Borliq va uning asosiy shakllari
![Mavzu. Borliq va uning asosiy shakllari
Reja:
1. Borliq tushunchasi , b orliq va yo‘qli k.
2. Borliq, mavjudlik va reallik.
3. Borliqning shakllari.](/data/documents/d1604adf-9201-4b28-af25-afa1d764a419/page_1.png)
![1. Borliq tushunchasi. Insonni o‘zining katta va kichikligi,jonli va
jonsizligi,yumshoq va qattiqligi, chekli va cheksizligi, harakatchanligi va
harakatsizligi, soddaligi va murakkabligi, to‘qligi va ochligi, rangsizligi va
rangliligi, go‘zalligi va xunukligi, yaxshiligi va yomonligi, foydaliligi va
foydasizligi, halolligi va haromligi, aqlliligi va axmoqliligi kabi xususiyatlari bilan
bir biridan farq qiluvchi behisob narsalar, voqealar, hodisa va jarayonlar qurshab
turadi. Buni odamlar borliq deb atashadi. Demak, borliq – odamzodni o‘rab turgan
barcha narsa,voqea, hodisa va jarayonlarni umumiy tarzda ifodalovchi falsafiy
tushuncha hisoblanadi.
Har bir inson o‘zini o‘rab turgan narsa,voqea,hodisa va jarayonlarning
boshlang‘ich ibtidosini, ya‘ni aynan nimalardan tashkil topganini,makon va
zamonning qaysi nuqtasida joylashganligini,nima hisobidan, qanday tarzda
harakatlanishini bilishni istaydi. Bu masalaga turli davrlarda yashagan faylasuflar
bir xilda javob berishmagan. Masalan, borliqning mohiyati haqida qadimgi yunon
faylasufi Parmenid borliq mavjuddir, u mutlaqo harakatsiz, bir tarkibli,
o‘zgarmasdir. Borliqdan boshqa hech narsa yo‘qdir, ya‘ni borliq mavjud, yo‘qlik
esa mavjud emas. Bo‘lish va bilish – aynan bir narsadir, Platon esa borliq – bu
haqiqiy, o‘zgarmas, abadiy bo‘lgan g‘oyalar dunyosidan iboratdir. U haqiqiy oliy
darajadagi borliq bo‘lib, moddiy dunyoda ko‘plab ko‘rinishlarda namoyon bo‘ladi,
Geraklit bu haqda barqaror, o‘zgarmas borliqning o‘zi yo‘q. Uning mohiyati borliq
va yo‘qlikning birgalikda mavjudligida, borliqning yo‘qlik tomon beqaror
harakatlanishidadir, degan falsafiy g‘oyalarni ilgari surgan.
Hozirgi zamon falsafasida ham borliqning mohiyatini tushunish masalasida
har xil qarashlar mavjud. Masalan, ekzistensializm (lotincha exsistentia–yashash,
mavjudlik ) falsafaning obyektini insonning mavjudligi tashkil etadi, neotomizm
boshlang‘ich ibtidosi xudo tomonidan yaratilgan, ruhiy-ma‘naviy mazmunga ega
bo‘lgan «sof borliq»gina mavjuddir, neopozitivizm esa obyektiv borliq tajriba bilan
birdir, tajribadan tashqarida obyektiv reallik yo‘qdir, degan falsafiy fikrni
asoslashga harakat qilganliklarini ko‘rish mumkin.
Mustaqillik sharofati tufayli shakllanayotgan o‘zbek falsafasida borliqqa
nisbatan bo‘lgan munosabat masalasi I.A.Karimovning ”...inson o‘z timsolida ham
moddiy, ham ma‘naviy xususiyat va alomatlarni mujassam etgan noyob xilqat,
Y a ratganning buyuk va sirli mo‘jizasidir. Shuning uchun ham uning ichki dunyosi,
unga ato etilgan fazilat va xislatlarni oxirigacha anglash, tushunishning o‘zi o‘ta
murakkab bir masala.
Mana shunday qarash va fikrlarni umumlashtirib, insonga xos orzu-
intilishlarni ro‘yobga chiqarish, uning ongli hayot kechirishi uchun zarur bo‘lgan
moddiy va ma‘naviy olamni bamisoli parvoz qilayotgan qushning ikki qanotiga
qiyoslasak, o‘ylaymanki, o‘rinli bo‘ladi.
Qachonki ana shu ikki muhim omil o‘zaro uyg‘unlashsa, tom ma‘nodagi
qo‘sh qanotga aylansa, shundagina inson, davlat va jamiyat hayotida o‘sish-
o‘zgarish, yuksalish jarayonlari sodir bo‘ladi” 1
,– degan fikrlarga asoslangan holda
o‘z y echimini topmoqda.
1](/data/documents/d1604adf-9201-4b28-af25-afa1d764a419/page_2.png)
![Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, borliqning ibtidosini, asosini,
manba y ini nimalar tashkil qiladi degan savolga javob berish masalasida: monistik
qarash tarafdorlari moddiylik yoki ma‘naviylik; dualistik pozitsiyadagilar
moddiylik va ma‘naviylik; plyuralistik yondashuv tarafdorlari juda ko‘p xilma xil
narsalar tashkil etishini ta‘kidlaydilar.
Borliq masalasini o‘rganishda klassik(mumtoz) falsafa nisbatan tabiat
borlig‘ini, uni bilish shakllarini, postklassik (zamonaviy) falsafa esa inson
borlig‘ini va uning ma‘naviy hayot kechirish tarzini falsafaning bosh masalasi
sifatida o‘rganishga e‘tibor qaratganlar.
2. Borliq va yo‘qli k . Inson foniy dunyoga keladi va vaqt o‘tishi bilan boqiy
dunyoga ravona bo‘ladi. S h u davr ichida inson yashash uchun kurash olib boradi.
Bu kurashda esa dunyo ichki qarama-qarshiliklardan, ziddiyatlardan iborat
ekanligini bilib oladilar. C h unki, uning atrofini o‘rab turgan borliqdagi narsalar bir
vaqtning o‘zida ham o‘zgaruvchan va ham o‘zgarmasdir. Bu kim uchun borliq,
yana kim uchun yo‘qlikdir.
Bugungi kunda insoniyat yo «bor bo‘lmoqlik (hayot); yoki yo‘q bo‘lib
ketmoqlik (o‘lim)» nima degan savolga javob qidirmoqda. Darhaqiqat, yadro
falokati, ekologik bo‘xronliklar, turli xil bedavo yuqumli kasalliklar (koronovirus
pandemiyasi va shu kabilar) Ye r sayyorasidagi million yillar bilan hisoblanadigan
insoniyat mavjudligining tabiiy vaqtini o‘nglab bo‘lmaydigan darajada to‘xtatib
qo‘yishi mumkin. Gap «bor bo‘lmoqlik» yo «yo‘q bo‘lmoqlik» haqiqatan ham
umumbashariy va mislsiz keskin masala bo‘lib qolayotgan ekan, borliq va yo‘qlik
muammosini anglab olish ayniqsa muhimdir. Bunda uning oddiy hayotiy
zaminlaridan tobora murakkabroq falsafiy mulohazalar va xulosalari tomon izchil
siljib borish kerak bo‘ladi.
Odamzod yashayotgan borliq – dunyo hamma vaqtda bo‘lgan, hozir ham bor
va bundan keyin ham bo‘laverad i , U o‘tkinchi emas. Borliqdagi alohida narsa,
organ i zm, kishi, ularning faoliyatlari muvaqqat, o‘tkinchidir.
Borliqning bor yoki yo‘qligi muammosini hal etishda: birinchidan,
olamning umumiy mohiyatini izohlash; ikkinchidan , borliqning tarkibiy tuzilishi,
ichki harakatlanish mexanizmlarining xususiyatlarini aniqlash;
uchinchidan, insonning mavjudligi, uning ichki ruhiy-ma‘naviy dunyosini tahlil
qilish kabi yo‘nalishlarda bahs-munozaralar davom etmoqda.
Borliq ilgari mavjud bo‘lgan, hozir mavjud va kelajakda mavjud bo‘ladigan
obyektiv hamda subyektiv reallikni ham o‘ziga qamrab oladi. Y a ‘ni tabiat, inson,
fikrlar, g‘oyalar, jamiyat hammasi turli shakllarda mavjuddir. Ularning barchasi
mavjud bo‘lganligi uchun ham yaxlit yagona borliqni tashkil etadi. S h unday qilib,
borliq kategoriyasi umumiylashgan abstraksiya bo‘lib mavjudlik belgisi bo‘yicha
turli xil hodisalar, narsalar va jarayonlarni o‘zida birlashtiradi. Tabiatdagi tabiiy
obyektlar, ularning xossalari, aloqadorliklari va munosabatlari, kishilar jamoasi va
ayrim odamlar, ijtimoiy tashkilotlar, inson ongining holati va boshqalar ham borliq
tushunchasiga kiradi.
Borliq nafaqat narsalarni, jismlarni, obyektiv reallikni, balki, ma‘naviy
hodisalarni, ruhiyatni, ong va tasavvurni, subyektiv reallikni ham o‘z ichiga oladi.
S h unday qilib, « Borliq» kategoriyasi – bu tabait va jamiyatdagi xilma xil narsa,](/data/documents/d1604adf-9201-4b28-af25-afa1d764a419/page_3.png)
![hodisa va jarayonlarni, alohida shaxs, ijtimoiy guruh va jamoalarni, inson
ongining holati, darajasi va shakllarini mavjudlik belgilari asosida ifodalaydigan
umumiy falsafiy abstraksiyadir.
Umuman olganda, borliq falsafadagi eng umumiy tushunchadir. Borliqqa
aksil tushuncha sifatida «yo‘qlik» tushunchasini ishlatishadi. Yo‘qlik hech nimani,
ya‘ni nazarda tutilgan joyda hech nima mavjud emasligini anglatadi.
Yo‘qlik esa nisbiy mazmundagi tushuncha bo‘lib, qa y erdadir yoki nimadadir,
nimaningdir ayni paytda mavjud emasligini ifodalaydi. Masalan, yo‘qlik deb
o‘tmishdagi va kelajakdagi hodisalarning hozirgi zamonda (ayni shu vaqtda)
yo‘qligini aytishadi. Bugungi hodisa kecha hali yo‘q edi, ammo imkoniyatdagi
borliq sifatida mavjud edi. Ertangi hodisa ham hozircha yo‘qlik, ammo
imkoniyatdagi borliqdir. Biz o‘tmishni bugungi kunda qoldirgan iziga qarab,
kelajakni esa bugungi hodisalardagi o‘zgarish sur’ati va tendensiyalariga qarab
baholaymiz. Bugungi voqelik ertaga yo‘qlikka aylanadi, ko‘pgina tirik jonivorlar
ertaga o‘lik bo‘ladi, ya‘ni hayot o‘limga aylanadi. O‘lim - bu hayotning yo‘qligidir .
Individning hayotiy borlig‘i u o‘lgach, yo‘qlikka aylanadi. Ammo uning qoldiqlari,
tanasi birdan yo‘qolmasligi mumkin. Ular ham yo‘qolgach, odamlar xotirasida
uning siymosi qolishi mumkin. Xullas, mutlaq yo‘qlikning o‘zi yo‘qdir. Yo‘qlik
shu ma‘noda nisbiy mazmun kasb etadi.
Yo‘qlikni bilish ma‘nosida ham tushunish mumkin. Biz yo‘q deb hisoblagan
obyektlar hozircha bizning fikr bilish chegarasidan chetda qolgan bo‘lishi ham
mumkin. Voqe y likning muayyan joyida ma‘lum bir sinfga mansub obyektlar,
olamning munosabat va aloqadorliklarining uchramasligini ham yo‘qlik deyish
mumkin.
Xulosa o‘rnida shuni aytish kerakki, yo‘qlik tushunchasi narsa va
hodisalarning mavjud bo‘lmaslik, yo‘q bo‘lish, haqiqiy bo‘lmagan xususiyatlarini
bildiradi. Yo‘qlik - bu aslida mavjud bo‘lmagan, hali paydo bo‘lmagan yoki
mavjudligini allaqachon to‘xtatgan narsa. Borliqning namoyon bo‘lish shakli bir
narsadir, yo‘qlik hech narsa emas. Yo‘qlik – bu biron bir subyektning aniq faoliyat
ko‘rsatishi vaqtida real mavjud bo‘lmagan narsalarni ifodalovchi umumiy falsafiy
tushunchadir
3. Substansiya va substrat. Faylasuf olimlar borliqni hodisa sifatida bir
necha shakllarga ajratib o‘rganishda, uning mazmun-mohiyatiga, ya‘ni asosida
nima yotadi degan masalaga e‘tibor qaratishgan. S h u tariqa falsafada substansiya
kategoriyasi shakllangan. Substansiya (lotincha substantio – mohiyat, asosida
yotuvchi nimadir) – bu muayyan narsalar, voqealar, hodisalar va jarayonlar
xilma-xilligining ichki birligida namoyon bo‘luvchi mohiyatdir. Demak,
substansiya deyilganda falsafada dastlabki paytlarda borliq, tabiat, jamiyat, inson
va dunyodagi barcha narsa va hodisalarning asosida yotuvchi moddiy yoki
ma‘naviy mohiyat tushunilgan bo‘lib, unga qarama-qarshi narsa va hodisalarning
o‘tkinchi sifatlarini ifodalovchi“aksidensiya” ( lot. atssidentia — o‘tkinchi,
tasodifiy ) tushunchasi ishlatilgan. Abu Nasr Forobiyning yozishicha:” ...(olamda)
substansiya (javhar) va aksidensiya (javhar bo‘lmagan, araz) hamda substansiya,
aksidensiyani yaratuvchi marhamatli ijodkordan boshqa hech narsa yo‘qdir.](/data/documents/d1604adf-9201-4b28-af25-afa1d764a419/page_4.png)
![Aksidensiyani besh sezgi his etadi, ular o‘rtasida hech qanday vosita
yo‘qdir, masalan, ko‘rish o‘zicha rangni his etadi, shu bilan u oq va qorani bir-
biridan farq qiladi; eshitish o‘zicha baland hamda past ovozlarning farqini sezadi;
ta‘m-maza sezgisi turli ta‘mlarni qabul qiladi, shirin va achchiq ta‘mlarning farqini
ajratadi; teri sezgisi predmetlarning holatini sezadi va ularning yumshoq yoki
qattiqlik holatini farq qila oladi.
Substansiyani faqat aql qabul qiladi va bunda aksidensiya aql uchun
vositachi bo‘lib xizmat qiladi. Aql ranglar ostida shu rangga ega bo‘lgan narsa
borligini, ovoz ketida ovozi kelayotgan narsa mavjudligini biladi, aqlning boshqa
sezgilar bilan munosabati ham sh uning kabidir.
Substansiya ba‘zan qizaradi, ba‘zan oqaradi, ba‘zan uzayadi, ba‘zan
qisqaradi, ba‘zan ko‘payadi, ba‘zan kamayadi, ba‘zan tug‘iladi, ba‘zan o‘ladi,
ba‘zan kasal bo‘ladi, ba‘zan sog‘ayadi - shunday ekan (substansiyaning) bu o‘zga-
rishlarini ko‘rsatib bera oladigan ilmga ehtiyoj tug‘iladi. Bu ilm bizga bunday
o‘zgarishlarni, ularning qandayligini, omillari va sabablarini ko‘rsatib beradi. Bu
ilm yordamida biz agarda istasak zararli natijalarning oldini olamiz yoki zararli
natijalarni kuchaytira olamiz. Bu ilm tabiat to‘g‘risidagi, ya‘ni harakat va
o‘zgarishlar to‘g‘risidagi ilmdir.
Uning kelib chiqishini qidiradigan bo‘lsak, biz to‘rt unsur, x ususan - olov,
havo, suv va tuproq mavjudligini aniqlaymiz. (Bu to‘rt unsur) oy doirasi ostidagi
substansiyaning massasini tashkil qiladi; ularning sifatlari to‘rtta, xususan issiq,
sovuq, namlik va quruqlik - bular subtansiyaning aksidensiyasini vujudga keltirib,
harakat va o‘zgarishni keltirib chiqaradi (ya‘ni, harakat va o‘zgarishda bo‘ladi).
Masalan, olma - substansiya bo‘ l sa, uning qizilligi esa aksidensiyadir” 2
.
Bugungi kunda substansiya masalasi o‘zining xususiyatlarini:” o‘z-o‘zini
belgilash (o‘z-o‘zining sababchisi hisoblanadi, uni yaratib va yo‘q qilib
bo‘lmaydi); universallik (hech narsaga bog‘liq bo‘lmagan, barqaror, o‘zgarmas va
mutlaq birinchi negizni ifodalaydi); kauzallik (barcha hodisalarning umumiy
sababiy bog‘liqligini o‘z ichiga oladi);yagonalik (birinchi negizning yagonaligini
nazarda tutadi);yaxlitlik (mohiyat va mavjudlikning birligini ko‘rsatadi)” 3
shakllarida namoyon qilayotganligi bilan bahs mavzu y i doirasida qolmoqda.
S h u nuqtai nazardan qaraganda, substansiya kategoriyasi hozir ham
birinchidan, barcha mavjud narsalarning birinchi sababi sifatida amal qilishi;
ikkinchidan, barcha o‘zgarishlarni belgilovchi o‘zaro ta‘sirning yangi turlarini
izlash va maydonning yagona fizik nazariyasini tuzishga yo‘naltirilganligi;
uchinchidan, evolyu t sion imkoniyatlarini ishga solib, harakatlanayotgan materiya
sifatida tushunilishi; to‘rtinchidan, materiya va ongning mutlaqo qarama-qarshiligi
to‘g‘risidagi masalaning ijobiy y echimini topish imkoniyatini berishi bilan muhim
ahamiyat kasb etadi.
Olamning tuzilishini tushunish yana bir tushuncha “substrat” kategoriyasi
bilan ham bog‘langandir. Substrat (lotincha substratum— asos, to‘shama, taglik) -
bu turli-tuman hodisa va jarayonlarning umumiy moddiy asosi, hodisalar
o‘rtasidagi umumiylik va o‘xshashlikning negizi, nisbatan oddiy va sifat jihatdan
2
.
3](/data/documents/d1604adf-9201-4b28-af25-afa1d764a419/page_5.png)
![elementar bo‘lgan moddiy yoki g‘oyaviy tuzilmalar majmuasi . Har qanday
ob y ektning nimalardan tashkil topganligi, sistemaning asosida shu sistemani
tashkil etuvchi asosni axtarish – substratni axtarishdir. Masalan, RNK, DNK va
oqsillar biologik organizmlar uchun substrat bo‘lsa, EHMlarning asosida
axborotlar almashuvi jarayoni substrat bo‘lib keladi. Borliqning asosida yotuvchi
birlamchi mohiyatni axtarish – substansial yondashuv bo‘lsa, har qanday
sistemaning, umuman borliqning nimalardan bunyod qilinganligini, tarkib
topganligini, tashkil topganligini, “qurilganligini” axtarish substrat yondashuvdir.
S h unday qilib, yaxlit holda butun olamning asosida nima yotadi? Bu savolga
javob berishda faylasuflar turli xil konsepsiyalarda fikr yuritishadi. Bu joyda
asosan uch xil muhim konsepsiyani ko‘rsatish mumkin. Ularga monistik, dualistik
va plyuralistik konsepsiyalar kiradi.
Monizm Monizm konsepsiyasi vakillari dunyoning asosida bitta manba
(bitta substansiya) yotadi, deb hisoblashadi. Materialistik monizm tarafdorlari bu
manba moddiy manbadir deb aytishsa, idealistik monizm tarafdorlari dunyoning
asosida bitta g‘ovaviy negiz, g‘oyaviy, ma‘naviy, ilohiy substansiya yotadi
deyishadi.
Dualizm. Dualizm vakillarining fikricha, dunyoning asosida ikkita mustaqil
negiz: ham moddiy, ham g‘oyaviy (ma‘naviy, ilohiy) negiz yotadi, deb
hisoblashadi.
Plyuralizm. Plyuralizm – vakillarining aytishicha, borliqning asosida
ko‘plab, bir-biridan mustaqil moddiy va g‘oyaviy negizlar yotadi. Ayrim
plyuralistlar moddiy negizlarga urg‘u berishadi. Ularni materialistik plyuralizm
vakillari deyish mumkin. Masalan, qadimgi xitoy, qadimgi hind, qadimgi yunon
materialistlari borliq olov, suv, havo va tuproqdan tashkil topgan deyishgan.
Boshqa yo‘nalishdagi plyuralistlar esa ma‘naviy, g‘oyaviy substansiyalarga
ustuvorlik berishgan (ularni idealistik plyuralizm vakillari deyishadi).
2. Borliq, mavjudlik va reallik. Borliq voqelikning eng umumiy, ichki va
tashqi, mohiyati va mazmuniga aloqador barcha jihatlarini aks ettirsa, mavjudlik
esa voqelikning tashqi, ko‘zga tashlanadigan, shakliga aloqador va tajriba
vositasida bilib olinadigan tomonini ifodalaydi. Borliq voqelikning chuqur
mohiyatini qamrab oladi va aql vositasidagina bilib boriladi. Reallik esa borliqning
muayyan obyektda mavjud bo‘lgan mujassamlashgan qismini ifodalaydi. Reallik
borliqning ayni paytdagi mavjud qismidir.
Borliq mavjudlik va reallik tushunchalariga qaraganda ham kengroq
tushunchadir . Mavjudlik — borliqning hozirgi paytda namoyon bo‘lib turgan qismi
bo‘lib, o‘tgan va mavjud bo‘ladigan narsa va hodisalar ham borliq tushunchasiga
kiradi . Reallik esa, mavjudlikning hammaga ayon bo‘lgan, ular tomonidan tan
olingan qismi. Borliq o‘ziga reallikni ham, mavjudlikni ham qamrab oladi.
3 . Borliqning shakllari. Borliq n ing shakllari deb borliqning nisbatan
turg‘un muayyan aloqalari va o‘zaro ta‘sirlari,uning tuzilishi, strukturasi
kabilarning tashkil etuvchilariga aytiladi. Bular quyidagilardan iborat.
Moddiy va ma‘naviy borliq. Bu asosan obyektiv va subyektiv shaklda
namoyon bo‘ladi. Atrofimizni o‘rab turgan dunyo ikki xil obyekt iv va subyektiv
reallik dan tashkil topgandir. Ongimizdan tashqarida va unga bog‘liq bo‘lmagan](/data/documents/d1604adf-9201-4b28-af25-afa1d764a419/page_6.png)
![holda mavjud bo‘lgan reallik obyektiv reallik deyiladi. Bu tushunchani
materialistlar Materiya tushunchasi bilan aynan bir ma‘noda ishlatadi.
Reallikning inson ongi bilan bog‘liq bo‘lgan va ongning mahsuli
hisoblangan qismi subyektiv reallik deyiladi. Obyektiv reallik moddiy borliq
tushunchasiga mos kelsa, subyektiv reallik esa borliqning g‘oyaviy shakliga
muvofiq keladi. Materializm vakillari borliqning g‘oyaviy shakli moddiy
shaklining mahsuli, deb hisoblashadi. Idealizm vakillari esa moddiylik
g‘oyaviylikning ijodi yoki g‘oyaviylikning namoyon bo‘lish shaklidir deb
ta‘kidlaydilar.
Aktual va potensial borliq. Aktual borliq borliqning ayni paytda va shu
joydagi voqelikda namoyon bo‘lib turgan va shu voqelik bilan aloqadorlikdagi
qismi. Bu ob y ektiv reallik tushunchasiga mos keladi, chunki ob y ektiv reallik
borliqning shu joyda berilgan va shu onda amal qilayotgan qismidir. Dunyoning
hamma tomoni birdan berilgan emas. Biz borliqning hozirgi zamonga tegishli
qismi bilangina aloqadamiz. Bu qismi o‘tmishga aylanib, uning o‘rnini kelajakdagi
qismi egallaydi. Hozirgi zamonda kelgusi voqelikning kurtaklari mujassamlashgan
bo‘ladi. Aktual borliqning hali voqelikka aylanmagan va kelgusida voqelikka
aylanadigan murtak holidagi qismi potensial borliq deyiladi. Potensial borliq hali
voqelikka aylanishga ulgurmagan, salohiyotdagi aktual borliqdir .
Real va virtual borliq. Borliqning biz uchun mavjud qismi real borliq
deyiladi. Real borliqni naqd borliq ham deyish mumkin. Ammo borliqning
shunday qismi ham borki, uning bo‘lishi ham, bo‘lmasligi ham mumkin.
Borliqning bunday qismi ehtimoliy mazmunga ega. U hali reallikdan uzoqda.
Mana shunday mazmundagi borliq virtual ( lotincha virtualis – ehtimol) borliq
deyiladi.
«Virtual borliq» atamasi 1970 yillarning oxirida Massachuset texnologiya
institutida Jeron Lener tomonidan o‘ylab topilgan. U 1984 yilda dunyoda birinchi
virtual borliq firmasini tashkil etdi. Bu atama kompyuterda yaratiladigan muhitda
insonning mavjudligi g‘oyasini ifoda etadi. Virtual - narsalar va hodisalarning
zamon va makonda moddiy mavjudligiga qarama-qarshi o‘laroq, obyektiv
narsalar yoki subyektiv obrazlar mavjudligining nomoddiy turi. «Virtual borliq»
atamasi muomalaga amerikalik kinematografchilar tomonidan kiritilgan. Ular
muayyan sabablarga ko‘ra tabiiy yo‘l bilan amalga oshirib bo‘lmaydigan xayoliy
imkoniyatlarni belgili-grafik shaklda sun’iy amalga oshirish mumkinligi haqidagi
kinolentani shu nom bilan chiqarganlar.
Virtual borliq - inson real borliqda harakat qilayotgani illyuziyasini
kompyuterda yaratish imkonini beruvchi interfaol texnologiyadir. Bunda obyektiv
borliqni tabiiy sezgi organlari yordamida idrok etish o‘rnini maxsus interfeys,
kompyuter grafikasi va ovoz vositasida sun’iy yaratilgan kompyuter axboroti
egallaydi. Virtual borliq amalda yo‘q narsa, uni qo‘l bilan tutish, uning ta‘mi va
hidini his qilish mumkin emas. S h unga qaramay, u mavjud va inson bu xayoliy
olamga kirib, uni nafaqat kuzatadi va boshdan kechiradi, balki unga ta‘sir
ko‘rsatish imkoniyatiga ham ega bo‘ladi, ushbu olamda mustaqil harakat qiladi,
uni o‘zgartira oladi. Virtual olam - inson borlig‘ining o‘ziga xos shakli va odamlar
ma‘naviy aloqasining alohida madaniy shaklidir.](/data/documents/d1604adf-9201-4b28-af25-afa1d764a419/page_7.png)
![Ammo virtual borliq real fizik borliqdek lazzat baxsh eta olmaydi, chunki bu
borliq ta‘sirida vujudga keluvchi his-tuyg‘ular ko‘p jihatdan uning o‘zi bilan emas,
balki uni biz qanday idrok etishimiz bilan belgilanadi. Biz virtual dengizda
cho‘milishimiz mumkin, ammo bunda paydo bo‘luvchi his-tuyg‘ularimiz bu
dengizni biz qanday idrok etishimizga bog‘liq bo‘ladi. Virtual tarvuz haqiqiy
tarvuzdan shirin emas, virtual kolbasa haqiqiy kolbasa o‘rnini bosa olmaydi va h.k.
Virtual borliqni odamlar yaratadi. S h u bois virtual borliqda mavjud barcha
narsalarning manbai inson ongidir. Binobarin, virtual borliq ong, ong osti sohasi va
fantaziya chig‘irig‘idan o‘tuvchi fizik borliqdan shakllanadi. Virtual borliq
obyektiv tarzda, ya‘ni inson miyasida emas, balki kompyuterda mavjud bo‘ladi.
Ayni zamonda, u inson ongining mahsulidir. Inson tomonidan yaratilganidan keyin
u inson ongidan qat’i nazar yashashda davom etadi, bu ongga har xil ta‘sir
ko‘rsatadi, mazkur ongning mazmuniga - bilimlar, emotsiyalar, kayfiyat hamda
ongning boshqa unsurlariga qarab, har xil idrok etiladi.
Bugungi kunda virtual borliq inson madaniy faoliyatining turli sohalarida
qo‘llanilmoqda. Virtual borliqdan eng avvalo u vujudga kelgan sohada, fanda -
fizikada suyuqlik va gazlar dinamikasini modellashtirishda, kimyoda kimyoviy
reaksiyalar modelini tuzishda, geologiya va geografiya fanlarida foydalanilmoqda.
Tabiiy borliq. Tabiiy borliq deganda odatda atrofimizdagi jismoniy narsalar
(jismlar), jarayonlar, tabiatning holatlari nazarda tutiladi. Tabiiy borliq ikki qismga
ajraladi. Birinchisi - azaliy tabiiy borliq, ya‘ni tabiatning tabiiy borlig‘i, u insondan
ilgari insonning ishtirokisiz mavjud bo‘lgan. Buni birlamchi tabiat deb ham
atashadi, bunga tabiatdagi narsa va hodisalarning, jism va jarayonlarning asl tabiiy
borlig‘i kiradi. Ikkinchisi - inson ishtiroki bilan vujudga kelgan narsalar (jismlar),
hodisa va jarayonlarni o‘z ichiga oluvchi hosilaviy tabiiy borliq. Uni ikkilamchi
tabiat deb ham atash mumkin.
Birlamchi tabiat doirasida borliqning quyidagi ko‘rinishini kiritish
mumkin:tabiatdagi narsa va hodisalarning, jarayonlarning asl tabiiy borlig‘i kiradi.
Ikkilamchi tabiat doirasida borliqning quyidagi ko‘rinishlarini kiritish
mumkin:inson borlig‘i;ma‘naviy borliq;ijtimoiy borliq, jamiyatning borlig‘i.
Inson borlig‘i. Inson borlig‘i barcha tirik mavjudotlardan o‘zining ongi,
irodasi, aqli va boshqa insonga xos belgi va xususiyatlari bilan farqlanadigan tirik
mavjudotdir. Inson borlig‘ini tahlil qilishda insonning tabiatning bir qismi sifatida
jismoniy mavjudligini va alohida inson hamda butun insoniyat borlig‘i
ko‘rinishlarida mavjud bo‘lishi jihatidan borlig‘ini farqlash maqsadga muvofiq
bo‘ladi. Shuningdek, inson borlig‘ida tabiat va jamiyatdagi hamma narsalar uchun
umumiy bo‘lgan tomonlar, xususiyatlar ham mavjuddir. Bu jihatdan inson borlig‘i
o‘z tabiati va mohiyatiga ko‘ra eng murakkab borliq shaklidir, u hamma borliq
shakllarining ma‘lum tomonlarining dialektik birligini namoyon etadi.
Inson borlig‘ida, avvalo, insonning tabiat taraqqiyotining mahsuli sifatida
tabiiy borliqning har ikki shakliga oid tomonlar bilan birga, ijtimoiy-tarixiy
taraqqiyot mahsuli sifatida unda ijtimoiy va ma‘naviy borliqning ham barcha
shakllariga xos tomonlarning yig‘indisi mujassamlangandir. Shuning uchun ham
hozirgi kunda insonni – bioijtimoiy mavjudod sifatida ta‘riflash va tavsiflash
mumkin.](/data/documents/d1604adf-9201-4b28-af25-afa1d764a419/page_8.png)
![Ma‘naviy borliq. Inson dunyoda faqat mavjud bo‘lib qolmasdan, balki u
o‘z-o‘zini anglaydi, o‘zi yashayotgan dunyoni biladi, va unga ta‘sir qiladi.
Dunyoni va o‘zini o‘zlashtirib, o‘zgartirib boradi. Ma‘naviy ijodiyotda ishtirok
etadi. Kishi ongida nafaqat tabiiy narsalar, shu bilan birga, barcha ma‘naviy-
g‘oyaviy narsalar ham uning amaliy va nazariy faoliyatida o‘zlashtirilib, haqiqiy
o‘ziga xos reallikni kasb etadi. Bu o‘z tabiatiga ko‘ra ma‘naviy borliq deyiladi.
Ma‘naviy borliq subyektiv individuallashgan va obyektiv (noindividual)
ma‘naviy borliq sifatida mavjud. Individuallashgan ma‘naviy borliq - bu insonning
ichki dunyosi. U onglilik va ongsizlikni qamrab oladi. Bunday yondashuvga ko‘ra,
ruh - individual ong bilan bir xil tushuncha, tor ma‘noda esa u tafakkurdir. Ong -
inson bosh miyasining dunyo borlig‘ini izchil aks ettirish, uni obrazlar va
tushunchalarga aylantirish qobiliyati. U taassurotlar, sezgilar, kechinmalar, fikrlar,
Shuningdek g‘oyalar, e‘tiqodlar, qadriyatlar, mo‘ljallar, andozalarning ko‘rinmas
jarayoni sifatida mavjud. Ong tez oqadigan va bir xil bo‘lmagan orqaga
qaytmaydigan xususiyatga ega. S h aklan bu jarayon tartibsiz, lekin shu bilan bir
zamonda unda muayyan tartib, barqarorlik, struktura, muayyan darajada intizom va
iroda mavjud.
Inson ongi ayni zamonda uning o‘z-o‘zini anglashi, ya‘ni o‘z tanasi, fikrlari
va tuyg‘ularini, o‘zining boshqa odamlarga munosabatini va o‘zining jamiyatdagi
o‘rnini anglab y etishi, ya‘ni o‘zini o‘zi bilishdir. O‘zlikni anglash - bu ongimizning
o‘ziga xos markazidir. Individual ong o‘zining o‘limga mahkumligi bilan
tavsiflanadi, lekin uning ayrim qismlari noindividual ma‘naviy shakl shamoyil
kasb etadi, shuningdek boshqa kishilar mulkiga aylanadi.
Xatti-harakatlarda inson ongining fragmentlari moddiylashadi, ularga qarab
odamlarning niyatlari, mo‘ljallari, maqsadlari, g‘oyalari haqida xulosa chiqariladi.
Noindividual ma‘naviy borliqning o‘ziga xos xususiyati shundaki, uning
elementlari saqlanadi, takomillashadi va ijtimoiy makon va zamonda erkin
harakatlanadi.
Ijtimoiy borliq . Ijtimoiy borliq ayrim insonning jamiyatdagi borlig‘i va
jamiyatning o‘z borlig‘iga bo‘linadi. Har bir inson boshqa odamlar bilan muttasil
aloqa qiladi, turli ijtimoiy guruhlar - oila, ishlab chiqarish jamoasi, millatning
a‘zosi hisoblanadi. U boshqa individlar bilan yaqin aloqa qilib yashaydi.
Odamlarning barcha faoliyati mazkur sotsiumga xos ijtimoiy munosabatlar,
chunonchi: siyosiy, huquqiy, iqtisodiy, axloqiy va boshqa munosabatlar doirasida
amalga oshiriladi.
Olamda nimaiki mavjud bo‘lsa, ularning hammasi birgalikda keng ma‘noda
«yaxlit dunyo»ni tashkil etadi va uni ba‘zan «haqiqiy borliq» deb ham atashadi.
Forobiy barcha mavjud narsalarning yig‘indisi dunyoni tashkil qiladi, «hamma
narsaning umumiy jinsi olamdir» va «olamdan tashqarida hech nima yo‘qdir», deb
hisoblagan.
ADABIYOTLAR:](/data/documents/d1604adf-9201-4b28-af25-afa1d764a419/page_9.png)
![1. Yaxshilikov J.Ya., Muhammadiyev N.E.Falsafa. Darslik (barcha
bakalavr yo‘nalishlari uchun) . – Samarqand: SamDU nashri, 2021. – 712 b.
2. Davronov Z., Shermuhamedova N., Qahhorova M., Nurmatova M., Husanov
B., Sultonova A. Falsafa. – Toshkent: TMU, 2019
3. Samuel Guttenpion. Philosopy selected tekts with a method for beginners.
4. Иззетова Э., Пўлатова Д, Философия. –Т:Шарқшунослик, 2012. 340-б
5. Под редакцией Пржиленского В.И. Философия для бакалавров. Ростов-
на Дону: Феникс, 2007
6. Чумаков А.Н. Философия. Учебник. 2-издание.-Москва: ИНФРА-М,
2018
7. Шермухамедова Н.А. Фалсафа. –Т:Ношир. 2012-1207 б
8. Шермухамедова Н.А. Фалсафа. 2-нашр. Тошкент: Ношир, 2020. 667 бет
9. Мирзиёев Ш.М. Буюк келажагимизни мард ва олижаноб халқимиз
билан қурамиз Т: Ўзбекистон, 2017 - 484 б.
10. Лосев А.Ф. Бытие-Имя-Космос. -Москва: Мысль, 1993
11. Шермухамедова Н.А. Борлиқ ва ривожланиш фалсафаси. -Тошкент:
Ношир, 2013
AXBOROT MANBALARI :
1. www. ziyonet.uz
2. www.philosophy.ru](/data/documents/d1604adf-9201-4b28-af25-afa1d764a419/page_10.png)
Mavzu. Borliq va uning asosiy shakllari Reja: 1. Borliq tushunchasi , b orliq va yo‘qli k. 2. Borliq, mavjudlik va reallik. 3. Borliqning shakllari.
1. Borliq tushunchasi. Insonni o‘zining katta va kichikligi,jonli va jonsizligi,yumshoq va qattiqligi, chekli va cheksizligi, harakatchanligi va harakatsizligi, soddaligi va murakkabligi, to‘qligi va ochligi, rangsizligi va rangliligi, go‘zalligi va xunukligi, yaxshiligi va yomonligi, foydaliligi va foydasizligi, halolligi va haromligi, aqlliligi va axmoqliligi kabi xususiyatlari bilan bir biridan farq qiluvchi behisob narsalar, voqealar, hodisa va jarayonlar qurshab turadi. Buni odamlar borliq deb atashadi. Demak, borliq – odamzodni o‘rab turgan barcha narsa,voqea, hodisa va jarayonlarni umumiy tarzda ifodalovchi falsafiy tushuncha hisoblanadi. Har bir inson o‘zini o‘rab turgan narsa,voqea,hodisa va jarayonlarning boshlang‘ich ibtidosini, ya‘ni aynan nimalardan tashkil topganini,makon va zamonning qaysi nuqtasida joylashganligini,nima hisobidan, qanday tarzda harakatlanishini bilishni istaydi. Bu masalaga turli davrlarda yashagan faylasuflar bir xilda javob berishmagan. Masalan, borliqning mohiyati haqida qadimgi yunon faylasufi Parmenid borliq mavjuddir, u mutlaqo harakatsiz, bir tarkibli, o‘zgarmasdir. Borliqdan boshqa hech narsa yo‘qdir, ya‘ni borliq mavjud, yo‘qlik esa mavjud emas. Bo‘lish va bilish – aynan bir narsadir, Platon esa borliq – bu haqiqiy, o‘zgarmas, abadiy bo‘lgan g‘oyalar dunyosidan iboratdir. U haqiqiy oliy darajadagi borliq bo‘lib, moddiy dunyoda ko‘plab ko‘rinishlarda namoyon bo‘ladi, Geraklit bu haqda barqaror, o‘zgarmas borliqning o‘zi yo‘q. Uning mohiyati borliq va yo‘qlikning birgalikda mavjudligida, borliqning yo‘qlik tomon beqaror harakatlanishidadir, degan falsafiy g‘oyalarni ilgari surgan. Hozirgi zamon falsafasida ham borliqning mohiyatini tushunish masalasida har xil qarashlar mavjud. Masalan, ekzistensializm (lotincha exsistentia–yashash, mavjudlik ) falsafaning obyektini insonning mavjudligi tashkil etadi, neotomizm boshlang‘ich ibtidosi xudo tomonidan yaratilgan, ruhiy-ma‘naviy mazmunga ega bo‘lgan «sof borliq»gina mavjuddir, neopozitivizm esa obyektiv borliq tajriba bilan birdir, tajribadan tashqarida obyektiv reallik yo‘qdir, degan falsafiy fikrni asoslashga harakat qilganliklarini ko‘rish mumkin. Mustaqillik sharofati tufayli shakllanayotgan o‘zbek falsafasida borliqqa nisbatan bo‘lgan munosabat masalasi I.A.Karimovning ”...inson o‘z timsolida ham moddiy, ham ma‘naviy xususiyat va alomatlarni mujassam etgan noyob xilqat, Y a ratganning buyuk va sirli mo‘jizasidir. Shuning uchun ham uning ichki dunyosi, unga ato etilgan fazilat va xislatlarni oxirigacha anglash, tushunishning o‘zi o‘ta murakkab bir masala. Mana shunday qarash va fikrlarni umumlashtirib, insonga xos orzu- intilishlarni ro‘yobga chiqarish, uning ongli hayot kechirishi uchun zarur bo‘lgan moddiy va ma‘naviy olamni bamisoli parvoz qilayotgan qushning ikki qanotiga qiyoslasak, o‘ylaymanki, o‘rinli bo‘ladi. Qachonki ana shu ikki muhim omil o‘zaro uyg‘unlashsa, tom ma‘nodagi qo‘sh qanotga aylansa, shundagina inson, davlat va jamiyat hayotida o‘sish- o‘zgarish, yuksalish jarayonlari sodir bo‘ladi” 1 ,– degan fikrlarga asoslangan holda o‘z y echimini topmoqda. 1
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, borliqning ibtidosini, asosini, manba y ini nimalar tashkil qiladi degan savolga javob berish masalasida: monistik qarash tarafdorlari moddiylik yoki ma‘naviylik; dualistik pozitsiyadagilar moddiylik va ma‘naviylik; plyuralistik yondashuv tarafdorlari juda ko‘p xilma xil narsalar tashkil etishini ta‘kidlaydilar. Borliq masalasini o‘rganishda klassik(mumtoz) falsafa nisbatan tabiat borlig‘ini, uni bilish shakllarini, postklassik (zamonaviy) falsafa esa inson borlig‘ini va uning ma‘naviy hayot kechirish tarzini falsafaning bosh masalasi sifatida o‘rganishga e‘tibor qaratganlar. 2. Borliq va yo‘qli k . Inson foniy dunyoga keladi va vaqt o‘tishi bilan boqiy dunyoga ravona bo‘ladi. S h u davr ichida inson yashash uchun kurash olib boradi. Bu kurashda esa dunyo ichki qarama-qarshiliklardan, ziddiyatlardan iborat ekanligini bilib oladilar. C h unki, uning atrofini o‘rab turgan borliqdagi narsalar bir vaqtning o‘zida ham o‘zgaruvchan va ham o‘zgarmasdir. Bu kim uchun borliq, yana kim uchun yo‘qlikdir. Bugungi kunda insoniyat yo «bor bo‘lmoqlik (hayot); yoki yo‘q bo‘lib ketmoqlik (o‘lim)» nima degan savolga javob qidirmoqda. Darhaqiqat, yadro falokati, ekologik bo‘xronliklar, turli xil bedavo yuqumli kasalliklar (koronovirus pandemiyasi va shu kabilar) Ye r sayyorasidagi million yillar bilan hisoblanadigan insoniyat mavjudligining tabiiy vaqtini o‘nglab bo‘lmaydigan darajada to‘xtatib qo‘yishi mumkin. Gap «bor bo‘lmoqlik» yo «yo‘q bo‘lmoqlik» haqiqatan ham umumbashariy va mislsiz keskin masala bo‘lib qolayotgan ekan, borliq va yo‘qlik muammosini anglab olish ayniqsa muhimdir. Bunda uning oddiy hayotiy zaminlaridan tobora murakkabroq falsafiy mulohazalar va xulosalari tomon izchil siljib borish kerak bo‘ladi. Odamzod yashayotgan borliq – dunyo hamma vaqtda bo‘lgan, hozir ham bor va bundan keyin ham bo‘laverad i , U o‘tkinchi emas. Borliqdagi alohida narsa, organ i zm, kishi, ularning faoliyatlari muvaqqat, o‘tkinchidir. Borliqning bor yoki yo‘qligi muammosini hal etishda: birinchidan, olamning umumiy mohiyatini izohlash; ikkinchidan , borliqning tarkibiy tuzilishi, ichki harakatlanish mexanizmlarining xususiyatlarini aniqlash; uchinchidan, insonning mavjudligi, uning ichki ruhiy-ma‘naviy dunyosini tahlil qilish kabi yo‘nalishlarda bahs-munozaralar davom etmoqda. Borliq ilgari mavjud bo‘lgan, hozir mavjud va kelajakda mavjud bo‘ladigan obyektiv hamda subyektiv reallikni ham o‘ziga qamrab oladi. Y a ‘ni tabiat, inson, fikrlar, g‘oyalar, jamiyat hammasi turli shakllarda mavjuddir. Ularning barchasi mavjud bo‘lganligi uchun ham yaxlit yagona borliqni tashkil etadi. S h unday qilib, borliq kategoriyasi umumiylashgan abstraksiya bo‘lib mavjudlik belgisi bo‘yicha turli xil hodisalar, narsalar va jarayonlarni o‘zida birlashtiradi. Tabiatdagi tabiiy obyektlar, ularning xossalari, aloqadorliklari va munosabatlari, kishilar jamoasi va ayrim odamlar, ijtimoiy tashkilotlar, inson ongining holati va boshqalar ham borliq tushunchasiga kiradi. Borliq nafaqat narsalarni, jismlarni, obyektiv reallikni, balki, ma‘naviy hodisalarni, ruhiyatni, ong va tasavvurni, subyektiv reallikni ham o‘z ichiga oladi. S h unday qilib, « Borliq» kategoriyasi – bu tabait va jamiyatdagi xilma xil narsa,
hodisa va jarayonlarni, alohida shaxs, ijtimoiy guruh va jamoalarni, inson ongining holati, darajasi va shakllarini mavjudlik belgilari asosida ifodalaydigan umumiy falsafiy abstraksiyadir. Umuman olganda, borliq falsafadagi eng umumiy tushunchadir. Borliqqa aksil tushuncha sifatida «yo‘qlik» tushunchasini ishlatishadi. Yo‘qlik hech nimani, ya‘ni nazarda tutilgan joyda hech nima mavjud emasligini anglatadi. Yo‘qlik esa nisbiy mazmundagi tushuncha bo‘lib, qa y erdadir yoki nimadadir, nimaningdir ayni paytda mavjud emasligini ifodalaydi. Masalan, yo‘qlik deb o‘tmishdagi va kelajakdagi hodisalarning hozirgi zamonda (ayni shu vaqtda) yo‘qligini aytishadi. Bugungi hodisa kecha hali yo‘q edi, ammo imkoniyatdagi borliq sifatida mavjud edi. Ertangi hodisa ham hozircha yo‘qlik, ammo imkoniyatdagi borliqdir. Biz o‘tmishni bugungi kunda qoldirgan iziga qarab, kelajakni esa bugungi hodisalardagi o‘zgarish sur’ati va tendensiyalariga qarab baholaymiz. Bugungi voqelik ertaga yo‘qlikka aylanadi, ko‘pgina tirik jonivorlar ertaga o‘lik bo‘ladi, ya‘ni hayot o‘limga aylanadi. O‘lim - bu hayotning yo‘qligidir . Individning hayotiy borlig‘i u o‘lgach, yo‘qlikka aylanadi. Ammo uning qoldiqlari, tanasi birdan yo‘qolmasligi mumkin. Ular ham yo‘qolgach, odamlar xotirasida uning siymosi qolishi mumkin. Xullas, mutlaq yo‘qlikning o‘zi yo‘qdir. Yo‘qlik shu ma‘noda nisbiy mazmun kasb etadi. Yo‘qlikni bilish ma‘nosida ham tushunish mumkin. Biz yo‘q deb hisoblagan obyektlar hozircha bizning fikr bilish chegarasidan chetda qolgan bo‘lishi ham mumkin. Voqe y likning muayyan joyida ma‘lum bir sinfga mansub obyektlar, olamning munosabat va aloqadorliklarining uchramasligini ham yo‘qlik deyish mumkin. Xulosa o‘rnida shuni aytish kerakki, yo‘qlik tushunchasi narsa va hodisalarning mavjud bo‘lmaslik, yo‘q bo‘lish, haqiqiy bo‘lmagan xususiyatlarini bildiradi. Yo‘qlik - bu aslida mavjud bo‘lmagan, hali paydo bo‘lmagan yoki mavjudligini allaqachon to‘xtatgan narsa. Borliqning namoyon bo‘lish shakli bir narsadir, yo‘qlik hech narsa emas. Yo‘qlik – bu biron bir subyektning aniq faoliyat ko‘rsatishi vaqtida real mavjud bo‘lmagan narsalarni ifodalovchi umumiy falsafiy tushunchadir 3. Substansiya va substrat. Faylasuf olimlar borliqni hodisa sifatida bir necha shakllarga ajratib o‘rganishda, uning mazmun-mohiyatiga, ya‘ni asosida nima yotadi degan masalaga e‘tibor qaratishgan. S h u tariqa falsafada substansiya kategoriyasi shakllangan. Substansiya (lotincha substantio – mohiyat, asosida yotuvchi nimadir) – bu muayyan narsalar, voqealar, hodisalar va jarayonlar xilma-xilligining ichki birligida namoyon bo‘luvchi mohiyatdir. Demak, substansiya deyilganda falsafada dastlabki paytlarda borliq, tabiat, jamiyat, inson va dunyodagi barcha narsa va hodisalarning asosida yotuvchi moddiy yoki ma‘naviy mohiyat tushunilgan bo‘lib, unga qarama-qarshi narsa va hodisalarning o‘tkinchi sifatlarini ifodalovchi“aksidensiya” ( lot. atssidentia — o‘tkinchi, tasodifiy ) tushunchasi ishlatilgan. Abu Nasr Forobiyning yozishicha:” ...(olamda) substansiya (javhar) va aksidensiya (javhar bo‘lmagan, araz) hamda substansiya, aksidensiyani yaratuvchi marhamatli ijodkordan boshqa hech narsa yo‘qdir.
Aksidensiyani besh sezgi his etadi, ular o‘rtasida hech qanday vosita yo‘qdir, masalan, ko‘rish o‘zicha rangni his etadi, shu bilan u oq va qorani bir- biridan farq qiladi; eshitish o‘zicha baland hamda past ovozlarning farqini sezadi; ta‘m-maza sezgisi turli ta‘mlarni qabul qiladi, shirin va achchiq ta‘mlarning farqini ajratadi; teri sezgisi predmetlarning holatini sezadi va ularning yumshoq yoki qattiqlik holatini farq qila oladi. Substansiyani faqat aql qabul qiladi va bunda aksidensiya aql uchun vositachi bo‘lib xizmat qiladi. Aql ranglar ostida shu rangga ega bo‘lgan narsa borligini, ovoz ketida ovozi kelayotgan narsa mavjudligini biladi, aqlning boshqa sezgilar bilan munosabati ham sh uning kabidir. Substansiya ba‘zan qizaradi, ba‘zan oqaradi, ba‘zan uzayadi, ba‘zan qisqaradi, ba‘zan ko‘payadi, ba‘zan kamayadi, ba‘zan tug‘iladi, ba‘zan o‘ladi, ba‘zan kasal bo‘ladi, ba‘zan sog‘ayadi - shunday ekan (substansiyaning) bu o‘zga- rishlarini ko‘rsatib bera oladigan ilmga ehtiyoj tug‘iladi. Bu ilm bizga bunday o‘zgarishlarni, ularning qandayligini, omillari va sabablarini ko‘rsatib beradi. Bu ilm yordamida biz agarda istasak zararli natijalarning oldini olamiz yoki zararli natijalarni kuchaytira olamiz. Bu ilm tabiat to‘g‘risidagi, ya‘ni harakat va o‘zgarishlar to‘g‘risidagi ilmdir. Uning kelib chiqishini qidiradigan bo‘lsak, biz to‘rt unsur, x ususan - olov, havo, suv va tuproq mavjudligini aniqlaymiz. (Bu to‘rt unsur) oy doirasi ostidagi substansiyaning massasini tashkil qiladi; ularning sifatlari to‘rtta, xususan issiq, sovuq, namlik va quruqlik - bular subtansiyaning aksidensiyasini vujudga keltirib, harakat va o‘zgarishni keltirib chiqaradi (ya‘ni, harakat va o‘zgarishda bo‘ladi). Masalan, olma - substansiya bo‘ l sa, uning qizilligi esa aksidensiyadir” 2 . Bugungi kunda substansiya masalasi o‘zining xususiyatlarini:” o‘z-o‘zini belgilash (o‘z-o‘zining sababchisi hisoblanadi, uni yaratib va yo‘q qilib bo‘lmaydi); universallik (hech narsaga bog‘liq bo‘lmagan, barqaror, o‘zgarmas va mutlaq birinchi negizni ifodalaydi); kauzallik (barcha hodisalarning umumiy sababiy bog‘liqligini o‘z ichiga oladi);yagonalik (birinchi negizning yagonaligini nazarda tutadi);yaxlitlik (mohiyat va mavjudlikning birligini ko‘rsatadi)” 3 shakllarida namoyon qilayotganligi bilan bahs mavzu y i doirasida qolmoqda. S h u nuqtai nazardan qaraganda, substansiya kategoriyasi hozir ham birinchidan, barcha mavjud narsalarning birinchi sababi sifatida amal qilishi; ikkinchidan, barcha o‘zgarishlarni belgilovchi o‘zaro ta‘sirning yangi turlarini izlash va maydonning yagona fizik nazariyasini tuzishga yo‘naltirilganligi; uchinchidan, evolyu t sion imkoniyatlarini ishga solib, harakatlanayotgan materiya sifatida tushunilishi; to‘rtinchidan, materiya va ongning mutlaqo qarama-qarshiligi to‘g‘risidagi masalaning ijobiy y echimini topish imkoniyatini berishi bilan muhim ahamiyat kasb etadi. Olamning tuzilishini tushunish yana bir tushuncha “substrat” kategoriyasi bilan ham bog‘langandir. Substrat (lotincha substratum— asos, to‘shama, taglik) - bu turli-tuman hodisa va jarayonlarning umumiy moddiy asosi, hodisalar o‘rtasidagi umumiylik va o‘xshashlikning negizi, nisbatan oddiy va sifat jihatdan 2 . 3