logo

IX-XII asr O‘zbekiston hududida sulolalar boshqaruvi

Yuklangan vaqt:

08.08.2023

Ko'chirishlar soni:

0

Hajmi:

43.6240234375 KB
    IX-XII  asr O‘zbekiston hududida sulolalar boshqaruvi
Reja
1. Siyosiy tarixga oid tadqiqotlar
2. Iqtisodiy va madaniy tarix masalalaring yoritilishi Istiqlol yillarida mamlakatimiz tarixchilari tomonidan o‘tmish voqeligi, unda
kechgan   turli   jarayonlarni   holis   ravishda   o‘rganish,   tahlil   etish   natijasida   ko‘plab
ahamiyatga   molik   tadqiqotlar   amalga   oshirildi,   tarixning   ochilmagan   saxifalari
o‘rganildi,   bir   yoqlama   talqin   etilgan   masalalarga   tegishli   oydinlik   va   aniqliklar
kiritildi. Shu bilan bir qatorda hali tarixchi olimlar oldida Vatan tarixining ko‘plab
tadqiq   etilishi   lozim   bo‘lgan   masalalari   ham   borki,   ular   orasida   o‘rta   asrlar,
xususan   I X—XII   asrlarda   hukmronlik   qilgan   sulolalar   tarixi   ham   alohida   o‘rin
egallaydi.   Mamlakatimiz   davlatchiligi   tarixida   bu   holni   G‘aznaviylar   sulolasi
misolida ham keltirish mumkin.
Sobiq sovet davri tarixshunosligida G‘aznaviylar, xusu san mazkur davlatning
eng   yorqin   namoyandasi   Mahmud   G‘aznaviy   tug‘risida   umumiy   hamda   bir
yoqlama   salbiy   qarash   ustunlik   qilgan.   Darslik   va   adabiyotlarda   Mahmud
G’aznaviyni   asosan   «ta-   lonchi»,   «zo‘ravon   hukmdor»   deb   ko‘rsatish   odat   tusiga
kirgan.
Mustaqillik yillariga kelib ushbu masala mohiyatini ilmiy jihatdan zamonaviy
talqin   etish   boshlandi.   Bu   borada   ilmiy-publitsistik   xarakterdagi   Mahkam
Andijoniyning maqolasini misol qilib keltirish mumkin. Ushbu maqola garchi shu
yo‘nalishdagi   ilk   chiqish   bo‘lsa-da,   lekin   unda   ko‘proq   publitsistik   xarakter
ustunlik qilgan haG’da masala mohiyatining tarixi iliq, xolislik jihatlari ancha sust
aks etganligini ta’kidlash lozim. 1
  Mazkur jihatlar ilmiy asosda, tarixiy manbalarga
to‘laqonli   tayangan   holda   yozilgan   Azamat   Ziyoning   monografiyasida   o‘z   aksini
topgan bo‘lib, masalaning dolzarblik jihatlariga katta e’tibor berilgan. 2
Mavzuning   manbashunosligiga   to‘xtalganda   Mahmud   Faznaviy   Faznaviylar
tarixi   aksariyat   Abulfazl   Bayhaqiyning   «Tarixi   Ma’sudiy»   asaridagina   o‘z   aksini
ko‘proq topganligini ta’kidlash joiz.
Shu   bilan   birgalikda   Nizomulmulkning   «Siyosatnoma»,   Nizomiy   Aruziy
Samarqandiyning «Chaxor maqola» va boshqalarda Mahmud Faznaviy va u barpo
etgan davlat xususida tegishli ma’lumotlar uchraydi.
Mahmudning   otasi   Sabuqtegin   asli   Sirdaryo   bo‘ylarida   yasha gan   barsxon
turkiy   qabilasiga   mansub   bo‘lib,   yoshligida   asir   olinib,   so‘ngra   qul   qilib   sotilgan edi.   Somoniylar   davlatidagi   turkiy   askarlar   qo‘shinida   xizmat   qilgan   Sabuqtegin
977   yildan   boshlab   Fazna   va   uning   atroflarini   Somoniylar   noibi   sifatida
boshqaradi.   Bu   vaqtga   kelib   Somoniylar   sulolasi   inqirozga   yuz   tutgan   bo‘lib,
Sabuqtegin rasman noib bo‘lsa-da, o‘zini mustaqil hokimlardek tutardi. Shijoatkor
sarkarda   Sabuqtegin   aynan   Somoniylar   amiri   Nux   II   (976-997   y.)ning
dushmanlariga   qarshi   kurashda   yordam   berib,   «Nosiriddin   ad-davla»   (Davlat   va
din   ximoyachisi)   o‘g‘li   Mahmud   esa   «Sayf   ad-Davla»   (Davlat   shamshiri)   degan
sharafli nomlarga sazovor bo‘lishadi.
Sabuqteginning ta’siri mamlakat ichida tez orada shu qadar kuchayib ketdiki,
uning   qarshisida   Nuh   II   taxtda   rasman   o‘tirgan,   aslida   zaif   hukmdorga   aylanib
qoldi.
Nuh   II   ning   vafotidan   so‘ng   Somoniylar   hokimiyat   tepasiga   uning   o‘g‘li
Mansur   II   ibn   Nuh   (997-999)   keldi.   Tarixchi   Abul fazl   Bayxaqiy   «Tarixi
Ma’sudiy»   asarida   bu   xususda   shunday   yozadi:   «Abul   Xoris   Mansur   ibn   Nux
go‘zal   chehrali,   so‘zamol,   jasur,   ammo   serjahl   yigit   edi.   Hamma   undan   qo‘rqib-
qaqshab turardi. U davlat ishini mohirona boshqara boshladi». Tez orada, Nishopur
hokimi Begtuzun bilan Balx noibi Maxmud G‘aznaviy orasida Nishopurga egalik
xususida   nizo   chiqdi.   Mahmud   katta   o‘g‘il   sifatida   Faznaga   qonuniy   voris
hisoblanishiga   qaramasdan,   qarigan   Sabuqtegin   o‘limi   oldidan   kichik   o‘g‘li
Ismoilni   o‘z   o‘rniga   tayinlaydi.   997   yili   otasi   vafot   etgach,   Ismoil   hokimlik
lavozimida yetti oygina o‘tirdi. Zodagon va harbiylarning qullab-quvvatlashi bilan
998 yili Mahmud G‘aznaviy hokimiyatni egalladi. Natijada, uning 30 yildan ziyod
(998-1030) davom etgan uzoq va barqaror hukmronlik davri boshlandi.
Somoniylarga  xizmati  singan,  Mansurning   dushmanlariga qarshi  ancha  kuch
sarflagan Mahmud uchun bu o‘ziga xos adolatsizlik edi. Chunki Nishopurga egalik
qilishni   Mahmud   aynan   o‘ziga   tegishli   deb   hisoblardi.   Mansur   ikkala   hokimni
yarashtirish   maqsadida   Marvga   yo‘l   oladi.   Mansur   bilan   Mahmudning
uchrashishidan hayiqqan Begtuzun va amir Foik xiyonatkorona tarzda Mansurning
ko‘zini   ko‘r   qilib,   Buxoroga   jo‘natishdi.   Shundan   so‘ng   Buxoro   taxtiga   999   yili
Mansurning   ukasi   Abdulmalik   II   egalik   kiladi.   Bundan   g‘azablangan   Mahmud Xurosonga   qo‘shin   tortadi   va   uni   butkul   Somoniylar   davlatidan   ajratib   oldi.
Oradan ko‘p o‘tmay Somoniylar davlati Qoraxoniylar sulolasi qo‘liga o‘tib, oxirgi
amir ham zindonband qilinadi. Shunday voqealarga boy 999 yili Bag‘dod xalifasi
al-Qodirbillox   Mahmud   Faznaviyga   «Yaminud-davla   va   aminul-milla»
(Musulmon davlatining o‘ng qo‘li va millatning omonligi) degan faxriy unvon va
Xuroson hokimligiga yorliq, bayroq va nog‘ora yuboradi. O‘z navbatida, Mahmud
G‘aznaviy   ham   Abbosiylar   xalifasini   rasman   tan   olib,   uni   payg‘ambar   avlodi
sifatida   qadrlaydi.   Bu   esa   Mahmud   G‘aznaviy   davlatining   to‘liq   mustaqilligidan
darak   berar   edi.   1001   yildagi   Qoraxoniylar   xoni   Nasr   Eloqxon   bilan   o‘zaro
kelishuviga   binoan   Amudaryo   chegara   sarxad   qilib   belgilandi.   1002   yili   esa
Mahmud  Eronning  Seyiston   viloyatini  qo‘lga  kiritadi.   Ta’kidlash  joizki,  Seyiston
musulmon   olamining   boshqarishi   murakkab   bo‘lgan   turli   xavfli   oqim   va
yo‘nalishlar makoni edi.
Ayni   paytda,   sunniy   musulmonlar   hamda   Bag‘dod   xalifasiga   xavf
tug‘diradigan   maskan   edi,   desak   ham   mubolag‘a   bo‘lmaydi.   Seyistonning   sobiq
hukmdori   Xalif   ibn   Ahmad   taxtga   da’vogar   o‘g‘li   Toxirni   o‘z   qo‘li   bilan
o‘ldirilishini   Mahmud   G‘aznaviy   katta   jinoyat,   musulmonlikka   xilof   harakat,   deb
baholaydi.   1006-1008   yillarda   Qoraxoniy   Qodirxon   Mahmud   G‘aznaviy
yo‘qligidan foydalanib, Xurosonga yurish qiladi. Bunday hol ikki bor takrorlanib,
Mahmud   har   ikkala   holatda   ham   Qodirxon   qo‘shinlarini   tor-mor   keltiradi   va
Xurosondan   haydab   chiqaradi.   1010-1011   yillarda   Fyp   viloyatiga   yurish   qilib,
uning   hokimi   ibn   Suriyni   asir   oladi.   Keyin   G‘archistonni   (Marv   va   Hirot
oralig‘idagi   xudud)   egallab,   podshoh   Sharrni   ham   bandi   qiladi.   1015   yilda   esa
hozirgi Afg‘onistonning chekka tog‘li hududi Hamovandni bosib oladi. 1002-1026
yillar   mobaynida   Mahmud   G‘aznaviy   Hindistonga   17   marotaba   yurish   qiladi.
Shubhasiz, bu yurishlarda sulton ko‘plab boyliklarni qo‘lga kiritadi, o‘nlab shahar-
kishloqlarni  vayron qiladi. Birgina 1019 yilgi  yurishda 350 ta fil, 57 mingta asir,
behisob boyliklarni o‘lja sifa tida qo‘lga kiritgan.
Mahmud   Faznaviy   Xorazmshoh   Ma’mun   ibn   Ma’munni   (1009-   1017   y.)
o‘ziga   kuyov   qilib   olib,   tez   orada   ta’sirini   Xorazmga   ham   o‘tkazish   taraddudiga tushadi.   Bu   vaqtga   kelib,   Xorazm   yuksak   dexqonchilik   madaniyatiga   erishgan,
musulmon   dunyosida   ilm-fan   markazi,   yuksak   salohiyatli   olimlar   yurti   sifatida
ham dong taratgan edi. Xorazm Ma’mun akademiyasida esa, o‘nlab ulug‘ olim lar,
jumladan, Abu Rayxon Beruniy va Abu Ali ibn Sino kabi allomalar samarali ijod
qilishgan.
Avvaliga   G‘aznaviy   elchisi,   keyin   Sulton   Mahmudning   o‘zi   Ma’munni
siquvga   olib,   undan   qaramlikni   talab   qila   boshlaydi.   Bir   tarafdan   Mahmud
G‘aznaviy, boshqa tarafdan atrofdagi a’yonlari hamda zodagonlar tomonidan qattiq
qistovga olingan Xorazmshoh, 1017 yil bahorida saroy fitnasi qurboniga aylanadi.
Natijada, Mahmud bu voqealikni bahona qilib katta qo‘shin bilan kelib, Hazorasp
yonidagi   jangda  Xorazm   qo‘shinini   mag‘lubiyatga   uchratadi.  Xorazmdan   ko‘plab
boyliklar   bilan   birga,   fan   va   madaniyat   arboblari   ham   G‘aznaga   ko‘chirib
keltiriladi.   Ular  orasida  ulu g‘   olim   Abu Ray h on Beruniy   h am  bor   e di. Xorazmga
esa sultonning sobi q  bosh  h ojibi Oltintosh no i b et i b tayinlandi.
Q oraxoniylarning   o‘ zaro   tafovutlaridan   foydalangan   Ma h mud   G‘ aznaviy
1024   yili   Amudaryo   b o‘ ylariga   yurish   qilib   Q obadiyon,   Xuttalon   va   bosh q a
chegaradosh   viloyatlarni   o‘z   davlati   tarkibiga   kiritadi.   XI   asr   tarixchisi   Gard i z i y
« Zaynul   ax bor»   asarida   Ma h mud   G‘ aznaviy   bilan   Tam g‘ achxon   Q odir
Q oraxoni y ning   yuzma-yuz   uchrashuvi   h a qid a   h ikoya   q iladi.   Uchra shu v   1025   yili
Samar q and   janubidagi   bir   joyda   b o‘ lib   o‘ tadi .   Sh un dan   s o‘ ng   Sulton
Movarounna h r ishlariga yanada k o‘ pro q  aralasha boshladi.
Shia   maz h abidagi   Buva h iylar   sulolasi   h ukmronligiga   chek   qo‘ ygan   sulton
Ma h mud   G‘ aznaviy   1029   yili   Ray   va   Jilobni   h am   o‘ z   mulkiga   qo‘ shib   oladi.
Natijada,   Ma h mud   G‘ aznaviy   musulmon   shar q idagi   eng   yirik   va   q udratli   davlat
so h ibiga   aylanadi.   Al-   batta.   Ma h mud   G‘ aznaviy   o‘ z   davrining   farzandi   b o‘ lib,
murakkab   va   ziddiyatli   vaziyatlar,   q arama- q arshi l iklarga   boy   b o‘ lmish   o‘ rta
asrlarda   h ukmdorlik   q ilgan.  Bu   h ol   uning  barcha   sa’y- h arakatlari,  ichki  va   tash q i
siyosatida ya qq ol namoyon b o‘ lgan.
G‘ aznaviylarning   mash h ur   sultoni   X   asr   oxirlari,   XI   asr   boshlarida   O‘ rta
Sharkda   yuzaga   kelgan   siyosiy,   ijtimoiy,   ma’naviy-diniy   a h volni   ta h lil   etishga h arakat   q iladi. Shu davrda musul mon olamida turli  diniy o q im va maz ha blar,   h ar
x il y o‘ nalishlar   ha rakati kuchayib ketdi. Ular orasida ixtiloflar, diniy a y irmachilik
kayfiyatidagi   karmatlar   va   ayn iq sa,   shialikning   o‘ ta   s o‘ l   o q imi   ismoiliylik
k o‘ rinishida xavfli edi. Mazkur o q imlar tinch   ha yotga rax n a solar,   o‘ zaro   qo‘ r q uv
va va h imani kuchaytirib, k o‘ plab begunox kishilarga zarar yetkazar edi.
An’anaviy sunniy o q imiga  q arshi turli diniy guruxlar k o‘ pro q   H indiston bilan
chegaradosh   chekka   viloyatlarda   o‘ z   faoliyatlarini   kuchaytirib   yuboradilar.
Jumladan, M o‘ lton ( h ozirgi Pokiston   h ududi)   h okimi Abul Futu h   Dovud ibn Nasr
yangi   maz h abga   asos   solib,   o‘ z   a h olisini   unga   da’vat   eta   boshlaydi.   Pay g‘ ambar
y o‘ li sunniylikning x a nafiya maz h abiga sodi q   b o‘ lgan Sulton Ma h mud   G‘ aznaviy
shu   o q imlarga   q arshi   ayovsiz   kurash   olib   boradi.   Shub h asiz,   uning   H indistonni
talon-taroj   q ilishini   bu   bilan   o q lab   b o‘ lmaydi,   albatta.   Ammo,   sabablarni   h am
k o‘ zdan   q ochirmaslik   kerak.   O‘ z   davri   farzandi   b o‘ lmish   sul ton   diniy   fitnalarga
q arshi kurashda Ba g‘ dod xalifasi farmonlari. Imom A’zam Abu Xanifa k o‘ rsatgan
y o‘ l, shariat  q onun- q oidalariga tayanar edi.
Misol   uchun,   aynan   karmatlar   929   yili   Makkada   talonchilik   uyu sht iri b ,
Kabada g i mu q addas tosh « H ajar ul Asvad»ni olib   ketishadi. Tosh fa q at 20 yildan
keyingina   joyiga   qa ytariladn.   Abu   Ray h on   Beruniy   «Osor   ul   Bo q iya»   asarida
karmatlar   boshch i si   Abu   Toxir   Sulaymon   tomonidan   Makkada   amalga   oshirilgan
g‘ ayriinsoniy  h arakatlarni nadomat bilan ta’kidlab  o‘ tadi.
Eronning   Daylam   viloyatida   qo‘ nim   topgan   ismoiliylar   esa   o‘ zlaricha,
noma q bul   deb   h isoblangan   shaxslarni   jismonan   yo‘q   q ilishar,   o‘ z   faoliyatlarida
islom dini  q onun- q oidalarini taftish  q ilib, an’anaviylikka  q arshi chi qi shar ,  terror va
daxsha t   uy g‘ otishni   asosiy   q urollariga   aylantirib   olgan   edilar.   Qo‘rq ib   savdo
karvonlari   bu   yerlarni   chetlab   o‘ tar,   k o‘ zga   k o‘ ringan   arboblar,ulamo   va   bosh q a
shaxslar   o‘ z   jonlari   uchun   qatt i q   qa y g‘ urishar   edi.   Chunki,   ismoiliy   josuslari
kutilmagan fitnalar bilan ularni «ovlash»ni keng y o‘ lga  qo‘ yishgan edi. Ba g‘ dodda
yuz   yildan   ziyod   siyosiy   h ukmronlikni   qo‘ lga   olgan   Buva h iylar   (945-1055)
xalifalikning diniy-ma’naviy   h ayotiga katta talofat yetkazganlar. Ba g‘ dod sha h rini
zabt   etgan   Buva h iylar   h ukmdori   Muizziddavla   (945-967)   masjid   devorlariga choryorlarni  h a q ora t lovchi shiorlar yozdirishga buyru q  berib, turli mazx a blarni bir-
biriga   q arshi   qo‘ yadi.   Bu   fikr-mulo h azalarga   k o‘ ra   shuni   aytish   mumkinki,
musulmon   xal ql ari   h ayot   va   faoliyatida   ma’naviyat   va   tinch-totuv   h ayot
kechirishiga   karmatchilik,   ismoiliylik   va   bosh q alar   katta   xavf   tu g‘ dirar,   shu   bois
h am Sulton Ma h mud  G‘ aznaviy ularga  q arshi kurashishni   o‘ zining bosh  g‘ oyasiga
aylantirgan   edi.   Rayning   buvaxiy   h ukmdori   Majdud-davla   Rustam   (997-1029)
yoshligi   sababli   davlat   ishlarini   uning   onasi   malika   Sayida   olib   borgan.   U   bilan
b o‘ lgan yozishmalardan s o‘ ng Ma h mud ayol  h ukmdor ustiga yurish  q ilishni  o‘ ziga
ep   k o‘ rmadi.   Sayyida   h ayotlik   cho g‘ ida   biron   marotaba   h am   Rayga   tazyi q
o‘ tkazilmagan.  Tarixchi  ibn  al-Asir  bergan  ma’lumotiga  k o‘ ra,  onasi  vafot   etgan,
Rustam   ismoiliylardan   k o‘ p   aziyat   chekadi.   Natijada,   o‘ zi   Sulton   Ma h muddan
yordam s o‘ rab, murojaat   q ildi. 1029 yil Ray egallangach. Su l ton   qo‘ lga kiritilgan
uljaning katta   q ismini Ba g‘ dod xalifasiga j o‘ natadi va bu boylik asosan   q urilish -
obodonchilnk   ishlariga   y o‘ naltiriladi.   Bu   xususda   mash h ur   tarixch i   Abulfazl
Bayxa q iy,   ibn   al-Asir,   Gardiziy   va   bosh q alar   turl i   ma’lumo t larni   yozib
q oldirishgan.   Ma h mud   Faznaviy   Hin dis t on   va   bosh qa   yurtlardan   olib   kelingan
o‘ ljalarni k o‘ p  h ollarda  obodonchilik h amda  q urilish ishlariga sarflagan. Jumladan,
u   G‘ aznada   ilk   dav lat   madrasasi ,   mash h ur   jom’e   masjidi,   ulkan   suv   'gugoni   va
yana necha-necha inshootlar barpo ettiradi.  G‘ azna tez orada Sh a r q ning eng g o‘ zal
va   obod   sha h arlaridan   biriga   aylanadi.   Beruniy   G‘ azna   h a q ida   gapirganda,   bu
sha h arda  h ashamatli saroylar. Madrasa va bozorlar k o‘ pligini  q ayd etadi.
Sulton   Balx   va   Nishopurda   h am   bir   q ancha   q urilishlarni   amalga   oshirgan.
Shuningdek,   Sulton   ilm-fan   madaniyat   arboblariga   h am   h omiylik   q ilgan.
Beruniyning eng sara asarlari   G‘ aznada dunyoga kelgan. U Sulton bilan k o‘ pgina
yurishlarda ishtirok etgan. XI  asr  muallifi Aruziy Samarkand iy   «Cha h or  ma q ola»
asarida   Beruniy   bilan   Sulton   o‘ rtasida   ancha   ili q   munosabat   b o‘ lganligini
ta’kidlaydi.   Abulfazl   Bay h a q iyning   mash h ur   «Tarixiy   Ma’sudiy»sida,   garchi
Sulton   bilan   Beru niyning   munosabatlari   h amisha   h am   silli q   kechmaganligi   q ayd
etilsa-da, lekin Sultonning buyuk olimga xayri h oxlik bilan  q araganini e’tirof etadi.
Beruniy   Ma h mud   Faznaviy   vafotidan   (1030)   keyin   h am   G‘ aznada   to   umrining oxirigacha,   1048   yilga   q adar   yashab   q oladi.   U   G‘ aznada   rasadxona   ochib,
sho gir dlariga dar s , beradi, unumli ijod  q iladi. Ma h mud  G‘ aznaviy otasi Sabu qt egin
yozib   q o l dirgan,   «Ma’naviy   ulu g‘ vorlik   bamisoli   alanga   va   shamol.   Bularning
h arakat va parvoz xususiyati bor. Maishat esa,  q iya yerdagi  qum  uyumiga  o‘ xshash
uning   tubanlikka   surilish   xosiyati   bor»,   degan   nasixatiga   k o‘ ra,   ilm-fan   soxasiga
h am ka tt a e’tibor bilan  q aragan.
Shunisi   di qq atga   sazovorki,   Sulton   1019   yili   musulmon   olamida   ilk   davlat
madrasasini ochib, unga noyob  qo‘ lyozmalarni t o‘ platgan.
Aslida   Abul   Q osim   ismli   fors   shoiriga   Firdavsiy   taxallusini   bergan   h am
Ma h mud   G‘ aznaviy   h isoblanadi.   Sulton   avval   Firdavsiyga   ijobiy   munosabatda
b o‘ lgan. Lekin, shoir ijodi uchun munosib  h a q  olmaganligini rukach  q ilib, berilgan
60   000   kumush   dirxamni   bir   necha   kishiga   b o‘ lib   tar q atishi   or q ali   h urmatsizlik
k o‘ rsatgach, Sulton bundan  q atti q   g‘ azablanadi va   uni  o‘ lim ga   h ukm  q iladi. Ammo
Firdavsiyning  tavba-tazzarusidan  keyin  k o‘ng li  yumshab,   h ukmni  bekor   q iladi  va
sha h ardan chi q ib   keti shni buyuradi. Shoir Tusga y o‘ l oladi. Saldan keyin Sultonni
h ajv   ti g‘ iga   olgan   baytlar   yoza   boshlaydi.   Bu   esa,   Ma h mud   G‘ aznaviy   nomining
keyinchalik   h am   Firdavsiy   ijodida   salbiy   o ha ngda   tilga   olinishiga   zamin
h ozirlaydi.   Umuman   olganda,   bosh q a   forsiyzabon   shoirlar   masalan,   Abulxasan
Farruxiy, Abdulmajid Sanoiy va bo shq alar Sulton saroyida samarali ijod  q ilganlar.
Ma h mud   G‘ aznaviy   buyuk   olim   Abu   Ali   ibn   Sinoning   h am   o‘ z   saroyida
xizmat   q ilishini   hoxlagan.   O‘ z   va q tida   Xorazmsho h   Ma’mundan   esa   bosh q a
olimlar   q atorida   uni   G‘ aznaga   yuborishini   talab   q ilgan.   Shu   bo is ,   Gurganjga   Ibn
Ali Mikol boshli q  elchilarni  h am maxsus j o‘ natgan edi. Lekin, Masixiy va Ibn Sino
Sulton   Ma h mud   G‘ aznaviy   saroyida   xizmat   qi lishni   istamay,   Xorazmdan
q ochishga   q aror   q ilishadi.  Maxmud  Gaznaviy  ibn Sinoni  uz  saroyiga  jalb etishga
k o‘ p urindi,   h atto uning siymosini   q o g‘ ozga 40 nusxada k o‘ chirtirib,   q anday   q ilib
b o‘ lmasin,   uni   topib   keltirishga   farmon   beradi.   Ta’kidlash   jo i z-ki,   Ibn   Sino   va
Sulton   orasidagi   munosabatlar   chi g al   xususiyatga   eta   b o‘ lib,   h ali   yechimini
kutayotgan masalalar  q atoriga kiradi. Sulton   Ma h mud   G‘ aznaviy   davlatning   ustuni   edi.   Uning   vafotidan   s o‘ ng
o‘g‘ li   Ma’sud   (1030-1041   y.)   shuxrat   po g‘ onasini   Salju q iylarga   topshirishga
majbur   b o‘ ldi.   Sulton   Mavdudning   (1041-1050   yy.)   G‘ aznaviylar   shuxratini
q aytarish  uchun  sa’y-   h arakatlari  deyarli  besamar   tugadi.  Tez  orada   G‘ aznaviylar
davlati   qo‘ li   ostida   Shar q iy   Af g‘ oniston   va   Shimoliy   H indistonning   bir   q ismi
q oldi,xolos.   G‘ uriylar   h ukmdori   G‘ iyosidsin   Mu h ammad   1186   yili   oxirgi   sulton
Xisrav Malikni Panjobda  o‘ ldirib, butkul  G‘ aznaviylar sulolasiga xotima beradi.
G‘ aznaviylar   O‘ rta   Shar q   h ududida   ya go na   geosiyosiy   maydonni
birlashtirishga   muvaffak   buldilar,   shuningdek   ular   xukmronligi   davrida   ma’naviy
h ayotga   taz y i q   soluvchi   kuchlarga   nisbatan   chek   qo‘ yi l di,   ilm-fan,   adabiyot,
sha h arsozlik  q urilishida ma’lum tara qq iyot yuz berdi.
Ma h mud   G‘ aznaviy   X   a s rnnng   birinchi   choragida   musulmon   shar q i   siyosat
maydonida kat t a  o‘ rin tu t gan buyuk sarkarda va yirik davlat arbobi sifatida tarixda
nom   q o l dirdi.   Har   bir tarixiy shax s   kabi uning faoliyati   h am ziddiyatli va   q arama-
q arshiliklardan  h oli b o‘ lmagan. Ayni q sa, bu  h ol uning b utu n  h ukmronlik davrining
asosiy  mo h iyatini  tashkil  etgan.  Ushbu  ma q olada  mazkur   davlat   arbobi   shaxsi  va
davriga   ba h oli   q udrat   nazar   soldik,   xolos.   O‘ ylaymizki,   bu   haq da   h ali   k o‘ plab
munoza- ra, fikr-mulo h azalar davom etib, shar q shunos olimlarimiz yanada k o‘ plab
izla nish lar   olib   borib,   tarixiy   o‘ tmishimiz   xususida   tegili   tad q i q otlarni   amalga
oshiradilar. A dabiyotlar:
1. Ўзбекистон тарихи фанида инновa ц иялар.Т. -2012.
2. Ўзбекистон  халқлари  тарихи..1-қисм.  Ўқув қўланма /   Масъул  муҳаррир
А. Асқаров-Т.1992.
3. Ўзбекистоннинг янги тарихи. 1, 2,3-китоблар. - Т.: Шарқ, 2000.
4. Ўзбекистон   тарихи   (1917-1991-йилар)   Биринчи   ва   иккинчи   китоблар/
масъул муҳаррир Қ.Ражабов.Т.;-“Ўзбекистон”-2019
5. O‘zbekiston   tarixi.   Oliy   o‘quv   yurtlarining   tarix   fakulteti   talabalari   uchun
darslik / Mas’ul muharrir A.S.Sagdullayev. – T., 2019.
6. Ўзбекистон   тарихи.   Ўқув   қўланма   /   Масъул   муҳаррир   А.С.Сагдулаев-
Т.1997.
7. Ўзбекистон   давлатчилиги   тарихи   очерклари   /   Масъул   муҳаррир
Д.Алимова-Т.,2001
8. Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи  . Т.,2000 
9. Эшов   Б.Ж.   Ўзбекистон   давлатчилиги   тарихи.   Ўқув   қўланма.   –   Т.:
Маърифат, 2009.
10. Эшов Б. Ўзбекистон давлатчилиги ва бошқаруви тарихи- Т.:2012
11. Эшов   Б.,   Одилов   А.   Ўзбекистон   тарихи.   1-жилд.   Энг   қадимги   даврдан
XIX аср ўрталаригача. Дарслик. – Т., 2014.
12. Shamsutdinov   R ,   Karimov   Sh ,   Xoshimov   S. .   Vatan   tarixi   1 ,2,3 -kitob.   O’quv
qo’llanma-T.”Sharq”-2016

IX-XII asr O‘zbekiston hududida sulolalar boshqaruvi Reja 1. Siyosiy tarixga oid tadqiqotlar 2. Iqtisodiy va madaniy tarix masalalaring yoritilishi

Istiqlol yillarida mamlakatimiz tarixchilari tomonidan o‘tmish voqeligi, unda kechgan turli jarayonlarni holis ravishda o‘rganish, tahlil etish natijasida ko‘plab ahamiyatga molik tadqiqotlar amalga oshirildi, tarixning ochilmagan saxifalari o‘rganildi, bir yoqlama talqin etilgan masalalarga tegishli oydinlik va aniqliklar kiritildi. Shu bilan bir qatorda hali tarixchi olimlar oldida Vatan tarixining ko‘plab tadqiq etilishi lozim bo‘lgan masalalari ham borki, ular orasida o‘rta asrlar, xususan I X—XII asrlarda hukmronlik qilgan sulolalar tarixi ham alohida o‘rin egallaydi. Mamlakatimiz davlatchiligi tarixida bu holni G‘aznaviylar sulolasi misolida ham keltirish mumkin. Sobiq sovet davri tarixshunosligida G‘aznaviylar, xusu san mazkur davlatning eng yorqin namoyandasi Mahmud G‘aznaviy tug‘risida umumiy hamda bir yoqlama salbiy qarash ustunlik qilgan. Darslik va adabiyotlarda Mahmud G’aznaviyni asosan «ta- lonchi», «zo‘ravon hukmdor» deb ko‘rsatish odat tusiga kirgan. Mustaqillik yillariga kelib ushbu masala mohiyatini ilmiy jihatdan zamonaviy talqin etish boshlandi. Bu borada ilmiy-publitsistik xarakterdagi Mahkam Andijoniyning maqolasini misol qilib keltirish mumkin. Ushbu maqola garchi shu yo‘nalishdagi ilk chiqish bo‘lsa-da, lekin unda ko‘proq publitsistik xarakter ustunlik qilgan haG’da masala mohiyatining tarixi iliq, xolislik jihatlari ancha sust aks etganligini ta’kidlash lozim. 1 Mazkur jihatlar ilmiy asosda, tarixiy manbalarga to‘laqonli tayangan holda yozilgan Azamat Ziyoning monografiyasida o‘z aksini topgan bo‘lib, masalaning dolzarblik jihatlariga katta e’tibor berilgan. 2 Mavzuning manbashunosligiga to‘xtalganda Mahmud Faznaviy Faznaviylar tarixi aksariyat Abulfazl Bayhaqiyning «Tarixi Ma’sudiy» asaridagina o‘z aksini ko‘proq topganligini ta’kidlash joiz. Shu bilan birgalikda Nizomulmulkning «Siyosatnoma», Nizomiy Aruziy Samarqandiyning «Chaxor maqola» va boshqalarda Mahmud Faznaviy va u barpo etgan davlat xususida tegishli ma’lumotlar uchraydi. Mahmudning otasi Sabuqtegin asli Sirdaryo bo‘ylarida yasha gan barsxon turkiy qabilasiga mansub bo‘lib, yoshligida asir olinib, so‘ngra qul qilib sotilgan

edi. Somoniylar davlatidagi turkiy askarlar qo‘shinida xizmat qilgan Sabuqtegin 977 yildan boshlab Fazna va uning atroflarini Somoniylar noibi sifatida boshqaradi. Bu vaqtga kelib Somoniylar sulolasi inqirozga yuz tutgan bo‘lib, Sabuqtegin rasman noib bo‘lsa-da, o‘zini mustaqil hokimlardek tutardi. Shijoatkor sarkarda Sabuqtegin aynan Somoniylar amiri Nux II (976-997 y.)ning dushmanlariga qarshi kurashda yordam berib, «Nosiriddin ad-davla» (Davlat va din ximoyachisi) o‘g‘li Mahmud esa «Sayf ad-Davla» (Davlat shamshiri) degan sharafli nomlarga sazovor bo‘lishadi. Sabuqteginning ta’siri mamlakat ichida tez orada shu qadar kuchayib ketdiki, uning qarshisida Nuh II taxtda rasman o‘tirgan, aslida zaif hukmdorga aylanib qoldi. Nuh II ning vafotidan so‘ng Somoniylar hokimiyat tepasiga uning o‘g‘li Mansur II ibn Nuh (997-999) keldi. Tarixchi Abul fazl Bayxaqiy «Tarixi Ma’sudiy» asarida bu xususda shunday yozadi: «Abul Xoris Mansur ibn Nux go‘zal chehrali, so‘zamol, jasur, ammo serjahl yigit edi. Hamma undan qo‘rqib- qaqshab turardi. U davlat ishini mohirona boshqara boshladi». Tez orada, Nishopur hokimi Begtuzun bilan Balx noibi Maxmud G‘aznaviy orasida Nishopurga egalik xususida nizo chiqdi. Mahmud katta o‘g‘il sifatida Faznaga qonuniy voris hisoblanishiga qaramasdan, qarigan Sabuqtegin o‘limi oldidan kichik o‘g‘li Ismoilni o‘z o‘rniga tayinlaydi. 997 yili otasi vafot etgach, Ismoil hokimlik lavozimida yetti oygina o‘tirdi. Zodagon va harbiylarning qullab-quvvatlashi bilan 998 yili Mahmud G‘aznaviy hokimiyatni egalladi. Natijada, uning 30 yildan ziyod (998-1030) davom etgan uzoq va barqaror hukmronlik davri boshlandi. Somoniylarga xizmati singan, Mansurning dushmanlariga qarshi ancha kuch sarflagan Mahmud uchun bu o‘ziga xos adolatsizlik edi. Chunki Nishopurga egalik qilishni Mahmud aynan o‘ziga tegishli deb hisoblardi. Mansur ikkala hokimni yarashtirish maqsadida Marvga yo‘l oladi. Mansur bilan Mahmudning uchrashishidan hayiqqan Begtuzun va amir Foik xiyonatkorona tarzda Mansurning ko‘zini ko‘r qilib, Buxoroga jo‘natishdi. Shundan so‘ng Buxoro taxtiga 999 yili Mansurning ukasi Abdulmalik II egalik kiladi. Bundan g‘azablangan Mahmud

Xurosonga qo‘shin tortadi va uni butkul Somoniylar davlatidan ajratib oldi. Oradan ko‘p o‘tmay Somoniylar davlati Qoraxoniylar sulolasi qo‘liga o‘tib, oxirgi amir ham zindonband qilinadi. Shunday voqealarga boy 999 yili Bag‘dod xalifasi al-Qodirbillox Mahmud Faznaviyga «Yaminud-davla va aminul-milla» (Musulmon davlatining o‘ng qo‘li va millatning omonligi) degan faxriy unvon va Xuroson hokimligiga yorliq, bayroq va nog‘ora yuboradi. O‘z navbatida, Mahmud G‘aznaviy ham Abbosiylar xalifasini rasman tan olib, uni payg‘ambar avlodi sifatida qadrlaydi. Bu esa Mahmud G‘aznaviy davlatining to‘liq mustaqilligidan darak berar edi. 1001 yildagi Qoraxoniylar xoni Nasr Eloqxon bilan o‘zaro kelishuviga binoan Amudaryo chegara sarxad qilib belgilandi. 1002 yili esa Mahmud Eronning Seyiston viloyatini qo‘lga kiritadi. Ta’kidlash joizki, Seyiston musulmon olamining boshqarishi murakkab bo‘lgan turli xavfli oqim va yo‘nalishlar makoni edi. Ayni paytda, sunniy musulmonlar hamda Bag‘dod xalifasiga xavf tug‘diradigan maskan edi, desak ham mubolag‘a bo‘lmaydi. Seyistonning sobiq hukmdori Xalif ibn Ahmad taxtga da’vogar o‘g‘li Toxirni o‘z qo‘li bilan o‘ldirilishini Mahmud G‘aznaviy katta jinoyat, musulmonlikka xilof harakat, deb baholaydi. 1006-1008 yillarda Qoraxoniy Qodirxon Mahmud G‘aznaviy yo‘qligidan foydalanib, Xurosonga yurish qiladi. Bunday hol ikki bor takrorlanib, Mahmud har ikkala holatda ham Qodirxon qo‘shinlarini tor-mor keltiradi va Xurosondan haydab chiqaradi. 1010-1011 yillarda Fyp viloyatiga yurish qilib, uning hokimi ibn Suriyni asir oladi. Keyin G‘archistonni (Marv va Hirot oralig‘idagi xudud) egallab, podshoh Sharrni ham bandi qiladi. 1015 yilda esa hozirgi Afg‘onistonning chekka tog‘li hududi Hamovandni bosib oladi. 1002-1026 yillar mobaynida Mahmud G‘aznaviy Hindistonga 17 marotaba yurish qiladi. Shubhasiz, bu yurishlarda sulton ko‘plab boyliklarni qo‘lga kiritadi, o‘nlab shahar- kishloqlarni vayron qiladi. Birgina 1019 yilgi yurishda 350 ta fil, 57 mingta asir, behisob boyliklarni o‘lja sifa tida qo‘lga kiritgan. Mahmud Faznaviy Xorazmshoh Ma’mun ibn Ma’munni (1009- 1017 y.) o‘ziga kuyov qilib olib, tez orada ta’sirini Xorazmga ham o‘tkazish taraddudiga

tushadi. Bu vaqtga kelib, Xorazm yuksak dexqonchilik madaniyatiga erishgan, musulmon dunyosida ilm-fan markazi, yuksak salohiyatli olimlar yurti sifatida ham dong taratgan edi. Xorazm Ma’mun akademiyasida esa, o‘nlab ulug‘ olim lar, jumladan, Abu Rayxon Beruniy va Abu Ali ibn Sino kabi allomalar samarali ijod qilishgan. Avvaliga G‘aznaviy elchisi, keyin Sulton Mahmudning o‘zi Ma’munni siquvga olib, undan qaramlikni talab qila boshlaydi. Bir tarafdan Mahmud G‘aznaviy, boshqa tarafdan atrofdagi a’yonlari hamda zodagonlar tomonidan qattiq qistovga olingan Xorazmshoh, 1017 yil bahorida saroy fitnasi qurboniga aylanadi. Natijada, Mahmud bu voqealikni bahona qilib katta qo‘shin bilan kelib, Hazorasp yonidagi jangda Xorazm qo‘shinini mag‘lubiyatga uchratadi. Xorazmdan ko‘plab boyliklar bilan birga, fan va madaniyat arboblari ham G‘aznaga ko‘chirib keltiriladi. Ular orasida ulu g‘ olim Abu Ray h on Beruniy h am bor e di. Xorazmga esa sultonning sobi q bosh h ojibi Oltintosh no i b et i b tayinlandi. Q oraxoniylarning o‘ zaro tafovutlaridan foydalangan Ma h mud G‘ aznaviy 1024 yili Amudaryo b o‘ ylariga yurish qilib Q obadiyon, Xuttalon va bosh q a chegaradosh viloyatlarni o‘z davlati tarkibiga kiritadi. XI asr tarixchisi Gard i z i y « Zaynul ax bor» asarida Ma h mud G‘ aznaviy bilan Tam g‘ achxon Q odir Q oraxoni y ning yuzma-yuz uchrashuvi h a qid a h ikoya q iladi. Uchra shu v 1025 yili Samar q and janubidagi bir joyda b o‘ lib o‘ tadi . Sh un dan s o‘ ng Sulton Movarounna h r ishlariga yanada k o‘ pro q aralasha boshladi. Shia maz h abidagi Buva h iylar sulolasi h ukmronligiga chek qo‘ ygan sulton Ma h mud G‘ aznaviy 1029 yili Ray va Jilobni h am o‘ z mulkiga qo‘ shib oladi. Natijada, Ma h mud G‘ aznaviy musulmon shar q idagi eng yirik va q udratli davlat so h ibiga aylanadi. Al- batta. Ma h mud G‘ aznaviy o‘ z davrining farzandi b o‘ lib, murakkab va ziddiyatli vaziyatlar, q arama- q arshi l iklarga boy b o‘ lmish o‘ rta asrlarda h ukmdorlik q ilgan. Bu h ol uning barcha sa’y- h arakatlari, ichki va tash q i siyosatida ya qq ol namoyon b o‘ lgan. G‘ aznaviylarning mash h ur sultoni X asr oxirlari, XI asr boshlarida O‘ rta Sharkda yuzaga kelgan siyosiy, ijtimoiy, ma’naviy-diniy a h volni ta h lil etishga