘lgan. Ammo dostonlarda sujet unsurlari,
motiv, detallarning tashkillanishi va kompozitsiyaning o‘ziga xosligi kabi jihatlar
ijodkorlar konsepsiyasiga muvofiq ifodalangan. “Ulkan san’atkorlar ko‘p
mavzularni o‘zgalardan o‘zlashtirgani adabiyot tarixidan yaxshi ayon. Hamma gap,
u yoki bu g‘oyani qanday shaklda anglatish, qanday harorat va mohirlik bilan
tasvirlash, ya’ni uslubdadir” 75
Alisher Navoiy “Xamsa”dostonlaridagi individuallik
ramziy timsol va tisimlilik bilan bog‘liq jarayonlarda ham ayon bo‘ladi.
Germenevtik yondashuv asosida yuqoridagi jihatlar ham tahlil jarayoniga tortiladi
73
Rustamiy A. Adiblar odobidan adablar. – Toshkent. Ma`naviyat, 2003. – B. 45.
74
Qur`onov D. Adabiyotshunoslik lug‘ati. – T.: «Akademnashr», 2012.
75
Haqqulov I. Badiiy matn tahlili va talqini muammolati(to‘plam). – T.: 2012. 14-bet.
39](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_39.png)
![va ularga asoslanib asar zamiridagi falsafiy-irfoniy qarashlar talqin etiladi. Shoir
har bir dostonida kelgan an’anaviy timsollarga o‘zgacha yondashib, ularning
tavsifini jonli va yorqin his-tuyg‘u va kechinmalar orqali ifodalaydi.
Kompozitsiya bir sistema sifatida asar qismlarini uyushtirib, butun va qism
munosabatini ro‘yobga chiqaruvchi badiiy shakl. Ammo u faqat shakliy hodisa
bo‘lib qolmay, mazmunning sabab-oqibat, makon va zamon munosabatlarini
to‘g‘ri tashkil qilib, asar g‘oyasining mantig‘ini asoslab, badiiy-estetik kuchini va
o‘qishliligini ta’minlab keluvchi unsur hamdir. Yozuvchi hayot materialidan
foydalanib uni qalbi, shuuri, tafakkuri qatlarida qayta sintezlab badiiy voqelikni
yaratadi. Shuning uchun ham, bir voqealikka nisbatan ijod ahlida, turlicha g‘oyalar
singdirilgan badiiy asarlarni ko‘rishimiz mumkin. Xamsachilik an’anasiga muvofiq
dostonlarda yoritiladigan voqealar sujeti deyarli bir xil. Asarning g‘oyasidan kelib
chiqib voqealarning darajalanish, yoritilish ko‘lami, o‘rni, sabab-oqibat, makon va
zamon munosabatlari, ya’ni asar mazmuniga tegishli unsurlarning asar qurilishi -
kompozitsiyasida o‘rinlashishi yozuvchi maqsad-muddaosi va mahoratidan kelib
chiqib turlicha. “Ya’ni san’atkor bir butunlikdan ikkinchi bir butunlikni yaratishi,
hayot materiali (dispozitsiyani) badiiy asar (kompozitsiya) ga aylantirishi zarur
bo‘ladi 76
. Kompozitsiyaning asosiy vazifasi bosh g‘oyani ochib berishga
yo‘naltirilgan qismlarni uyushtirish, tashkil qilish, markazda ushlab turish.
Shuning uchun ham, asarga olib kiruvchi kompozitsion vositalar: asarning
sarlavhasi, qismlarining nomlanishi yozuvchining niyatini oshkor qila boradi.
Navoiy dostonning asosiy qismiga kirishdan oldin Iskandar obrazining tarixiy
ildizlariga to‘xtalib o‘tishni joiz topadi va Jomiydan dunyoda ikkita Iskandar
yashab o‘tgani , ulardan biri go‘yoki Doro bilan urushgan-u, yana biri ya’jujlarga
qarshi devor qurgani xususida so‘raydi:
Biri ulki, Doro bila qildi razm,
Biri buki, sad bog‘la-yu etti azm.
Jomiy ularga aniqlik kiritgach, Navoiy hayotiy materialni o‘z idealidagi
obrazni ochishga yordamchi va shartli olingan, asar sujeti bilan chambarchas
bog‘liq bo‘lgan ramziy timsollarni asar kompozitsiyasini uyushtirishga xizmat
76
Quronov D , Mamajonov Z, Sheraliyeva M. Adabiyotshunoslik lug‘ati. - Toshkent : Akademnashr, 2010. – B.
40](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_40.png)
![qildiradi. Ya’ni doston bosh qahramoni Farhod singari dastlab Kashmirda
«jom»ni qo‘lga kiritadi, Xitoy safarida “oina”ga ega bo‘ladi va keyingi
yurishlarida «sad» qurdiradi. “Farhod va Shirin” dostonidagi singari izchillikka
amal qilgan ramziy timsollarning istilohiy ma’nolari xulosaviy dostonning
falsafiy-irfoniy jihatlarini o‘zida jamlagan. Qolgan dostonlardan farqli o‘laroq,
“Saddi Iskandariy” da falsafiy-irfoniy qarashlar va pir-u murid o‘rtasida kechgan
suhbatlar zamirida jo etiladi va ularning amaldagi tadbiqini Iskandar bilan bog‘liq
sarguzasht qismlarida kuzatib borishimiz mumkin. Navoiyning maqsadi idealidagi
adolatli shohni faqatgina xalqqa emas, balki o‘z ko‘nglining podshohi aylash va
avliyo, valiy, payg‘ambarlar darajasidagi komil – Iskandarni kuylash edi.
Ko‘nglini anglagan odam u orqali borliqqa nazar soladi. “Uning ko‘ngli hayotdan
insonga, insondan Haqqa yuzlanadi. Shu maqomgacha yuksalgan ko‘ngil endi
insonga va hayotga butunlay boshqa nazar bilan qaraydi, barcha hodisaning
mohiyatini shu qarash bilan belgilaydi” 77
Zero o‘z ko‘nglining shohigina “olam
shohi” bo‘lishga haqli.
Valoyat qilib tengridin multamas,
Nubuvvatqa dag‘i topib dastras.
Ya’ni Tangridan valiylik martabasini iltimos qilgan edi, riyozatlari bilan valiylik u
yoqda tursin, hatto payg‘ambarlik darajasigacha yetdi. Asarning asosiy qismi 15-
bobdan boshlanadi va unda Iskandarning dunyoga kelishi voqealaridan tortib,
otasining vafotidan keyin taxtni egallashigacha bo‘lgan voqealar tizimi yoritilgan.
Uning mantiqiy davomi bo‘lgan keyingi “Himmat humoyunining balandparvozligi
ta’rifida” deya ichki sarlavha qo‘yilgan 16-bobda bu fazilatning sifatlari
ulug‘lanadi . Hikmat boblari falsafiy-didaktik qarashlar, nasihatlar va ma’vizalar
shaklida kelsa-da, Y.Is’hoqov ta’kidlaganidek, “nasihataro va ma’vizatoso”
atamasini tor ma’noda tushunmaslik kerak. Shoirning “nasihat” va hikmatlari
ancha keng ma’noda bo‘lib ular oddiy gadodan tortib, oliy hukmdorga qadar
bo‘lgan turli tabaqa uchun daxldor mulohazalarni qamrab olgan. Shu ma’noda
Navoiyning “hikmat va ma’vizalari” qator falsafiy-didaktik, ijtimoiy-siyosiy
77
Bozorova N. Alisher Navoiy g‘azallarida ko‘ngil obrazi. – Toshkent: Fan, 2009. –B. 81.
41](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_41.png)
![masalalardan iborat” 78
. Falsafiy-didaktik qismda dastlab himmat fazilati
ulug‘lanib, u inson vujudining kimyosi, ya’ni tozalovchisi ekanligi, bir odamda
kimiyogarlik – himmat qilish hunari bo‘lsa “odamlarning eng badavlati” shu
ekanligini ta’kidlanadi.
Chu himmat erur kimiyoyi vujud,
Ki andin topar e’tabor ahli jud.
Oshiq inson vujudining kimyosi ya’ni tozalovchisi ishq bo‘lsa orif insonni
komillikka olib chiquvchi yo‘l himmat vodiysidan o‘tadi. U orifning botinini inson
vujudida mavjud bo‘lgan, to‘rt oyoqlilar, dev va darrandalarga xos g‘azab,
shaxvat, qahr, nafsdan tasfiya etishga va maloika sifatlarini kasb etib o‘zligini
unitib, boshqalar dardida yashab Haq diydoriga talabgor bo‘lishga chorlaydi.
Dostonda Himmat quyoshining balandparvozligi, ikki qanotining soyasi quyosh
anqosining zarrin qanotiga Qof tog‘ining zulmatidek uya solgani va jussasining
kattaligidan oftobdayin olam kumush bayzosini o‘z qanotlari ostiga yashira olishi
va har gadogaki uning soyasi tushsa shohlar aning gadosi va har shohning
boshidan soyasi ko‘tarilsa gado uning oldida shoh bo‘lishdek ta’rifini beradi.
Quyosh birlamchi asosga ishora bo‘lsa, uning balandda joylashgani himmatining
buyukligidan nishona. Komil insonda Haqning asmo va ismlari tajalliy etar ekan,
bu jilolarning ichida eng birinchi himmat nurlari paydo bo‘ladi. Navbatdagi bobda
shu xususidagi Iskandar va gadolik yo‘lini tutgan podsho hikoyati o‘rin oladi.
O‘zaro bog‘liq boblar oxirida takrorlanuvchi hikmat shaklidagi pir-murid
suhbatida ham shu masala yoritiladi. Har bir bandda ko‘tarilgan masala komil
inson botinini bezovchi bu fazilatning sharhiga bag‘ishlangan. Shu bilan bir
qatorda bu fazilat egasi etib Iskandar obrazi gavdalanadi. 19-bobdan boshlanadigan
boblarda Iskandarning “adolat” fazilatini o‘rganishi haqidagi qarashlarga o‘rin
beriladi.
Ne amreki bo‘lg‘ay sifat doxili,
Haq otidur ul amrning foili.
Adolatqa yetganda qilmish xudo,
O‘z otini “Al-adl”birla ado .
78
Is’hoqov Y. Navoiy poetikasi. – Toshkent: Fan 1983. – B. 28.
42](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_42.png)
![Nimaiki ezgulikka daxldor nom bo‘lsa, hammasi haqning sifati va ismlari
bilan bog‘liqdir. Bu sifatlarga aloqador qanday ish bo‘lsa u haq yodi bilan
bajariladi, Adolat bobida so‘z ketganda Haq o‘z ismini al-adl-odillik bilan
yakunlaganligi keltiriladi. Haqiqat tomon qadam tashlab borayotgan solik
haqiqatni ko‘rsatuvchi oynaga, ya’ni musaffo ko‘ngilga ega bo‘lish uchun adolat
bayrog‘ini baland ko‘tarishi lozimdir. Aynan keyingi sarguzasht qismida
“Iskandarning adolatparvarlik quyoshi bilan zulm shomi ko‘rshapalaklarini basir
qilib, jahonni yoritgani hamda zolimlarni qora zulmatdek olam yuzidan
chetlatgani” xususida bayon keladi. Bu sarguzasht qismdan so‘ng unga mazmunan
aloqador falsafiy-ijtimoiy qarashlar, hikoyat,hikmat shaklida keladi va yagona
bo‘limni tashlik etadi. Adolat haqidagi bo‘limning keyingi bobida unga muvofiq
tarzda “Adolat bulog‘i” ning falsafiy-didaktik talqini beriladi. Boblarning baridan
maqsad komil inson tadrijida bu fazilatning o‘rnini ko‘rsatishdir. Adolat fazilati
vijdonga borib taqaladi, vijdon makoni esa ruhda mavjud. Vijdon ruhdan yetti
ming yil oldin yaratilib, Haq bilan vosil tutilgan, keyin ruh olamiga hibs etilgan 79
.
Komil inson ruh zamirida yashiringan bu ma’noni idrok etishi va amal qilishi
lozim. Chunki solikning yo‘li vujud dunyosidan boshlanib, qalb, ruh va vijdon
makonlaridan o‘tadi. Bu makonlarning qat aylanishi bilan bog‘liq ma’nolar
Iskandarda paydo bo‘layotgan yaxshi xulqlarda ko‘rinadi. Keyingi hikoyatda
“O‘g‘lini g‘aflat uyqusidan uyg‘otgan Mahmud hikoyati” yuqoridagilarga ilova
qilib keltiriladi. 23-bobdan yangi – muxolifatdan yiroq bo‘lish to‘g‘risidagi
qarashlar tizimi boshlanadi. Iskandar bilan bog‘liq voqealar tizimida Doro bilan
uning o‘rtasida elchilik aloqalari va natijasida hosil bo‘lgan voqealar tizimi bayon
qilinadi. Unga ko‘ra Iskandar Doro bilan muxolifatga borishni istamaydi, uning
xotirida ustozi aytgandek: olamni adolat bilan olish fikri bor edi.
Hakim, o‘ylakim, ko‘rguzib erdi yo‘l,
Adolat havosin bilib erdi ul.
Bu bo‘limdagi falsafiy-ijtimoiy qarashlar ham bevosita muxolifat kalomi sharhiga
bag‘ishlanadi. Shoir bobning nomlanishida muxolifat kalomidan so‘z o‘yinini hosil
qiladi. Birgina, birinchi o‘zak-“mux”-hasad, bilan ikkinchi o‘zak “ulfat”
79
Haqqulov I. Taqdir va tafakkur. – Toshkent: Sharq, 2007. – B. 58.
43](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_43.png)
![tutinganini, natijada “muxl” (andisha) ga “ofat” yetgani misolidayoq bu so‘z
zamirida yashiringan yomon sifatlarga ishora qilib o‘tadi. Bo‘limdagi uchinchi
hikoyat qismida “Ikki do‘stning ittifoqligidan urush alangasining so‘ngani”
xususidagi hikoyat joy oladi. An’anaviy savol-javobda Iskandar ustozi Arastudan
“urushga qarshi hamma uchun maqbul va foydali bir qoida topiladimi?” deb
so‘rashi va unga javob olishi xususida. Urushni balo seliga o‘xshatgan shoir uning
selidan faqat ofat yog‘ilishini yozadi. Komil inson esa, hosil qilib borgan axloqi
hamidalarini bu selning yuvib ketishidan ehtiyot qilishi lozim. Aks holda muxolifat
dilni xarob qiladi. Xusumatning ziyoni, xasadning kulfati va muxolifat kalomidan
saqlanishga harakat qilgan Iskandarning qoradan oqqa ocharib borayotgan dunyosi
shu tariqa dostonda o‘z ifodasini topgan. Yangi o‘zaro bog‘liq boblardan tashkil
topgan band 28-bobdan yangi qarashlar boshlanadi va dastlabki sarguzasht qismida
sarlavhada qisqacha bayon qilinganidek: “Doroning Iskandar so‘zidan parishon
bo‘lib, askar yig‘ish uchun olam-olam lashkar to‘plagani va unga qarshi yurish
qilgani holda, davlatining bayrog‘i o‘zga quyun ofatidan yiqilgani” voqealari
bayon qilinadi. Sarguzasht qismidayoq anglanadiki, har bir ish aql tadbiri bilan
qilinsa, oxiri yaxshilik bilan yakun topishi, yo‘qsa Doro kabi qarshisida “balo
selidek to‘g‘on” turganda, “o‘zga quyun ofatidan” aziyat chekishi mumkin. Oxirgi
jumlada aytilganidek, dushman, ayniqsa, o‘zga kutilmagan dushmanlardan
saqlanish uchun aql, tadbir bilan hamma chora topishi, xirad yo‘lidan yurish
lozimligi to‘g‘risidagi qarashlar “Shohlikning tartib-qoidalari” yoritilgan falsafiy-
didaktik bobda ilgari suriladi. Bu banddagi 29- bob Abu Said Ko‘ragon haqida
bo‘lib, u ham Doro singari davlat ishlarida aqldan yiroq tushib, sipohlarning
noroziligiga uchragani haqida hikoya qilinadi. Makon va zamonda turlicha bo‘lgan
bu voqealar sabab va oqibat jihatidan bog‘liq bo‘lib asar syujetida mantiqiy
izchillikni hosil qiladi va bo‘lim oxirida takrorlanuvchi savol-javobga o‘rin beradi.
Iskandarning navbatdagi aql xususidagi savoliga ustozi Arastudan kishi aql
hakamligida ish tutsa, yaxshilik va yomonlikni ozmi-ko‘pmi, farqlay olishi va
xatoga kamroq yo‘l qo‘yib, ishlari foydali bo‘lishi mumkinligi kabi javoblarni
oladi. Navoiy talqinida Iskandar nafaqat adolatli shoh, balki avliyo, valiy,
44](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_44.png)
![payg‘ambar masobasida ta’rif etiladi. Dostonda Iskandar payg‘ambarlar sifatlari
keng tasvirlanmasa-da, pir tarbiyasini olgan va uning aytganlari doirasida ish
ko‘ruvchi solik ko‘z o‘ngimizda gavdalanadi. Uning bu sifatlarini bosh obrazning
muhim qirralarini ochishga yo‘naltirilgan ramziy - timsollar yordamida ochiladi.
31-34- boblarni tashki qilgan navbatdagi bo‘limda, asosan, Iskandarning soliklik
sifatlari namoyon bo‘la boradi. Solikning Haqqa bo‘lgan adadsiz ishqi, shavqi,
ishtiyoqi tufayli yagona maqsadi Haqqa yetmoq va bu yo‘lda fano bo‘lmoqdir.
Haqiqatga oshiqlik solikni Haq ma’rifatini bilishga chog‘lantiradi va Uni tanitadi.
Ishq dilning haqiqatni idrok etishi uchun bir vosita bo‘lib xizmat qiladi. Shu
sababli dostonga ishq bilan bog‘liq o‘rinlar ham kiritilgan.“Izg‘irin hasratli
oshiqning sovuq ohi” falsafiy-didaktik qarashlar, Majnun hikoyati kabi boblar
oshiqlik kuylangan boblarning qismlarini uyushtirib kelgan. Iskandarning komillik
yo‘li ma’rifat, irfon, haqiqatga oshiqlik tarzida kechadi. Bo‘limning an’anaviy
bosh o‘rnida keluvchi sarguzasht qismida voqealar izchilligi uzilmagan holda
Doroning vafoti va Iskandarga olamdagi mamlakatlarning hamma shohlari itoat
etgan holda, Kashmir shohi nomuvofiq afsun o‘qib, Hind royi ters javob berib,
Chin xoqoni chin so‘z aytmagani xususida bo‘ladi. Bizning fikrimizcha esa, ayni
shu boblardan boshlab Iskandarning o‘z botiniga sayri boshlanadi. “Inson o‘z
vujudini anglash uchun ruhoniy safarda bo‘lsa, botin olamini, demak Parvardigor
hikmatini chuqurroq anglab yetadi. Agar zohiran safarda bo‘lsa kishi buni botiniy
ma’rifat bilan bog‘lab borsa, so‘fiylik talabini ado etgan bo‘ladi.” 80
Iskandar ayni
shu boblarda ma’rifat va ilohiy ishqdan ularga qarshi kurashda qurol sifatida
foydalanadi. Chunki ma’rifat va haqiqatga bo‘lgan ishqqina nafsi ammora bilan
kurashib, qalb jomiga quyilib uning turli yomonliklardan, g‘ayrlardan
zanglanishdan himoyalaydi. Ramziy timsollarning mohiyatidan kelib chiqib
yondoshsak, jomi Jamni Kashmirda qo‘lga kiritishi, oynani Xitoy voqealaridan
keyin yasalishi va nihoyat ya’juj-ma’jujlardan himoyalanish uchun sad qurish
voqealari zamirida soliklik yo‘lida qalbdagi yovuzliklar, nafsning quvilishi va
ruhning o‘sish tadriji ifodalangan. Dostondagi Iskandarning safarlari aslida ko‘ngil
80
Komilov.N. Xizr chashmasi. – T.: Ma’naviyat. 2005.150-bet.
45](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_45.png)
![olamiga hijrat bo‘lib, barcha sarguzashtlar odam-olam-Yaratuvchi uchligini
anglash vositasidir. Illo, ko‘ngil o‘ziga xos olam. Bu mamlakat o‘zlikni anglash
orqali zabt etiladi.
Safar o‘tini aylagan ixtiyor,
Vujud oltunin qildi komil yor.
Hijrat asnosida olovda toblangan va poklangan “vujud oltuni”- ko‘ngil
ekaniga endi shubha qilmasa ham bo‘ladi. Biz zohir nigohimiz bilan oltin –
g‘uborlardan o‘tda tozalanishi, taomning lazzati olov ranjini chekkani tufayli
ekanini yaxshi bilamiz. Ko‘nglini do‘zaxiy harorat taftida toblamagan kishi unga
shohlik matlabiga erisha olmaydi. Iskandarning jahon shohi bo‘lish siri vujuddan
qalbga, qalbdan ruhiy balandlikka, nihoyat vijdon (iymon) cho‘qqisi sari yuksala
olgani bilan izohlanadi. Iskandarning barcha fidokorligi, himmati, adolatpeshaligi
aynan botiniy kurash asnosida ezguliklarni jaholatga qarshi yo‘naltira olishga qurb
va imkon topa olganida namoyon bo‘ladi. Murid niyozmandlik bilan bu yo‘lga
chiqdimi uning eng birinchi ishi o‘ziga murshid topishi zarur. Chunki yo‘l juda
uzun, mashaqqatli bo‘lish bilan birga solik uchun begona. Bu haqida Najmiddin
Komilov o‘zining “Tasavvuf”kitobida quyidagicha yozadi: “Pirsiz solik manzilga
yetolmaydi. Chunki odam o‘zini-o‘zi nazorat qilishi qiyin, toki birov rahnamolik
qilib yo‘l ko‘rsatmasa, mushkuli oson bo‘lmaydi” 81
.Shu tariqa Iskandar ustozidan
maqsadning manziliga qaysi yo‘l bilan borish yaxshi-yu va qaysi ishning natijasi
maqsadga loyiqligi xususida so‘raydi.
Ustoz ommaga xos bo‘lgan ishqsizlik, ma’rifatsizlikdan qochib dunyoga
basirat ko‘zlari bilan boqish lozimligi va f ano ko‘yida ya’ni bu dunyoning
o‘tkinchiligini anglab, garddek(tuproqdek) yashash lozimligi xususida aytadi.
Bunda nafaqat tuproqdek xokisor bo‘lish, balki gardlikni-o‘tkinchilikni his etib
yashashga chaqiradi. Oshiq inson vujudining kimyosi ya’ni tozalovchisi ishq
bo‘lsa orif insonni komillikka olib chiquvchi yo‘l yuksak fazilatli qalbni
anglashdan boshlanadi. Bu fazilatlarning cho‘qqisida esa himmat turadi.
Chu himmat erur kimiyoyi vujud,
81
Komilov N. Tasavvuf. – Toshkent: Movarounnahr-O‘zbekiston, 2009. – B. 24.
46](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_46.png)
![Ki andin topar e’tibor ahli jud.
Himmat degan fazilat inson vujudining shunday kimyosiki,inson vujudida
mavjud bo‘lgan, to‘rt oyoqlilar, dev va darrandalarga xos bo‘lgan g‘azab, shahvat,
qahr, umuman olganda, nafsdan forig‘ etishga va maloika sifatlarini kasb etib
o‘zligini unutib, boshqalar dardida yashab Haq diydoriga talabgor bo‘lishga
chorlaydi. Ammo pir o‘z muridiga tubandagi so‘zlarni-da aytishni lozim topadi:
Birov shoh vaslig‘a qat etsa yo ‘l,
Kerak voqif o‘lsa qaroqchidin ul.
Birov shoh huzuriga otlangan bo‘lsa,u avvalo, o‘z yo‘lida uchraydigan
qaroqchilardan ehtiyot choralarini ko‘rishi shart.U qanday shohki bu yo‘lda
qaroqchilarga duch kelamiz yoki ular qanday qaroqchiki bizga to‘siq bo‘ladi. Bu
qaroqchilar aslida bizning o‘zimizdadur: shaytonlik, to‘ng‘izlik, itlik libosini
kiygan nafsning turli ko‘rinishlari ruh yo‘lini to‘sib Haqning huzuriga borishga
to‘siq bo‘ladi.
Qaroqchig‘a bo‘lg‘on kishi kishi muttafiq,
Qachon shoh bazmig‘adur mustahiq?
Bu sifatlar bilan ulfat tutunganlar esa Shoh huzuriga haqli bo‘la olmaydi.
Sababki, hadislarda aytilganidek, Ollohning huzuriga o‘zni tomosho qilish uchun
porloq bir ko‘zgu eltmoq darkor. Zero, Olloh bizning suratlarimiz va
amallarimizga emas, balki qalblarimiz va niyatlarimizga boqadi. Qalblarimiz
tomon olib boruvchi yo‘lda to‘siq – qaroqchilarga ulfat bo‘lmagan, ezguliklar bilan
safolangan (yoritilgan)ko‘ngildagina Haq zuhurlanadi. Maqsad manzilini aniqlab
olgan Iskandar dastlab komil inson voz kechishi lozim bo‘lgan yomon axloqlar
bilan kurashib jomga ega bo‘ladi. Ya’ni xasad, xusumat, nafs kabi yomon
sifatlardan ozod qalbgagina haqiqat-ma’rifat ishqi quyiladi. Shu maqomga yetgach,
komil inson ko‘ngli ezgu, hamida axloq bilan sifatlana boradi va undan safoli bir
ko‘zgu yasaydi.
Ul Oynakkim Skandar etti,
Po‘loddan o‘yla paykar etti.
Yuqorida keltirganimizdek bu o‘rinda ustozlarning o‘rni beqiyos. Po‘latga
olovda ishlov berilgachgina undan xohlagan buyumni yasash mumkin bo‘lganidek,
47](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_47.png)
![ustozlar ham Iskandar “oyna”sini yasash uchun uning vujud oltinini sayqallab
boradilar.
Filotunu Suqrot o‘lub bir taraf,
Arastuyu Buqrot o‘lub bir taraf.
Shu tariqa Iskandarning ko‘ngil oynasini himmat humoyuni, adolat bulog‘i,
fidoyilik, aql-idrok nuri, ahillik, avf, karam kabi fazilatlar naqshlaydi. Bu
sifatlardan qay biridir kimda bor ekan u Iskandarning ko‘ngil ko‘zgusining haqli
vorisi bo‘la oladi.
Bu nav o‘lsa kimda karam javhari,
Bugun uldur ofoq Iskandari.
Chunki mir’oti xurshiddek ko‘ngilda aks etgan fazilatlar bilan jilolangan ko‘ngil u
quyoshning hech bo‘lmaganda ufqlari bo‘la oladi. Shu tariqa doston sujetining
katta qismi Iskandarning safarlarini va ulardan anglagan falsafiy-ijtimoiy
qarashlari haqidagi mazmunan yaqin bo‘lgan boblar izchil davom etadi.
48](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_48.png)
![II BOB BO‘YICHA XULOSALAR
Diniy manbalar sharhidan har qanday matn tahliligacha uzoq shakllanish
bosqichini o‘tgan Germenevtik metodalogiya asar talqini borasida keng imkoniyat
va qat’iy mezonlarga ega. Shu nuqtai nazardan Alisher Navoiy dahosi asarlarining
to‘g‘ri va to‘liq talqini shu yondashuv asosida amalga oshirilishi maqsadga
muoviq.
Germenevtika matnda ifodalangan so‘z va til ifodalari asosida uning ortida
turgan betakror subyektni tushunishga shuning vositasida asar badiiy-estetik
g‘oyalarini anglashga chog‘lanadi. Shu sababdan germenevtik doiraga ijodkor
ruhoniy dunyosi va u yashagan davr, muhit ham qamrab olinadi.
Navoiy ijodiga germenevtika asosida ish ko‘rilganda til vositalari jumladan,
obrazning asosiy qirralarini aks ettirgan ramziy timsollar ham tahlilga tortiladi.
Ijodkorning epik asarlarida ramziy timsollarning o‘ziga xos tasvir va talqin
uslubini qiyoslash, o‘rganish sestem tarzda yondashuvni taqazo etadi. Ular
mohiyatining oydinlashuvi dostonlar badiiy-estetik g‘oyasi talqiniga xizmat qiladi.
Timsollarning obraz qirralarini ochib beruvchilik xususiyati va o‘z navbatida bosh
obrazning asar badiiy-g‘oyaviy mohiyatini ifodasidagi yetakchilik kasb etishi tahlil
jarayonida ularning ahamiyatini belgilaydi. Xususan, jom timsoli vositasida
ma’rifatga bo‘lgan ishqqa to‘layotgan qalbi timsoli bo‘lsa, ma’rifat hosil bo‘lib,
safoga to‘lgan ko ‘ngil darajasi oina timsoli vositasida ifodalanadi. Shu tariqa
germenevtika mezonlarida mavjud butun-qism munosabati asar badiiy-estetik
g‘oyasi yo‘nalishining to‘g‘ri talqini asoslarini belgilaydi. Dostonning o‘ziga xos
kompozitsiyasi qismlarini umumiy jihatlarini izlash, ijodkorning asardagi bosh
konsepsiyasi sari yo‘naltiradi. Shu jihatdan, o‘zaro bog‘liq boblarning yagona
uzvini topish, bosh obraz atrofidagi mushohada va qarashlarni anglashga ham
turtki bo‘ladi.
49](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_49.png)
![III BOB. ALISHER NAVOIY IJODINING TA’LIM BOSQICHLARIDA
O‘RGANILISHI
3.1. “Saddi Iskandariy” dostonining umumta’lim maktablarida o‘qitilishida
me’yorlar, uzviylik va uzluksizlikning ta’minlanishi
Mamlakatimiz istiqlolga erishgach, ta’lim sohasida tub o‘zgarishlar ro‘y
berdi. Barkamol avlod tarbiyasi davlat siyosati darajasiga ko‘tarildi. Har
tomonlama yetuk, mukammal va komil insonni tarbiyalash, qalbida yuksak insoniy
fazilatlarni kamol toptirish uchun, avvalo, uzluksiz ta’lim tizimida tub islohatlarni
amalga oshirish zarur edi. “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” va “Ta’lim
to‘g‘risida”gi qonunning qabul qilinishi davlat ta’lim standartlari, o‘quv dasturlari
hamda boshqa metodik vositalarni yanada takomillashtirishni taqozo etib, ta’limni
sifat jihatdan yangilashni talab qilmoqda. Ta’lim haqidagi, yoshlar siyosati
borasidagi qonunlar maktab va maktabgacha muassasalar bo‘yicha hukumat
ko‘rsatmalari, qarorlar va ularni amalga oshirish borasida muayyan
muvaffaqiyatlarni ham qo‘lga kiritdi. Adabiyat o‘quvchi shaxsiyatiga ruhiy poklik,
ma’naviy yuksaklik sifatlarini tarbiyalashda asosiy omil bo‘lib xizmat qiladi.
Birinchi prizedentimiz ta’kidlaganidek, “Insonni, uning ma’naviy olamni kashf
etadigan yana bir qudratli vosita borki, u ham bo‘lsa, so‘z san’ati, badiiy
adabiyotdir. Adabiyotning insonshunoslik deb, shoir va yozuvchilarning esa inson
ruhining muhandislari deb ta’riflanishi bejiz emas, albatta” 82
. Mustaqillik yillarida
adabiyot bo‘yicha DTS hamda o‘quv dasturlari ishlab chiqilib, bir necha bor
takomillashtirildi, darsliklarning bir necha avlodi chop etildi. Badiiy adabiyotga
yuksak baho berilar ekan, adabiy ta ’ limni yanada jonlantirish, yosh avlod qalbida
so‘z san’atiga mehr-muhabbat tuyg‘ularini kamol toptirish, nafosat va go‘zallikka
shaydolikni uyg‘otish g‘oyatda muhimdir. Uzliksiz ta’lim tizimi dastur va
darsliklarida o‘zbek mumtoz adabiyotiga alohida e’tibor berilgan. Ko‘pgina
mumtoz namoyondalari qatori Alisher Navoiy hayoti va ijodiy faoliyatiga alohida
o‘rin ajratilgan. Alisher Navoiy hayoti va ijodiga umumta’lim maktablari
dasturining 5-sinfidan boshlab, har bir sinf bosqichida dars soatlari ajratilgan.
82
I slom Karimov. Yuksak ma`naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent. Ma`naviyat, 2008.
50](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_50.png)
![Ularda Navoiyning g‘azallari, ruboiy va qit’alari kabi lirik hamda “Xamsa”
dostonlari qamrab olingan. 5-sinf o‘quv dasturida Alisher Navoiy hayoti va ijodiga
shuningdek “Hayrat ul-abror” dostoniga alohida soatlar ajratilgan. Unda “Hayrat
ul-abror” dostoni buyuk shoir “Xamsa” sining birinchi dostoni ekanligi xususida
aytiladi. Doston tarkibida rostlik ta’rifiga bag‘ishlangan maqolotga ilova tarzida
kelgan “Sher va durroj” hikoyati misolida, chin va yolg‘on so‘zlar solishtirilib,
tog‘rilikning qanchalik azob bilan bo‘lsa-da g‘olib bo ‘lishi va egrilikning oxir-
oqibatda yengilishi kabi ramziy ma’nolar tahlil qilinadi. Bu kabi hikoyatlarning
badiiy va axloqiy xususiyatlari inson ma’naviy qiyofasini aks ettirgani sababidan
o‘rganilishi dolzarb. Shu sababdan umumta’lim maktablarining 5-sinf darsligida
Alisher Navoiy hayoti va ijodi, “Hayrat ul-abror” dostonining 10-maqolatida
keltirilgan rostlik ta’rifi, “Sher va Durroj” hikoyatlari asliyat va nasriy bayon bilan
birgalikda beriladi. Shuningdek «O‘quvchi va o‘qituvchiga yordam» havolasi
ostida «Navoiysiz ulusning Navoiysi bo‘l» nomli adabiy-ma’rifiy kecha uchun
senariy ham kiritilgan. 83
Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 6-sinf darsligida
Alisher Navoiy hayoti va ijodi haqida muxtasar ma’lumot beriladi. Shoirning
“Mahbub ul-qulub” asaridan olingan ayrim tanbehlar bayoni bilan birgalikda
beriladi va 4 soat ajratiladi. Unda “Mahbub ul-qulub” asarining yaratilish tarixi,
asarning “Sahovat va himmat bobida”, “Hilm zikrida”, “Safarning foydalari
to‘g‘risida” qismlaridagi ilm va hunar, yaxshilik, insoniylik, rostgo‘ylik va
yolg‘onchilik, sabr-qanoat, mehr, vafo haqidagi hikmatlarining o‘ziga xosliklari
tahlil etiladi. Ularning xalq maqollariga yaqinligi va farqli jihatlari ko‘rsatiladi.
Hikmatlaning ma’naviy-axloqiy, ta’limiy, tarbiyaviy va badiiy ahamiyati,
hikmatlardagi hayotiy hodisalarning qisqa, ixcham, lo‘nda va ta’sirchan
ifodalangani haqida fikr yuritiladi. Hikmatlarning badiiy xususiyatlari, ulardagi
badiiy tasvir vositalari tahlil qilinadi. 84
Asardan parchalar asl matn va nasriy bayon
shaklida berilgan. Parchalar tahlilidan so‘ng Alisher Navoiyning hikmatli so‘zlari
83
Ahmedov S, Qosimov B va bq. Adabiyot. Umumiy o‘rta ta`lim maktablarining 5-sinfi uchun darslik – 2 –qism. –
Toshkent. Sharq, 2020.
84
Ahmedov. S, Qo‘chqorov. R, Rizayev Sh. Adabiyot. Umumiy o‘rta ta`lim maktablarining 6-sinfi uchun darslik. –
Toshkent: Ma`naviyat.2017. II qism.
51](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_51.png)
![va “Maxbub ul-qulub” asari haqida umumiy ma’lumotlar berib o‘tilgan.
Umumta’lim maktabining 7-sinf dasturida Alisher Navoiyning hayotiga oid Lutfiy
bilan uchrashuv voqeasi keltiriladi. Voqeadan o‘quvchilarni mushohadaga
yo‘naltiruvchi Navoiyning baytiga ustozining bu qadar katta baho berishi sababi
so‘ralgan muammoli savol qo‘yiladi. Birgina misralarda olam-olam ma’no
singdirish mahoratini anglagan o‘quvchiga shoirning kichik hajmli qit’a va
fardlaridan na’munalar keltiriladi. Jumladan, “Tuzlukka moyil o‘lki, ishing borg‘ay
ilgari”, “Nokas-u nojins avlodin kishi bo‘lsun debon”, “Kamol et kasbkim, olam
uyidin”, “Navoiy, tiling asrag‘il zinhor”, “Ilmdin kasb qilki, sud ermas”, “Kimki
o‘zluk imoratin buzdi”, “Ko ‘p oltun, kumush sori qo‘l sunmog‘il”, “Erur ahli
hunar qoshinda hunar”, “Kimki maxluq xizmatig‘a kamar” deb boshlanuvchi turli
mazmundagi fikr-mulohazalari ifodalangan qit’alari keltirilgan. Ijodkorning
hayotiy kuzatishlariga asoslangan xulosalari ifodalangan kichik hajmli fardlaridan
ham na’munalar keltirilib, o‘quvchilarni ularda aks etgan g‘oyalarni anglashga
yo‘naltiruvchi topshiriqlar berilgan. 85
8-sinf o‘quv dasturida Alisher Navoiy
hayoti va ijodi haqida qisqacha ma’lumot va shoirning ijodiga oid ruboiy, tuyuq,
fardlari tahlili va shu janrlar haqidagi nazariy ma’lumotlar berilishi qayd etilgan.
Shunga muvofiq yillik kalendar ish rejada yuqoridagi kabi mavzularga soatlar
ajratilgan.
Bu kabi kichik janrlarni tahlil etish jarayonida ulardagi tasvirning
favquloddaligi, shoirning mahorati, Navoiy va mumtoz adabiyot janrlarining
keyingi taraqqiyoti rivojidagi o‘rni haqida so‘z borishi belgilab qo‘yilgan.
Ularning g‘oyaviy-badiiy mazmuni hamda mohiyati, tuzilishi, tarkibi, tasvir
xususiyatlari ko‘rib o‘tiladi. Ularga bog‘liq ravishda shu janrlar haqida umumiy
ma’lumot ham beriladi . Navoiyning hayoti va ijodiga oid ma’lumotlardan so‘ng,
ruboiy janri haqida va shoir ijodi davomida yozgan ruboiylari soni, qaysi devonlari
tarkibidagi miqdori kabi masalalarga ham to‘xtab o‘tilgan. Shundan so‘ng
shoirning ruboiylari mufassal sharhlari bilan berib borilgan. Jumladan, “Gardun
gah manga jafo-u dunluq qildi...”, “Ahbob, yigitlikni g‘animat tutunguz...”, “Ey
85
Mirzayeva. Z, Jalilov. K. Adabiyot. Umumiy o‘rta ta`lim maktablarining 7-sinfi uchun darslik. – Toshkent: Yangi
nashr.2022.
52](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_52.png)
![umri aziz”, “Bo‘lmas emish” radifli ruboiylari falsafiy-ijtimoiy tahlillari bilan
berilgan. Tuyuq janri haqidagi qisqacha ta’rifdan so‘ng esa, shoirning
“Bormog‘in”, “Sarvi gulrux soridan”, “Butmagan” radifli tuyuqlari, “Yuqar
yomonlig‘ angakim, kirar yamon el aro”, “Ulki, sanga eldin erur aybgo‘”, “Men –
sinuq, ko‘nglim – sinuq,sabrim uyi xud - yerga past…” kabi shoirning hayotiy
mushohada, xulosalari ifodalangan fardlari tahlil etilgan. O ‘quvchilarning
mustaqil o ‘qib tahlil etishlari uchun ham bir qator ruboiy, tuyuq va fardlaridan
na’munalar berilgan. 86
Adib ijodida do‘stlik, erk, adolat, vafo, sadoqat, poklik va
insoniy kamolot g‘oyallari tarannum etilgan ruboiy va tuyuqlar berilishiga e’tibor
qaratiladi . Navoiyning kichik lirik janrdagi hayotiy hikmat va inson ruhiyatining
o‘ziga xos tarzda ifodalangan fardlaridan ham misollar keltirish joiz topiladi.
Ularda dunyoviy va tasavvufiy g‘oyalarning aks etishi, ishq, vatan, vatanparvarlik,
adolat, mehnatsevarlik g‘oyalari ulug‘lanishiga alohida e‘tiborga olingan. 9-sinf
o‘quv dasturida Alisher Navoiy va “Xamsa” asariga 10 soat ajratilgan. Unda
Navoiy ijodi – o‘zbek mumtoz adabiyotining eng yuksak bosqichi sifatida talqin
etiladi.“Xamsa” – o‘zbek epik she’riyatining betimsol na’munasi ekanligi, uning
yozilish tarixi, sharq adabiyotida xamsachilik, Nizomiy Ganjaviy, Xusrav
Dehlaviy “Xamsa” lari haqida ham bayon etiladi. Xamsachilik mahorat maydoni
sifatida va bu maydon ichra turkiyda birinchi bo‘lib “Xamsa” yozish badiiy va
milliy jasorat na’munasi bo‘lganligi to‘g‘risidagi ma’lumotlarni qayd etib o‘tish
ham belgilanadi. “Xamsa” ning qurilishi haqidagi ma’lumotlardan so‘ng “Hayrat
ul-abror” – falsafiy, ta’limiy-axloqiy mohiyati tahliliga va dunyoni tasavvufiy
idrok etish, islomiy axloq targ‘ibi: iymon, ilm, adab, saxovat, rostgo‘ylik, xalqqa
naf yetkazish kabi masalalarga o‘rin ajratiladi. Doston poetikasi, qurilishi, hikoya
va masallar, ulardagi tarixiy shaxslar bilan bir qatorda, shoirning ifoda usuli: ta’rif,
tavsif, tanbeh kabilarga ham e’tibor qilish ta’kidlanadi. Darslikda shunga muofiq
dostonning o‘ziga xos kompozitsiyasi va sujeti haqida ma’lumotlar berib o‘tiladi.
Shundan so‘ng, dastlabki maqolat iymon haqidagi shoirning qarashlariga to‘xtab
o‘tiladi. Hukmdorlar haqidagi uchinchi maqolat “Salotin bobida” nomli uchinchi
86
8-sinf. Adabiyot. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik. – Toshkent: “O‘zbekiston”.2019.
53](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_53.png)
![maqolati tahlili orqali shoirning adolat, tenglik, ozodlik borasidagi qarashlari
ifodalangan tahlil berilgan. Karam va saxovat fazilatlari yoritilgan beshinchi
maqolat va undan keyingi odob haqidagi maqolatlarga ham alohida to‘xtalib
o‘tilgan. “Xamsa” dagi “Farhod va Shirin” dostonining kompozitsiyada tutgan
o‘rni, badiiy xususiyatlari, Farhod shoir ideali tajassumi sifatida komillik yo‘liga
kirgan inson manzillarining tasviri, Shirin obrazi, turk ayollariga xos ma’naviy
fazilatlari talqiniga ham alohida qismlar ajratilgan. Shuningdek dostondagi boshqa
obrazlar, yaxshilik va yomonlik, razolat va adolat, butunlik va noqislik o‘rtasidagi
ziddiyatning jonli shaxslar timsolida ko‘rsatilishi lozimligi ham aytib o‘tilgan.
Xulosa o‘rnida esa tasavvuf ta’limotidagi “Komil Inson” haqida nazariy ma’lumot
keltiriladi. “Farhod va Shirin timsollari tavsifi” mavzusida insho olish ham ko‘zda
tutilgan. 87
Ta’lim dasturlarini mazmunan uzluksiz va uzviylik ta’moyili asosida
ishlab chiqish, bilimlarni o‘zlashtirishni miqdor jihatdan sifat tomon o‘sishga
yo‘naltiradi. Alisher Navoiy ijodining cho‘qqisi “Xamsa” va o‘z navbatida
kompozitsiyada xulosaviy o‘rin kasb etgan, hajman yirik, kompozitsion qurilishi
jihatidan murakkab“Saddi Iskandariy” dostonining o‘quvchilar tomonidan
mustaqil o‘zlashtirilishi biroz mushkul. Navoiy tasvir uslubiga xos sistem
yondashuvni anglash va dastur va darslikda aks ettirishgina katta hajmdagi adabiy
merosni o‘zlashtirish imkoniyatlarimizni kengaytiradi. Buning uchun uzluksiz
ta’lim tizimida uzviylikka amal qilish, xususan, “Xamsa” dostonlari o‘zlashtirilishi
maqsadida sinflar kesimida dostonlar berilishi jarayonida kompozitsiyaning
umumiy va bir-birini to‘ldigan jihatlarini yoritish nazarda tutilsagina, adibning
ijodi borasida kitobxonda yagona dunyoqarash shakllanadi. Mundarija doston
shaklida e’tirof etilgan dastlabki “Hayrat ul-abror” dostonida mavjud sifatlarning
nazariy-falsafiy asoslari “Saddi Iskandariy” dostonida mantiqan davom etishi, yoki
“Farhod va Shirin” dostonida Farhod obrazining komillik hususiyatlari Iskandar
obrazida ham mavjudligi kabi bog‘liqliklar Navoiy ijod na’munalari borasidagi
o‘quvchi tafakkuri va tahayyulidagi uzviylikni ta’minlaydi. Shuningdek
dostonlarning ijobiy o‘zlashtirilishiga ham turtki beradi. Shu maqsadda yosh
87
Yo‘ldoshev.Q,Qodirov. V. Adabiyot. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik. – Toshkent:
“O‘zbekiston”.2019.
54](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_54.png)
![hususiyatlari jihatidan dasturda quyi sinflarda Navoiy hayotiga oid lavhalar va
ijodiga mansub lirik asarlar berilishi ijodkorning tasvir uslubi, dunyoqarashi, til
vositalaridan foydalanish tarsi, mushohadalari, obraz va ramziy timsollar
qo‘llashdagi mahorati kabi ko‘nikmalarni shakllantirib borilishi natijasida yuqori
sinflarda epik asarlarining badiiy-g‘oyaviy talqini jarayonida murakkabliklarni
bartaraf etadi. “Saddi Iskandariy” xulosaviy doston sifatida o‘zidan oldingi
dostonlar mohiyatini to‘ldirish va xulosalash hususiyatiga ega. Shu kabi omillar
asosida o‘quv dasturda o‘quvchilar o‘zlashtirishi lozim bo‘lgan mavzular sifatida
shakllantirilgan. Doston hajman yirik va kompozitsion qurilish murakkabligi
jihatidan mustaqil o‘zlashtirilishi biroz murakkab. Umumta’lim maktablarining
2022-yilgi yangi 10-sinf darslik- majmuasiga 88
Dasturga muvofiq “Saddi
Iskandariy” dostonidan asliy va nasriy matn kiritildi. Kalendar ish rejada Alisher
Navoiy: “Xamsachilik tarixi”, “Saddi Iskandariy” dostoni matni bilan ishlash,
Alisher Navoiy haqidagi bilimlarni umumlashtirishga doir mavzular
shakllantirilgan. Darslikka ko‘ra o‘quvchilar dastlab navoiyshunos olimlar
tadqiqotlaridan keltirilgan doston sujetining umumiy bayoni bilan tanishadilar.
Shundan so‘ng dostondan parcha “Muxolifat” haqidagi nazariy-falsafiy qismga
ilova tarzida keltirilgan XXV bob “Ikki rafiq” haqidagi hikoyat keltiriladi. Bu kabi
parcha yoritilishi o‘quvchida doston haqida dastlabki tasavvurni hosil etadi. Ya’ni
muxolifat tanqid etib boshlangan dostonda sujetining katta qismini tashkil etgan
jahongirlik o‘zgacha mohiyat kasb etganligi ayon bo‘la boradi. Iskandar
sarguzashtidan keltirilgan Qirvon o‘lkasi va ya’juj-ma’jujlarga qarshi sad qurilishi
voqeasi safarlari mohiyatini izohlagandek bo‘ladi. Safarlardan murod adolat
mezonini o‘rnatish va irfon egallab komillik hosil etish maqsadida ekanligi
haqidagi umumiy xulosalar keyingi sinf darsligida berilgan, badiiy estetik g‘oyasi
ramziy timsollar mohiyati orqaligina ochiladigan “Kashmir safari” haqidagi bobni
o‘zlashtirish uchun zamin hozirlaydi. O‘quvchida obraz va doston badiiy g‘oyasiga
yo‘naltiruvchi yetarlicha bilim hosil bo‘ladi. Bu kabi uzviylik va uzluksizlik shu
singari murakkab mavzular doirasida berilishi maqsadga muvofiq. Mohiyatan bu
88
Mirzayeva. Z. Jalilov. K. Adabiyot. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 10-sinfi uchun darslik. – Toshkent: 2022.
55](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_55.png)
![kabi uzviylik quyi sinflarda Navoiy hayoti va ijodini o‘rganish mobaynida ham
bilvosita uzliksiz davom etgan. Asar tushunish metodalogiyasi doirasida tahlilga
tortiluvchi til vositalari, ijodkor shaxsiyati, dunyoqarashi, diniy va dunyoviy
anglamlari, qolaversa, o‘ziga xos uslubi bilan tanishib boradi. A dabiyot fanini
o‘quvchilariga o‘qitishdan asosiy maqsad milliy qadriyatlarimiz asosi sanalmish
adabiyotimizning bebaho merosi, an’analari bilan tanish bo‘lgan o‘quvchilarning
bilimlarini tizimli yo‘sinda umumlashtirish va egallagan ko‘nikmalarini
mustahkamlash belgilab qo‘yilgan. 11-sinf “Adabiyot” darsligida Navoiy hayoti
va ijodiga oid ma’lumotlar quyi sinflarda kam e’tibor berilgan mavzularni
to‘ldirish, o‘quvchilar to‘la anglab yetmagan yoki tushunilishi qiyinchilik
tug‘diradigan mavzularni kengroq izohlash va o‘zini anglash, mustaqil fikrlash
malakalarni shakllantirish, badiiy asarlar matni ustida ishlash ko‘nikmalarini
o‘stirish kabi vazifalarni bajarishga qaratilgan. Dastur mazmunida
o‘quvchilarning muayyan mavzu yuzasidan mustaqil fikr yuritishlariga, o‘z
ustlarida ko‘proq ishlashlariga, bilim egallashning tipiklashtirishdan
umumlashtirishga qarab borish, dalillarni sharhlash va asoslash yo‘sinlariga
asosiy diqqat qaratilgan. Ushbu dastur amaldagi dasturlardan birinchidan,
umumiy o‘rta maktabning sinovdan o‘tgan yangi dasturlari negizida yaratilgaligi,
ikkinchidan, o‘zlashtirilayotgan bilimlarning amaliy tadbiri bosh mezon sifatida
tanlanganligi hamda tarixiylik, izchillik, milliylik va zamonaviylik tamoyillariga
to‘la bo‘ysundirilganligi bilan ajralib turadi. Shu maqsadda yillik ish rejasiga
muvofiq Navoiy hayoti va ijodini, “Saddi Iskandariy” dostonining ma’rifiy-adabiy
ahamiyati, poetik xususiyatlarini o‘rganish va yuqoridagi mavzularni
mustahkamlash maqsadida insho yozish va tahlil etish doirasidagi mavzular
shakllantirilgan. 6 soat ajratilgan yuqoridagi mavzularga oid doston parchalari
darslikda ham aks etgan. Xususan, dastlab Xondamirning “Makorim-ul axloq”
asaridan Navoiy hayoti va ijodiga haqida parchalar keltirilgan, shundan so‘ng
dostonda Iskandarning Kashmir safari bilan bog‘liq XXXIX bobi va “Yoshlik
yilining sabohati” deb boshlanuvchi nazariy-falsafiy qism va unga ilova tarzida
“G‘ofil yigit” hikoyati, shu mavzularga oid Iskandar va Arastuning savol-javobi
56](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_56.png)
![tarzidagi Hikmatlarning asl va nasriy bayonlari keltirilgan. Parchalardan so‘ng
“Saddi Iskandariy” dostoni haqida umumiy ma’lumot ham berib o‘tilgan.
89
Adabiyot darslarini tashkil etishda adbiy-tanqidiy maqolalardan lassik adabiyotni
o‘rganishda ham, zamonaviy adabiyotni o‘rganishda ham foydalanish mumkin.
O‘quvchilarning umumiy tayyorgarligi, o‘qituvchining darsni tashkil etishdagi
o‘ziga yondashuvlaridan kelib chiqqan holda ayrim adabiy-tanqidiy maqolalardan
to‘lig‘cha, ayrimlaridan qisman foydalanish maqsadga muvofiq bo‘ladi.
Alisher Navoiy hayoti va ijodini o‘rganishda navoiyshunoslarning asarlaridan,
jumladan, Izzat Sultonning“Navoiyning qalb daftari”, Aziz Qayumovning bir
qator kitoblaridan foydalanish yaxshi samara beradi. Mumtoz adabiyotni o‘rganish
jarayonida Tasavvuf falsafasi muammolariga ro‘para kelinadi. Ushbu jarayonda
alohida olingan ijodkorlarning asarlarini tahlil qilish asnosida tasavvufning
anchayin murakkab masalalarini bir qator sodda va aniq tavsiflab bergan
olimlar: N.Komilov, H.Homidov, I.Haqqul, Y.Is’hoqov va boshqalarning
tadqiqotlarga suyanish mumkin. “Adabiyot” dasturidagi asosiy mavzular shoir
adiblar ijodini o‘rganishga oid bo‘lib, badiiy asar matni bilan ishlash, ularni
tushunib o‘qish, tahlil qilish va xulosa chiqarishga yo‘naltirilgan. Shu tariqa
ma’naviyati yuksak, barkamol shaxslarni tarbiyalash ko‘zda tutilgan. Adabiyot
bo‘yicha yaratilgan davlat ta’lim standartlarida o‘quvchi hayotidagi bu davr eng
mas’uliyatli va murakkab davr ekanligi ta’kidlangan. Shu ma’noda, adabiy
mashg‘ulotlar ularga aql o‘rgatish, nasihat qilish shaklida tashkil etilsa,
kutilgandan teskari natija berishi mumkin. Mashg‘ulotlarda umuminsoniy
fazilatlar, ma’naviy qadriyatlar, nasihat, o‘git tarzida emas, bevosita hayotiy
misollar tarzida ko‘rsatilib, dalillar bilan asoslab o‘quvchilarning tuyg‘ulariga
singdirilsa, bu sifatlar ularning axloqiy me’yorlariga aylanishi mumkin. Dasturda
o‘rganish uchun tanlangan asarlarning badiiy-estetik qimmati bilan birga
tarbiyaviy-ma’rifiy tomonlari ham nazarda tutilgan. Unda matn ustida ishlash
adabiyot o‘qitishdagi asosiy mashg‘ulot hisoblanadi. Har bir badiiy matn
89
To‘xliyev. B, Karimov.B va bq. . Adabiyot. Umumiy o‘rta ta`lim maktablarining 11-sinfi uchun darslik.(1-qism) –
Toshkent: 2018. 214-bet.
57](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_57.png)
![o‘quvchilar tomonidan mustaqil o‘qilishi, har bir o‘quvchi mustaqil idrok etishi,
o‘ziga xos tarzda qabul qilinishi, o‘ziga xos xulosalar chiqarilishiga erishishi
adabiyot o‘qitishda nihoyatda muhim va katta natija hisoblanadi. Dasturda
o‘qituvchilarning tashabbuskorligini uyg‘otish, erkin fikrlash, mahalliy mintaqa
materiallaridan foydalanishga imkon berish maqsadida dasturning 10-15%ini
istalgan badiiy yuksak asarlar bilan mumkinligi hisobga olingan. Mazkur dasturda
o‘quvchilar amalga oshirishi lozim bo‘lgan bilim, ko‘nikmalar silsilasi,
bajariladigan og‘zaki va yozma ishlar turlari hamda yod olinishi kerak bo‘lgan
nazm namunalari ro‘yxati berilgan. Badiiy matnni yod olishni talab etish estetik va
ma’rifiy ahamiyatidan tashqari o‘quvchi xotirasini mustahkamlashi, so‘z boyligini
oshirib, nutqi jozibali bo‘lishiga katta yordam beradi. O‘qitilish jarayonining bu
tarzda qo‘yilishi orqali o‘quvchilarni mustaqil va hur fikr sohibi, badiiy so‘zni
anglaydigan, undan ta’sirlanadigan, erkin shaxslar sifatida shakllantirish maqsadi
ko‘zda tutilgan. Amaliyotlar jarayonida oliy dargohdan olingan nazariy bilimlar
o‘zining ijobiy samaralarini berdi. Yuqoridagi fikrlardan kelib chiqib aytamanki,
DTSda ko‘zda tutilgan talablar har tomonlama barkamol avlodni tarbiyalashga
qaratilganligi, o‘quvchilarda adabiyotga, kitobga bo‘lgan muhabbatni oshirish,
mumtoz adabiyotimiz vakillari bo‘lgan Alisher Navoiy, Jaloliddin Rumiy, Ahmad
Yassviy, Sa’diy Sheroziy, Najmiddin Kubro kabi allomayi zamonlarimizning
ijodiy merosini o‘rganish masalalarini ko‘zda tutgan. Amaliyot, asosan, maktabda
amalga oshirilganligi uchun magistrlik ilmiy ishimni amaliyotga tadbiqi bobini
umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun ishlab chiqilgan dastur asosida yoritishga
harakat qildim. Mustaqil demokratik jamiyat qurilishida insonning ma’naviy
yetuk bo‘lishi, ‘z hayoti va kelajagining bunyodkoriga aylanishi, umuminsoniy
madaniyatni egallashi, o‘z Vataniga halol xizmat qila oladigan, ham a’nan, ham
jismonan barkamol yoshlarni tarbiyalash davlatimiz siyosatining ustivor
yo‘nalishlaridan biridir. Shu bois ham umumiy o‘rta ta’lim “Adabiyot” dasturi
milliy va jahon pedagogikasi tajribalariga asoslangan holda tuzilgan bo‘lib,
“Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” maqsad va vazifalarini amalda istifoda etishga
qaratilgan va yangi pedagogik tafakkur asosida o‘quvchilarga ta’lim berishni o‘z
58](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_58.png)
![oldiga maqsad qilib qo‘ygan. Uning negizida asosan inson va uning kamoli yotadi.
Umumiy o‘rta ta’lim maktablari ta’limi tizimida Navoiy ijodini o‘rganishga
alohida e’tibor berilgan.
3.2. Maktab darsligida berilgan doston matnining germenevtik tahlili
«Jahongirlik Iskandar uchun Alloh yaratgan olamni o‘rganish, Alloh
ma’rifatini his-idrok etib, dunyoda adolat o‘rnatish vositasi, deb uqtiriladi asarda» 90
Darhaqiqat, doston o‘qilishi jarayonida Iskandar obrazining jahongirligidan murod
ilohiy masnu’ot tomoshosi va ma’rifati ekanligi ayon bo‘la boradi. Asar
kompazitsiyasi qurilishida Nizomiy dostonidagi singari faqat sarguzasht emas,
nazariy-falsafiy qarashlar va ularga ilova tarzidagi hikoyat va savol-javob tarzidagi
hikmatning o‘rinlashishi Navoiy dahosining Iskandar obraziga o‘zgacha
yondoshganligidan darak beradi. Doston yakunigacha izchil takrorlanib keluvchi
bu qismlar umumiy chiziqlarga ega. Shoir Iskandarning buyuk safarlari boshlangan
sarguzasht bob bilan bog‘liq voqealarga “Safar ta’riqi” xususidagi qarashlari
yoritilgan nazariy-falsafiy bobni ilova qiladi. Sarlavhaning o‘zidayoq safarning uch
turi mavjudligi haqida ma’lumot qayd etadi. “Avvalg‘i safar soliki rahnavard
o‘zluk bavodisin qat’ etib maqsad haramig‘a muhtaram bo‘lmoq”ligini aytadi.
Iskandar bilan bog‘liq voqealar boshlangan asosiy qism boshlarida hikmat bobida
Iskandar Arastudan “maqsudga qaysi maqom yaqinroq va ul maqom sari ne nav’
xirom munosibroq deya” savol beradi. Shu tariqa, bu hikmatda hayotda
yashashdan maqsad va unga eltuvchi yo‘l haqidagi savol-javoblar mazmunini
tashkil etadi. Arastu javobini quyidagi bayt bilan boshlaydi:
Dedi: Xalqdin o‘zni fard aylamak,
Fano ko‘yi yo‘linda gard aylamak.
“O‘zni fard aylamak” fard-yakkalik lekin bu zohiriy ma’nodagi odamlardan
yakkalanish emas, balki anjuman ichida o‘z botinidan ogohlik va kibr-u nafsdan
forig‘ bo‘lib fano yo‘lida gardga aylanish. Haqli savol tug‘iladiki, Iskandar
yuqoridagi baytda bayon etilgan maqom – yo‘lga amal etdimi?! Navoiy mohirlik
va o‘ziga xos uslubda doston zamiriga yuqorida keltirilgan fardlik va gardlik
90
Komilov N. Xizr chashmasi. – T.:Movaraunnahr, 2005.
59](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_59.png)
![boshqacha aytganda, botiniy olamiga safar va undan hosil etgan ezgu amallar,
komillik kabi sifatlarni ramziy timsollar vositasida talqin etadi.
Doston so‘ngidagi boblaridan birida Navoiy Iskandarning safarlari yakuni
xususida quyidagi keltirilgan bayt vositasida shuni anglaymizki, Navoiy Iskandari
bu maqom, ya’ni tariqat yo‘lini bosib o‘tdi va valiy, nabiy darajasiga yetishdi.
Riyozat base chekmish erdi tani,
Topib tasfiya xotiri ravshani.
Bo‘lub sayr itmomi topqach maqom,
Ishi ham suluk ichra bo‘ldi tamom.
Valoyat maqomida topti, o‘zin,
Nubuvvat charog‘i yorutti ko‘zin.
Ayon bo‘ladiki, Navoiy ta’riflagan birinchi turi Iskandarning safarining
zamiriga singdirilgan. O‘zlik vodiysi sari safarga chiqqan solikka talab manzilida
pir rahnomoligi kerak bo‘ladi. “Ikkinchi safar sayyohi jahongard talab manozilida
boshdin qadam qilib, murshidi komil irshodi bila takmil topmoq” xususida.
Dostonda ustozlar ishtiroki doston so‘ngigacha muhim o‘rin tutadi. Sarguzasht
qismlarda Iskandarning mushkullarini hal etishda ishtiroki, hikmat qismida
muntazam savol-javoblar tariqasida nomoyon bo‘ladilar. “Suqrot garchi Yunon
hakimi deb aytilsa-da, biroq uning o‘zini tutishi, so‘zlari so‘fiy shayxlarini eslatib
turadi” 91
Bu yo‘ldagi yo‘lovchiga hatto, Xizr hamroh bo‘ladi. Iskandar tilidan
bayon qilingan quyidagi baytda ham Xizr hamrohligi yor bo‘lgani e’tirof etiladi.
Qurug‘lig‘ni qildim Xizr birla tay,
Bu dam qo‘ysam Ilyos ila suvga pay.
Shu tariqa Iskandar Arastu, Suqrot, Xizr kabi pirlar rahnamoligida safarning
ikkinchi – suluk amalini o‘tash ham uning botinida kechadi. Matn tahlili
jarayonida Germenevtik metodalogiya imkoniyatlari doirasiga ijodkorning
dunyoqarashi va tafakkur tarzining e’tibordan chetda qolmasligi kabi omillar
doston mohiyatining asosli yoritilishiga xizmat qiladi. Xususan, yuqoridagi kabi
ustozlar pir-u muridlik an’anasi kabilar bevosita Navoiy amal qilgan tariqat
odoblari bilan bog‘liq. Shu kabi jihatlarni tushunish, asarda ifodalangan badiiy
g‘oyaning anglanishiga turtki bo‘ladi.
91
Komilov N. Xizr chashmasi. – T.: Movaraunnahr, 2005.
60](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_60.png)
![Uchinchi safar “xisravi Bahrom nabard sipohi anjum adad chekib jahon
mulkin olmoq tariqida” bo‘lib bu safarning ham Iskandar safarida shu jihatlar ham
o‘zini namoyon etgan holatlar ham asarda eng birinchi ko‘zga tashlanadi.
“Ul sano’ening badoe’i jahon kezmakta ko‘prak muyassar erkonga dalil
kelturmak” deya Iskandarning safarning bu tariqi ham muyassar ekanligini qayd
etiladi dostonda.
Bo‘lub gah Ajam mulki tasxir anga,
Musallam bo‘lub goh Kashmir anga.
G‘aroyib nihoyatdin afzun ko‘rub,
Ajib amr g‘oyatdin afzun ko‘rub.
Shu tariqa safarning har uch nav’i Iskandar obrazida umumiylik kasb etadi.
Ya’ni ular bir-birini to‘ldirib Iskandarning komillik pillapoyalariga chiqishiga
xizmat qiladi. Doston zamirida ko‘proq namoyon bo‘lgan uchinchi navdagi safar
qolganlarisiz anglansa o‘quvchi ko‘z o‘ngida doston qahramoni Iskandarni dunyo
egallashni azm aylagan fotih sifatida nomoyon etadi. Shu o‘rinda asar anglash
metodalogiyasi Germenevtik yondashuv tamoyillaridan o‘rinli foydalanish yaxshi
samara beradi. Germenevtik yondashuv nazariyotchilaridan Shleyermaxer va
Dilteylarning qarashlariga binoan “germenevtikaning o‘zagini» butunning
qismlarda nomoyon bo‘lishi va o‘zaro bog‘liqligi tashkil etadi” 92
Shu tariqa
qismlar uyushidan hosil bo‘lgan anglamlargina o‘zini oqlaydi. Doston
kompozitsiyasi qismlarini ya’ni sarguzasht, nazariy-falsafiy qism, hikoyat va
hikmatdagi yetakchi, umumiy, bog‘liq qarashlarni topish obrazni va doston badiiy-
estetik g‘oyasi anglanishiga xizmat qiladi. Iskandarning safaridan murod buyuk
Xoliqning yaratiqlari tomoshasi va olami kubrodagi ajoyiblarning o‘z botinida ham
mavjudligini “olami sug‘roda”gi safarlari omuxtaligida tushunish va tushuntirish
o‘quvchini Navoiy shaxsiga yaqinlashtiradi.
“Navoiy an’anaviy “sayyor”mavzularni qayta ishlashda ularni eng oldin
zamonaviylashtirishga, o‘z dunyoqarash va estetik prinsipiga yaqinlashtirishga
intiladi. Shuning natijasida bunday intilish o‘sha asardagi voqealarni, obrazlarni
qayta yaratishda ham undan kuzatgan maqsadda ham ko‘rinib turadi.” Yuqorida
92
Yo ‘ldoshev. Q, Yo ‘ldosheva. M. Badiiy tahlil asoslari. – T.: 2016. 223-bet
61](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_61.png)
![ta’kidlangani kabi o‘rinlar Navoiy dostonining Kashmir safari bilan bog‘liq bobda
yaqqol namoyon bo‘ladi. Iskandarnoma sujetlari manbalarini tadqiq etgan
I.Ismoilov “Navoiy dostonida shunday o‘rinlar borki, ular na “Tarixi Tabariy”,
“Axbor at-tivol” kabi tarixlarda , na iskandarnomalarda uchraydi. Shulardan biri
Iskandarning Kashmirga yurishi tasviridir” 93
deya ta’kidlaydi. Bu kabi sujetning
o‘zgarishi eng birinchi navbatda ijodkor badiiy-g‘oyaviy maqsad bilan bog‘liq.
Hudud jihatdan ham Hind yurtiga yo‘l Xurosondan Kashmir orqali o‘tishi jihatidan
ham asosli, lekin voqealar tizimida uchrovchi ajoyibotlar, ramziy timsollar
Navoiyning epik asarlaridagi o‘ziga xos uslubni esga soladi. Ya’ni Farhod singari
Iskandar ham jomga yetishishdan oldin tilsimni pir yordamida yengishi lozim
bo‘ladi. Uning bu tilsimlarni yengishi ham «Farhod va Shirin»dagi kabi
«Jomosbnoma»da yozilgan bo‘lishi, yoki Farhod singari lavhlarni xatosiz urish
jarayoni kabilar o‘xshash epizodlar. Shu jihatdan dostonni germenevtik yondashuv
asosida, ya’ni Navoiy ijodiy mushohadalarining til vositalarida nomoyon bo‘lishi
uslubi va “Xamsa” umumiy kompazitsion sistema sifatida butun va qism
munosabatida o‘rganilishi lozimligi kabilarni ko‘ndalang qo‘yadi. Asar
kompozitsiyasi bir-birini to‘ldirib va izohlab kelgan hikmat, hikoyat, savol-javob,
shuningdek, sarguzasht qismlari bilan uzviy bog‘liq. Ulardan ayonlasha boradiki,
bu safarlarda Iskandar bosib olgan yurtlar va ularda qo‘lga kiritgan yutuqlar,
kurashgan maxluq timsollar yordamida uning botinidagi tadriji ko‘rsatib borilgan.
Iskandarga hamma yurt podsholari bo‘ysungani holda faqat uch kishi nojo‘ya
vajlarni keltirib, uning amrini bajarmaydilar. Ulardan biri Kashmir – sehr-jodu
o‘lkasi shohi Mallu ibn Mabok mamlakatining bu dunyoga daxli yo‘qligini va u
uch jihatdan muhofaza qilinishini aytadi.
Biri ulkim, mulkim erur bas matin,
Jiboli rafe’u qilo’i hasin.
Birinchisida bu vodiy nihoyatda mustahkam bo‘lib egallash oson
kechmasligini, uning tog‘lari baland, qal’alari istehkom shaklida va sehr ahli juda
baland va qalin ikki tog‘ni bir biriga payvandlab, qal’a-istehkom qilib olganliklari
haqida aytib o‘tadi. “Navoiy bilish nazariyasida irfoniy-islomiy aqidalardan
93
Ismoilov. I. Alisher Navoiy “Saddi Iskandariy” dostonining qiyosiy tahlili. Dissertatsiya. – T.:2019. 27-bet.
62](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_62.png)
![tashqari chiqmagan. Shoirning maqsadi Iskandar tasavvuri va tafakkurini to‘ldirib,
uning yurishlari ma’rifat safari ekanini o‘quvchi zehniga singdirib borish bo‘lgan. 94
Yuqorida keltirilganidek Navoiy tavsif etgan safarlarning har turi ham ma’rifat
hosil etishga yo‘naltirilgan. Iskandarning zohiriy safarlari botiniy safarlari bilan bir
vaqtda kechgani va bir-birini to‘ldirgani, olami sug‘ro va olami kubro
tushunchalari vositasida tushunish o‘quvchini ijodkor badiiy mushohadalariga
yaqin keltiradi. Demak Navoiyning Kashmir safari oldidan safar turlarini keltirishi
bejizga emas. Agar bu faqat yurt egallash bilan bog‘liq bo‘lganda edi, safarning
qolgan turlari yoki nazariy qism aks etgan boblar asar sujeti va kompozitsiyasidan
o‘rin olmagan bo‘lar edi nazarimizda. Bizga ma’lumki, “Xamsa”ning aksariyat
dostonlarida qo‘rg‘on bilan bog‘liq epizod aks etgan. Ularda bosh obraz
qo‘rg‘onga kirish uchun kurashadi, bir qadam ham og‘ishmaslik lozim va nihoyat
darband ochiladi kabi sujetlar o‘xshashlik kasb etadi. Shu tariqa Kashmir
voqealarida ham Iskandar qo‘rg‘onga kirmog‘i lozim bo‘ladi. Agar Mallu yurtiga
safar birinchi turdagi, ya’ni o‘z vujudiga safar deb talqin etsak, demak qo‘rg‘on –
inson vujudi. “ Navoiy asarlarini yaxshi bilish, ularni din va tasavvufning badiiy
ijodga ta’siri natijasida sharq adabiyotida uzoq yillar davomida shakllangan badiiy
g‘oyalar va timsollar tanosubida o‘rganish, birinchidan shoir asarlari mohiyatiga
chuqurroq kirib borishga yordam beradi va dostonlar ma’no qatlamlarining
ko‘pligini anglatadi.” 95
Maktab darsligida keltirilgan doston parchasi ham shu
doirada o‘rganilsa, asarning faqatgina zohiriy ma’nosigina emas, balki yerda
mavjud komillik va unga yetishgan shaxsning jasorati o‘quvchida katta taassurot
qoldiradi. Voqealar tizimi davomida Iskandarning adolati, karami, bilimga intilishi,
donishmandligi, zukkoligi, aqli, insofi, himmati kabi yuksak fazilatlari o‘quvchi
idrokida singadi. O‘quvchining birinchi o‘qishida ertakdek tasavvur qoldiruvchi
Kashmir voqealari tizimini germenevtik yondashuv va imkoniyatlari doirasida
talqin etish dostonning botiniy ma’nolarini teran anglashni ta’minlaydi. Asarni
“hikmat va ibrat” dostoni deya e’tirof etgan Najmiddin Komilov Iskandar
94
Komilov. N. Xizr chashmasi. – T.:Movaraunnahr, 2005. 160-bet
95
Mullaxo‘jayeva K. Temuriylar davrida yaratilgan «Xamsa»larning komparativistik tadqiqi va ularning sharq
adabiyoti taraqqiyotidagi o‘rni. – Samarqand. 2020.213-bet.
63](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_63.png)
![safarlarini quyidagicha izohlaydi: “Boshqacha aytganda, Iskandarning jahongirlik
niyatida mamlakatlar, xalqlar ustiga lashkar tortib borayotgan bo‘lsa-da, lekin
aslida bu safar – dunyoni “tadqiq va tahqiq etish”(haqiqatni aniqlash) uchun kezib
chiqish hisoblanadi.” 96
Sehr ahlini yengib, qo‘rg‘onga kirgan Iskandar Mallu
qo‘ygan tuzoqqa duch keladi. Maktab darsligida dostondan keltirilgan parchada
ayni Kashmir shohi Malu ibn Mabok va tilsim bilan bog‘liq jarayonlar aks etgan.
“Yozuvchining estetik idealini uning asarlaridan, asarlari mohiyatiga singdirilgan
go‘zal g‘oyani yaxlit matndan, badiiy nutqdan ajratib talqin qilish germenevtik
mezonning buzilishidir.” 97
Shunday ekan biz maktab darsligida keltirilgan
parchada aks etgan matn doirasida butun va qism munosabatlariga yondashib,
ijodkor uslubining dostonlarda aks etgan o‘xshashliklarini qiyoslab germenevtik
talqin etishga harakat qilamiz. Mazkur bobda Kashmir shohi yel bilan o‘tni
o‘g‘irlashi va undan xalqqa aziyat yetishgani, yurtda hech bir tirik jon o‘t va yelsiz
jon saqlay olmay qolgani xususida aytiladi. Ayni shu baytlar darslikda ham aks
etgan. Matnning o‘qilishi jarayonida o‘quvchi hakimlar bir paytlar yer ostiga band
etgan tilsimni Iskandar yengishi lozim bo‘ladi. Bu tilsimni yechish vazifasi esa
Aflotunga topshiriladi. Iskandarning shaxsi shakllanishida, asosan, uchta pir tursa
shulardan biri Aflotun hisoblanadi, ammo u ham bu borada Iskandarning o‘zini
kuchiga tayanadi. Bular haqida Jomosb hakimning bashoratgo‘y ahkomida ham
aytib o‘tilgan bo‘ladi. Obrazning muhim jihatlarini ochib berishga xizmat qiluvchi
ramziy timsollarning mohiyatini anglash bevosita asar badiiy-estetik g‘oyasi talqini
ifodasida ham yetakchi o‘rin kasb etadi. Yuqoridagi sujet qismlarini o‘quvchi
anglashi uchun, avvalo, voqealar tarkibidagi ramziy timsollar ajratib olinishi va har
biri tashigan istilohiy-irfoniy ma’no, uning shoir ijodidagi o‘rni va qo‘llanilishi
kabi jihatlarga diqqat qaratish joiz bo‘ladi. Germenevtikani alohida fan sohasi
bo‘lib rivoj topishiga alohida hissa qo‘shgan faylasuf F. Shleyermaxer ta’kidiga
ko‘ra “har qanday matn ikki yoqlama tabiatga ega: bir tomondan, u til tizimiga
nisbatan qism, ikkinchi tomondan, muayyan bir individning ijod maxsulidir” 98
96
Komilov. N. Xizr chashmasi. – T.:Movaraunnahr, 2005.14-bet.
97
Karimov.B. Abdulla Qodiriy va germenevtik tafakkur. – T.: Akademnashr. 2014.
98
Qur’onov. D. va bq. Adabiyotshunoslik lug‘ati. – T.: Akademnashr. 2013. 80-bet.
64](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_64.png)
![Kashmir voqealarida Iskandar kurashgan sehr-jodu ahli, tilsim, qo‘rg‘on, jom
kabilar timsollar bo‘lib, asarda ramziylik kasb etgan. Ularni avvalo, doston
tarkibida, qolaversa, “Xamsa” kompozitsiyasi tarkibidagi, shuningdek Navoiyning
butun ijodi miqyosida o‘rganish mohiyatiga yetishning eng to‘gri yo‘lidir.
Xususan, dostonda tilsim quyidagicha ta’riflanadi: qal’a tashqarisida bir choh
mavjud bo‘lib uning tubida Qayumars zamonidan beri yonib turgan katta bir
o‘txona mavjud edi. Tilsim shu o‘txonaning bir burchagida bo‘lib, uning
qaynashidan o‘txonada harorat hosil bo‘lar ekan. Uning yonida dam bilan qo‘ra
bor bo‘lib, shu qo‘raga havo beradigan bir nay o‘rnatilgan ekan. Shu dam bilan nay
orqali qo‘raga olov tutashtirilar ekan.
Ki mulk ichra o‘t manba’i ul bo‘lub,
Ne o‘tkim, quyosh matla’i ul bo‘lub
Nainki o‘t manbai bo‘lgan bu choh go‘yoki quyoshning chiqar joyi hamdir.
Sujetning Kashmir voqealari qismida tasvirlangan manbai o‘t ya’ni olov bo‘lgan
tilsim hususiyatlarining birma-bir ochilishi Iskandarning Kashmir safari
kurashlarini asl mohiyatini izohlaydi. Dastlab Kashmir shohi Mallu ibn Mabok
Iskandar elchisiga nomuvofiq javob aytgandayoq buyuk tog‘ uzra qurilgan qal’ada
mavjud tilsim haqida xabar bergan edi:
Mis-u ro‘ydin anga yakpora jism,
Burun ahli hikmat yasog‘on tilism.
Yuqoridagi misradan ayon bo‘ladiki, tilsim mis va bronzadan iborat jism. U
haqida dostonda yana quyidagi sifatlar ham keltiriladi:
Kishi hay’ati birla junbushnamoy,
Ul otashgoh ichra haroratfizoy.
Mazkur sifatlar tilsimning kishi sur’atiga o‘xshash bronza jism ekanligini
ifodalaydi. Shuningdek uning qizituvchi omiliga ham dostonda urg‘u berilgan.
Ya’ni tilsim Kashmir shohi yashiringan qal’a ostida bo‘lib, butun mamlakatdagi
olovning manbai ham u yerda bo‘ladi. Iskandar kelishi bilan Mallu u yerga
yashirinib o‘t va yel chiquvchi yo‘llarni berkitadi. Xalq o‘t va yelsiz juda qiyin
ahvolda qoladi. Kunduzi tandirda olov yonmas, kechasi shamlarda shu’ladan asar
ko‘rinmas edi. Ajablanarlisi esa o‘chib qolish xavfi bilan yeldan uzoq turgan
65](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_65.png)
![chiroq, u yo‘g‘ida nechun bitta ham o‘chmagani qolmadi. Yoki issiqdan shamning
ko‘zi xira-yu, sovuqdan yonayotgan sham qorayib qolgani haqidagi tafsilotlar ham
keltiriladi. Shunda Iskandar “Filotun harimig‘a yuz qo‘ydi ” va bu masalaga
yechim axtarishadi. “Asarning mazmuniy asoslarini to‘g‘ri tayin etishda ular
alohida badiiy usul va vositalardan emas, balki asarning butunligini ta’minlovchi
umumiyroq badiiy tamoyillar, tashkiliy parametrlardan iborat bo‘lishi mumkinligi
hisobga olinishi lozim.” 99
“Jomosb ahkomi”da bitilgandek Aflotun yordamida
lavhlarni qulatish bilan tilsimni yechib , jomi Jamni qo‘lga kiritgan Iskandar
epizodi Farhod va temir paykar bilan kurashini yodga soladi.
“Farhod va Shirin” dostonida u quyidagicha tasvirlanadi:
Va lekin ushbu paykar poy to farq
Bo‘lub o‘tdek temur o‘pchin aro g‘arq.
Bu misralarda ham o‘tdek - temir sovutli haykal shaklidagi sifatlari o‘xshash
tilsim Farhodga qarshi qo‘yiladi. Aytmoqchi bo‘lganimiz Iskandar yenggan tilsim
va Kashmirda jomning qo‘lga kiritilishi jarayonida shu ikki detal obrazning
xususiyatlarini namoyon etmoqda. Shu ramziy vositalar Farhoddagi o‘zgarishlarni
anglatish uchun ayni uslubdan foydalanilgan. “Badiiy asar matniga yaxlit organizm
sifatida qarash va germenevtik doirani (butunning qismlarda ajrashi va qismlardan
butunning yuzaga kelishini ) his etish eng to‘g‘ri va holis adabiy-ilmiy tafakkurga
xos xususiyatdir.” 100
Bu kabi jihatlar tahlilimizdagi dostongina emas, balki
kompozitsion butunlik hisoblanmish “Xamsa” doirasida amal qilinishi lozimligini
anglatadi. Ayniqsa, Iskandar bilan komillik yo‘li o‘xshash Farhod dostoni
motivlarini qiyoslash, mushtarak o‘rinlarini topish kutilgan samara berishi
mumkin. Xususan, Iskandar ko‘zgusi, jomi Jamshed va tilsim kabi timsollar
assotsiativ birliklardir. Yuqorida aytilganidek o‘zlik vodiysiga qilingan safarda
vujudning ajoyibotlarini, hususiyatlarini turli timsollarda ifodalash Navoiy
uslubiga xos. Dostonning “Basirat ko‘zlarin aynul-yaqin yoritqonlar bobidakim”
qismida inson vujudi yaratilishi haqida shoir mushohadalari keltiriladi:
Hakimi azal turfa jismi yasab,
99
Yo‘ldoshev. Q. Badiiy matn tahlili va talqin muammolari(ilmiy to‘plam)222-bet.
100
Karimov B. Abdulla Qodiriy va germenevtik tafakkur. – T.: Akademnashr. 2014.
66](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_66.png)
![Demay jism, mushkil tilismi yasab.
Tuzub ul tilism ichra ko‘p toru pud.
Ki egniga solib libosi vujud.
Hakimiki aylab aning sozini,
Nihon aylabon maxzani rozini.
Tilsimda yashiringan xazina bu ko‘ngil bo‘lsa, u yashirilgan makon inson
botini ajoyibotlari. Bani Odam bolalari yaralmishlar ichra sharaflangan. Bordi-yu,
uning basirat nigohlari bo‘lsa, chuqur mulohaza va muhokama qudrati ila bu holni
anglaydi, his qiladi. Badiiy matn tahlili va tadqiqi shuni tasdiqlaydiki Mir Alisher
Navoiy fikrlarini shunchaki bayon qilmay, ularning tasdig‘i uchun asosli dalillar
keltirish yo‘lidan boradi. Shoir ko‘pincha ibtido haqida so‘z yuritadi. Xususan,
ibtido va intiho bilimdoni (Tangri) inson jismi (ajoyib tilsim)ni shakllantirar ekan,
buyuk san’atkorligini namoyon etadi. Navoiyning talqinicha, inson tilism sandig‘i:
odam (vujud va ruh) – aql va sirlar xazinasidan iborat. Chunki, sirlar xazinasi
aynan uning botiniga berkitilgan. Qatrada dengiz, mitti yulduzda osmon aks etishi,
inson botinida aql va ko‘ngil xazinasi berkitilishi, ularning zohiriy nigohdan
pinhon saqlanishi Tangrining beadad qudrat-hikmati nishonasidir. Ammo
o‘shanday samoviy tiniqlik, so‘nmas nur maskani deb tasavvur qilinuvchi dil
haqiqatiga yetish uchun odam bolasi aynan jism va ruhiyatni poklashi, yuksaltirishi
zarur. Navoiy yuqoridagi mushohadalarini Farhod va Iskandar dostonlaridagi
talqini tahlilida uslub va timsollar yaqinligi ko‘zga tashlanadi. Bu ularni maqsadiga
olib boradigan yo‘l – irfon yo‘li o‘xshashligi jihatidan ekanligi bilan izohlash
mumkin. Farhod va Iskandarning o‘z tilsimiga eltuvchi darband lavhlarga borish
yo‘llarini aniq belgilash va qulatish orqali hosil qilinishi kabilar ham o‘xshash
epizodlar. Iskandarning tilismni yechish bilan bog‘liq jarayonlari Aflotun tilidan
“Jomosob ahkomi”da bitilgandek bir qadam adashmay o‘zi lavhlarni tepishi lozim
topiladi: “Chu o‘n yeti gom urdi qilmay guzar”
Iki lavhni tepti ul nav’ rust
Ki, yemruldi-yu tashqari chiqti chust.
Darslikda aks etgan yuqoridagi misralar mohiyatga ishora etuvchi ramzlar –
germenevtik doirada talqin etilsagina o‘quvchi dostonni to‘g‘ri anglaydi.
“Ko‘pincha badiiy asarda ko‘tarilgan muammo, asarning pafosi va g‘oyasi kabi
67](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_67.png)
![jihatlar asarning mazmuniy asoslarini tashkil etishi mumkin.” 101
Darhaqiqat,
maktab darsligida aks etgan parcha mazmuni germenevtik tahlil tamoillari asosida
badiiy-estetik g‘oyani anglanishi orqaligina ochilishi mumkin. Dostonda
tilsimning yechilishi borasida Iskandarning jonbozligi, tashabbusi va bevosita
ishtiroki ham diqqatni tortadi. Misralarda tasvirlangan “lavh” bilan bog‘liq
talqinning Navoiy ijodida aks etgan o‘rinlarni qiyosiy o‘rganish ijodkor uslubi xos
jihatlarni o‘rganishni taqazo qiladi.“Farhod va Shirin” dostonida ham lavh bilan
bog‘liq jihatlar aks etgan va ularning qulashi tilsim sari yo‘l ochgan.
Chu to‘qquz yuz qadam ursa yurub tuz,
Yo‘l uzra taxtasange ko‘rguzur yuz.
Anga chiqqoch kishikim tepsa mahkam,
Ochilur qal’aning darbandi ul dam
Bo‘lur darvoza ichra oshkora,
Temur jismiki qilmish paykaroro.
Xizr Farhodga ta’lim beradi va “Farhod temir paykar ko‘ksini nishonga olib,
o‘q otadi va ko‘zgu sinib, haligi maxluq yonib nobud bo‘ladi. Shunday qilib,
Farhod Suqrot dargohiga musharraf bo‘lishidan oldin anoniyat belgilari – nafs,
davlat va boylik hirsi, g‘azab, ro‘yo-yolg‘on qutqularini bartaraf etadi,uning
ko‘ngil ko‘zgusi dunyo ishqi g‘uboridan toza bo‘ldi.” 102
Iskandarning tilsim bilan
kurashi Farhod singari to‘g‘ridan-to‘g‘ri emas, ya’ni qadimiy kitobda tug‘yon
etgan olov va yel yo‘llarini lavh yordamida yana berkitish lozimligi aytiladi.
Shunda yana mo‘tadillik o‘rnatiladi. “Farhod va Shirin” dostonidagi tilsimga N.
Komilov talqinidan kelib chiqib yondoshsak, Iskandarning kurashi botinidagi nafs
bilan murosasidir. “Shuning uchun dostondagi ajoyibotlar ham Navoiy uchun
ramziy ma’noga ega timsollardir” 103
Inson botinidagi ajoyibotlar va ularning
hususiyatlari haqida to‘xtalib Forobiy shunday deydi: “Qalb tug‘ma haroratning
bulog‘idir. Harorat undan boshqa barcha a’zolarga o‘tadi, shunday qilib qo‘llab
quvvatlanadi, oziq oladi” 104
. Har bir a’zoning undan harorat olishi, ularning
yashashiga xizmat qiladi. Mohiyatan olganda, dunyoning yaralishi, odamlarning,
101
Yo‘ldoshev.Q. Yo‘ldosheva. M. Badiiy tahlil asoslari. –T.: 2018.222-bet.
102
Komilov N.Tasavvuf. “Movaraunnahr”. – T.: 2009.
103
Komilov. N. Xizr chashmasi. – T.: “Ma’naviyat” . 2005. 146-bet.
104
Farobiy. Fozil odamlar shahri.–Toshkent: Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti,1993. – B.153.
68](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_68.png)
![yaratiqlarning vujudga keltirilishiga ham ishq sabab. U Haqning o‘z-o‘ziga
bo‘lgan, yoki insonlarga bo‘lgan, insonning insonga bo‘lgan va insonning
Tangriga bo‘lgan ishqi shaklida namoyon bo‘lishi mumkin. Maktab darsligida
keltirilgan parchada quyidagicha sujet qismlari aks etgan. Hikmat sohibi bu
tilsimlardan birini - burungi paytlarda yel juda qattiq esib xaloyiqni bezovta qilgani
uchun toshdan qurilgan uyga band aylagan ekan. Shuningdek, Hakim u yerdan bir
tuynuk ham ochgan ekanki, u yerdan chiqqan yeldan el bahramand bo‘lsin deb.
Yel –sovuq, nam, uning ko‘pi vujudni ham, ruhni ham yemiradi, qalbdagi o‘tni
so‘ndiradi va shu bilan birga, yel – o‘tning tutashuviga vosita bo‘lib ham xizmat
qilganidek, bu dunyo bo‘stonida qancha vaqt bor ekan fanoga yetishi uchun ham
dastak bo‘ladi. Bu kabi voqealikda tasvirlangan o‘t va yel nimaning ramzi,
Iskandar aslida nimalarga qarshi kurashgan kabi savollarga javoblarni anglash
uchun o‘sha davr inson va dunyo haqidagi tafakkur tarzini o‘rganish lozim bo‘ladi.
Xususan, Forobiy aql haqida “Miya qalb uzatadigan haroratni yumshatadi, shu
bilan har bir a’zoga yetishadigan harorat unga o‘rtacha – mo‘tadil holatda
bo‘ladi” 105
, - deydi. Orif uchun faqat ishqning o‘zi emas, undan yetishadigan
ma’rifat ham lozim. O‘shandagina u o‘zi intilgan maqomga yetishishi mumkin.
Alibek Rustamiy ta’biri bilan aytganda, ishq sharobi “Ma’naviy sharob maxsus
ma’noda qo‘llanganda Haq vasliga yetishgan soliklarning ishq g‘alabasidan
mag‘lub bo‘lgan, ya’ni hushini yo‘qotgan, mutlaq ma’noda mazkur maqomga
erishmagan soliklardagi zavq va hayrat hollari tushuniladi” 106
. Ya’ni Iskandar ham
o‘z jomiga ega bo‘lar ekan uning vositasidagi mayni – ilohiy ma’rifatni anglash
uchun vujuddagi barqarorlik lozim bo‘ladi. Shundagina keyingi maqomatga o‘tib
qalbdan musaffo bir ko‘ngil – oina yasash mumkin. Malaklar faqat ruhdan,
hayvonlar faqat nafsdan bunyod bo‘lsa , inson olamiga ularning har ikkisi
joylangan. Ular bir-biriga qarama-qarshi o‘laroq, bu dunyoda bir-birisiz mavjud
ham bo‘la olmaydi. Insonlik mohiyati ham, sharafi ham shu nuqtada ayon bo‘ladi.
Va nihoyat, Iskandar ustozi Aflotun ko‘magida o‘t va yelga olib boruvchi lavhlarni
tepadi va bu orada ulardan chiqqan o‘t taftini va yel haybatini his qiladi. Har ikki
105
Farobiy. Fozil odamlar shahri. – Toshkent: Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 1993. – B. 123.
106
Aliybek Rustamiy. – Toshkent: Extremum press, 2012. – B. 30.
69](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_69.png)
![dostonda tilsimning yechilishi bilan bog‘liq voqealar jome Jamshedning qo‘lga
kiritilishi bilan yakunlanadi.
Tilism ul kunki ochg‘ay bemadoro,
Bo‘lur Jamshed jomi oshkoro.
Jomi Jamshed yuqorida keltirganimizdek musaffo qalb ramzidir. Shu tariqa
Iskandar – komil shaxsining safarlari ham botinda ham zohirda kechishi, ramziy
timsollar vositasida botindagi safarga ishoralar va musaffo qalbga erishish, uning
amaldagi tadbiqi zohiriy safarlarda aks etish holatlari omuxtaligida o‘quvchi
anglashiga erishilsa Navoiy dostoni talqinida asarning badiiy-estetik g‘oyasiga
biroz yaqin kelgan bo‘lamiz. Chunki Navoiy jahon shohi haqida quyidagicha fikr
yuritadi:
Kishikim bu ganjinaga topti yo‘l
Jahon ahlining shohi ul bo‘ldi ul.
Iskandarning halokatdan omon qolgan Mallu ibni Mabok va uning oilasini
kechirishi, bugina emas balki o‘g‘li Feruzga otasi taxtini berishi va otasi vafoti
munosabati bilan taqdir, qazo kilki haqidagi daldalari ham Iskandarning oliy
maqomdagi ko‘ngil podshosi sifatlarini ham nomoyon etadi. Feruzni bu mulkka
kishvarpanoh aylar ekan, lutf-ehsonni shior aylash, adolat yo‘lin ixtiyor etish,
raiyatqa shodlig‘ va mamlakatga obodlig‘ yetishi lozimligi xususida nasihatlar
qiladi va ulardan ham Iskandar zamiri yana bir bor oydinlashadi. Axloqi bahoyim
(yomon xulq) lardan bunyod bo‘lgan nafs istehkomi shu qadar mustahkamki,
parchalash uchun riyozat qo‘rasini urish, mujohada olovida yoqish va malomat
dami- bolg‘asini nafs tomon urish lozim bo‘ladi. Qo‘ra va dam simob,mis, qalayi
aralashmasidan tayyorlanib, shu qadar mustahkam ediki, natijada sehrsoz va
nayrangbozlarning qarorgohini kunpaya-kun qilishga qodir edi. Soliklik yo‘li juda
mashaqqatli yo‘l. Bu yo‘lda solikdan metindek bardosh, iroda, sabr va chidam
lozim, chunki ularsiz riyozat ham, mujohada ham bo‘lishi mumkin emas. O‘z
vujud qo‘rg‘oniga kirib uning sehrgar va jodugarlari bilan kurashib ularni yenga
olgan Iskandar ruhi “nafsning qorong‘ulik va yomonlikka yo‘naltiruvchi ta’siridan
xalos bo‘ladi . Natijada Haqqa qarab qurbiyat maqomlariga yuksala boshlaydi” 107
.
107
Bozorova N. Alisher Navoiy g‘azallarida ko‘ngil talqini. – Toshkent: Fan, 2009. – B. 69.
70](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_70.png)
![May – ishq ramzi va u Jomga, ya’ni ko‘ngilga quyiladi. Nafsini tazkiya va
tasfiya etilgan solikning ko‘ngli o‘zgacha qiymat kasb eta borib, uning ko‘ngil
jomi bino bo‘la boradi. Bunday jomda esa oliy sifatlar, ya’ni Haq nurining tajalliy
nurlari zuhur eta boshlaydi.Bu jilolanishni mushohada qilib, maxfiy ilmdan ogoh
bo‘layotgan solik bu ishqdan mast bo‘ladi. “Savol-javob tarzida ifodalangan
pirning o‘gitlari va Iskandarning sarguzashtlari orqali ifodalangan soliklik
talablarining bevosita ijrosi orqali uning qalbidagi tovlanish, nafsidagi tozarish va
ruhidagi o‘zgarishlar tadrijiy rivojlanadi. Oshiq ishq mayidan no‘sh qilgach maxfiy
ilmlarni mukoshafa aylaydi va bu yo‘lda Jom uning yo‘lini “mash’al” dek yoritib
boradi. “Oshiq ko‘ngli bir holda qaror topmaydi. U har turli illatlardan
poklangandan so‘ng bir makondan boshqa bir makonga uchgan qush kabi modda
olamidan ma’no olamiga yo‘l oladi. Bu hol uning ruhiga kuchli ta’sir o‘tkazadi va
ko‘ngil qancha yuqorilasa, ruh shuncha yuksaladi” 108
. Jom, ya’ni musaffo qalbni
qo‘lga kiritgan solikning yo‘lini mash’aldek yoritib boradi. Alisher Navoiyning
“Saddi Iskandariy” dostoni “Xamsa” tarkibida hajm jihatdan eng katta va tuzilishi
jihatidan murakkab doston sanaladi. Shuningdek “Xamsa” yagona kompozitsion
birlik sanaladigan bo‘lsa xulosaviy qismidan ayni shu doston o‘rin olgan. Bu jihati
ham doston badiiy-g‘oyasiga salmoqli vazifa yuklaydi. Dostondan parcha o‘rta
ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta-maxsus, kasb-hunar ta’limi
muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik majmua sifatida tashkil etilgan
Adabiyot darsligining 1-qismida keltirilgan. Alisher Navoiy hayoti va ijodi,
shuningdek dostonni o‘rganishga 6 soat ajratilgan. Dastlabki 1 soat Xondamirning
“Makorim ul-ahloq” asaridan Navoiy hayoti va ijodiga oid lavhalar bilan
tanishiladi. Keyingi soatlarda doston parchasi bilan ishlashga oid nazariy va amaliy
ko‘nikmalar hosil etiladi. Mavzular shunga muvofiq “Saddi Iskandariy”
dostonining ma’rifiy va adabiy ahamiyati, poetik xususiyatlari, Iskandarning
adolatli hukmdor sifatidagi qarashlari tarzida shakllantirilgan. Dostondan
Iskandarning Kashmir safari bilan bog‘liq XXXIX bobi va uning mantiqiy davomi
tarzida keyingi boblarda kelgan nazariy-falsafiy qism, hikoyat va hikmat o‘rin
108
Bozorova N. Alisher Navoiy g‘azallarida ko‘ngil obrazi. – Toshkent: Fan, 2009. – B. 88.
71](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_71.png)
![olgan. Sarguzashtdan keyin keluvchi bu kabi boblarda Navoiyning olam va odam
haqidagi mushohadalari ifodalangan. Doston badiiy-g‘oyasi tushunilishi Iskandar
voqealari bilan ijodkor mushohadalarining bog‘liqlik jihatlarini anglash bilan birga
kechadi. Dostonning tarixiy so‘z bilan bog‘liq murakkabliklari lug‘at vositasida
yechiladi, ammo buning o‘zi matnni to‘la tushinishga yetarli emas. Matn
tushunilishi bilan bog‘liq bu murakkab jarayonni ko‘p bosqichli bilish va his etish
jarayoning ko‘p bosqichli amaliyoti orqali o‘quvchida shakllantirish maqsadga
muvofiq bo‘ladi. 1956-yilda amerikalik olim Blum tomonidan ishlab chiqilgan
taksonomiya ya’ni bilish yo‘nalishi bosqichlarini anglatadi. «Blum taksonomiyasi
tarbiyalanuvchilar oldiga qo‘yiladigan qator topshiriqlarni ta’lim maqsadlariga
muvofiq tarzda : kognitiv, affektiv, psixomotor yo‘nalishlarida tasniflashni nazarda
tutadi. Ta’limning bu yo‘nalishini oddiyroq qilib “bilaman”, “his qilaman va
yarataman” so‘zlari bilan ifodalash mumkin.” 109
Asar matnni idrok etish orqaligina
ma’naviy zavq tuyish mumkin. Shakl va mazmunda keng ko‘lamli Alisher Navoiy
ijodi, xususan, “Saddi Iskandariy” dostonining o‘qitilishda ko‘p bosqichli tizim
o‘quvchini asarni yuzaki o‘qib, xulosalar qilishdan saqlabgina qolmay bilishning
eng yuqori bosqichlari darajasida bilish,tushinish,qo‘llash, tahlillash va baholashni
qamrab oladi.
O‘quvchining matnni bilishi, anglashi bilan kechadigan birinchi jarayoni
“kognitiv ta’lim bilimlarni o‘zlashtirish va o‘zlashtirilgan axborotni amaliyotda
qo‘llay olishni nazarda tutadi” va o‘z navbatida matndagi axborotni qabul qilish 5
bosqichda amalga oshadi: bilish, tushinish, qo‘llash, tahlillash, umumlashtirish va
baholash. Bilish jarayonida o‘quvchilar matn doirasidagi “atama, dalillar,
metodlar, asosiy tushunchalar, qoida va tamoyillarni bilishi” lozim bo‘ladi.
Dostonga tatbiq etadigan bo‘lsak, ramziy qo‘llanilgan so‘zlarni mohiyatiga
tushunish va berilgan parcha miqyosida sujet va kompozitsiyani o‘rganish, ijodkor
hayoti va ijodiga oid lavhalardan ijodkor shaxsiyati, dunyoqarashidan va asar
yaratish uslubi kabi jihatlarini bilishni qamrab oladi. Matnning ma’no-mohiyati
anglashilida tadqiqotchi “so‘zdan fikrga, fikrdan tuyg‘uga o‘zicha bir sayohat
109
Husanboyeva. Q. Niyozmetova. R. Adabiyot o‘qitish metodikasi. – T.: 2018.214
72](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_72.png)
![qiladi, obrazli tasvirlarga alohida diqqat ila qaraydi” 110
Xususan, dostonda
ifodalangan ramziy timsollar haqida tushuncha hosil etish o‘quvchini mohiyat sari
yetaklaydi. Aks holda “Farhod va Shirin”da aks etgan dev, ajdarho, temir paykar,
sher kabi yoki “Saddi Iskandariy” dagi jom, oina, tilsim, sehr ahli kabilar ertak
qahramonlaridek tasavvur uyg‘otadi. Ramziy timsollarga oid nazariy
ma’lumotlarning darslikdagi qisqacha ta’riflari o‘quvchi asar mohiyatini
anglashida vosita bo‘ladi.
Darslikda keltirilgan parchada Iskandar sehr ahli bilan kurashadi, tilsimni
yengadi va jomga ega bo‘ladi. Ibrohim Haqqul “So‘z va tasvir go‘zalligining 1-
sharti ruhni zavqlantirish, ma’no va mohiyatini ruhoniy idrok obyektiga aylantira
borishdir” deydi. Yuqoridagi kabi timsollarning mohiyati ijodkor mushohadalarini
anglash, bilish va his etishga vosita bo‘ladi. Blum taksonomiyasining bilish
bosqichida o‘quvchilarga Iskandar sarguzasht qismida keltirilgan jom-qalb, tilism
motivi, sehr-jodu ahli inson botinda mavjud yomon ahloqlarning ifodasi kabi
asoslar o‘quvchini fikrlashga, har bir inson fitratida mavjud ezgulik tuyg‘ularini
uyg‘otishga sabab bo‘ladi. Bugungi kun o‘quvchisini o‘z yengilgan dushmanini
avf etib taxtini qaytarishga chog‘langan, ammo tolei sabab vafot etgach o‘g‘li
Feruzga taqdim etgan yoki qizi Nozmehrni sevimli malikasi aylashi kabi voqealar
tizimiga ishontirish qiyin. Ammo shunday fazilatlarga ega komillik yerda
mavjudligi, ayni asarda aks etgan mushohadalar aslida ijodkor dunyoqarashi,
ruhida mavjudligi hususidagi qarashlar bilan bog‘lash o‘quvchini asarga befarq
qoldirmaydi.
“Ma’lumki, biror badiiy matnni o‘rganishda o‘quvchi muallifning tabiati,
qiziqishlari, hayoti haqida qancha ko‘p ma’lumotlarga ega bo‘lsa, uning asarni
o‘rganishi shuncha mukammal bo‘ladi. Ayniqsa, asar muallifi bilan o‘quvchi
shaxsiyatida, xarakterida o‘xshashlik jihatlar kashf etilsa, tarbiyalanuvchi shaxsida
yozuvchi shaxsiga muhabbat paydo bo‘ladi.” 111
Darslikda Navoiy hayoti va ijodi
bilan bog‘liq ma’lumotlar Xondamirning “Makorim ul-axloq” dan olingan.
110
Haqqulov. I. Taqdir va tafakkur. – Toshkent:Sharq, 2007. 285-bet.
111
Husanboyeva. Q. Niyozmetova. R. Adabiyot o‘qitish metodikasi. – T.: 2018.214
73](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_73.png)
![Zamondoshi tilidan keltirilgan fikrlar o‘quvchida Navoiy dahosi buyukligiga
zarracha shubha uyg‘otmaydi. Asarda bayon qilingan ijodkorning mukarram
xulqlari, fazilatlari doston bilan umumlashtirilib o‘xshash jihatlar muqoyasa qilinsa
o‘quvchida taksanomiyaning tushinish bosqichi amal qiladi. Ya’ni ramziy
timsollar, sujetni bilgan o‘quvchi, ijodkor shaxsiyati bilan tanishgan o‘quvchi asar
mohiyatini tushina boshlaydi. Bu jarayonda uning o‘zi ba’zi masalalarni fikrlay
oladi. Shu jarayonda o‘quvchiga bir qator topshiriqlar bilan murojaat qilish
ularning bilimini yanada mustahkamlaydi. Xususan, “Makorim ul-axloq” da
Navoiy shaxsiyatiga oid o‘rinlarni toping yoki Xondamir tasviri va sizning
tasavvuringizdagi Navoiy siymosidagi o‘xshash va farqli jihatlarni taqqoslang kabi
topshiriqlardan so‘ng o‘quvchida shu haqidagi bilimlar shakllanadi. Shundan keyin
doston bilan bog‘liq quyidagi muammoli savollar bilan murojat etishimiz mumkin:
Navoiyning “saodatli kelajagi alomatlari deganda nimani tushindingiz degan
savolga javob axtarish davomida o‘quvchi Navoiyning bolalik chog‘laridayoq
ilmga oshno bo‘lishi, umrni g‘animat bilishi kabi xulosalar chiqarishga undaydi.
Bu jihatlar dostondan keltirilgan “yoshlikda binafshadek belni mehnat va toatga
bo‘yin qo‘ymoq zarurligi” haqidagi nazariy qism, yoshligida ilm egallamay vaqtini
behuda isrof etgan “g‘ofil yigit” haqidagi hikoyat va inson yoshlikda nega
mehnatdan, ibodatdan, o‘rganishdan bo‘yin tovlashi haqidagi sarlavhalardayoq
umumiy jihatlari ko‘zga tashlanadi. Yoki o‘z zamondoshi, yaqin kishisi
tomonidan berilgan ta’riflar ham o‘quvchida yaxshi taassurotlar qoldiradi.
Jumladan, “…Hidoyatga erishgan Amirning bolalik chog‘laridan umrining
oxirlarigacha o‘z barokali vaqtining ko‘p qismini ilm egallash va kamolotga
erishish ishiga sarflab, bir lahza bo‘lsa-da turli bilimlarni o‘rganish va har xil
ko‘nikmalarni egallashdan tinmadi.” Dostonda Iskandarning ilm egallashga
bo‘lgan, ishtiyoqi shu maqsadda yer usti va suv dunyosini o‘rganishga safar
qilganligi, ustozlari haqidagi muqoyasalar ijodkor va ijodining bog‘liqlik jihatlarini
kashf etishga mezon bo‘ladi. Taksonomiyaning asar tushinish bosqichi ham o‘z
nabatida mustahkamlanadi. Yoki Navoiy hayotiga oid “Hikoyat”da keltirilgan
chumoli voqeasining tahlili davomida ko‘nglimni «o‘zim bilmagan holda
74](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_74.png)
![Xudoning bir jonivoriga “jabr zulm qilib qo‘yish xavotiridan xalos qildim”
degan e’tirofi shoirning iffatli qalbi va Iskandarning adolat, himmat, avf kabi
fazilatlar to‘la ezgu qalbiga kafforat bo‘ladi. Iskandar dostoni haqidagi sujetning
umumiy mazmuni bayon etilgan qismda Doroning yengilishi va shartlari bilan
bog‘liq voqealar tizimiga “chumoli hikoyasi”ni anglagan o‘quvchi ishonadi.
Tarixdan yaxshi ma’lumki, yengilgan podshohlar joni,moli, ahli talangan. Ammo
Iskandarning Doro tepasiga borishi, unga suiqasd qilganlarni jazolash, qavm-
qarindoshlariga zulm qilmaslik, qizi Ravshanakni o‘z xonadoning munavvar
shamiga aylantirish shartlarini qabul qilishi kabilar doston anglanishini ijodkor
shaxsiyati bilan bog‘laydi. Quyida Ibrohim Haqqulning ijodkor ijodini anglash
hususidagi e’tirofi ham shunga daxldor «Endi u she’rdan shoir shaxsiyatini kashf
etishga, shoirning ichki kechinmalarini, ayniqsa, din, falsafa, tarix bilan
bog‘lanishini aniqlashga intiladi. Natijada, she’riy matn go‘yoki tilga kiradi va
tadqiqotchiga parda» ortidagi g‘oyaviy-badiiy haqiqatlarni oshkor qiladi»
Iskandarga bir maxfiy xat topshirishi, unda Doroni o‘ldirishga qasd qilgan
ikki sipohiyning arznomasi bitilganligi va Iskandarning maktubga javob qaytarmay
jim qolishni ma’qul ko‘rishi kabi jihatlar ham aslida muhokamali o‘rinlar. Fitnaga
qo‘shilmaslik, obrazning mardlik, chin insoniylik kabi nozik jihatlarini anglanadi.
Shu kabi har bir taksonomiyaning kognitiv yo‘nalishdan hosil bo‘lgan bilimlar
o‘quvchi hissiyotlariga ham ta’sir etib, affektiv yo‘nalishga yo‘naltiradi. Blum
taksonomiyasida «tushinishning asosiy belgisi voqea va hodisalarni keyingi
bosqichini tasavvur qila olishdan iboratdir». Dostonni yuqoridagi bog‘liqliklar
asosida tushingan o‘quvchida dostonning keyingi voqealari tizimida Iskandarning
faoliyati qay yo‘sinda ekanligi hususida tahminiy bo‘lsada fikrlar uyg‘onadi.
Shundan so‘ng keyingi kognitiv yo‘nalishning uchinchi turi‘‘qo‘llashda
o‘quvchilarning o‘rgangan qonuniyat va nazariyalarni aniq amaliy vaziyatlarga
tadbiq eta olishi, tushuncha va tamoyillarni har xil vaziyatlarga tadbiq etishiga
qodirligi ahamiyat kasb etadi’’ 112
Bunda o‘quvchi mavjud bilimlarga tayanib,
doston miqyosida sujet qismlari, obrazli tasvirlar, yoki ijodkorning boshqa asarlari
112
Husanboyeva Q, Niyozmetova R. Adabiyot o‘qitish metodikasi. – T .: 2018. 213-bet.
75](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_75.png)
![tahliliga doir talqinlar qila oladi. Xususan, Maktab darsligida keltirilgan dostondan
parchada ayni Kashmir shohi Malu ibn Mabok va tilism bilan bog‘liq jarayonlar
aks etgan. Mazkur bobda Kashmir shohi yel bilan o‘tni o‘g‘irlashi va undan xalqqa
aziyat yetishgani, yurt hech bir tirik jon o‘t va yelsiz jon saqlay olmay qolgani
xususida aytiladi. Bu tilsimni yechish vazifasi esa Aflotunga topshiriladi.
Iskandarning shaxsi shakllanishida, asosan, uchta pir turadi. Ulardan biri
Aflotun hisoblanadi, ammo u ham bu borada Iskandarning o‘zini kuchiga tayanadi.
Bular haqida Jomosb hakimning bashoratgo‘y ahkomida ham aytib o‘tilgan
bo‘ladi. Yagona talqin o‘quvchi fikrlarini chegaralab qo‘yishi mumkin. Yuqorida
aytilganidek talqinlar birinchi navbatda, ijodkor ichki olami, tuyg‘ulariga yaqinlik,
ruhiyat va dunyoqarash uyg‘unlik bilan bog‘liq jarayon. Shunday ekan har bir
o‘quvchi to‘g‘ri yo‘naltirilsa ijodkor badiiy-g‘oyasiga yaqin kelgan talqinlarni bera
olishi mumkin. Bu haqida adabiyotshunos Qozoqboy Yo‘ldoshev quyidagilarni
ta’kidlaydi: ‘‘Maktab adabiyotshunosligi, avval boshdan, avtoritar va dogmatik
ko‘rinishga ega. O‘qituvchilar ham, o‘quvchilar ham badiiy asarni keragiday
tushinishga doimo majbur qilinganlar va shu yo‘l bilan ularda san’at asariga jonli,
individual yondashuv yo‘qotib kelingan’’. 113
O‘quvchi talqinda chalg‘imasligi
uchun o‘qituvchi dostonning badiiy-g‘oyasiga yo‘naltiruvchi barcha vositalarni
tahlilga tortishi lozim. Yuqoridagi kabi ijodni ijodkor shaxsi bilan bog‘lash yoki
dostonda aks etgan timsollar mohiyatiga yo‘naltirilgan tahlillar kabi.
‘‘Badiiy asarning mazmuniy asoslari ko‘pgina hollarda mazmunning
subyektiv tomonida yotadi. Bu jihatni ko‘zda tutish, ayniqsa, maktab adabiy
ta’limi uchun muhimdir. Negaki, bu yerda vaqt va kuchning juda katta qismi
deyarli bekorga mavzu talqiniga sarflanadi.’’ Qo‘llash bosqichida Iskandar
sarguzashtida kelgan voqealar bayonida ayonlashgan zohiriy ma’nolarda ijodkor
qanday fikrlarni ilgari surayotgani ya’ni botiniy ma’nolari haqida fikrlashga
yo‘naltirish lozim. Bu bosqichgacha shakllangan mavjud bilimlar o‘quvchiga
talqin uchun turtki bo‘ladi. Darslikda sarguzasht qism nasriy bayonidan so‘ng bir
qator shu mavzuga oid savollar keltirilgan. Ularning bir qanchasiga o‘quvchi
113
Yo‘ldoshev. Q. Yo‘ldosheva M. Badiiy tahlil asoslari. – T.: 2016 .220-bet.
76](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_76.png)
![mustaqil va ba’zilariga o‘qituvchi ko‘magida javob bera oladi. Xususan, Iskandar
va raiyatning munosabati, yoki shahzoda Feruz shaxsiyati asliy yoki nasriy
matndagi o‘rinlarini topib sharhlanishi mumkin. Lekin ‘‘Bobda fantastik va
hayotiy voqea-hodisalar tasviri ham mavjud. Navoiy ularda qanday badiiy
maqsadlarni ko‘zda tutgan?’’, ‘‘Aflotun boshliq olimlarning Mallu boshliq sehr-u
joduchilar ustidan qozonilgan g‘alaba bilan Navoiy qanday badiiy-g‘oyaviy niyatni
nazarda tutgan?’’ kabi savollar ham borki, ularga javoblar turlicha bo‘lishi
mumkin, ammo adabiyotshunos tahlili asosli talqinligi sababidan, yuqoridagi kabi
murakkab jarayonlar izohi keltirilgan talqinlar o‘qituvchi uchun ham darslikka
kiritilsa yoki talqinga doir adabiyotlar ro‘yhati havola qilinsa maqsadga muvofiq
bo‘lar edi. Yo‘qsa yuqoridagi kabi savollar ochiq qoladi, yoki yuzaki va asossiz
talqinlar bilan tushinilib ketiladi.
Darslikda aks etgan misralar mazmuni mohiyatga ishora etuvchi ramzlar
orqali talqin etilsagina o‘quvchi dostonni to‘g‘ri anglaydi. Sarguzasht qismida
keltirilgan ‘‘tilsim’’ va ‘‘lavh’’ ga doir ifodalar Farhod haqidagi dostonda ham aks
etgan o‘rinlarni muqoyasasi ham to‘g‘ri talqin sari yo‘naltiradi. ‘‘Asarning
mazmuniy asoslarini to‘g‘ri tayin etishda ular alohida badiiy usul va vositalardan
emas, balki asarning butunligini ta’minlovchi umumiyroq badiiy tamoyillar,
tashkiliy parametrlardan iborat bo‘lishi mumkinligi hisobga olinishi lozim.’’ 114
Iskandarning tilismni yechish bilan bog‘liq jarayonlari Aflotun tilidan ‘‘Jomosob
ahkomi’’da bitilgandek bayon etiladi va Iskandar ham bir qadam adashmay o‘zi
lavhlarni tepishi lozim topiladi: ‘‘Chu o‘n yeti gom urdi qilmay guzar’’ ishtiroki
ham diqqatni tortadi. Misralarda tasvirlangan ‘‘lavh’’ bilan bog‘liq talqinning
Navoiy ijodida aks etgan o‘rinlarni qiyosiy o‘rganish ijodkor uslubining o‘ziga
xos jihatlarni aks ettiradi. ‘‘Farhod va Shirin’’ dostonida ham lavh bilan bog‘liq
jihatlar aks etgan va ularning qulashi tilism sari yo‘l ochgan. Xizr Farhodga ta’lim
beradi va ‘‘Farhod temir paykar ko‘ksini nishonga olib, o‘q otadi va ko‘zgu sinib,
haligi maxluq yonib nobud bo‘ladi. Shunday qilib, Farhod Suqrot dargohiga
musharraf bo‘lishidan oldin anoniyat belgilari – nafs, davlat va boylik hirsi,
114
Yo‘ldoshev.Q, Yo‘ldosheva M. Badiiy tahlil asoslari. – T.: 222-bet.
77](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_77.png)
![g‘azab, ro‘yo-yolg‘on qutqularini bartaraf etadi,uning ko‘ngil ko‘zgusi dunyo ishqi
g‘uboridan toza bo‘ldi.’’ 115
Dostonda tilismning yechilishi borasida Iskandarning jonbozligi, tashabbusi
va bevosita ishtiroki ham diqqatni tortadi. Shu tariqa Navoiy uslubini anglagan
o‘qituvchi ikki dostonning o‘xshash jihatlaridan kelib chiqib ham parchaning
falsafiy-ijtimoiy talqinini bera olishi mumkin. O‘quvchilarga tilism va u orqali
tug‘yon etgan o‘t bilan yel nafs va uning qutqulari ekanligi, Farhod singari
lavhlarni qulatishi, ularni yengish bilan bog‘liq jarayon ekanligi ramziy
ifodalanganligi aytilsa Iskandar obrazining hususiyatlari oshkor bo‘la boradi. Har
bir amalida qalb va aqlni mezon qilgan Iskandarning adolatli hukmdor, raiyat va
dushman podsholarga nisbatan cheksiz avfi va adolati kabi jihatlarining sabablari
oydinlashadi. Butun dunyo shohi bo‘lish o‘z ko‘nglining podshohi bo‘lishdan
boshlanadi. Nafs qutqulari, ko‘ngil munavvarligi, insonning asl mohiyati va
vazifasi kabi mulohazalar dostonni bugungi kun bilan bog‘laydi. Iskandar obrazini
o‘quvchi olamiga yaqinlashtiradi. Taksonomiyaning qo‘llash bosqichida
yuqoridagi kabi boshqa bir holatlar bilan muqoyasa qilinishi o‘quvchi bilimlarini
yuqori saviyaga chiqishiga erishiladi. Bilimlari bu borada yuqori darajaga chiqqan
o‘quvchida to‘rtinchi tahlil jarayoni qiyinchiliksiz amalga oshadi. ‘‘Tahlillashda
o‘quvchilar butunni ma’lum bo‘laklarga ajrata olishi, ular orasidagi aloqadorlikni
ko‘rsata bera olishi, butunni tashkil etish tamoyillarini aniqlash’’ 116
kabilarni
qamrab oladi.
“ Saddi Iskandariy” kompozitsiyasi salaflar dostonidan farqliligi ijodkor
pozitsiyasi, doston badiiy-estetik g‘oyasi bilan bog‘liq. Shu sababdan dostonni
qiyosiy aspektda o‘rgangan I. Ismoilov kompazitsion qurilishni mohiyatni
anglashdagi o‘rniga yuqori baho beradi: “Saddi Iskandariy” kompozitsiyasini
to‘g‘ri tushunish ijodkor badiiy maqsadi va asar mohiyatini to‘g‘ri talqin etishda
hal qiluvchi ahamiyatga ega” 117
. Doston kompozitsiyasini shartli ravishda 4 qismga
bo‘linadi, dastlab Iskandar hayoti bilan bog‘liq bo‘lgan sarguzasht, undan so‘ng bu
115
Komilov N.Tasavvuf. – T.: Movaraunnahr. 2009. 182 -bet.
116
Husanboyeva Q, Niyozmetova R. Adabiyot o‘qitish metodikasi. – T .: 2018.
117
Ismoilov I. Alisher Navoiy “Saddi Iskandariy” dostonining qiyosiy tahlili. Filol. f anlari falsafa d- ri. …diss.
Toshkent 2019. 60 b .
78](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_78.png)
![qismda ko‘tarilgan mavzuga doir falsafiy- irfoniy qarashlar navbatdagi bobda
unga ilova qilingan hikoyat va so‘nggida shu xususidagi savol-javoblar tarzida
hikmat tarzida o‘rin oladi.
Banddagi boblar o‘zaro bir-birini izohlab, to‘ldirib kelishi bilan birga ayni
paytda dostonning butun mazmuni bilan ham chambarchas aloqad or. Bandlar
kompozitsiyadagi shartli olingan bu qismlarda ko‘tarilgan mavzu va uning
yoritilishi orqali komillik yo‘liga qadam qo‘ygan orifning botinidagi tadrijini
ko‘rishimiz mumkin. Bu to‘rt qismning uyushtirilishida qaysi qism asosligi
to‘g‘risida turli xil talqinlar mavjud. Ammo dostonning eng birinchi navbatda
Iskandar bilan bog‘liqligi jihatidan keyingi nazariy qism, hikoyat va hikmat kabilar
mohiyatni turli jarayonlarda kengroq yoritib berishga xizmat qilgan. Ularda
ko‘proq falsafiy-irfoniy, tasavvufiy qarashlar ifodalangan va Iskandar bilan
bog‘liq sarguzasht boblari bilan ramziy timsollar vositasida bog‘langan. Salaflar
iskandarnomalaridan farqli kompozitsiya ijodkor mushohadalarini asarda
ifodalashga va Iskandar obrazining yozuvchi badiiy-mudaosidek komil bo‘lib
shakllanishiga xizmat qilgan. Ayni shu qismlarning bosh umumiy tomonlarini
topish o‘quvchini dostonning mohiyati tomon yo‘naltiradi. “Shu bois o‘zi
tasvirlagan tarixiy voqelikning mohiyati bilan bog‘lash mumkin bo‘lgan nazariy
qarashlar, hikoyatlar va hikmatlarni asarga kiritishni istagan” 118
Maktab darsligida
“Saddi Iskandariy” dostonidan keltirilgan parcha XXXIX bob Iskandarning
Kashmirga safari ya’ni sarguzasht qismdan boshlanadi. Keyingi nazariy qism,
hikoyat va savol-javob tariqasidagi hikmatlar ham sarguzasht qismda yoritilgan
mushohadalarning davomi sifatida mantiqiy davomi hisoblanadi. Shu sababdan bu
qismlar ham darslikka kiritilgan va ularning umumiy nuqtalarini topib sharhlash,
Iskandar obrazi va doston sujeti bilan bog‘lash lozim bo‘ladi. Birgina ichki
sarlavhalarning o‘zidayoq bog‘liqlik sezilib turadi. Xususan, sarguzashtdan
keyingi nazariy-falsafiy qism “Yoshlik yelining sabohati va yigitlik gulzorining
tozaligi. Yoshlikning shunday go‘zal damlarida quyoshdek yostiqdan bosh
ko‘tarib, ochiq chehrani ko‘rsatmoq va bu faslda binafshadek belni bukib, mehnat
118
Ismoilov I. Alisher Navoiy “Saddi Iskandariy” dostonining qiyosiy tahlili. Filol. f anlari falsafa d- ri. …diss.
Toshkent 2019.86 b.
79](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_79.png)
![va toatga bo‘yin qo‘ymoq zarurligi haqida” deb nomlanishi bobning umumiy
mazmunidan xabar bermoqda. Hikoyatda yuqoridagi kabi “pir nasihati qadrin
bilmagan, ish vaqtidan o‘tgandan so‘ngra pushaymonlig‘i sud qilmagan g‘ofil
yigit” haqida. Hikmat qismida mavzu davom etib Iskandar Arastudan “yigitlikda
tab’ nevchun ibodatdin mutanaffirdurur va qarilikqa dimog‘ taaqquldin qosir” deya
so‘ragani xususida.
Nedindur anga kome lavhu tarab ,
Vara’din nega zohir aylar taab?
Yuqoridagi savol va uning atrofidagi javob uchala qismning bog‘lovchi
xususiyati o‘qilishdayoq anglanadi. Sarguzasht qism bilan bog‘liq jihatlarini
yoritish va izohlash va Iskandar obrazi fazilatlarini nomoyon etishdagi o‘rinlari
bilan bog‘lash lozim bo‘ladi. Yuqoridagi kabi Kashmir safarining tahlili keyingi
qismlar bilan bog‘lanishda imkon beradi. N.Komilov atagandek doston “hikmat va
ibrat” dostoni, ya’ni har bir bobi hikmat egallashga va ogohlikka chorlaydi.
Iskandarning yoshlikdan ilm egallashi va har bir amalida shunga muvofiq faoliyat
yuritishi parchalarda aks etgan. Jumladan:
Qayu ishni ta’lim qilgan zamon,
Eshitmak hamon erdi – bilmak hamon
Nazariy-falsafiy qismda ifodalangan fikrlar Iskandar obrazida ijobiy
talqinini topishi o‘quvchida hayrixohlik tuyg‘usini uyg‘otadi va ularni shunga
yo‘naltiradi. Taksonomiyaning umumlashtiruvchi bosqichida o‘quvchilar doston
badiiy-g‘oyasini to‘la anglaydilar. Katta hayot ostonasida turgan yoshdagi
o‘quvchilar hayotda insonning asosiy vazifalaridan biri kamolot hosil qilish,
buning uchun esa o‘qish-o‘rganish lozimligi haqida xulosalar qilishga undaydi.
Shuningdek keyingi bosqich baholash bosqichida ichki va tashqi mezonlar asosida
baholaydi, mezonlarni ajrata oladi va ularga rioya qila oladi. Mezonlarning xilma-
xilligini ko‘radi, xulosalarning mavjud ma’lumotlarga mosligini baholay oladi. Bu
kabi ko‘p bosqichli o‘qitish usuli o‘quvchida Navoiy asarlarini o‘qish
ko‘nikmasini shakllantiribgina qolmay, mohiyatini anglash darajasiga yetgan
tadqiqotchi kitobxon sifatida o‘stiradi. O‘qituvchi yagona talqinni berishi kerak
emas, balki unga yo‘naltiruvchi omillar bilan ishlashni o‘rgatish lozim. Xulosa va
80](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_80.png)
![bahoni esa o‘quvchining o‘zi berishiga erishish, fikrlash tarziga havola etish lozim.
Shunda adabiyot o‘qituvchilari o‘zining asl maqsadiga erishadi, ya’ni Navoiy
ijodiga muhabbat uyg‘otadi, butun umri davomida unga murojaat etishiga sababchi
bo‘ladi. Xalqimizning bu bebaho xazinadan foydalanishi o‘qituvchilarimiz
mahoratiga bog‘liq bo‘lgan sharafli vazifadir. Bugungi kun ta’limi o‘z oldiga
insonni kamolga toptirish maqsadini oliy vazifa etib belgilagan. ‘‘Insonni kamolga
yetkazish – avvalo ahloqni kamolga yetkazish, ya’ni ahloq go‘zalligiga erishish
demak.’’ 119
Navoiy ijodida axloq go‘zalligiga yetishning turli yo‘llari, na’munalari
jonli, obrazli tavsiflangan. Baytlar o‘qilishi davomida o‘quvchi yozilgan
haqiqatlarga imon keltirib boradi.
119
Haqqulov. I. Taqdir va tafakkur. – T.:Sharq. 2007.296-bet.
81](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_81.png)
![III BOB BO‘YICHA XULOSA
“Saddi Iskandariy” dostoni sujetiga salaflar dostonlarida mavjud bo‘lmagan
Kashmir voqealarining kiritilishi va darband, sehr ahli, lavh, odamsimon
tilsimlarni “Jomosbnoma” kitobida yozilgandek yengib o‘tish kabi voqealar tizimi
“Farhod va Shirin” dostonidagi Farhodning “Jomosb ahkomi”da yozilgandek
kurashi “Sab’ai sayyor” da keltirilgan Sadning kurashi aks etgan sujetga yaqin. Bu
“Xamsa” yagona kompozitsiya ekanligi va ulardagi motivlarni sestem o‘rganidsh
lozimligini anglatadi.
Doston sujetining asosiy qismi Iskandarnining butun dunyo bo‘ylab amalga
oshirgan safarlari bilan bog‘liq. Shu safarlar davomida hosil bo‘lgan bilimlar,
qarashlarni yoritgan nazariy-falsafiy boblar va savol-javob yoki ularni to‘ldirish
maqsadida ilova qilingan hikoyatlar yagona missiyaga xizmat qilgan. Ularni
omuxtalikda o‘rganish va tahlilda umumiy tomonlarini topish o‘quvchi va
o‘qituvchi talqinga to‘g‘ri yondashish uchun muhim sanaladi.
Iskandar safarlarini to‘g‘ri anglash obrazni tushinishga vosita bo‘ladi.
Buning uchun Iskandarning dastlabki safarlari davomida berilgan safar va uning
turlari haqidagi nazariy ma’lumotlar haqida o‘quvchiga tushuncha berish va
Iskandarning safarlari ham aslida dunyo to‘plash yoki yurt egallash maqsadida
emasligini ta’kidlagan holda, irfon hosil etish, o‘zlikni anglash uchun olami kubro
va olami sug‘roga safari ekanligi asoslanadi.
Navoiyning o‘ziga xos tasvir uslubini namoyon etgan Kashmir voqealari
tizimida uchrovchi, Iskandar yenggan odamsimon tilsim bir qator hususiyatlari
bilan Farhod yengan temir paykarni, Sad yengan odamsimon sehrgarni yodga
soladi. Yoki ularni yenggach Farhod singari Jomni qo‘lga kiritishi kabi tadrijiy
o‘xshashlik ham aslida tasodifiy emas. Qalbning ramzi bo‘lgan jomga yetish yo‘li
aslida inson botinida mavjud dunyoga bo‘lgan havas va nafsni zabun etishidan
keyingina hosil bo‘lishi , ya’ni haqiqatga bo‘lgan irfon va ishq may jomga
quyilgani singari qalbga to‘lishi, ko‘chishi kabi holatlarni ifodalab kelgan.
Alisher Navoiy ijodi bebaho va beintiho, ya’ni mazmun va shaklning
mukammalligi nihoyasiz talqinlarni ham keltirib chiqaradi. Bu kabi keng ko‘lamli
82](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_82.png)
![ijod na’munalarini quyi sinflardan boshlab o‘qitilganda ham oxiriga yetish
imkonsiz. Ammo darsliklarda berilgan parchalarning germenevtik talqini orqali
ijodkor orqali ijodini anglash, boshqacha aytganda komillik vasf etilgan dostonlar
qahramonlari osmoniy emas, jumladan shoirning saodatli hayoti ham bunga misol
bo‘la olishini anglatish Navoiy va ijodini o‘quvchiga yaqinlashtiradi, kitobxonga
aylantiradi.
Tushunish amaliy ko‘nikmalarini hosil etuvchi, o‘qitishning ko‘p bosqichli
amaliy na’munasi BLUM taksonomiyasi orqali o‘quvchida Navoiy asarlarini
to‘g‘ri tahlil va talqin eta oladi.
83](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_83.png)
![XULOSA
Germenevtik metodalogiyasining asar tahlil etishdagi keng imkoniyatlari
Alisher Navoiy ijodi, xususan, “Saddi Iskandariy” dostoni badiiy-estetik
g‘oyasining teranroq anglanishiga imkoniyat yaratadi. Ijodkor asarda ilgari surgan
konsepsiyani markazlashtiruvchi bosh obraz va uning muhim jihatlarini
ko‘rsatuvchi ramziy timsollarni anglash doston bosh badiiy-estetik g‘oyasini
tushunishga, asosli talqinlar qilishga yo‘naltiradi. Navoiy uslubiga xos sistemali
yondashuv adibning ramziy timsollarga yuklagan vazifalarni, g‘oyalarni “Xamsa”
kompozitsiyasi tarkibidagi dostonlar miqyosida qiyosiy o‘rganishni taqazo etadi.
Muqoyasa natijasida “Saddi Iskandariy” dostonidan maktab darsligida berilgan
matnda mavjud tilsim, jom, qo‘rg‘on kabi timsollarning “Farhod va Shirin” da
temir paykar, “Sab’ai sayyor”dostonidagi Sad hikoyatida odamsimon tilsim
kabilarning sujetda tasvirlanishi“Xamsa” yagona kompozitsiya va sistem ahamiyat
kasb etishi bilan izohlash mumkin.
Mavjud matnni til vositalari orqali uning ortidagi ijodkor mulohazalarini
anglash orqali tushunishni maqsad qilgan germenevtik yondashuv o‘z doirasiga
shoirning diniy va dunyoviy dunyoqarashlari, shaxsiyati, ilmi, ijtimoiy muhit kabi
omillarni ham qamrab olib tahlilga tortadi. Yuqoridagi jihatlarni to‘la bilmay turib
ijodkorning ijodini talqin etish dialektik qonuniyatning buzilishi sanaladi. Bu
haqida I. Haqqul ham quyidagilarni aytadi: “Tasavvuf olamini yetarlicha bilmay
turib, mumtoz adabiyotimizni na g‘oyaviy, na badiiy nuqtai nazardan haqqoniy
tadqiq va talqin etib bo‘lmasligi shubhasiz” 120
. Navoiy va bugungi kun o‘quvchisi
qarshisida zamon-vaqt bilan bog‘liq to‘siq paydo bo‘lganki, bunda o‘qituvchi
o‘qitish mahorati orqali ko‘prik bo‘la oladi. Vaqt – til, tarix, madaniyat kabi
ijtimoiy hayotga oid tafovutlarga olib kelgan, lekin azaliy va abadiy insonni
anglash va ezgulikka doir qarashlar yoritilgan mavzular o‘quvchi ko‘ngliga doimo
yaqin. Adabiyot darslarida tahlil ham, talqin ham eng avvalo, qalb va hissiyotlar
bilan bog‘lanishi, ko‘tarilgan mavzu o‘quvchini zavqlantirishi lozim. Kundalik
hayotimizda ham hissiyotlarimizga ta’sir etgan voqealar xotiramizda yaxshi
120
Haqqulov. I. Taqdir va tafakkur. – T.: Sharq. 2007. 290-bet.
84](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_84.png)
![o‘rnashadi. “Insonni kamolga yetkazish – avvalo ahloqni kamolga yetkazish, ya’ni
ahloq go‘zalligiga erishish demak” 121
Biz bergan ta’limimizni tarbiyaning bir qismiga aylantira olsakkina, ta’lim
va tarbiya uyg‘unligiga erishishdek maqsadga yetgan bo‘lamiz. Buning uchun
ajratilgan vaqt birligini hisobga olgan holda mazkur doston talqini yuzasidan
germenevtik metodalogiya imkoniyat doirasidagi ma’lumotlarni tahlilga tortish
maqsadga muvofiq bo‘ladi. Bunda til vositalari bilan birga adibning ruhiy dunyosi,
irfoniy-tasavvufiy qarashlariga alohida e’tibor berish, dostonning yetakchi – komil
inson konsepsiyasiga yo‘naltiruvchi talqiniga olib boruvchi bosh obrazning muhim
jihatlarini o‘zida aks ettirgan ramziy timsollar mohiyatini ochilishiga ahamiyat
qaratish lozim bo‘ladi. Oshiqona va orifona timsollar yordamida dostondagi
Iskandar tarixiy shaxs emas, balki shoir badiiy idroki singdirilgan, o‘z botinini
tadqiq qilish orqali Haq ma’rifatini egallagan hamda olam va odam, “Javhar”
sirlarini o‘zi uchun kashf qilishga chog‘langan orif – badiiy obraz gavdalanganligi
yoritildi. Jom, oina, sehr ahli, tilsim kabi ko‘ngil va unga yetish yo‘lidagi inson
botinida mavjud nafs kabi ko‘rinmas to‘siq talqinlari bugungi kunda asarlarda qay
tarzda ifodalanmoqda, komillik inson hayotidagi o‘rni kabi muammoli savollar
qo‘yilishi ham tarbiyaviy ahamiyat kasb etadi. Bugungi kunda jahon
adabiyotshunosligi miqyosidagi eng yaxshi metodalogiyalar asosida milliy
adabiyotimizning bu bebeho xazinalarini o‘rganishimiz, mohiyatini o‘quvchilar
ong-u shuuriga singdirishimiz, ta’lim va tarbiya asosiga aylantirishimiz lozim
bo‘ladi.
Bu kabi metodalogiyalar asosida ijodkorning dunyoni anglash, bilish
nazariyasi va ularni o‘z asarlari badiiy g‘oylariga qay tarzda in’ikos ettirishi kabi
jihatlar ham nomoyon bo‘ladi. Xulosa qilib aytganda, hech bir insoniy tuyg‘u va
mavzu nazaridan chetda qolmagan milliy adabiyotimizning daho namoyondasi
Navoiy asarlarini o‘qish va o‘qitish o‘zligimizni anglash bilan birga kechadi.
Shunday ekan, bu birgina dars vositasida o‘qituvchi o‘quvchida Navoiy shaxsi va
ijodiga mehr uyg‘otishi orqali komil insonni tarbiyalashi, bu kabi yoshlar
121
Haqqulov. I. Taqdir va tafakkur. – T.: Sharq. 2007. 296-bet
85](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_85.png)
![vositasida millatni o‘zligini saqlab qolishi, insoniylik, vatanparlik kabi
tamoyillarga shakllanishiga xizmat qiladi.
86](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_86.png)
![FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
I.Ijtimoiy-siyosiy adabiyotlar:
1. Mirziyoyev. Sh. M. Alisher Navoiy asarlarining Istanbul kutubxonalaridagi
tasviriy nusxalari. 2020. 286 bet .
2. Islom Karimov. Yuksak ma`naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent.
Ma`naviyat, 2008.
II.Ilmiy-nazariy adabiyotlar:
3. Abdurahmonov A.Ruh sirlari. – Toshkent:Fan, 2006. 49 bet.
4. Abu Homid G‘azzoliy. Mukoshafat ul-qulub. – Toshkent: Adolat, 2002. 33
bet.
5. Abu Homid G‘azzoliy. Kimyoyi saodat. – Toshkent:Adolat, 2005. 35 bet.
6. Abu Nasr Forobiy. Fozil odamlar shahri. – Toshkent:Yangi asr avlodi. 2018.
109 bet.
7. Aziziddin Nasafiy. Zubdat ul-haqoyiq. – Toshkent:Kamalak, 1995. 34 bet.
8. Akramov B. Fasohat mulkining sohibqironi. – Toshkent:O‘zbekiston, 1991.
67 bet.
9. Alisher Navoiy. Saddi Iskandariy. – Toshkent: Ga‘fur G ‘ulom, 1991.
10. Alisher Navoiy asarlari tilining izohli lug‘ati. 4-jild. – Toshkent:Fan, 1985.
11. Бертельс Е. Э. Избранные труды. Том 4. Навои и Джам и. – Москва:
Наука, 1965. 449 с.
12. Бойназаров Ф. Искандар Зулқарнайн. – Tошкент: Ғафур Ғулом номидаги
Адабиёт ва сан’ат нашриёти, 1990. – 256 б.
13. Bozorova N. Alisher Navoiy g‘azallarida ko‘ngil obrazi. – Toshkent: Fan,
2009. 12 bet.
14. Erkinov. A. Alisher Navoiy “Xamsa”si talqinining XV-XX asr manbalari: -
Toshkent: TAMADDUN, 2018.100 bet.
15. Erkinov. A. Navoiy – peyzaj ustasi. – Toshkent, 2008. 76 bet.
16. Ganjaviy N. Sharafnoma / / Forsiydan Jamol Kamol tarjimasi. – Тошкент :
Zamin nashr, 2018. – 640 bet.
87](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_87.png)
![17. Fariduddin Attor. Tazkirat ul-avliyo. – Toshkent:G ‘afur G ‘ulom, 2013. 35
bet.
18. Haqqulov I. Tasavvuf va she’riyat. – Toshkent: G‘afur G‘ulom, 1991. 13 bet.
19. Haqqulov I. Ijod iqlimi. – Toshkent: Fan, 2009. 220 bet.
20. Haqqulov I. Taqdir va tafakkur. – Toshkent:Sharq, 2007. 284 bet.
21. Haqqulov I. Navoiyga qaytish 2. – Toshkent: Fan, 2007. 13 bet.
22. Husanboyeva.Q. Niyozmetova. R. Adabiyot o‘qitish metodikasi.–T.: 2018.
214 bet.
23. Is’hoqov Y. Navoiy poetikasi. – Toshkent: Fan, 1983. 39 bet.
24. Is’hoqov Y. So‘z san’ati so‘zligi. – T.: O‘zbekiston. 2014. 138 bet.
25. Исмоилов И. Алишер Навоий “Садди Искандарий” достонининг қиёсий
таҳлили. Филол. ф анлари фалсафа д- ри. …дисс. Тошкент 2019 123 bet.
26. Jahon adabiyoti jurnali. – Toshkent: Sharq, 2020. Fevral soni. 81 bet.
27. Karimov B. Abdulla Qodiriy va germenevtik tafakkur. – T.: Akademnashr.
2014.
28. Komilov N.Tasavvuf. – Toshkent: Movarounnahr-O ‘zbekiston, 2009.182 bet.
29. Komilov N. Xizr chashmasi. – Toshkent: Ma’naviyat, 2005. 124 bet.
30. Маллаев Н. М Сўз санъатининиг гултожи. Тошкент: Адабиёт ва санъат,
1991. 117 б.
31. Muhiddinov M. Komil inson –adabiyot ideali. – Toshkent: Ma’naviyat, 2005
32. Mullaxo‘jayeva K. Alisher Navoiy g‘azaliyotida tasavvufiy timsollar va
badiiy san’atlar uyg‘unligi. – Toshkent:2005.
33. Navoiyga armug‘on. 3-kitob. – Toshkent: A. Qodiriy nomidagi xalq merosi,
2003.
34. Navoiyga armug‘on. 3-kitob.- Toshkent: 2003.
35. Navoiy asarlari uchun qisqacha lug‘at. – Toshkent:Fan,1993.
36. Qayumov A. “Saddi Iskandariy” sarlavhalari //Navoiyning ijod olami. –
Toshkent: Fan, 2011. 104 bet.
37. Qur’oni Karim.( A.Mansur tarjimasi)- Toshkent: Toshkent islom universiteti.
2001. 617 bet.
88](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_88.png)
![38. Quronov D. Mamajonov Z, Sheraliyeva M. Adabiyotshunoslik lug‘ati. –
Toshkent: Akademnashr, 2010.80 bet.
39. Qur’on, tafsir va mufassirlar. Rahmatulloh qori Obidov. – Toshkent:
Movarounnahr, 2003. 114 bet.
40. Rustamov A. Adiblar odobidan adablar. – Toshkent:Ma’naviyat, 2003. 65 bet.
41. Rustamiy. A. Hazrat-i Navoiyning e’tiqodi.- Toshkent: Extremum press,
2010. 44 bet.
42. Rustamiy. A. Hazrat-i Navoiyning “mast-i alast”i. – Toshkent: Extremum
press, 2012. 22 bet.
43. Sultonmurod Olim. Ishq, oshiq, ma’shuq. –Toshkent: Fan, 1992. 33 bet.
44. Sulaymonova F. Sharq va G‘arb. – Toshkent: O‘zbekiston, 1997. 414 bet.
45. Xudoyberdiyev E. Adabiyotshunoslikka kirish. – Toshkent: Sharq, 2008. 46
bet.
46. Yo‘ldoshev. Q, Yo‘ldosheva. M. Badiiy tahlil asoslari. – T.: 2016. 223-bet.
47. Юсупова Д. Алишер Навоий “Хамса” сида мазмун ва ритмнинг бадиий
уйғунлиги. – Tошкент: MUMTOZ SO‘Z, 2011. 144 б.
48. Xayrullayeva Sh. “Saddi Iskandariy” dostonida ramziy timsollar talqini
//Xalqaro ilmiy forum – 2022 ilmiy-amaliy anjuman. 2022.
49. Xayrullayeva Sh. Adabiyot darslarida “Saddi Iskandariy” dostonini
o‘qitishning samarador usullari // Central Asian journal of education and
innovation. 2023.
III.Darsliklar:
50. To‘xliyev. B, Karimov.B va bq. Adabiyot. Umumiy o‘rta ta`lim
maktablarining 11-sinfi uchun darslik.(1-qism) – Toshkent, Yangi avlod,
2018, 214 bet
51. Ahmedov S, Qosimov B va bq. Adabiyot. Umumiy o‘rta ta’lim
maktablarining 5-sinfi uchun darslik – 2 –qism. – Toshkent. Sharq, 2020. 136
bet.
52. Mirzayeva. Z. Jalilov. K. Adabiyot. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 10-
sinfi uchun darslik. – Toshkent: 2022.72 bet
89](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_89.png)
![53. 8-sinf. Adabiyot. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik. –
Toshkent: “O‘zbekiston”.2019.98 bet
54. Ahmedov. S, Qo‘chqorov. R, Rizayev Sh. Adabiyot. Umumiy o‘rta ta`lim
maktablarining 6-sinfi uchun darslik. – Toshkent: Ma`naviyat.2017. II qism.31
bet
55. Mirzayeva. Z, Jalilov. K. Adabiyot. Umumiy o‘rta ta`lim maktablarining 7-sinfi
uchun darslik. – Toshkent: Yangi nashr.2022.168 bet
IV.Internet manbalari:
56. http://www.ziyouz.uz ;
57. http://www.uzedu.uz;
58. http://www.kitob.uz.
90](/data/documents/a6a2d763-f04c-4b36-b308-bee30494e589/page_90.png)
ALISHER NAVOIY “SADDI ISKANDARIY” DOSTONIDAN BERILGAN MATNLARNING GERMENEVTIK TAHLILI (MAKTAB DARSLIKLARI ASOSIDA) MUNDARIJA ISHNING UMUMIY TAVSIFI 5-9 I BOB ALISHER NAVOIY “SADDI ISKANDARIY” DOSTONINING YARATILISHI VA O‘RGANILISHI TARIXI 10 1.1. “Xamsa” oxirgi dostonlarining yozilish va nomlanishi bilan bog‘liq qiyosiy tahlil 10-21 1.2. “Saddi Iskandariy” dostonining tahlil, talqin va tabdili xususida 21-27 I bob bo‘yicha xulosa 28 II BOB. ADABIY ASAR VA GERMENEVTIK TAHLIL 30 2.1. Alisher Navoiy ijodida germenevtik yondashuvning ahamiyati 30-41 2.2. “Saddi Iskandariy” dostonining falsafiy-irfoniy mazmuni ochishda germenevtik tahlilning o‘rni 42-51 II bob bo‘yicha xulosa 52 III BOB. ALISHER NAVOIY IJODINING TA’LIM BOSQICHLARIDA O‘RGANILISHI. 53 3.1. “Saddi Iskandariy” dostonini umumta’lim maktablarida o‘qitilishida me’yorlar, uzviylik va uzliksizlikning ta’minlanishi 53-62 3.2. Maktab darsligida berilgan doston matnining germenevtik tahlili 62-84 III bob bo‘yicha xulosa 85 XULOSA 87 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 90 1
ISHNING UMUMIY TAVSIFI Mavzuning dolzarbligi . Ijodkorning fikr dunyosi singdirilgan, ma’naviy va ruhoniyat olami aks etgan badiiy asar “olam va odamni badiiy idrok etish vositasi, badiiyatning umumiy kategoriyasidir” 1 . Badiiy asardagi borliq real borliqning o‘zi emas, balki ijodkor yaratgan obrazlar ishtirokida qayta kashf etilgan va shartli olingan badiiy voqelikdir. Ijodkor olam va odam, ularning o‘rtasidagi ichki aloqa va bog‘liqlik, borliq va uning mohiyati kabilarni badiiy idroki orqali badiiy obrazga singdiradi. Yozuvchi obrazga idrokining ikki jihati – aql bilan hisni birlashtiradi, shu bois uni ratsional va emotsional birlik sifatida tushunish mumkin. «Keyingi yillarda ancha keng tarqalgan to‘xtamga muvofiq badiiy asarning tahlili hermenevtik yondashuvga tayangandagina ilmiy haqiqat yuzaga chiqishi mumkin.» 2 Epik asarlar va obraz-timsollarni falsafiy-so‘fiyona talqin qilish, mohiyatini ochish va ular orqali Navoiy badiiy idroki, dunyoqarashini o‘rganish borasida ham yuqori saviyada ishlar olib borilgan. Shunga qaramay, epik asarlarining aksariyatida ramziy timsollar va ular anglatgan falsafiy-ijtimoiy, tasavvufiy qarashlar birligi va o‘ziga xosligi kabi jihatlar tahlil va talqin talab. Timsollarning yetakchi g‘oyani yuklab keluvchi obrazni shakllantirishdagi roli, ularning ramziylik asosida asar mazmunida yotgan mohiyatini ochishdagi o‘rni kabilarni Germenevtik yondashuv asosida o‘rganish mavzuning dolzarbligini belgilaydi. Chunki til ramziy timsollar mohiyatini anglagan o‘quvchi Navoiy dunyosi bilan yaqinlashadi, asar u uchun faqat estetik zavq beribgina qolmay, balki uning botinida yotgan olam va odam haqidagi ijtimoiy-falsafiy hukmlarni teranroq anglay boshlaydi. Alisher Navoiy milliy adabiyotimizning beb a ho namoyondasi, xalqimizning g‘ururidir. “Qadimgi turkiy tilda barakali ijod qilib, uni adabiy til, madaniyat va saltanat tili darajasiga ko‘targan barcha asarlari umumbashariy gumanistik g‘oyalar bilan sug‘orilgan Alisher Navoiyni shuning uchun ham barcha 1 Quronov D . Mamajonov Z. Sheraliyeva M . Adabiyotshunoslik lug‘ati. – Toshkent: Akademnashr, 2010. 2 Yo‘ldoshev Q. Yo‘ldosheva M. Badiiy tahlil asoslari. – T.: “Akademnashr”, 2016. 225-bet. 2
turkiy xalqlar o‘z shoiri sifatida alohida mehr bilan o‘qib-o‘rganadi va u bilan faxrlanadi. 3 Tadqiqot obyekti . Alisher Navoiyning “Saddi Iskandariy” dostoni, doston zamirida germenevtik yondashuvga asos bo‘luvchi til unsurlari: timsol va ramzlar Tadqiqot predmeti . Alisher Navoiyning “Saddi Iskandariy” dostoni falsafiy-irfoniy mohiyatini germenevtik talqin va tahlil qilish. Tadqiqotning metodologik asoslari va metodlari . Ishda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning ma’naviyat, ma’rifat, komil inson, ruhiy barkamollik, milliy va umumbashariy qadriyatlar to‘g‘risidagi fikr- mulohazalari, inson axloqi va ma’naviyatini rivojlantirishda, kamol toptirishda mumtoz asarlarimizning o‘rni beqiyosligi haqidagi qarashlari, Alisher Navoiyning “Saddi Iskandariy” dostoni bo‘yicha yaratilgan tadqiqotlar metodologik asos bo‘lib xizmat qildi. Shuningdek, germenevtik, qiyosiy-tarixiy, tavsiflash, analiz va sintez, mantiqiylik kabi metodlar asosida tahlillar olib borildi. Maqsad va vazifalari: Navoiyning epik asarlaridagi oshiqona va orifona ramziy timsollarni “Saddi Iskandariy” dostoni miqyosida Iskandarning komillik sari tadriji bilan bog‘liq ramziy timsollarning falsafiy-irfoniy mohiyatini germetalqin qilishni va ularning asarda tutgan o‘rnini ochishni maqsad qilib qo‘ydik. Bu maqsad yo‘lida esa quyidagilarni vazifa sifatida belgilab oldik: − Gemenevtik yondashuvning Navoiy ijodida, xususan, epik asarlarida tutgan o‘rnini aniqlash; − Germenevtik tahlilning “Saddi Iskandariy” dostoni falsafiy-irfoniy mohiyatini ochishdagi o‘rnini belgilash; − Yozuvchi badiiy mahorati, kompozitsion shartliligining doston mohiyatini ochishidagi o‘rnini aniqlash; − Doston sujetida aks etgan individuallikning badiiy-g‘oyani shakllantirishdagi o‘rnini aniqlash; 3 Mirziyoyev. Sh. M. Alisher Navoiy asarlarining Istanbul kutubxonalaridagi tasviriy nusxalari. 2020. 286- bet . 3
− “Saddi Iskandariy” va boshqa epik dostonlarda qo‘llanilgan timsollarning o‘xshash va farqli holatlarini qiyosan tahlil qilish; − Doston yetakchi badiiy-estetik g‘oyasini ochib beruvchi “Jom”, “Oyna”, “Sad” timsollarini germenevtik tahlil qilish; Ishning ilmiy-nazariy yangiligi: Nizomiy Ganjaviy boshlab bergan xamsachilik an’anasini davom ettirganlar ko‘p emas. Alisher Navoiy nafaqat bu an’anani davom ettirgan, balki birinchi marta turkiyda yozib, an’anaga rioya qilgan holda novatorlik ham qilgan. Epik asarlarning hajmi yozuvchiga o‘z qarashlarini to‘la va to‘kis yoritishga imkon beradi. Shu sababli ham olam, odam, borliq va ular orasidagi ichki aloqa, kategoriyalarini falsafiy-irfoniy, ijtimoiy-ma’rifiy nuqtalar orqali “Xamsa” dostonlarining har birida o‘ziga xos tarzda yoritilgan. Mumtoz adabiyotimizda, umuman, adabiyotda majoz va ramziylik muhim ahamiyat kasb etadi. U orqali asarning zohiriy va botiniy mazmunni yuzaga keltiradi, eng asosiysi, yozuvchining badiiy idroki singdirilgan badiiy obrazning xususiyatlari ochiladi. Shu sababdan ham, til tizimidagi mavjud unsurlarni sharhlash yordamida mohiyatni ochish germenevtik tahlil doirasiga kiradi. Shundan kelib chiqib yondashsak, asarda qo‘llangan ramziy timsollarni o‘rganib tahlil qilish orqali mohiyat tomon boramiz. O‘tgan va bugungi kun navoiyshunos avlod vakillari tomonidan “Xamsa” dostonlari tahliliga bag‘ishlangan ishlar salmog‘i anchagina. Ularda dostonlarning so‘fiyona-falsafiy, ijtimoiy-irfoniy tahlillarini, boshqa xamsanavislar dostonlari bilan muqoyasasini ham ko‘rishimiz mumkin. “Xamsa” dostonlarining xulosaviy o‘rnida keluvchi “Saddi Iskandariy” dostonida ham o‘ziga xos timsollar tizimi borki, ular asar mohiyatini germenevtik yondoshib ochishga xizmat qiladi. Shu sababli ishimizda dostonda keltirilgan sad, ya’juj- ma’jujlar, oina, jom, dev, jodugar-sehrgar kabilarning falsafiy-irfoniy mazmunini tahlilini berishga harakat qildik. Shuningdek germenevtik tahlilda doston sujeti va kompazitsiyasining ifodalanishi kabilarga diqqat qaratdik. Oshiqona, orifona timsollar mohiyatida insonning o‘z botinini Haq ishqi va ma’rifati orqali haqiqati tomon intilish, o‘z “men”ini tahlil qilish, olam va Javhar bilan bog‘liq uzvlarni bir me’yorda ushlashga da’vat etuvchi kuch yotadi. Shuning 4
uchun har bir timsolga an’anaviy sharhi va asarda tutgan o‘rnidan kelib chiqib yondashildi. Dostonlarda qayd etilganidek, ularda tasvirlangan voqelik g‘oyalar uchun bir libos, uy vazifasini o‘taydi. Mazmunda ko‘zda tutilgan mohiyat esa birlamchi. Mumtoz adabiyotda, umuman, adabiyotda timsollarning o‘rni muhim. Ulardagi ramziylik shoirning imkoniyatlarini kengaytirish bilan bir qatorda asarning zohiriy va botiniy ma’nolarini ham shakllantiradi. Asarning tahlili va talqini uning qismlarini alohida va birlashtirgan holda tadqiq etishga asoslanadi. Obrazning muhim qirralarini shakllantirishga asos bo‘luvchi ramziy timsollarning talqini ham shu nuqtai nazardan muhim sanaladi. Ularni chuqur o‘rganish natijasida mohiyat tomon boramiz. Chunki navoiyshunoslikda ramziy timsollar “Xamsa” ning boshqa dostonlari zamirida ishlangani holda oxirgi dostonda kam to‘xtanilgan. Matn anglash metodalogiyasi doirasida ijodkor mushohadalariga tengsiz shaxsiyati asosida yondoshish va dostonda ifodalangan ramziy timsollar kabi bir qator omillar vositasida maktab darsligida doston matnidan berilgan parchani Germenevtik tahlil qilishga va shuning asosida mazkur matn talqinini berishga harakat qildik. Ishning o‘rganilish darajasi: “Xamsa” tadqiqiga bag‘ishlangan ilmiy- tadqiqot ishlari anchagina. Ayniqsa, keyingi yillarda dostonlarning zohiriy va botiniy mazmunlari zamiridagi falsafiy-irfona talqinlarini N. Komilov, M.Muhiddinov, I.Haqqulov, A. Qayumov, S. Olimov, A.Hayitmetov, A.Erkinov va boshqa navoiyshunos olimlarning ishlarida eng yaxshi namunalar qilindi. “Saddi Iskandariy” tadqiqotiga doir muhim ishlardan rus sharqshunos olimi Y.E.Bertels 4 va o‘zbek navoiyshunos olimlaridan N. Mallayev 5 , A. Qayumov F.Sulaymonovaning 6 asarlarida kuzatishimiz mumkin. I.Salimov, A.Hayitov , O. Abdullayevning ilmiy ishlarida dostonning mavzu doirasidagi jihatlari tahlilga tortilgan. Dostoni bo‘yicha jiddiy tadqiqot ishlari Bertelsga borib taqalsa-da, uning mohiyati, botini talqiniga bag‘ishlangan keng miqyosdagi ishlarni N. Komilov, A. Qayumov va boshqalarda ko‘rishimiz mumkin. Xususan, A. Qayumov doston 4 Бертельс Е. Э. Избранные труды. Том 4. Навои и Джам и. – Москва : Наука , 1965 – 449 с . 5 Mallaev N. M So‘z san’atininig gultoji. Toshkent: Adabiyot va san’at, 1991. 117- b. 6 Sulaymonova F. Sharq va G‘arb. – Toshkent: O‘zbekiston, 1997. 414 bet. 5