Jules Vernining “O’n besh yoshli kapitan” asari haqida.
![Jules Vernining “O’n besh yoshli kapitan” asari haqida.
Reja:
1.Jules Vernining “O’n besh yoshli kapitan’’ asari haqida.
2.’’O’n besh yoshli kapitan’’asarining sujeti.
3.Asardagi obraz va davr tizimi.
4.Xulosa.](/data/documents/2af0c137-1728-4696-a0af-5f049172a5e3/page_1.png)
![“O’n besh yoshli kapitan” (Un capitaine de quinze ans)- fransuz yozuvchisi
Jules Verne qalamiga mansub sarguzasht roman.Birinchi marta 1878-yilda nashr
etilgan.Romanda kit bilan bo’lgan jang natijada butun ekipaj halok bo’lgan
amerikaning kit ovlovchi “Piligrim’’kemasi yo’lovchilarining sarguzashtlari
tasvirlangan.Roman o’zbek tiliga sovet tarjimoni Malik Rahmon tomonidan 1950-
yilda rus tilidan tarjima qilingan va o’sha yillarda kam nusxada nashr qilingan.
Asl nomi “Un capitaine de quinze ans”
Muallif “Jules Verne”
Janr “Roman sarguzasht”
Mamlakat “Fransiya”
Tarjimon “Malik Rahmon”
Nashriyot “Pierre-Jules Hetzel”
Nashr etilgan sanasi “1878-yil 15-dekabr”
O’zbek tilida nashr etilgan. *“ G’ofur G’ulom nomidagi nashriyot manbaa
ijodiy uyi”
*2003-yil Sharq nashriyot-manbaaijodiy uyi.
*2012-2017-yil Yangi asr avlodi nashriyoti.
SUJET. Badavlat amerikalik sanoatchi Jeyms Ueldonga tegishli bo’lgan kit
ovlovchi “Piligrim”kemasi jamoasi Yangi Zelandiyadan Shimoliy Amerikaga
qaytish uchun yo’lga chiqishadi.Ularga kema egasining xotini missis Ueldon uning
besh yoshli o’g’li Jek va hashorotshunos tog’asi Benekit hamroh
bo’lishadi.Ummonda ular cho’kayotgan kemaga duch kelishadi.Dengizchilar
undan bitta it va beshta qora tanli kishilarni qutqarib olishadi.Ularning ismlari
Bat,Ostin,Akteon,Gerkules va Tom edi.Qora tanlilar o’zlarining boshidan o’tgan
hikoyalarini aytib berishadi.Ma’lum bo’lishicha ularning barchasi ozod odamlar
bo’lib chiqadi,ulardan faqat keksa Tom bir paytlar qul bo’lganini aytadi.Itning ismi
esa Dingo edi.It negadir kema oshpazi Negoroga nisbatan tajavuzkorlik ko’rsata
boshlaydi.
Yo’lda ular bukri litga yo’liqishadi.Yo’lovchilar,Dik va Negorodan tashqari
butun ekipaj a’zolari qayiqda kit ovlashga kirishishadi.Yaralangan kit barcha
ovchilarni halok qiladi.](/data/documents/2af0c137-1728-4696-a0af-5f049172a5e3/page_2.png)
![Negoroning noroziliklariga qaramay kema kapitanligiga kemani qanday
boshqarishni biladigan yagona odam Dik Send egallaydi.Kemadagi negrlar unga
yordam berishadi. Dik to’g’ri chiziq bo’ylab Janubiy Amerikaga borishga qaror
qilishadi.U yo’lovchilarni qutqarishni xohlaydi.Ularni o’z oilasidek deb biladi.
Jeymes Ueldon bir vaqtlar Dikni o’z o’g’lidek tarbiyalangan edi.
Biroq ob-havo yomonlashadi,bo’ron boshlanadi va shamol kemani
noma’lum tomonga olib ketadi.Negoro yashirincha kema kompasi ostiga temir
bo’lagi qo’yadi va shu bilan kompas ko’rsatkichlarga ta’sir qilib,kema
yo’nalishlishini o’zgartirishga erishadi.DIK Send quyoshni bulutlar orasida
ko’rolmaydi va faqat kompasga ergashishga majbur bo’ladi.U sharqqa ketayabman
deb o’ylaydi,aslida Piligrim janubga keskin og’ib ketadi va Keyp Hornni aylanib
o’tib, Tinch okeanidan Atlantikaga tushadi.Dik nima uchun yer hali ham
ko’rinmayotganini tushunmaydi.Keyinchalik Negoro Kompos ostidagi temirni olib
tashlaydi va kema Janubiy Boliviya o’rniga Afrikadagi Angola qirg’oqlariga kelib
qoladi.Qirg’oq yaqinida kema jiddiy shikastlanadi. Qahramonlar oziq-ovqat,qurol
va boshqa foydali narsalarni olib,qirg’oqqa chiqishga majbur bo’lishadi.Negoro
kemadan tushganidan so’ng darhol g’oyib bo’ladi.
Tez orada sayohatchilar amerikalik Gerrisni uchratishadi,u bu yer Janubiy
Amerika deya ishontiradi va ularni uyiga olib borishga taklif qiladi.Sayohatchilar
rozi bo’lib yo’lga chiqishadi.
Biroq, Dik darhol g’alati narsani seza boshlaydi:bu hudud Janubiy
Amerikaga o’xshamaydi.Hashorotshunos olim Benekit setsega o’xshagan pashsha
tutib oldi.Daryo yaqinida sayohatchilar begimotlar va jirafalar podasini ko’rib
qolishadi.Qorong’uda esa sherning ukirishi eshitiladi.Bu hodisalarning barchasi
to’g’ridan-to’g’ri bu yer Amerika emas,balki Afrika ekanligiga ishora qiladi.Gerris
Dik bilan bahslashib bularning barchasini xatolar va hududni bilmaslik bilan
izohlaydi.Ammo keyinroq Dik va Tom yoshligida ko’rgan qora tanli qullarning
kesilgan qo’llarini topadilar.Dik dahshat bilan ular Afrikaga kelib qolganliklarini
tushunadi va darhol Gerrisni tutishga harakat qiladi,lekin u qochib ketadi.
Haqiqatni bilib sayohatchilar tuzoqdab qutilishga harakat qilishadi,ammo
hech qanday natija bo’lmaydi.Ular tez orada afrikalik qul savdogarlari qo’liga
tushishadi.Gerkulis qochishga muvaffaq bo’ladi.Sayohatchilar qullar karvonining
bir qismi sifatida Afrika markaziga olib boriladi.Negrlar zanjirband qilinadi.Missis
Ueldon,Jek va Benekt yaxshi sharoitda saqlanadi.Chunki quldorlarning ular uchun
boshqa rejalari bor edi.Ko’p kunlik mashaqqatli sayohatdan so’ng,karvon mahalliy
qul savdosi markazi Kazondega yetib keladi.Kazondega Dik Gerris bilan
uchrashadi.U Dikni masxara qilib, missis Ueldon va Jek o’lganini](/data/documents/2af0c137-1728-4696-a0af-5f049172a5e3/page_3.png)
![aytadi.Oilasining o’limidan umidsiz bo’lgan Dik Gerrisni pichoq bilan
o’ldiradi.Negoro esa eng yirik qul savdogari Alvishning eng yaqin yordamchisi
bo’lib chiqdi.U Alvishdan Dikni qatl etilishini talab qiadi.
Kazondedagi uzoq vaqt qiyinchiliklardan so’ng Gerkulis missis Ueldon, Jek
Benekt, va Dikni qutqaradi. Ular qayiqda daryo bo’ylab yo’lga chiqishadi.Yo’lda
yana ko’plab qiyinchiliklarni boshdan kechiradi. Bir muncha vaqt o’tgach
savdogarlar karvonini uchratgan sayohatchilar kemaga o’tirib,Amerikaga
qaytadilar.Janob Ueldon Bat,Tom,Ostin,va Akteonini sotib olib ozod qiladi.Kema
boshqaruvidan ta’lim olgan Dik Send Janob Ueldonga tegishli bo’lgan yangi
kemaning haqiqiy kapitaniga aylanadi.
Jasur kapitan va 5 nafar katta dengizchi kit ovida halok bo’ladi.Dik kapitan
bo’ladi.Ular halokatga uchragan kemani va uning ostida omon qolgan 5 kishini va
itni topadilar.It darhol kokani yoqtirmaydi.Negoro hiylasi kemani Afrika
qirg’oqlariga olib boradi.U yerda u qochib ketadi,qolganlarni esa u yuborgan
Amerikalik kutib oladi.U kompaniyani o’rmonga olib boradi va ular yolg’onni
anglab yetgach,u qochib ketadi.Dik va qolganlar qul savdogarining qo’liga
tushadi.Qora tanlilardan biri qutqariladi,keyin u qolgan asirlarni ozod qiladi.Dik
yuborilgan Amerikalikni o’ldiradi.Negoro missis Ueldonni boy eriga xat yozishga
va to’lov qilishga majbur qiladi.Qiyinchilik va sarguzashtlardan so’ng ular
qirg’oqqa yetib boradilar va madaniyatli odamlarni topgunlaricha unga
ergashadilar.Negroga Dingo huum qiladi,ikkalasi ham o’ladi.Dik Ueldon juftligi
tomonidan asrab olingan.
San-Fransiskoga parvoz
Buyuk fransuz o’z zamonasi haqida amalda yozgan.O’zingiz uchun hukm
qiling “Piligrim”shxuneri 1873 yil 29 yanvarda Yangi Zelandiyaning Okleanda
portini tark etadi va kitobning o’zi 1878 yilda nashr etilgan. Uning
mashruti,dastlabki, rejaga ko’ra,Tinch okeani bo’ylab Chilidagi Valparasio dengiz
porti orqali o’tadi va San-Fransiskoda tugaydi.Kema badavlat odam Jems
Ueldonga tegishli.Sayohat kit ovlash,kemani tajribali kapitan Gul
boshqarardi,uning qomondonligi ostida beshta dengizchi,kabina bolasi Dik Send
va Negoro oshpazi bor edi.Samolyotda yo’lovchilar ham bor.Bu kema egasining
rafiqasi Missis Ueldon,uning besh yoshli o’g’li Jek,bolaning enagasi-keksa qora
tanli ayol Nan va nihoyat,bolaning amakisi bo’lgan eksantrik entomolog,”Kusin
Benedk”deb atalardi.
Kutilmagan sayohatchilar](/data/documents/2af0c137-1728-4696-a0af-5f049172a5e3/page_4.png)
![Piligrimning notinch,sarguzashtlarga boy sayohati haqida qisqacha
ma’lumot.Birinchi bobdan boshlab “O’n besh yoshli kapitan”syujetga qiziqish
kiritadi.Besh yoshli Jek Ueldon uzoqdan ag’darilgan kemani birinchi bo’lib
payqaydi va bu haqida boshqalarga xabar beradi.Vayronaga aylangan “Waldeck”
kemasi halokatga uchradi. Bortda-Negr amerikaliklardan qochib ketgan ekipaj
tomonidan o’z kabinasida shoshib ketishadi.Ular Yangi Zelandiya
plantatsiyasidagi shartnoma ishlarini tugatgandan so’ng uylariga
qaytadilar.Ulardan beshtasi bor:Keksa Tom o’g’li Bat
bilan,shuningdek,Aktaeon,Gerkules va Ostin.Ular bilan Afrikaning biron bir joyida
Valdek kapitani tomonidan olingan katta it Dingo bor.Bundan tashqari,it shekilli
Negoroni biladi chunki unga nisbatan tajavuzkorlik ko’rsatadi.
Muammo
Ko’p o’tmay,Piligrimda falokat yuz berdi-besh dengizchi va kapitan kit
uchun qayiqda o’lib halok bo’ladi.Bundan tashqari,qisqacha xulosa qilib,kichik
dengizchi Dik Sendning ruhining kuchidan dalolat beradi.O’n besh yoshli kapitan
(Dik o’shanda edi),hech ikkilanmasdan,kemani boshqarishni o’z zimmasiga oladi.
Biroq,uni navigatsiya bo’yicha bilimi yetarli emasligi aniq.U kompas bilan
yo’nalishni tanlashni va harakat tezligini ko’p yordam bilan o’lchashni
biladi.Yulduzlardan foydalanib,uning o’rnini qanday aniqlash mumkin,u buni
bilmaydi.Portugaliyalik Negoro (bu haqida biroz keyiroq bilib olamiz) qochib
ketgan mahkum.U o’z mamlakati hukumati tomonidan qul savdosi uchun hukm
qilingan,ammo u qochib ketgan va xuddi shu jinoiy beznis bilan shug’ullanishni
davom ettirish uchun Afrikagaqaytib borishni xohlaydi.Shuning uchun Negoro
junab ketayotgan “Piligrim”kemasiga oshpaz bo’lib ishga kiradi.Kapitan va
tajribali dengizchilarning o’limi mahkumning Afrikada tezda to’xtash imkoniyatini
sezilarli darajada oshirdi.Buning uchun faqat Dik Sendni aldash,uni Tinch okeani
o’rnida Hind okeaniga yuborish kerak edi.
Bundan tashqari,qisqacha xulosa jinoiy rejaning amalga oshishi haqida
gapirib beradi.O’n besh yoshli kapitan haqiqatdan ham e’tibordan chetda.Axir,bitta
kompas jinoyatchi tomonida buzilgan bo’lsa,ikkinchisi esa Shimol yo’nalishi
o’rniga janubni ko’rsatadi.Bu xiyla –“kompas ignasini qo’lga olish”-navigatsiyani
yaxshi bilgan mahkum Negoro tomonidan asbob ostiga bolta qo’yish orqali amalga
oshirilgan.San-Fransisko o’rniga kema Angola qirg’oqlariga yaqinlashmoqda.
Angola qirg’og’ida
“Hoji” to’lqinlar tomonidan qirg’oqqa tashlanadi.Biroq,Dik Sendni keyingi
sinovlar va qiyinchiliklar kutmoqda.Bu yerda uning Negoroning sherigi amerikalik](/data/documents/2af0c137-1728-4696-a0af-5f049172a5e3/page_5.png)
![Garris kutib oladi va u sayohatchilarni Boliviyada ekanliklariga ishontiradi.Yovuz
qul savdogarlarining klassik to’dasi keying hikoyada intiriga olib keladi.(xulosa
guvohlik beradi).O’n besh yoshli kapitan (2-bob)xayoliy yo’l ko’rsatuvchi sifatida
u aksidan boshpana va dam olish vadasi bilan sayohatchilarni Afrika o’rmonidagi
yuz chaqirim chuqurlikda jalb qilishi bilan boshlanadi.Negoro va Garrisning
qo’shma jinoiy rejasi sayohatchilarning bir qismini qullikga sotish va boy
Ueldonning qarindoshi uchun -1000000 dollar miqdorda to’lov olishdir.Garris Dik
Sendni hamkasblari bilan kuzatgan joydan uncha uzoq bulmagan joyda
Negoroning tanishi Alvets boshchiligidagi qullar karvoni to’xtadi.
Sayohatchilar yolg’onni tahmin qilishdi
Yovuz odamlar muvofiqlashtirilgan tarzda harakat qilishadi,ular deyarli
hamma narsada muvaffaqiyat qozonishadi(xulosadan dalolat beradi).O’n besh
yoshli kapitan esa Garrisning yolg’on gapirayotganindan shubhalana boshlaydi.U
boshchiligidagi sayohatchilar (taxminan Boliviya selvasi orqali)ularning
joylashuvini Janubiy Amerika bilan aniqlamaydigan holatlarga e’tibor
berishadi.Daryo o’zaniga yaqinlashib,ular sayoz suvda dam olayotgan bir nechta
begimotlarni,shuningdek jirafalarni qo’rqitishadi(ikkinchisi,ular ancha masofaga
bulganligi sababli,tuyaqushlarbilan adashtirilgan).Kunlarning birida amakivachcha
Benektni tsets pashshasiga o’xshagan pashsha chaqishiga sal qoldi.Entomolog
sifatida u darrov tegishli savollarni beradi.Bundan tashqari,olimning
ko’zoynagidagi linzalari butunlay singan bo’lib chiqadi,kimdir ularga qadam
qo’ydi.Axir amerikaliklar orasida tajribali trekerlar bo’lmagan taqdirda ham,ular
tezda navigatsiya qilishdi va yo’lni o’rganishdi.
Asirlik
Dik Send Negoro va Garrisni kuzatib boradi va ularning suhbatini
eshitib,jinoiy fitnani taklif qiladi.O’zlarini havf ostida his qilib,ular o’rmonga
chiqib ketishga harakat qilishadi,lekin qul savdogarlari ularni hushyorlik bilan
kuzatib borishadi.Bir kun ertalab tropik yomg’irdan himoya qiluvchi termit
tepaligiga tunab qolgan sayohatchilar,qullar karvonidagi bezorilar tomonidan bu
ikki yaramasni qo’lga oladilar.Bundan tashqari Gerkules bu qaroqchilardan
qochishga muvaffat bo’ladi.Qisqacha ma’lumot asirlarning uzoq mashaqqatli safari
haqida gapirib beradi.Kapitan O’n besh (Jul Verne)Angolaning mashhur qul bozori
Kozondaga borishda ularning xo’rlanganliklari va azob-uqubatlarini
tasvirlaydi.Keksa qora tanli ayol besh yoshli Jekning enagasi Nan ushbu qiyin
kompaniya yulida vafot etadi.Biroq,yaramaslar tomonidan qo’lga olinga va to’lov
uchun mo’ljallangan bir nechta sayohatchilar (Ueldon xonim,uning o’g’li va
amakivachchasi Benedekt) Negoro tomonidan qulayroq sharoitda olib ketiladi.](/data/documents/2af0c137-1728-4696-a0af-5f049172a5e3/page_6.png)
![Qozonda.Yomonga Jazo
Qozonga kelgan qullar kazarmaga joylashtiriladi.Dik Send missisUeldon va
o’g’li haqida qayg’uradi.Ular alohida tashiladi va karvon egasi Ueldonni savdo
nuqtasiga joylashtiradi.Kazandada yolg’onchi Garris bilan uchrashib,u bu haqida
so’rashga harakat qiladi.Biroq yovuz odam yigitni masxara qilib,ular o’lganini
aytib,uni aldaydi.Biroq buni keying epizod (aniqrog’ undan juda qisqa
mazmuni)dalili sifatida qiyin sharoitlarda yetuk bo’lgan allaqachon voyaga yetgan
odamga aytayotganini kutmaydi.O’n besh yoshli kapitan Garrisning pichog’ini
tortadi va uni pichoqlaydi.Sayohatchilarning bitta katta xavfliroq dushmani bor.
Negoro Dik Sendni qatl etilishini xoxlaydi
Sherigini qorong’u ishlarda o’ldirishini Negoro uzoqdan kuzatib turadi.U
Dik Sendni yo’q qilishga qaror qiladi.Buning uchun u qul bozorida nufuzga ega
bo’lgan odam savdosi bo’yicha sherigi Alvets bilan kelishi kerak.Ularning qaroriga
ko’ra,o’nbesh yoshli kapitan qul savdosi tugashi bilanoq omma oldida qatl
etiladi.Ushbu rejani amalga oshirish uchun Alvets bu qatl uchun Angola qabilasi
hukmdori Muani-Lungudan rasmiy ruxsat olishi kerak.Alvets bunday ishlarni hal
qilishda tajribaga ega edi.U Mauna-Lungu ommaviy qotillikga ruxsat berganlik
uchun qanday haq olishini bilardi.Rahbarga baxtsiz qurboning tanasidagi qon
miqdoriga teng miqdorda zarba berish kifoya.Spirtli ichimliklarga qaram bo’lgan
mahaliy podshoh ayanchli ko’rinishdir.U oxirgi bosqichda ankogol edi.
Rahbarning yoqimsiz o’limi
Alvets barcha qora tanli qullarni sotishga muvaffaq bo’ladi va hatto eng
yaxshi narxda.Biroq,Negoro karvon egasidan ham ko’proq daromat qilishga umid
qiladi.Shuning uchun,u Ueldon xonim,bezgak bilan og’ir kasal bo’lgan o’g’li Jek
va uning amakivachchasini Beneketni alohida uyda kechayu-kunduz
qo’riqlaydi.Negoro,shuningdek,Dik Sendning o’limi haqidagi xabar bilan Ueldon
xonimni aldab,uning qo’li bilan yozilgan to’lov xatini olishga muvaffaq
bo’ladi.Biroq,yovuz odamlar zudlik bilan sobiq kabina bolasini qatl qilishni
boshlay olmaydilar.
Hikoyaning keying xulosasi tragikomik ko’rinadi.O’n besh yoshli kapitan
aslida muhlat oladi,ammo ular endi uni yolg’iz yuq qilmoqchi emaslar.Voqealar
boshqacha tus oldi,chunki…huckster Alvetsning foydadan xursandchiligi.Qul
savdogar Alvets bayramni nishonlash uchun Muanini-Lungga eng ko’zga
ko’ringan,yonayotgan shaklda musht taklif qilishga qaror qiladi.Biroq u butunlay
ankogol bilan shug’ullanayotganinin hisobga olmadi.Rahbar kosani lablari bilan](/data/documents/2af0c137-1728-4696-a0af-5f049172a5e3/page_7.png)
![tekkizganida,ko’p yillik suv to’kilishidan alkogol bo’lgan tanasi alangalanib ketdi
va rahbar bir necha daqiqada yonib ketdi.
Yirtqichlarning endi u yerda qandaydir rangi oqarib ketgan bolasi qatl
qilishga vaqti yuq edi,chunki rahbarning dafn marosimi yaqin edi.Sobiq kabina
bolasi “Piligrim”ni alohida qatl qilish o’rniga uning barcha xotinlari(suyuklisidan
tashqari)va qullarini,shu jumladan Dikni ham qatl qilish realashtirilgandi.Yuqorida
“O’n besh yoshli kapitan”bobning qisqacha mazmuni bo’lib,siz sezganingizdek,u
butunlay Robinsonad romani janriga to’g’ri keladi.
Bosh qahromonlar
Dik Send-O’n besh yoshli dengizchi,asur va qati’yatli yigit.
Ueldon xonim-Kema egasining xotini.
Jek-Missis Ueldoning o’g’li.
Benedik-Missis Ueldoning amakivachchasi,entomology.
Tom,Bat,Gerkules,Ostin,Aktaeon-Negrlar ko’kib ketgan kemadan
qutqariladi.
Negoro-hokimiyatdan yashringan qul savdogar,qabih va shavqatsiz
odam.
Boshqa belgilar
Nan-Jekning keksa enagasi.
Jeymis Ueldon-Boy kema egasi.
Kapitan Ghoul-“Piligrim”kit ovlash kemasining kapitani.
Garris-qul savdogar,Negoroning sherigi.
Antonio Alvets-qul karvoning egasi.
Mauni-Lunga-kazonde markazining eski quroli.
Muana-Muani-Lunganing birinchi xotini,qirolicha.
Xulosa
Jyul Vern,”O’n besh yoshli kapitan”…Xulosa bu asarning barcha jozibasini
bildirmaydi,uni to’liq qayta o’qish kerak.Romanni turlicha qayta talqin qilish
mumkin.Robinsonad kabi.Yigitlarga o’rnak sifatida-jasoratli va ma’suliyatli
bo’ling.Eng qiyin vaziyatda insoniy munosabatlarni saqlashga misol sifatida.Bu
romanda har kim o’ziga tegishli nimadir oladi…Albatta,u bolalar va yoshlar
orasida eng sevilgan asardir.Ushbu qiziqarli kitob uchinchi asrga nashr
qilinib,o’quvchilarni o’ziga jalb etdi.Kapitan o’n besh 1878 yilda Vern tomonidan
yozlgan.Bu “Piligrim”kit ovlash kemasi ekipaji a’zolari taqdiri uchun](/data/documents/2af0c137-1728-4696-a0af-5f049172a5e3/page_8.png)
![javobgarlikni o’z zimmasiga olgan yosh dengizchining hayajonli sarguzashtlari
haqida hikoya.Jasorat va zukkolik ehtiyotkorlik buni har bir kishi rivojlantirishi
kerak bo’lgan fazilatlardir,chunki ularsiz siz o’zingizni ham boshqalarni ham
qutqara olmaysiz.Garchi biz shaharlarda yashasak va bizni yovvoyi hayvonlar,qul
savdogarlari tahdid qilmasa ham,dunyoda yovuzlik juda ko’p va biz ularga qarshi
kurashishni o’rganishimiz kerak.Ushbu romanni o’qiydiganlar uning qisqacha
mazmunini eslab qolishadi.O’n besh yoshli kapitan oddiy va jonli tilda yozilgan.U
19-asrning kashfiyotlar va ixtirolar asrining o’ziga xos tadbirkorlik ruhini qamrab
oladi.Balki buni faqat Jyul Vern qila olar edi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Juel Verne "O'n besh yoshli kapitan"
2. Rus tilidan Malik Rahman tarjimasi.-Toshkent " Yangi asr avlodi". 2017.-
384 b.
3.J.Verne " Yurak markaziga sayohat" kitobida. Toshkent-2019.
5.Priento,S(sf) Juel Verne ( 1928-1905) Adabiyot, didaktizim va
geografiya.2019.](/data/documents/2af0c137-1728-4696-a0af-5f049172a5e3/page_9.png)
![](/data/documents/2af0c137-1728-4696-a0af-5f049172a5e3/page_10.png)
![](/data/documents/2af0c137-1728-4696-a0af-5f049172a5e3/page_11.png)
![](/data/documents/2af0c137-1728-4696-a0af-5f049172a5e3/page_12.png)
![](/data/documents/2af0c137-1728-4696-a0af-5f049172a5e3/page_13.png)
![](/data/documents/2af0c137-1728-4696-a0af-5f049172a5e3/page_14.png)
![](/data/documents/2af0c137-1728-4696-a0af-5f049172a5e3/page_15.png)
![](/data/documents/2af0c137-1728-4696-a0af-5f049172a5e3/page_16.png)
![](/data/documents/2af0c137-1728-4696-a0af-5f049172a5e3/page_17.png)
![](/data/documents/2af0c137-1728-4696-a0af-5f049172a5e3/page_18.png)
![](/data/documents/2af0c137-1728-4696-a0af-5f049172a5e3/page_19.png)
![](/data/documents/2af0c137-1728-4696-a0af-5f049172a5e3/page_20.png)
![](/data/documents/2af0c137-1728-4696-a0af-5f049172a5e3/page_21.png)
Jules Vernining “O’n besh yoshli kapitan” asari haqida. Reja: 1.Jules Vernining “O’n besh yoshli kapitan’’ asari haqida. 2.’’O’n besh yoshli kapitan’’asarining sujeti. 3.Asardagi obraz va davr tizimi. 4.Xulosa.
“O’n besh yoshli kapitan” (Un capitaine de quinze ans)- fransuz yozuvchisi Jules Verne qalamiga mansub sarguzasht roman.Birinchi marta 1878-yilda nashr etilgan.Romanda kit bilan bo’lgan jang natijada butun ekipaj halok bo’lgan amerikaning kit ovlovchi “Piligrim’’kemasi yo’lovchilarining sarguzashtlari tasvirlangan.Roman o’zbek tiliga sovet tarjimoni Malik Rahmon tomonidan 1950- yilda rus tilidan tarjima qilingan va o’sha yillarda kam nusxada nashr qilingan. Asl nomi “Un capitaine de quinze ans” Muallif “Jules Verne” Janr “Roman sarguzasht” Mamlakat “Fransiya” Tarjimon “Malik Rahmon” Nashriyot “Pierre-Jules Hetzel” Nashr etilgan sanasi “1878-yil 15-dekabr” O’zbek tilida nashr etilgan. *“ G’ofur G’ulom nomidagi nashriyot manbaa ijodiy uyi” *2003-yil Sharq nashriyot-manbaaijodiy uyi. *2012-2017-yil Yangi asr avlodi nashriyoti. SUJET. Badavlat amerikalik sanoatchi Jeyms Ueldonga tegishli bo’lgan kit ovlovchi “Piligrim”kemasi jamoasi Yangi Zelandiyadan Shimoliy Amerikaga qaytish uchun yo’lga chiqishadi.Ularga kema egasining xotini missis Ueldon uning besh yoshli o’g’li Jek va hashorotshunos tog’asi Benekit hamroh bo’lishadi.Ummonda ular cho’kayotgan kemaga duch kelishadi.Dengizchilar undan bitta it va beshta qora tanli kishilarni qutqarib olishadi.Ularning ismlari Bat,Ostin,Akteon,Gerkules va Tom edi.Qora tanlilar o’zlarining boshidan o’tgan hikoyalarini aytib berishadi.Ma’lum bo’lishicha ularning barchasi ozod odamlar bo’lib chiqadi,ulardan faqat keksa Tom bir paytlar qul bo’lganini aytadi.Itning ismi esa Dingo edi.It negadir kema oshpazi Negoroga nisbatan tajavuzkorlik ko’rsata boshlaydi. Yo’lda ular bukri litga yo’liqishadi.Yo’lovchilar,Dik va Negorodan tashqari butun ekipaj a’zolari qayiqda kit ovlashga kirishishadi.Yaralangan kit barcha ovchilarni halok qiladi.
Negoroning noroziliklariga qaramay kema kapitanligiga kemani qanday boshqarishni biladigan yagona odam Dik Send egallaydi.Kemadagi negrlar unga yordam berishadi. Dik to’g’ri chiziq bo’ylab Janubiy Amerikaga borishga qaror qilishadi.U yo’lovchilarni qutqarishni xohlaydi.Ularni o’z oilasidek deb biladi. Jeymes Ueldon bir vaqtlar Dikni o’z o’g’lidek tarbiyalangan edi. Biroq ob-havo yomonlashadi,bo’ron boshlanadi va shamol kemani noma’lum tomonga olib ketadi.Negoro yashirincha kema kompasi ostiga temir bo’lagi qo’yadi va shu bilan kompas ko’rsatkichlarga ta’sir qilib,kema yo’nalishlishini o’zgartirishga erishadi.DIK Send quyoshni bulutlar orasida ko’rolmaydi va faqat kompasga ergashishga majbur bo’ladi.U sharqqa ketayabman deb o’ylaydi,aslida Piligrim janubga keskin og’ib ketadi va Keyp Hornni aylanib o’tib, Tinch okeanidan Atlantikaga tushadi.Dik nima uchun yer hali ham ko’rinmayotganini tushunmaydi.Keyinchalik Negoro Kompos ostidagi temirni olib tashlaydi va kema Janubiy Boliviya o’rniga Afrikadagi Angola qirg’oqlariga kelib qoladi.Qirg’oq yaqinida kema jiddiy shikastlanadi. Qahramonlar oziq-ovqat,qurol va boshqa foydali narsalarni olib,qirg’oqqa chiqishga majbur bo’lishadi.Negoro kemadan tushganidan so’ng darhol g’oyib bo’ladi. Tez orada sayohatchilar amerikalik Gerrisni uchratishadi,u bu yer Janubiy Amerika deya ishontiradi va ularni uyiga olib borishga taklif qiladi.Sayohatchilar rozi bo’lib yo’lga chiqishadi. Biroq, Dik darhol g’alati narsani seza boshlaydi:bu hudud Janubiy Amerikaga o’xshamaydi.Hashorotshunos olim Benekit setsega o’xshagan pashsha tutib oldi.Daryo yaqinida sayohatchilar begimotlar va jirafalar podasini ko’rib qolishadi.Qorong’uda esa sherning ukirishi eshitiladi.Bu hodisalarning barchasi to’g’ridan-to’g’ri bu yer Amerika emas,balki Afrika ekanligiga ishora qiladi.Gerris Dik bilan bahslashib bularning barchasini xatolar va hududni bilmaslik bilan izohlaydi.Ammo keyinroq Dik va Tom yoshligida ko’rgan qora tanli qullarning kesilgan qo’llarini topadilar.Dik dahshat bilan ular Afrikaga kelib qolganliklarini tushunadi va darhol Gerrisni tutishga harakat qiladi,lekin u qochib ketadi. Haqiqatni bilib sayohatchilar tuzoqdab qutilishga harakat qilishadi,ammo hech qanday natija bo’lmaydi.Ular tez orada afrikalik qul savdogarlari qo’liga tushishadi.Gerkulis qochishga muvaffaq bo’ladi.Sayohatchilar qullar karvonining bir qismi sifatida Afrika markaziga olib boriladi.Negrlar zanjirband qilinadi.Missis Ueldon,Jek va Benekt yaxshi sharoitda saqlanadi.Chunki quldorlarning ular uchun boshqa rejalari bor edi.Ko’p kunlik mashaqqatli sayohatdan so’ng,karvon mahalliy qul savdosi markazi Kazondega yetib keladi.Kazondega Dik Gerris bilan uchrashadi.U Dikni masxara qilib, missis Ueldon va Jek o’lganini
aytadi.Oilasining o’limidan umidsiz bo’lgan Dik Gerrisni pichoq bilan o’ldiradi.Negoro esa eng yirik qul savdogari Alvishning eng yaqin yordamchisi bo’lib chiqdi.U Alvishdan Dikni qatl etilishini talab qiadi. Kazondedagi uzoq vaqt qiyinchiliklardan so’ng Gerkulis missis Ueldon, Jek Benekt, va Dikni qutqaradi. Ular qayiqda daryo bo’ylab yo’lga chiqishadi.Yo’lda yana ko’plab qiyinchiliklarni boshdan kechiradi. Bir muncha vaqt o’tgach savdogarlar karvonini uchratgan sayohatchilar kemaga o’tirib,Amerikaga qaytadilar.Janob Ueldon Bat,Tom,Ostin,va Akteonini sotib olib ozod qiladi.Kema boshqaruvidan ta’lim olgan Dik Send Janob Ueldonga tegishli bo’lgan yangi kemaning haqiqiy kapitaniga aylanadi. Jasur kapitan va 5 nafar katta dengizchi kit ovida halok bo’ladi.Dik kapitan bo’ladi.Ular halokatga uchragan kemani va uning ostida omon qolgan 5 kishini va itni topadilar.It darhol kokani yoqtirmaydi.Negoro hiylasi kemani Afrika qirg’oqlariga olib boradi.U yerda u qochib ketadi,qolganlarni esa u yuborgan Amerikalik kutib oladi.U kompaniyani o’rmonga olib boradi va ular yolg’onni anglab yetgach,u qochib ketadi.Dik va qolganlar qul savdogarining qo’liga tushadi.Qora tanlilardan biri qutqariladi,keyin u qolgan asirlarni ozod qiladi.Dik yuborilgan Amerikalikni o’ldiradi.Negoro missis Ueldonni boy eriga xat yozishga va to’lov qilishga majbur qiladi.Qiyinchilik va sarguzashtlardan so’ng ular qirg’oqqa yetib boradilar va madaniyatli odamlarni topgunlaricha unga ergashadilar.Negroga Dingo huum qiladi,ikkalasi ham o’ladi.Dik Ueldon juftligi tomonidan asrab olingan. San-Fransiskoga parvoz Buyuk fransuz o’z zamonasi haqida amalda yozgan.O’zingiz uchun hukm qiling “Piligrim”shxuneri 1873 yil 29 yanvarda Yangi Zelandiyaning Okleanda portini tark etadi va kitobning o’zi 1878 yilda nashr etilgan. Uning mashruti,dastlabki, rejaga ko’ra,Tinch okeani bo’ylab Chilidagi Valparasio dengiz porti orqali o’tadi va San-Fransiskoda tugaydi.Kema badavlat odam Jems Ueldonga tegishli.Sayohat kit ovlash,kemani tajribali kapitan Gul boshqarardi,uning qomondonligi ostida beshta dengizchi,kabina bolasi Dik Send va Negoro oshpazi bor edi.Samolyotda yo’lovchilar ham bor.Bu kema egasining rafiqasi Missis Ueldon,uning besh yoshli o’g’li Jek,bolaning enagasi-keksa qora tanli ayol Nan va nihoyat,bolaning amakisi bo’lgan eksantrik entomolog,”Kusin Benedk”deb atalardi. Kutilmagan sayohatchilar
Piligrimning notinch,sarguzashtlarga boy sayohati haqida qisqacha ma’lumot.Birinchi bobdan boshlab “O’n besh yoshli kapitan”syujetga qiziqish kiritadi.Besh yoshli Jek Ueldon uzoqdan ag’darilgan kemani birinchi bo’lib payqaydi va bu haqida boshqalarga xabar beradi.Vayronaga aylangan “Waldeck” kemasi halokatga uchradi. Bortda-Negr amerikaliklardan qochib ketgan ekipaj tomonidan o’z kabinasida shoshib ketishadi.Ular Yangi Zelandiya plantatsiyasidagi shartnoma ishlarini tugatgandan so’ng uylariga qaytadilar.Ulardan beshtasi bor:Keksa Tom o’g’li Bat bilan,shuningdek,Aktaeon,Gerkules va Ostin.Ular bilan Afrikaning biron bir joyida Valdek kapitani tomonidan olingan katta it Dingo bor.Bundan tashqari,it shekilli Negoroni biladi chunki unga nisbatan tajavuzkorlik ko’rsatadi. Muammo Ko’p o’tmay,Piligrimda falokat yuz berdi-besh dengizchi va kapitan kit uchun qayiqda o’lib halok bo’ladi.Bundan tashqari,qisqacha xulosa qilib,kichik dengizchi Dik Sendning ruhining kuchidan dalolat beradi.O’n besh yoshli kapitan (Dik o’shanda edi),hech ikkilanmasdan,kemani boshqarishni o’z zimmasiga oladi. Biroq,uni navigatsiya bo’yicha bilimi yetarli emasligi aniq.U kompas bilan yo’nalishni tanlashni va harakat tezligini ko’p yordam bilan o’lchashni biladi.Yulduzlardan foydalanib,uning o’rnini qanday aniqlash mumkin,u buni bilmaydi.Portugaliyalik Negoro (bu haqida biroz keyiroq bilib olamiz) qochib ketgan mahkum.U o’z mamlakati hukumati tomonidan qul savdosi uchun hukm qilingan,ammo u qochib ketgan va xuddi shu jinoiy beznis bilan shug’ullanishni davom ettirish uchun Afrikagaqaytib borishni xohlaydi.Shuning uchun Negoro junab ketayotgan “Piligrim”kemasiga oshpaz bo’lib ishga kiradi.Kapitan va tajribali dengizchilarning o’limi mahkumning Afrikada tezda to’xtash imkoniyatini sezilarli darajada oshirdi.Buning uchun faqat Dik Sendni aldash,uni Tinch okeani o’rnida Hind okeaniga yuborish kerak edi. Bundan tashqari,qisqacha xulosa jinoiy rejaning amalga oshishi haqida gapirib beradi.O’n besh yoshli kapitan haqiqatdan ham e’tibordan chetda.Axir,bitta kompas jinoyatchi tomonida buzilgan bo’lsa,ikkinchisi esa Shimol yo’nalishi o’rniga janubni ko’rsatadi.Bu xiyla –“kompas ignasini qo’lga olish”-navigatsiyani yaxshi bilgan mahkum Negoro tomonidan asbob ostiga bolta qo’yish orqali amalga oshirilgan.San-Fransisko o’rniga kema Angola qirg’oqlariga yaqinlashmoqda. Angola qirg’og’ida “Hoji” to’lqinlar tomonidan qirg’oqqa tashlanadi.Biroq,Dik Sendni keyingi sinovlar va qiyinchiliklar kutmoqda.Bu yerda uning Negoroning sherigi amerikalik