Sugʻd sivilizatsiya
![Sugʻd sivilizatsiya](/data/documents/c23ac15d-dc6d-4550-9964-cb287e6c79d6/page_1.png)
![Sugʻd, Soʻgʻd, Sugʻud -
Markaziy Osiyodagi qadimiy
tarixiy-madaniy viloyat. Ilk
bor miloddan avval VII-VI
asrlarda qadimiy "Avesto"da
tilga olingan. Bu nom 20 asr
boshlarigacha saqlangan.
Sugʻd
Miloddan avvalgi VI asrda
Axamoniylar sulolasi
vakillarining qoyatosh
xotirot bitiklarida Suguda
shaklida qadimiy Eron
saltanatiga tobe qilingan
satrapliklardan biri,
mamlakat nomi sifatida
qayd etilgan](/data/documents/c23ac15d-dc6d-4550-9964-cb287e6c79d6/page_2.png)
![Yunon manbalarida —
Sogdianoy. Bu shakl
yunonlar tomonidan soʻz
tarkibidagi — anaka —
tegishlilik, mansublik
maʼnosini bildiruvchi
nisbat qoʻshimchasini soʻz
oʻzagiga qoʻshib
yuborishdan paydo
boʻlgan. Xitoy manbalarida
— Suli. Sugʻd yozuvi
yodgorliklari mamlakat
nomini Sug'd yoki.Sugʻud
shaklida koʻrsatadi.](/data/documents/c23ac15d-dc6d-4550-9964-cb287e6c79d6/page_3.png)
![Sugʻdik yoki Sgʻudik,
Sugʻdiyonak —
Sgʻudiyonak shakllari
"Sugʻdga oid",
"Sugʻdiy" kabi
maʼnolarda
qoʻllanadi. O'rta
asrlarda arabiy,
forsiy, turkiy
manbalar mamlakat
nomini "Sug'd"
shaklida qoʻllayd i](/data/documents/c23ac15d-dc6d-4550-9964-cb287e6c79d6/page_4.png)
![Sugʻd" soʻzining maʼnosi fanda har xil
talqin qilib kelinadi. Masalan, Soʻch —
GʻGʻ Soʻz — "kuymoq, yonmoq,
porlamoq" deb izohlangan. Bundan
Sugʻdni "Muqaddas ilohiy olov
(Zardushtiylik tasavvuriga koʻra) bilan
poklangan yer" kabi maʼnoda talqin
etishga harakat qilingan (V.
Tomashek). Yana bir izohga koʻra,
"Sug'd" soʻzi sernam, unumdor yer
deb tushuniladi. Bunga hozirga qadar
pastlik, suv yigʻiladigan yer "S, Sugʻut"
deb nomlanishini dalil qilib
koʻrsatiladi. Avestoda Sug'd mamlakat
nomi sifatida bir marta uchraydi.
"Ardvisura Yashti" —("Obon Yasht") va
Ardvi (Amudaryo) Ishkata, Paruta,
Mouri, Suguda va Xvarazm tomon
hayotbaxsh suvlarini eltadi, deya
taʼkidlanadi. Avestoning Videvdat
naskida esa Axuramazda yaratgan
ezgu yurtlardan biri Gava deyiladi va u
yerda sugdlar yashaydi deb
koʻrsatiladi.](/data/documents/c23ac15d-dc6d-4550-9964-cb287e6c79d6/page_5.png)
![Sug'd mamlakati (poytaxti —
Samarqand, 645—654 yillarda
Kesh) 3 ta tarixiy-geografik hududni
birlashtirgan. Samarqand Si,
Buxoro Si va Kesh-Naxshab Si. Har
3 qism oʻzaro tabiiy chegaraga ham
ega edi: Zarafshon togʻ tizmalari
Samarqand va Kesh-Naxshab
oʻrtasini Karmanadan keyin Malik
choʻli Buxoro va Samarqand Sini
ajratib turgan.
Buyuk ipak yoʻlining markaziy
tarmoqlari Sugʻd orqali oʻtgan.
Natijada Sugʻd xalqaro savdo
munosabatlarida muhim oʻrin tuta
boshlagan. Buyuk ipak yoʻli boʻylab
Sug'd savdogarlarining qishloqlari,
shaharlarida esa ularning
mahallalari paydo boʻlgan. Sugʻdiy
tili xalqaro til rolini oʻynagan. Bu hol
Xitoy sayyohlari tomonidan Sugʻd
chegaralari haqida notoʻgʻri
tasavvurlar hosil qilgan (Syuan
Szan).](/data/documents/c23ac15d-dc6d-4550-9964-cb287e6c79d6/page_6.png)
![Sug'd miloddan avval VI-IV asrlarda avval
ahamoniylarga, soʻngra miloddan avval 329-
yilda Iskandar Maqduniy saltanatga, uning
davomchisi Salavk davlatiga, Yunon-
Baqtriyaga tobe boʻlgan.
Miloddan avval II-I asrlardan boshlab Sugʻd
oʻz mustaqilligini tiklashga kirishgan. Uning
markaziy va mahalliy tangalari zarb qilina
boshlagan. Sugʻd asta-sekin har 3 qismni oʻz
atrofiga toʻplagan konfederativ davlat
uyushmasiga aylanib borgan.
Milodiy I-V asrlarda Sugʻd kushonlar,
xioniylar, abdallar, kidarlar taʼsirida boʻla
turib, oʻz nisbiy mustaqilligini saqlab keldi.
Sug'd konfederatsiyasi milodiy VI asr
oʻrtalaridan VIII asr boshlarigacha siyosiy
jihatdan kuchayib borgan. Arab istilosining
boshlangʻich davridan (VIII asr 1-chorak), to
Sug'd podshohi Turgʻar davri oxirigacha (738
—759 yillar) Sug'd oʻzining konfederativ
xususiyatini saqlashga harakat qilgan.
Turgʻardan keyin Sug'dda ixshidlik siyosiy
hokimiyat tugab, mamlakat xalifalik tarkibiga
singdirilgan.](/data/documents/c23ac15d-dc6d-4550-9964-cb287e6c79d6/page_7.png)
![IV-VIII asrlarda soʻgʻdlar Uzoq Sharq,
Markaziy Osiyo va Yaqin Sharq
mintaqalari savdosida asosiy
vositachi boʻlganlar va butun Buyuk
ipak yoʻli boʻylab muntazam xalqaro
karvon savdosini tashkil etganlar.
Soʻgʻd bu davrlarda bekliklar va erkin
shaharlar hamdoʻstligidan iborat
boʻlgan va ular orasida Samarqand,
Maymurgʻ, Kesh, Naxshab, Ishtixon,
Kushaniya, Buxoro, Amul va Andxoy
ajralib turgan. Xitoygacha boʻlgan
butun yoʻl boʻylab, janubdagi Xotan
va Sharqiy Turkiston orqali Lob Nor
va Yettisuv shimoligacha soʻgʻd
mulkiy hududlari tarkib topgan va
ular XII asrgacha mavjud boʻlgan.
Soʻgʻdlarning Turon va Xitoydagi eng
yirik mulklari ularning alohida
jamoalar boʻlib yashagan Kucha,
Chanan, Lanchjou, Dunxuan, Loyan
kabi shaharlarda mavjud boʻlgan. IV
asrda Dunxuanning oʻzida soʻgʻd
jamoasi taxminan 1000 kishidan
iborat boʻlgan](/data/documents/c23ac15d-dc6d-4550-9964-cb287e6c79d6/page_8.png)
![Samarqandning sharqiy darvozalari "Xitoy"
nomi bilan ataladi. Xalqaro savdo aloqalari
Samarqand, Paykend va boshqa yirik
shaharlardagi boy soʻgʻd uylari tomonidan
nazorat qilinar edi. Ular oʻz vositachilari
orqali kreditlar berishgan, savdo
kelishuvlarini boshqarishgan. Tan sulolasi
tarixida qayd etilishicha, Kan
hukmdorligida "yangi tugʻilgan oʻgʻil
chaqaloq shirinsoʻz boʻlishi hamda pulni
mahkam ushlashi uchun uning tiliga tosh
asal, kaftlariga esa yelim surtilgan. 20
yoshga toʻlgan erkak xorijga ketgan va
qaysi joyda manfaat koʻrsa, oʻsha yerga
borgan". Olis safarlar, Chin, Hindiston, Eron,
Kichik Osiyo xalq hunarmandchiligi va
anʼanalari bilan tanishuv orqali Gʻarb va
Sharq yutuqlarini oʻzida mujassam etgan
noyob va ochiq soʻgʻd madaniyati
shakllangan. Soʻgʻd hunarmandchiligi
markazi va savdo yoʻllari - Samarqand,
Panjikent, Paykent, Buxoro va Varaxshi
xavfsizligini taʼminlash ehtiyoji kuchli
davlatlar bilan ittifoq tuzishga qaratilgan
siyosiy yoʻnalishni belgilab bergan](/data/documents/c23ac15d-dc6d-4550-9964-cb287e6c79d6/page_9.png)
![VI asrda Soʻgʻd Eftaliylar davlati, keyinchalik Turk
xoqonligi tarkibiga kirgan, 630-yildan buyon esa
Chinning Tan sulolasi hukmdorligini tan olgan.
Xoqonlik yuksalishi davrida soʻgʻdlar turkiylarning
Xitoydan oʻlpon sifatida olgan shoyi bilan savdo qilish
imkoniyatiga ega boʻlishgan. VI asr 70-yillarida turkiy
hukmdorlar farmoni bilan soʻgʻd savdogari Maniax
savdo kafolatlari yuzasidan muzokaralarni avvaliga
Eron Shahanshohi, soʻngra Vizantiya imperatori bilan
olib borgan. Oʻrta asrlarda soʻgʻd tili Buyuk ipak
yoʻlidagi asosiy muloqot tiliga aylangan. Buddistlar,
nasroniylar, manixeylar oʻzlarining diniy matnlarini
soʻgʻd tiliga tarjima qilishgan. Bunda ular oʻzlarining
yozma anʼanalaridan foydalanishgan: buddistlardan
hind alifbosi, manixeylardan arameys bosmasi,
nasroniy-suriyaliklardan dastlabki umumiy maktubot,
nestoriyan va yakovitlardan diniy eʼtiqod alifbolarini
oʻzlashtirishgan. Ammo ular aramey alifbosiga
asoslangan va keyinchalik uygʻurlar tomonidan
foydalanilgan ilk soʻgʻd yozuvi oʻrnini egallay olmadi.
Mazkur yozuv namunalari bilan Dunxuandagi mulkiy
hududlardan yoʻllangan "koʻhna maktublar" va
Zarafshon vodiysidagi Mug togʻida topilgan hujjatlar
yordamida tanishish mumkin.](/data/documents/c23ac15d-dc6d-4550-9964-cb287e6c79d6/page_10.png)
![E't í boringiz uchun tashakkur](/data/documents/c23ac15d-dc6d-4550-9964-cb287e6c79d6/page_11.png)
Sugʻd sivilizatsiya
Sugʻd, Soʻgʻd, Sugʻud - Markaziy Osiyodagi qadimiy tarixiy-madaniy viloyat. Ilk bor miloddan avval VII-VI asrlarda qadimiy "Avesto"da tilga olingan. Bu nom 20 asr boshlarigacha saqlangan. Sugʻd Miloddan avvalgi VI asrda Axamoniylar sulolasi vakillarining qoyatosh xotirot bitiklarida Suguda shaklida qadimiy Eron saltanatiga tobe qilingan satrapliklardan biri, mamlakat nomi sifatida qayd etilgan
Yunon manbalarida — Sogdianoy. Bu shakl yunonlar tomonidan soʻz tarkibidagi — anaka — tegishlilik, mansublik maʼnosini bildiruvchi nisbat qoʻshimchasini soʻz oʻzagiga qoʻshib yuborishdan paydo boʻlgan. Xitoy manbalarida — Suli. Sugʻd yozuvi yodgorliklari mamlakat nomini Sug'd yoki.Sugʻud shaklida koʻrsatadi.
Sugʻdik yoki Sgʻudik, Sugʻdiyonak — Sgʻudiyonak shakllari "Sugʻdga oid", "Sugʻdiy" kabi maʼnolarda qoʻllanadi. O'rta asrlarda arabiy, forsiy, turkiy manbalar mamlakat nomini "Sug'd" shaklida qoʻllayd i
Sugʻd" soʻzining maʼnosi fanda har xil talqin qilib kelinadi. Masalan, Soʻch — GʻGʻ Soʻz — "kuymoq, yonmoq, porlamoq" deb izohlangan. Bundan Sugʻdni "Muqaddas ilohiy olov (Zardushtiylik tasavvuriga koʻra) bilan poklangan yer" kabi maʼnoda talqin etishga harakat qilingan (V. Tomashek). Yana bir izohga koʻra, "Sug'd" soʻzi sernam, unumdor yer deb tushuniladi. Bunga hozirga qadar pastlik, suv yigʻiladigan yer "S, Sugʻut" deb nomlanishini dalil qilib koʻrsatiladi. Avestoda Sug'd mamlakat nomi sifatida bir marta uchraydi. "Ardvisura Yashti" —("Obon Yasht") va Ardvi (Amudaryo) Ishkata, Paruta, Mouri, Suguda va Xvarazm tomon hayotbaxsh suvlarini eltadi, deya taʼkidlanadi. Avestoning Videvdat naskida esa Axuramazda yaratgan ezgu yurtlardan biri Gava deyiladi va u yerda sugdlar yashaydi deb koʻrsatiladi.