Oʻzbek antroponimlarida oʻz qatlam va oʻzlashma qatlami haqida misollar topish
![Mavzu: O zbek antroponimlarida o z qatlam va o zlashma qatlamiʻ ʻ ʻ
haqida misollar topish
Reja:
1. O zbek antroponimikasida antroponimik qatlam
ʻ
2. Ernast Begmatov “O zbek ismlari izohi” lug ati asosida M harfi
ʻ ʻ
bilan boshlanadigan ismlar statistik tahlili
O’zbek tilshunosligida "lug aviy qatlam" tushunchasi, uning til leksik sathidagi
ʻ
mohiyati, lug aviy qatlamlar tasnifi, lug aviy qatlamlarning yuzaga kelishida lisoniy va
ʻ ʻ
nolisoniy omillarning o rni, lug aviy qatlamning unga
ʻ ʻ ѐ � ndosh hodisalardan farqi va
o zbek tili leksik sistemasidagi lug aviy qatlam tiplari monografik tarzda tadqiq qilingan.
ʻ ʻ
Ushbu satrlar muallifi "leksik qatlam" tushunchasini quyidagicha ta riflagan edi:
ʼ
"Shunday qilib, lug aviy qatlamlar deyilganda turli genetik manbaga mansub, muayyan
ʻ
miqdorga ega bo lgan so zlarning turli tarixiy davrlarda til leksik sistemasida
ʻ ʻ
qatlamlanishi (qavatlanishi) ko zda tutildi". Tahlillar shuni ko rsatadiki, "lug aviy
ʻ ʻ ʻ
qatlam" tushunchasi antroponimiya uchun ham xosdir. Chunki bir tildan ikkinchi tilga
ismlarning o zlashishi, unda ma lum antroponimik guruhlarni yuzaga keltirishi ismlar
ʻ ʼ
uchun ham xosdir. Masalan, turkiy tillarda genetik jihatdan, lug’aviy asosiga ko ra turkiy
ʻ
bo lgan so zlar qadimdan mavjuddir. Keyinchalik turkiy tillarga mo g ulcha, fors-
ʻ ʻ ʻ ʻ
tojikcha, arabcha ismlar o zlashgan. Bulardan arabcha va fors-tojikcha ismlar hajman
ʻ
salmoqli o rin tutgan hamda ma lum davrlarda o zbek tili antroponimiyasida muayyan
ʻ ʼ ʻ
antroponimik qatlamlarni shakllantirgan.
Natijada o zbek tili antroponimiyasi tizimida uchta antroponimik qatlam yuzaga
ʻ
kelgan:
1. Qadimiy turkiy ismlar qatlami.
2. Fors-tojikcha ismlar qatlami.
3. Arabcha ismlar qatlami.
O zbek ismlari orasida paxlaviycha, xitoycha, mo g ulcha, sho rolar davrida kirib
ʻ ʻ ʻ ʻ
kelgan ruscha va yevropacha ismlar ham uchraydi. Bu ismlar o zbek antroponimiyasida
ʻ
salmoqli o rin egallamaydi, balki juz iy unsurlar xarakterlidir.
ʻ ʼ
Men Ernest Begmatovning “O zbek ismlari izohi”dagi M harfi bilan boshlanuvchi
ʻ
ismlarni kuzatdim. U yerdagi ismlarning ko’p qismi arabcha ismlar hisoblanib, keyingi
o rinlarda o zbekcha va fors-tojikcha ismlar tashkil qiladi. O z olgan xulosalarimni
ʻ ʻ ʻ
quyidagi jadvalda ifodaladim.](/data/documents/e327a996-93f3-49c6-a4ba-aa9e90194ad3/page_1.png)
![O' zbekcha ismlar Arabcha ismlar Forscha
ismlar
Mazah, Mayizxon,
Mayincha, Mayliboy,
Maylixon, Mayna,
Mayram(Mayrambu,
Mayramcha), Malla
( Mallatoy,Mallaxon,
Mallaqiz, Mallaqul),
Mama yoki
Momo(Momobeka,
Momobuvi,
Momosuluv, momqiz,
Momochuchuk),
Manat,Mangu,
Manguberdi,
Mang’it(Mang’itoy,
Mang’itto’ra,
Mang’itqiz) , Maral,
Marqa, Maska,
Mashoh,
Meli(Melibu,Melibo’
ri, Melioy, Melitosh,
Meliqul, Meliqo’zi,
Meliqo’chqor), Meng
yoki Ming
(Mengbeka,
Mengberdi,
Mengjigit, Mengbuvi,
Mengbo’ta,
Mengoyim,
Mengortiq,
Mengsuluv, Mengtoy,
MengtoshMengto’ra,
Mengqo’zi),
Mengli(Menglibek,
Menglibeka,
Mengliberdi,
Menglioy,
Menglisuluv,
Menglitemir,
Menglitosh,
Mengliturdi,
Menglitursun,
Mengliyuz, Menglish,
Menglio’roz,
Mengliqilich,
Mengliqul,
Mengliqora), Miska,
Mitanoy(Mitanboy),
Mitti, Mixli,
Miqli(Miqliboy),
Moyli(Moylixon),
Mutti, Mo’chchi,
Mo’g’ulxon Mabruk, Mavdud, Mavji(Mavjiniso), Mavjud,Mavjuda,
Mavjuddin,Mavzuna, Mavlaviy, Mavlon, Mavlonmurod,
Mavlonnazar, Mavlonnur, Mavlono, Mavlud, Mavluda,
Mavluali, Mavluddin, Mavoxon, Mavriddin, Mavruza,
Mavsala, Mavsuma, Mavhida, Mavhuba, Madabdulla, Madali,
Madazim, Madad, Madalim, Madamin, Madaniyat,
Madahmad, Madvali, Maddoh,
Madziyo, Madzokir, Madi, Madid, Madikrom, Madina,
Madislom, Madismon, Madisroil, Madiha, Madkomil Madolim,
Mador, Madraso, Madrasul, Madrahim, Madrizo, Madg’ozi,
Madg’ulom, Madhiya, Majdud, Majid, Majida, Majididdin,
Majidullo, Majlis, Majlum, Majnun, Mazbut, Mazid, Maziya,
Mazkura, Mazluma, Mazohir, Mazuna, Mazhar, Mazhariddin,
Maydon, Maylon, Maymanot, Maymuna, Maysura, Makkaboy,
Maknuna , Makon, Makorim,
Maktab, Maktub, Maktuba, Malak, Malah, Malik, Malika,
Malikkiddin, Malikhaydar, Maliha, Malohat, Malusa, Malham,
Mamad(Muhammad), Manzar, Manzara, Manzarat, Manzil,
Manzira, Manzirat, Manzuma, Manzur,Manzura, Mannon,
Mannof, Mansaf, Mansuba, Mansur, Mansura, Mantiqa,
Manfaat, Maorif, Marziya, Marmar, Maromxon, Marsuma,
Martaba, Marfu’a, Marg’uba, Marg’ub, Marg’ula,
Marhabiddin, Marhabo, Marhabulla, Marhamat, Masar,
Masira, Masariddin, Masbut, Masita, Masih, Maslama,
Maslahat, Masnad, Masnud, Masobat, Masrura, Mastura,
Masuba, Mas’ud, Maskariddin, Mas’hub, Mas’hur, Matbu’a,
Matin, Matlab, Matlub, Matluba, Matniso, Matonat, Matora,
Matof, Mafkura, Mafruza, Mafsuf, Maftun, Maftuna, Maftuha,
Maxzdum, Maxduma, Maxzan, Maxzum, Maxzun, Maxmal,
Maxmura, Maxmura, Maxnuna, Maxsuma, Maxtum, Maxfirat,
Maxfiya, Ma’mur, Ma’dan, Ma’bud, Ma’vo, Ma’mura, Ma’di,
Ma’no, Ma’rifat, Ma’ruf, Ma’rufa, Ma’suda, Ma’sud, Ma’sum,
Ma’suma, Mashukura, MAshrab, Mashriq, Mash’al, Mashhur,
Mashhura, Maqsud, Mag’firat, Mahbub, Mahbuba, Mahdum,
Mahkam, Mahliyo, Mahliqo, Mahmad, Mahshar, Meros, Metin,
Me’roj, Mehnat, Mehrob, Miad, Mizon, Minnar, Mino, Minor,
Mirabbos, Mirayyub, Mirayyub, Miralisher, Mirafzal,
Mira’zam,Mirziyo, Mirkomil, Mirkarim,Mirfayz,Mirfozil,
Mirshayx, Mirqodir, Mirhoji, Mirhosil, Miftoh,Moviy, Moniy,
Muazzam, Muallam,Muanbar, Mubina, Muborak, Mudrik,
Mujgon, Muzaffar, Muzira, Muzofat, Muina, Mulkiya, Mulla,
Muloyim, Multajim, Mumtoz, Munavvar, Munajjim,
Munazzam, Munjiha, Munira,Munis, Munisa, Munojat,
Munosib, Muntazam, Muntazir,m Murod, Muruvvat, Murshid,
Musallam, Muslim, Muslima, Muslih, Musliha, Musoyib,
Musofir, Musrap, Mustaram, Mustarama, Mustafo, Mustak,
Mustaqil, Mustaqim, Mustaqima, Musulmon, Mutavakkal,
Mutavalli, Mutaz, Mutal, Mutallib,Mutallim,Mutarra,
Mutasim, Mutahhar, Mutahhara, Mutiy, Mufazzal,
Mufti,Muxbira, Muxlis, Muxlisa, Muxtor, Mushtariy,
Muyasssar, Muqaddas, Muqim, Muhayyo,Muhabbat,
Muhammad, Muharram, Muhim, Muhsiniddin, Muhsina,
Muhtoj, Mo’min, Mo’mina, Mo’tabar, Mo’tila; Mazda, Mayda,
Mayshakar,
Manishvor,
Manish,
Maniqiz,
Marva,Marvarid
, Mardi,
Mardon,Mardon
a, Marduma,
Marjona,
Marig’a,
Maston, Moh,
Mahliqo,
Mahozad,
Mahroh,
Mahro’y, Meva,
Mehin, Mehmon,
Mehran,
Mehrangiz,
Mehribon,
Mehrbonu,
Mehrjon,
Mehriya,
Mehtar, Miyon,
Mijja, Muzrob,
Mina, Mirza,
Mirzapo’lat,
Mohizoda,
Movagar,
Molaxon,
Moshxol, Moya,
Mohak,
Mohichehra,
Moxruxsor,
Muxsora,
Mushina,
Mug’lonoy,
Mug’cha;](/data/documents/e327a996-93f3-49c6-a4ba-aa9e90194ad3/page_2.png)
![Bundan tashqari, mo’g’ulcha, qadimgi yahudiycha, ruscha va hindcha ismlar ham
mavjud ekan:
Qadimgi yahudiycha ismlar :
Mariya- achchiq yoki, ustunlik, yuksak turuvchi.
Maryam – juda achchiq, zaharzaqqum yoki Alloh qadrlagan, sevgan qiz yoxud nomusli,
pokdomon qiz. Iso (a.v) onasining ismi
Muso – yahudiylar payg’ambari Moisey nomidan olingan bo’lib, ma’nosi turlicha
izohlanadi:
1)qadimiy misrcha: bola, chaqaloq;
2) qadimgi yahudiycha: suvdan tortib, chiqarib olingan;
3)arabcha: ustara, poki;
Mo’g’ulcha ismlar:
Madal – ong, aql, fikr
Mergan – ulg’ayib, yaxshi o’q otuvchi, mergan bo’lsin;
Rus tilidan o’zlashgan ismlar :
Mayisa, Maya – may oyida tug’ilgan qiz;
Hindcha ismlar:
Mehroj- yuksak, ulug’ martaba sohibi;](/data/documents/e327a996-93f3-49c6-a4ba-aa9e90194ad3/page_3.png)
![FOYDALANGAN ADABIYOTLAR:
1. Begmatov E. O zbek tili antroponimikasi. – Toshkent: Fan, 2013. –ʻ
246 b.
2. Begmatov E. O zbek ismlari izohi. – Toshkent: O zbekiston milliy
ʻ ʻ
ensiklopediyasi, 2016. 197-275-betlar.](/data/documents/e327a996-93f3-49c6-a4ba-aa9e90194ad3/page_4.png)
![5-mustaqil ta’lim
Mavzu: Turli lug’atlardan sodda, birikmali, murakkab
antroponimlarga misollar topishi
Reja:
1.Antroponimlarning tuzilishiga ko’ra turlari
2.Sodda antroponimlar va ularga misollar
3.Birikmali antroponimlar va ularga misollar
4.Murakkab antroponimlar haqida
Antroponimlarning tuzilish qoliplari, bir tomondan, antroponim
uchun asos bo‘lgan apellyativning xususiyatiga, ikkinchi tomondan,
antroponimlarning o‘ziga xos xususiyatlariga asoslanadi.
Hozirgi davrda o zbek tilidagi ismlarni lisoniy tuzilishiga ko‘raʻ
uch guruhga ajratish mumkin:
1. Sodda tuzilmali antroponimlar.
2. Yasama (birikmali) tuzilmali antroponimlar.
3. Qo‘shma (murakkab) tuzilmali antroponimlar.
Ernest Begmatovning “O zbek ismlari izohi”dagi M harfi bilan boshlanuvchi ismlarni
ʻ
tuzilishiga ko’ra quyidagi misollarga ega bo’ldim.
Sodda antroponimlar va ularga misollar
Sodda antroponimlar ular uchun asos bo‘lgan leksemaning tuzilishiga mos keladi
va mohiyatan tub nomlardir. Masalan:
Meng, Mitti, Muxlis, Munis, Muhammad, Muzrob, Maktub, Mang’it, Maryam,
Muso, Mehroj, Momo, Mirza, Muhabbat, Mergan, Medal, Mangu, Meva, Mo’min,
Muxtor, Muqim, Muhsin, Ma’ruf, Ma’no, Makon, Mavlon, Mavjud, Meli, Moh,
Mavluda, Mashhura, Manzur, Maxbub, Mashoh, Maktub, Mutal, Mufti;](/data/documents/e327a996-93f3-49c6-a4ba-aa9e90194ad3/page_5.png)
![Birikmali(yasama) antroponimlar va ularga misollar
Ismlar tildagi avvaldan mavjud leksemalarga tayangani uchun
onomastika, jumladan, antroponimika doirasida yasalish haqida gapirish
ba’zilarga g‘ayritabiiy tuyulishi mumkin. Aslida, unday emas. Masalan,
o zbek tilida “to‘y” leksemasi mavjud, ammo “To‘ychi” ismi bor,ʻ
“to‘yli” leksemasi yo‘q, ammo “To‘yli” ismi mavjud. O zbek tilida
ʻ
“tilash, tilamoq” fe’li mavjud, ammo ular “Tilov” (Tilovberdi) shaklli
ismdir. Shuningdek, “sotmoq” fe’lidan hosil qilingan “sotqin” (sotgin)
leksemasi xoin yoki sotib bergin ma’nosida ishlatiladi. Sotqin ismi esa
bolani “sotib olish” udumiga bog‘lanadi.
Kuzatishlar natijasida quyidagi yasama antroponimlar uchratdik:
Mastoncha, Mengli, Mevali, Mahkamali, Mahbubali, Mirzayor,
Muzrobsho, Murodbaxsh, Musoyor, Musulmonqul, Muhiroy, Muhirtoy,
Mo’minqul;
Murakkab(qo’shma) antroponimlar:
M harfi bilan boshlanadigan ko’p ismlar murakkab antroponimlar
hisoblanadi. Ular tarkibida quyidagi qoliplarda antroponimlar hosil
qilingan.
Ot+ot: Muhammadali, Mohichehra, Mohito’ra, Mavlonnafas,
Mang’itqiz, Maqsadgul, Mengbo’ta, Mirzadavlat, Maysajamol;
Sifat+ot: Mahkamtosh, Muborakqadam;
Ot-fe’l:Mirzakeldi, Mavlonberdi, Mirzahaydar, Murodkeldi,
Mulkkeldi, Muhammadturdi;
Sifat+fe’l:Mardonberdi, Maxtumkeldi
Ot+sifat: Mirzaulug’, Muhammadsodiq, Mulkomon, Mohishakar;](/data/documents/e327a996-93f3-49c6-a4ba-aa9e90194ad3/page_6.png)
![FOYDALANGAN ADABIYOTLAR:
1. Begmatov E. O zbek tili antroponimikasi. – Toshkent: Fan, 2013. –ʻ
246 b.
2. Begmatov E. O zbek ismlari izohi. – Toshkent: O zbekiston milliy
ʻ ʻ
ensiklopediyasi, 2016. 197-275-betlar](/data/documents/e327a996-93f3-49c6-a4ba-aa9e90194ad3/page_7.png)
![9-mustaqil ta’lim
Mavzu:O ʻ zi tug ʻ ilib o ʻ sgan qishloq, tuman, shahar, viloyat nomlarini
izohlash
Xudoyzod – xudoning zodlarimi?!
Alloh taolo bandalariga qo`l, oyoq, bosh va shu kabi tana a’zolarini in’om
etar ekan, uning mo`jazgina yuragiga “vatan tuyg`u”sini ham joylab qo`yar ekan.
Bu tuyg`u yillar mobaynida, dastlab oila va mahallada shakllanib borar ekan. Shu
bois, biz ularni “Kichik vatanimiz” deya bejizga murojaat etmaymiz…
Men ushbu yuqoridagi satrlar bilan o`zimning kichik vatanim, unib o`sgan
go`sham Xudoyzod mahallasining kelib chiqish tarixi va uning toponimiyasi
haqida fikr yuritmoqchiman.
Xudoyzod mahallasi o`zining qadimiy, boy tarixiga ega. U, dastlab,
mustaqillik yillarigacha Qarshi tumaniga qarashli qishloq nomi bo`lgan. 1994-yil
17-noyabrga kelib esa Qashqadaryo viloyat hokimining qarori bilan Qarshi
shahar tarkibidagi Xudoyzod mahallasi deb atala boshlangan.
“Xudoyzod” toponimiyasining kelib chiqishi tarixiy ahamiyatga ega. Aholi
orasida bu nomning kelib chiqishini ikki xil taxminlar asosida talqin qilinadi:
Birinchisiga ko`ra, o`sha paytda shahar hokimi nomi “Xudod” deb
yuritilgan . Qarshi shahar hokimi bu hududda o`zining dam oladigan maskan
sifatida foydalangan. Bu yerda yashovchi aholini “xudodga tegishli” sifatida
“xudodlik”, “xudoyzod” deb atashgan. Shu tariqa, “xudoyzod” toponimiyasi kelib
chiqqan.
Ikkinchisiga ko`ra, bu nomning kelib chiqishini bir rivoyatga bog`lashadi.
Rivoyat aytilishicha, Bu hududda yashovchi qishloq aholisi o`zining saxiyligi,
mehmondo`stligi va saxovatpeshaligi bilan boshqa qo`shni qishloqliklardan
ajralib turgan. Kunlardan bir kuni bu yerdan o`tib ketayotib karvonlar biroz dam
olib, tamaddi qilish uchun to`xtaganlar. Qishloqliklar ularni juda iliq muomala
bilan qarshi olib, noz-ne’matlar bilan siylab, dam olish uchun boshpanalaridan
joy ajratib, rosa mehmon qilishibdi. Qishloqliklarning mehmondo`st, saxiyligini
ko`rgan mehmonlar “Bu yerda xudoning sevgan bandalari yashar ekan deya
“Xudodliklar” deb atashibdi. Shunday qilib, bu yer “Xudoyzod” deb atala
boshlangan ekan.](/data/documents/e327a996-93f3-49c6-a4ba-aa9e90194ad3/page_8.png)
![“Xudoyzod” toponimiyasi haqida ko`plab olimlar o`z fikrlarini
bildirishgan. To`ra Nafasov, Suyun Qorayevlar shular jumlasidandir. Suyun
Qorayev “Xudoyzod” toponimiga haqida quyidagi fikrlarni bildiradi:
“Arablar kelmasdan oldin va islom dini joriy qilingan, dastlabki asrlarda
xudo (xudoy) so`zi “xo`jayin” , “janob” degan ma’noni bildirgan. “Zoda” so`zi
qaysi ma’noda ishlatilgan bo`lsa, “zod” so`zi ham o’sha ma’noni anglatgan.”
To`ra Nafasov “Qarshi shahri mahalla va ko`cha nomlari” nomli risolasida
o`z fikrlarini quyidagicha boyon qilgan;
“Arabiy “olloh”, o`zbekcha tangri ma’nosidagi forsiycha “xudo(y)” va
“zod” so’zlari ma’nolaridan “xudoyzod” nomi izohlansa, “xudoning farzandi”
degan ma’no kelib chiqadi, ammo xudoning farzandi yo`q, biron kishining xudoga
farzand bo`lishi mumkin emas. Odam-xudoning bandasi xudoning farzandiman
deyishga biron kishining haqqi yo`q. Xudoning rasuli-Muhammad (s.a.v)
payg`ambar. Kishilar Ollohning xizmatkori, qulidirlar. Xudoyqul, Abdullo ,
Xudoyberdi, Xudoynazar nomli antrotoponimlar shunga nisbatandir. Islom
mamlakatlarida Xudoyzod ismini qo`yish an’anasi yo`q.
Eramizning asri o`rtalarida O`rta Osiyo, jumladan, O`zbekiston hududi ham
Turk xoqonligi hukmida bo`lgan. Naxshab birinchi muzofotlardan hisoblangan. V-
VI asrlarda Naxshab hokimi “xudot” unvoni bilan atalgan. O`sha paytlarda
“xudot’ so`zi “bosh hokim” ma’nosini anglatgan. Bosh hokim avlodlari Xudoyzod,
xudoyzoda deb yuritilgan. Keyingi davrlarda shoh avlodlari shahzod, shahzoda,
xon avlodlari xonzod, xonzoda, bek avlodlari bekzod, bezoda deb yuritiladi
boshlanishi xalqimizning ilk o`rta asrlar boshiga xos qadimiy an’anasining
izlaridir. Dastlab “zod”, so`ngra “zoda” yaralganligini e’tiborga olsak,
“Xudoyzod” eng azaliy kalimasidir.
Yuqoridagi fikrlardan kelib chiqqan holda “xudoyzod” toponimi ancha
qadimiy tarixiyga borib taqaladi. Buni talqin qilishda, albatta, tarixiyligiga e’tibor
qaratish ancha o`rinlidir.](/data/documents/e327a996-93f3-49c6-a4ba-aa9e90194ad3/page_9.png)
![11-mustaqil ta’lim
Boshqa tillardan o’zlashgan toponimlarga misol keltirish.
Fors-tojiklardan o’zlashgan toponimlar
OBDIDA Koson t. qishloq. Qadimgi eroniy tilda ohduzd/obduz (yer ostidagi yashirin suv manbasi, yerquduq)
deh (qishloq) - yer osti qudug'i, yopiq suv yo'li bo'lgan qishloq.
OBDON Piskentt. qishloq. Ob -don [f-t] - suv to'planadigan joy(ko‘l, suvombori).
OBIGARM Kitob t. qishloq. Yer tagidan qaynab chiqadigan suv atrofidagi qishloq Ob i garm [f-t] - iliq suv,
issiq suv.
OBINARGAZ Sariosiyo t. qishloq. Ob i nard/nart (band), gaz/ kaz/kas/xas (buloq. ariq) [f-t] - bandli ariq
bo'yidagi qishloq.
OBIQASHQA Bo'stonliq t. jilg'a. Aynan Qashqasoy.
OBIRAVON Qamashi t. qishloq Ob i ravon [f-t] doimo bir maromda oqadigan suv (jilg'a) bo'yidagi qisbloq.
OBISIYO Toshloq1qishloq Obisiyoh(f-t]-qora suv,yerosti suvlaridan hosil bo'lgan jilg'a bo'yidagi qishloq
OBIYAX Oqdaryoning irmog'i. Ob i yax [f-t] - muz suvlaridan hosil bo'lgan jilg'a.
OBIZARANG Surxondaryoning o'ng irmog'i Ob (suv, daryo) i zarog'an [f-t] (qattiq qumli yer) qattiq toshloq
yerdan oquvchi daryo.
OBICHASHMA Kitob t. jilg'a. Ob i chashma [f-t] - buloq suvlaridan hosil bo'lgan irmoq.
OBKASH Qamashi t. qishloq. Mesh, sanoch, tulum, ko'za, chelak kabi idishlarda suv tashuvchi kishi va
shunday idishlarni yasovchilar ovuli [f-t] - obkash.
OBLIQ Bo'stonliq t. qishloq. Ob [f-t] suv ko'pchiqqan, buloqlari ko'p joydagi qishloq.
OBODON Sho'rchi, Denov t. qishloq. Obdon [f-t] so'zining 0 ‘zgargani: ko'l, to'plangan suv, hovuz (qishloq).
OBSHIR Oltinsoy t. qishloq. Obshor [f-t] sharshara yonidagi qishloq.
OFTOBRO'Y Kitob t. qishloq. Oftob ro‘y [f-t] qirning quyosh nuri tushadigan yonbosh tomoni, kungaydagi
(qishloq).
OHAKCHl Narpay t. qishloq. Toshni xumdonda pishirib ohak [f-t] tayyorlovchi hunar sohiblarining qishlog'i.
OHANGARON Toshkent v. tuma n. Ohan (temjr) -gar -on [f-t] - temirchilar. temirga ishlov bemvchilar va
temirdan asbob, jihoz va boshqa narsa yasovchilar
OQDAHNA Qamashi, Dehqonobod t. qishioq. Tog‘ bag'ridan boshlanib qor suvlari erib oqadigan jilg'a
bo'yidagi qishloq. Dahna [f-t] - tor dara, daraning tang joyi.
OVG'A Kitobt. tog‘. Ag‘ba [f-t]dovon, oshibo'tish uchun yo‘I bo'lgantog'.](/data/documents/e327a996-93f3-49c6-a4ba-aa9e90194ad3/page_10.png)
Mavzu: O zbek antroponimlarida o z qatlam va o zlashma qatlamiʻ ʻ ʻ haqida misollar topish Reja: 1. O zbek antroponimikasida antroponimik qatlam ʻ 2. Ernast Begmatov “O zbek ismlari izohi” lug ati asosida M harfi ʻ ʻ bilan boshlanadigan ismlar statistik tahlili O’zbek tilshunosligida "lug aviy qatlam" tushunchasi, uning til leksik sathidagi ʻ mohiyati, lug aviy qatlamlar tasnifi, lug aviy qatlamlarning yuzaga kelishida lisoniy va ʻ ʻ nolisoniy omillarning o rni, lug aviy qatlamning unga ʻ ʻ ѐ � ndosh hodisalardan farqi va o zbek tili leksik sistemasidagi lug aviy qatlam tiplari monografik tarzda tadqiq qilingan. ʻ ʻ Ushbu satrlar muallifi "leksik qatlam" tushunchasini quyidagicha ta riflagan edi: ʼ "Shunday qilib, lug aviy qatlamlar deyilganda turli genetik manbaga mansub, muayyan ʻ miqdorga ega bo lgan so zlarning turli tarixiy davrlarda til leksik sistemasida ʻ ʻ qatlamlanishi (qavatlanishi) ko zda tutildi". Tahlillar shuni ko rsatadiki, "lug aviy ʻ ʻ ʻ qatlam" tushunchasi antroponimiya uchun ham xosdir. Chunki bir tildan ikkinchi tilga ismlarning o zlashishi, unda ma lum antroponimik guruhlarni yuzaga keltirishi ismlar ʻ ʼ uchun ham xosdir. Masalan, turkiy tillarda genetik jihatdan, lug’aviy asosiga ko ra turkiy ʻ bo lgan so zlar qadimdan mavjuddir. Keyinchalik turkiy tillarga mo g ulcha, fors- ʻ ʻ ʻ ʻ tojikcha, arabcha ismlar o zlashgan. Bulardan arabcha va fors-tojikcha ismlar hajman ʻ salmoqli o rin tutgan hamda ma lum davrlarda o zbek tili antroponimiyasida muayyan ʻ ʼ ʻ antroponimik qatlamlarni shakllantirgan. Natijada o zbek tili antroponimiyasi tizimida uchta antroponimik qatlam yuzaga ʻ kelgan: 1. Qadimiy turkiy ismlar qatlami. 2. Fors-tojikcha ismlar qatlami. 3. Arabcha ismlar qatlami. O zbek ismlari orasida paxlaviycha, xitoycha, mo g ulcha, sho rolar davrida kirib ʻ ʻ ʻ ʻ kelgan ruscha va yevropacha ismlar ham uchraydi. Bu ismlar o zbek antroponimiyasida ʻ salmoqli o rin egallamaydi, balki juz iy unsurlar xarakterlidir. ʻ ʼ Men Ernest Begmatovning “O zbek ismlari izohi”dagi M harfi bilan boshlanuvchi ʻ ismlarni kuzatdim. U yerdagi ismlarning ko’p qismi arabcha ismlar hisoblanib, keyingi o rinlarda o zbekcha va fors-tojikcha ismlar tashkil qiladi. O z olgan xulosalarimni ʻ ʻ ʻ quyidagi jadvalda ifodaladim.
O' zbekcha ismlar Arabcha ismlar Forscha ismlar Mazah, Mayizxon, Mayincha, Mayliboy, Maylixon, Mayna, Mayram(Mayrambu, Mayramcha), Malla ( Mallatoy,Mallaxon, Mallaqiz, Mallaqul), Mama yoki Momo(Momobeka, Momobuvi, Momosuluv, momqiz, Momochuchuk), Manat,Mangu, Manguberdi, Mang’it(Mang’itoy, Mang’itto’ra, Mang’itqiz) , Maral, Marqa, Maska, Mashoh, Meli(Melibu,Melibo’ ri, Melioy, Melitosh, Meliqul, Meliqo’zi, Meliqo’chqor), Meng yoki Ming (Mengbeka, Mengberdi, Mengjigit, Mengbuvi, Mengbo’ta, Mengoyim, Mengortiq, Mengsuluv, Mengtoy, MengtoshMengto’ra, Mengqo’zi), Mengli(Menglibek, Menglibeka, Mengliberdi, Menglioy, Menglisuluv, Menglitemir, Menglitosh, Mengliturdi, Menglitursun, Mengliyuz, Menglish, Menglio’roz, Mengliqilich, Mengliqul, Mengliqora), Miska, Mitanoy(Mitanboy), Mitti, Mixli, Miqli(Miqliboy), Moyli(Moylixon), Mutti, Mo’chchi, Mo’g’ulxon Mabruk, Mavdud, Mavji(Mavjiniso), Mavjud,Mavjuda, Mavjuddin,Mavzuna, Mavlaviy, Mavlon, Mavlonmurod, Mavlonnazar, Mavlonnur, Mavlono, Mavlud, Mavluda, Mavluali, Mavluddin, Mavoxon, Mavriddin, Mavruza, Mavsala, Mavsuma, Mavhida, Mavhuba, Madabdulla, Madali, Madazim, Madad, Madalim, Madamin, Madaniyat, Madahmad, Madvali, Maddoh, Madziyo, Madzokir, Madi, Madid, Madikrom, Madina, Madislom, Madismon, Madisroil, Madiha, Madkomil Madolim, Mador, Madraso, Madrasul, Madrahim, Madrizo, Madg’ozi, Madg’ulom, Madhiya, Majdud, Majid, Majida, Majididdin, Majidullo, Majlis, Majlum, Majnun, Mazbut, Mazid, Maziya, Mazkura, Mazluma, Mazohir, Mazuna, Mazhar, Mazhariddin, Maydon, Maylon, Maymanot, Maymuna, Maysura, Makkaboy, Maknuna , Makon, Makorim, Maktab, Maktub, Maktuba, Malak, Malah, Malik, Malika, Malikkiddin, Malikhaydar, Maliha, Malohat, Malusa, Malham, Mamad(Muhammad), Manzar, Manzara, Manzarat, Manzil, Manzira, Manzirat, Manzuma, Manzur,Manzura, Mannon, Mannof, Mansaf, Mansuba, Mansur, Mansura, Mantiqa, Manfaat, Maorif, Marziya, Marmar, Maromxon, Marsuma, Martaba, Marfu’a, Marg’uba, Marg’ub, Marg’ula, Marhabiddin, Marhabo, Marhabulla, Marhamat, Masar, Masira, Masariddin, Masbut, Masita, Masih, Maslama, Maslahat, Masnad, Masnud, Masobat, Masrura, Mastura, Masuba, Mas’ud, Maskariddin, Mas’hub, Mas’hur, Matbu’a, Matin, Matlab, Matlub, Matluba, Matniso, Matonat, Matora, Matof, Mafkura, Mafruza, Mafsuf, Maftun, Maftuna, Maftuha, Maxzdum, Maxduma, Maxzan, Maxzum, Maxzun, Maxmal, Maxmura, Maxmura, Maxnuna, Maxsuma, Maxtum, Maxfirat, Maxfiya, Ma’mur, Ma’dan, Ma’bud, Ma’vo, Ma’mura, Ma’di, Ma’no, Ma’rifat, Ma’ruf, Ma’rufa, Ma’suda, Ma’sud, Ma’sum, Ma’suma, Mashukura, MAshrab, Mashriq, Mash’al, Mashhur, Mashhura, Maqsud, Mag’firat, Mahbub, Mahbuba, Mahdum, Mahkam, Mahliyo, Mahliqo, Mahmad, Mahshar, Meros, Metin, Me’roj, Mehnat, Mehrob, Miad, Mizon, Minnar, Mino, Minor, Mirabbos, Mirayyub, Mirayyub, Miralisher, Mirafzal, Mira’zam,Mirziyo, Mirkomil, Mirkarim,Mirfayz,Mirfozil, Mirshayx, Mirqodir, Mirhoji, Mirhosil, Miftoh,Moviy, Moniy, Muazzam, Muallam,Muanbar, Mubina, Muborak, Mudrik, Mujgon, Muzaffar, Muzira, Muzofat, Muina, Mulkiya, Mulla, Muloyim, Multajim, Mumtoz, Munavvar, Munajjim, Munazzam, Munjiha, Munira,Munis, Munisa, Munojat, Munosib, Muntazam, Muntazir,m Murod, Muruvvat, Murshid, Musallam, Muslim, Muslima, Muslih, Musliha, Musoyib, Musofir, Musrap, Mustaram, Mustarama, Mustafo, Mustak, Mustaqil, Mustaqim, Mustaqima, Musulmon, Mutavakkal, Mutavalli, Mutaz, Mutal, Mutallib,Mutallim,Mutarra, Mutasim, Mutahhar, Mutahhara, Mutiy, Mufazzal, Mufti,Muxbira, Muxlis, Muxlisa, Muxtor, Mushtariy, Muyasssar, Muqaddas, Muqim, Muhayyo,Muhabbat, Muhammad, Muharram, Muhim, Muhsiniddin, Muhsina, Muhtoj, Mo’min, Mo’mina, Mo’tabar, Mo’tila; Mazda, Mayda, Mayshakar, Manishvor, Manish, Maniqiz, Marva,Marvarid , Mardi, Mardon,Mardon a, Marduma, Marjona, Marig’a, Maston, Moh, Mahliqo, Mahozad, Mahroh, Mahro’y, Meva, Mehin, Mehmon, Mehran, Mehrangiz, Mehribon, Mehrbonu, Mehrjon, Mehriya, Mehtar, Miyon, Mijja, Muzrob, Mina, Mirza, Mirzapo’lat, Mohizoda, Movagar, Molaxon, Moshxol, Moya, Mohak, Mohichehra, Moxruxsor, Muxsora, Mushina, Mug’lonoy, Mug’cha;
Bundan tashqari, mo’g’ulcha, qadimgi yahudiycha, ruscha va hindcha ismlar ham mavjud ekan: Qadimgi yahudiycha ismlar : Mariya- achchiq yoki, ustunlik, yuksak turuvchi. Maryam – juda achchiq, zaharzaqqum yoki Alloh qadrlagan, sevgan qiz yoxud nomusli, pokdomon qiz. Iso (a.v) onasining ismi Muso – yahudiylar payg’ambari Moisey nomidan olingan bo’lib, ma’nosi turlicha izohlanadi: 1)qadimiy misrcha: bola, chaqaloq; 2) qadimgi yahudiycha: suvdan tortib, chiqarib olingan; 3)arabcha: ustara, poki; Mo’g’ulcha ismlar: Madal – ong, aql, fikr Mergan – ulg’ayib, yaxshi o’q otuvchi, mergan bo’lsin; Rus tilidan o’zlashgan ismlar : Mayisa, Maya – may oyida tug’ilgan qiz; Hindcha ismlar: Mehroj- yuksak, ulug’ martaba sohibi;
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR: 1. Begmatov E. O zbek tili antroponimikasi. – Toshkent: Fan, 2013. –ʻ 246 b. 2. Begmatov E. O zbek ismlari izohi. – Toshkent: O zbekiston milliy ʻ ʻ ensiklopediyasi, 2016. 197-275-betlar.
5-mustaqil ta’lim Mavzu: Turli lug’atlardan sodda, birikmali, murakkab antroponimlarga misollar topishi Reja: 1.Antroponimlarning tuzilishiga ko’ra turlari 2.Sodda antroponimlar va ularga misollar 3.Birikmali antroponimlar va ularga misollar 4.Murakkab antroponimlar haqida Antroponimlarning tuzilish qoliplari, bir tomondan, antroponim uchun asos bo‘lgan apellyativning xususiyatiga, ikkinchi tomondan, antroponimlarning o‘ziga xos xususiyatlariga asoslanadi. Hozirgi davrda o zbek tilidagi ismlarni lisoniy tuzilishiga ko‘raʻ uch guruhga ajratish mumkin: 1. Sodda tuzilmali antroponimlar. 2. Yasama (birikmali) tuzilmali antroponimlar. 3. Qo‘shma (murakkab) tuzilmali antroponimlar. Ernest Begmatovning “O zbek ismlari izohi”dagi M harfi bilan boshlanuvchi ismlarni ʻ tuzilishiga ko’ra quyidagi misollarga ega bo’ldim. Sodda antroponimlar va ularga misollar Sodda antroponimlar ular uchun asos bo‘lgan leksemaning tuzilishiga mos keladi va mohiyatan tub nomlardir. Masalan: Meng, Mitti, Muxlis, Munis, Muhammad, Muzrob, Maktub, Mang’it, Maryam, Muso, Mehroj, Momo, Mirza, Muhabbat, Mergan, Medal, Mangu, Meva, Mo’min, Muxtor, Muqim, Muhsin, Ma’ruf, Ma’no, Makon, Mavlon, Mavjud, Meli, Moh, Mavluda, Mashhura, Manzur, Maxbub, Mashoh, Maktub, Mutal, Mufti;