Qandli diabet
![Mavzu: Qandli
diabet](/data/documents/f2676bd1-dfe7-40a7-9e4d-a94689564514/page_1.png)
![Qandli diabet (lot. diabetes mellitus, «saxar
kasalligi») — glyukozaning o’zlashtirilishi buzilishi bilan
bog’liq bo’lgan va insulin gormonining nisbiy yoki
mutlaq yetishmovchilgi yuzaga keladigan endokrin
kasalliklar guruhi. Buning oqibatida giperglikemiya —
qonda qand miqdorining turg’un oshishi kuzatiladi.
Kasallik surunkali kechishi, shuningdek uglevod, yog’,
oqsil, mineral va suv-tuz metabolizmi buzilishi bilan
xarakterlanadi.](/data/documents/f2676bd1-dfe7-40a7-9e4d-a94689564514/page_2.png)
![Tavsifi
Qonda glyukoza miqdorining me’yordan oshib ketishi qandli diabetning
birinchi alomati hisoblanadi. Inson organizmida insulin ishlab chiqarilishi
uchun me’da osti bezi hujayralari (beta-hujayralar) javobgar. U gormon
hujayralarga glyukozani o’zlashtirishga yordam beradi. Qandli diabetda
insulin kam miqdorda ishlab chiqariladi, qonda glyukoza miqdori oshadi.
Biroq, glyukoza insulinsiz o’lzashtirila olmasligi sababli hujayralarda glyukoza
yetishmovchiligi kuzatiladi.
Bu metabolik kasallik irsiy yoki orttirilgan bo’lishi mumkin. Insulin
yetishmasligida terida yiringli va boshqa kasalliklar paydo bo’lishi, tishlar,
buyrak, asab tizimi shikastlanishi, ateroskleroz, stenokardiya, gipertoniya
rivojlanishi, ko’rishning buzilishi kabi ikkilamchi patologiyalar kuzatiladi.](/data/documents/f2676bd1-dfe7-40a7-9e4d-a94689564514/page_3.png)
![Kasalli k riv ojlani shi ning asosi y sabablari ga:
Irsiyat. Albatta, kasallik ta’sir etuvchi omillar
bo’lmaganda rivojlanmaydi, lekin moyillik yuqori bo’ladi.
Semizlik . Ortiqcha vazn ikkinchi turdagi diabet
shakillanishiga olib keladi.
Kasalliklar. Insulin ishlab chiqarish uchun javobgar β-
hujayralari shikastlanishiga olib keluvchi kasalliklar.
Ularga pankreatit, me’da osti bezi saratoni, boshqa
endokrin bezlar kasalliklari kiradi.
Virusli infeksiyalar — qizamiq, suvchechak, yuqumli
gepatit va boshqa kasalliklar. Ushbu infektsiyalar diabet
rivojlanishiga hissa qo’shadi. Ayniqsa, xavf guruhida
bo’lgan insonlar uchun.
Asabiylashish, stress. Stress, asabiylashishdan yiroq
bo’lish tavsiya etiladi.
Yosh. Yosh ortishi bilan har o’n yilda diabet rivojlanish
ehtimoli ikki barobarga ortadi.](/data/documents/f2676bd1-dfe7-40a7-9e4d-a94689564514/page_4.png)
![Bundan tashqari, kasallik rivojlanishiga quyidagi
omillar ta’sir o’tkazishi mumkin:
Feoxromositoma — buyrak usti bezi o’simtasi,
natijada insulinga aks ta’sir etuvchi gormonlar
ko’p ishlab chiqariladi;
Buyrak usti bezlari giperfaolligi (giperkortitsizm);
Gipertireoz;
Jigar sirrozi;
Uglevodlarga sezuvchanlik buzilishi;
Vaqtinchalik giperglikemiya — qonda glyukoza
miqdorining vaqtinchalik oshishi.
Muammoning eng muhim asosi to’qima bilan
insulin o’zaro ta’sirlashuvi buzilishi hisoblanadi.
Glyukoza organizmga hayotiy jarayonlarni davom
ettirish uchun asosiy energiya substrati sifatida
kerak.](/data/documents/f2676bd1-dfe7-40a7-9e4d-a94689564514/page_5.png)
![Qandli diabet ota-onadan farzandlarga o’tishi mumkin. Ota-onaning biri
ushbu xastalik bilan kasallangan bo’lsa, uning nasl surishi ehtimoli 1-tip
uchun 10%, 2-tip uchun 80% ni tashkil etadi.
Pankreatik yetishmovchilik (1-tip diabet)
Eski nomlanishi insulinga bog’liq diabet. Ko’pincha yoshlar, 40 yoshgacha
bo’lganlar, ozg’in insonlar aziyat chekadi. Kasallik og’ir kechadi, davolash
uchun insulin beriladi.
Ushbu tipdagi diabet rivojlanishida dastlabki jarayon — me’da osti be’zi
endokrin hujayralarining (Langergans orolchalari) massiv buzilishidir. Buning
oqibatida qonda insulin keskin miqdorda pasayib ketadi.
Diabetni 1-turidan butunlay davolanib bo’lmaydi, lekin ba’zi hollarda bez
faoliyati me’yorda ushlanib, parhezga amal qilinsa, kasallik ortiqcha bezovta
qilmaydi. Doimiy ravishda sun’iy insulin qabul qilish talab etiladi.](/data/documents/f2676bd1-dfe7-40a7-9e4d-a94689564514/page_6.png)
![Ek st rapank reat ik y et ishmov chilik (2-t ip diabet )
Eski nomlanishi — insulinga bog’liq bo’lmagan diabet. Ko’pincha yoshi kattalar,
semizlikdan aziyat chekadigan (asosiy xavf omili, bemorlarning 80% da tana vaznining
ortiqchaligi qayd qilinadi), 40 yoshdan oshgan kishilar xastalanadi.
Retseptorlar strukturasi o’zgarishi yoki soning kamayishi natijasida gormon bilan
ta’sirlasha olmaydi. Shuningdek ba’zida gormonni o’zining tuzilishi o’zgarishi ham
mumkin (genetik nuqsonlar).
Semizlikdan tashqari, 2-tip diabetning xavf omillariga quyidagilar kiradi:
Qarili k ;
Chek ish;
Al k ogol i st e’mol qi lish;
Art eri al gipert oniy a;
Surunk asiga ort i qcha ov qat lanish;
Kamharak at hay ot t arzi .
Diabetning 2-tipiga irsiy moyillik bo’lishi isbotlangan. Bunga gomozigotali egizaklarda
kasallik mavjud bo’lishining 100% mos kelishi ishora qiladi.
Kasallikni davolashda har doim ham insulin kerak bo’lavermaydi. Faqatgina malakali
shifokor davolash tartibini belgilay oladi.](/data/documents/f2676bd1-dfe7-40a7-9e4d-a94689564514/page_7.png)
![Alomat lari
Qandli diabet belgilari bosqichma-bosqich rivojlanadi va sekinlik
bilan namoyon bo’la boshlaydi. Asosan qonda glyukoza
miqdorining yuqori bo’lishi kuzatiladi. Bemorlarda kasallik
paydo bo’la boshlanganida quyidagi asosiy alomatlar seziladi:
Polidipsiya — qondirib bo’lmas doimiy chanqoqlik.
Poliuriya — siydikda erigan glyukoza hisobiga osmotik
bosimning ortishi natiajasida kunlik peshob ajralishining
oshishi;.
Polifagiya — doimiy qondirib bo’lmas ochlik. Modda
almashinuvi buzilishi oqibatida yuzaga keladi;
Ozib ketish — ayniqsa diabetning 1-tipi uchun xarakterli.
Hujayralarning energetik almashinuvida uglevod ishtirok
etmasligi sababli oqsil va yog’larning faol katabolizmi tufayli
sodir bo’ladi](/data/documents/f2676bd1-dfe7-40a7-9e4d-a94689564514/page_8.png)
![Tashxislash
Agar kasallik mavjudligiga shubha bo’lsa uni tasdiqlash yoki inkor qilish kerak bo’ladi.
Buning uchun bir qator laboratoriya va instrumental diagnostik usullar bor va bu tahlilar
yordamida kasallikka aniq tashxis qo’yilishi mumkin. Ularga:
Qonda gly uk oza miqdori — och qolganda glyukoza miqdorini aniqlash;
Gly uk ozaga sezuv chanlik sinov i — och holatda va ovqatdan keyin ikki soat o’tib
qondagi glyukoza miqdorini solishtirish;
Glik emik k uzat uv — kun davomida qondagi qand miqdorini bir necha bor tahlil qilish.
Dav olash samarasini o’rganish uchun qo’llanil adi;
Siy di k da gly uk oza, oqsil, oq qon huj ay ral ari mav judli gini t ek shirish;
Siy di k da at set on mav judli gini t ek shirish;
Qonda glik olizl angan gemogl obi n miqdori ni aniqlash;
Qonning biok imy ov iy t ahlili ;
Qondagi endogen i nsuli nni aniqlash;
EKG — diabet oqibatida miokard ko’rgan zararni aniqlash;
UTT, kapilyaroskopiya kabilar yordamida qon tomirlar shikastlanish darajasini o’rganish.](/data/documents/f2676bd1-dfe7-40a7-9e4d-a94689564514/page_9.png)
![Kasallik darajalari
Kasallikni jiddiyligiga qarab
tasniflash juda muhim sanaladi.
Asosan glikemiya darajasiga qarab
farqlanadi. Darajalanish tashxis
qo’yishda yordam beradi va
asoratlarni oldini olishda muhim rol
o’ynaydi. Tibbiy yozuvlarga qarab
kasallik qanday kechayotganini,
asoratlar og’ir-yengilligini bilib,
farqlash mumkin.](/data/documents/f2676bd1-dfe7-40a7-9e4d-a94689564514/page_10.png)
![1-daraja
Kasallanish orasida eng yaxshi ko’rsatkich
hisobanib, har qanday davolash jarayoni
kasallikni ana shu darajaga tushirishga
qaratilgan bo’ladi. Qand miqdori insulin bilan
butunlay qoplanadi, glyukoza darajasi 6-7 mmol /
l atrofida, glyukozuriya (glyukozani siydik bilan
ajralishi) uchramaydi, boshqa ko’rsatkichlar ham
me’yorda bo’ladi.
Kasallik fonida rivojlangan patologiyalar
uchramaydi, asoratlar kuzatilmaydi. Bunday
natijaga davolash kursiga to’liq amal qilish va
parhez tutish yordamida erishiladi.](/data/documents/f2676bd1-dfe7-40a7-9e4d-a94689564514/page_11.png)
![2-daraja
Bu darajada insulin qand miqdorini
biroz qoplay olmayotganidan dalolat
beradi. Ko’zlar, buyraklar, yurak, qon
tomirlari, oyoqlarda, nerv tolalarida
shikastlanishlar mavjud bo’ladi.
Qonda glyukoza miqdori biroz oshgan
va 7-10 mmol / l atrofida bo’ladi,
glyukozuriya uchramaydi. Boshqa
ko’rsatkichlar ham biroz me’yordan
oshgan bo’ladi .](/data/documents/f2676bd1-dfe7-40a7-9e4d-a94689564514/page_12.png)
![3-daraja
Bu darajada kasallik faol
rivojlanayotgani va uni dori-darmonlar
bilan ushlab turib bo’lmasligi
kuzatiladi. Glyukoza miqdor 3-14
mmol / l atrofida, glyukozuriya doimiy
bo’ladi, yuqori proteinuriya kuzatiladi,
shikastlangan organlar asta-sekin
belgi berishni boshlaydi.
Ko’rish o’tkirligi tez pasayib ketadi,
gipertoniya kuzatiladi, oyoqlarda va
barmoq uchlarida sezuvchanlik
kamayadi.](/data/documents/f2676bd1-dfe7-40a7-9e4d-a94689564514/page_13.png)
![4-daraja
Bu darajada mutlaq dekompensatsiya
kuzatiladi va qilgan muolajalar (agar bo’lsa)
umuman foyda bermayotganidan dalolat
beradi. Glyukoza miqdori jiddiy
raqamlargacha (15-25 mmol / l va undan ko’p)
ko’tariladi, qand miqdorini tushirishga urinish
yaxshi samara bermaydi.
Siydik orqali oqsil ajralishi yanada faollashadi.
Buyraklar yetishmvochiligi yuzaga keladi,
terida yaralar va gangrena uchrashi mumkin.
Komaga tushish xavfi o’ta yuqori.](/data/documents/f2676bd1-dfe7-40a7-9e4d-a94689564514/page_14.png)
![Oldini olish
Afsuski, ko’p holatlarda birinchi turdagi diabetni oldini olish murakkab vazifadir. Chunki uning
asosiy sabablari irsiy omillar va kichik viruslar sanaladi. Lekin kasallik hammada ham
rivojlanavermaydi. Olimlar ko’krak suti bilan ko’proq oziqlangan bolalarda qandli diabet
kamroq uchrashini ta’kidlashadi, ammo bu hali isbotlanmagan.
Ikkinchi turdagi diabetda esa umuman boshqacha holat. Chunki u noto’g’ri ovqatlanish va
hayot tarzi natijasida shakllanadi, shuning uchun profilaktik chora-tadbirlarni qo’llasa bo’ladi,
demak:
Tana vaznini normallashtirish;
Qon bosimi va yog’lar almashinuvini nazorat qilish;
Yengil hazm bo’ladigan ovqat iste’mol qilish;
Jismoniy faollikka amal qilish va shu bilan birga haddan ziyod zo’riqishlardan o’zini tiyish.
Va boshqalar.](/data/documents/f2676bd1-dfe7-40a7-9e4d-a94689564514/page_15.png)
![Foy dalanilgan adabiy ot lar:
Biologik kimyo R.A.Sabirova 2020
Ichki kasalliklar propedevtikasi A.Gadayev 2012
Ichki kasalliklar A.Gadayev ,M.Sh.Karimov 2014
E`tiboringiz uchun rahmat](/data/documents/f2676bd1-dfe7-40a7-9e4d-a94689564514/page_16.png)
Mavzu: Qandli diabet
Qandli diabet (lot. diabetes mellitus, «saxar kasalligi») — glyukozaning o’zlashtirilishi buzilishi bilan bog’liq bo’lgan va insulin gormonining nisbiy yoki mutlaq yetishmovchilgi yuzaga keladigan endokrin kasalliklar guruhi. Buning oqibatida giperglikemiya — qonda qand miqdorining turg’un oshishi kuzatiladi. Kasallik surunkali kechishi, shuningdek uglevod, yog’, oqsil, mineral va suv-tuz metabolizmi buzilishi bilan xarakterlanadi.
Tavsifi Qonda glyukoza miqdorining me’yordan oshib ketishi qandli diabetning birinchi alomati hisoblanadi. Inson organizmida insulin ishlab chiqarilishi uchun me’da osti bezi hujayralari (beta-hujayralar) javobgar. U gormon hujayralarga glyukozani o’zlashtirishga yordam beradi. Qandli diabetda insulin kam miqdorda ishlab chiqariladi, qonda glyukoza miqdori oshadi. Biroq, glyukoza insulinsiz o’lzashtirila olmasligi sababli hujayralarda glyukoza yetishmovchiligi kuzatiladi. Bu metabolik kasallik irsiy yoki orttirilgan bo’lishi mumkin. Insulin yetishmasligida terida yiringli va boshqa kasalliklar paydo bo’lishi, tishlar, buyrak, asab tizimi shikastlanishi, ateroskleroz, stenokardiya, gipertoniya rivojlanishi, ko’rishning buzilishi kabi ikkilamchi patologiyalar kuzatiladi.
Kasalli k riv ojlani shi ning asosi y sabablari ga: Irsiyat. Albatta, kasallik ta’sir etuvchi omillar bo’lmaganda rivojlanmaydi, lekin moyillik yuqori bo’ladi. Semizlik . Ortiqcha vazn ikkinchi turdagi diabet shakillanishiga olib keladi. Kasalliklar. Insulin ishlab chiqarish uchun javobgar β- hujayralari shikastlanishiga olib keluvchi kasalliklar. Ularga pankreatit, me’da osti bezi saratoni, boshqa endokrin bezlar kasalliklari kiradi. Virusli infeksiyalar — qizamiq, suvchechak, yuqumli gepatit va boshqa kasalliklar. Ushbu infektsiyalar diabet rivojlanishiga hissa qo’shadi. Ayniqsa, xavf guruhida bo’lgan insonlar uchun. Asabiylashish, stress. Stress, asabiylashishdan yiroq bo’lish tavsiya etiladi. Yosh. Yosh ortishi bilan har o’n yilda diabet rivojlanish ehtimoli ikki barobarga ortadi.
Bundan tashqari, kasallik rivojlanishiga quyidagi omillar ta’sir o’tkazishi mumkin: Feoxromositoma — buyrak usti bezi o’simtasi, natijada insulinga aks ta’sir etuvchi gormonlar ko’p ishlab chiqariladi; Buyrak usti bezlari giperfaolligi (giperkortitsizm); Gipertireoz; Jigar sirrozi; Uglevodlarga sezuvchanlik buzilishi; Vaqtinchalik giperglikemiya — qonda glyukoza miqdorining vaqtinchalik oshishi. Muammoning eng muhim asosi to’qima bilan insulin o’zaro ta’sirlashuvi buzilishi hisoblanadi. Glyukoza organizmga hayotiy jarayonlarni davom ettirish uchun asosiy energiya substrati sifatida kerak.