O’ZBEKISTONDA FUQAROLIK JAMIYATI INSTITUTLARINING SHAKLLANISHI VA RIVOJLANISHI
![O’ZBEKISTONDA FUQAROLIK JAMIYATI INSTITUTLARINING
SHAKLLANISHI VA RIVOJLANISHI
1. O’zbekistonda ko’ppartiyaviylikning rivojlanishi
2. Siyosiy partiyalar huquqiy maqomi va vazifalari
3. Demokratik institutlar tasnifi
4.Nodavlat notijorat tashkilotlar va ularning fuqarolik jamiyatidagi o’rni.
5. .O’zbekistonda NNTning huquqiy asoslarini demokratlashtirish jarayoni.
6.O’zbekistonda NNTning fuqarolik jamiyati instituti sifatida rivojlanishi](/data/documents/87b4f859-b3c6-4445-9e5e-81753127559f/page_1.png)
![O’zbekistonda ko’ppartiyaviylikning rivojlanishi
Ko’ppartiyaviylik zamonaviy demokratik jamiyatlar siyosiy hayotini tashkil
qilishning asosiy konstitusiyaviy tamoyillaridan biri hisoblanadi. Aynan
ko’ppartiyaviylik tufayli demokratiyaning siyosiy plyuralizm, qonun ustuvorligi,
imkoniyatlar tengligi kabi asoskor tamoyillarini o’zida mujassam etgan siyosiy
partiyalar va ularning vakillari o’rtasida doimiy muloqot ta’minlanadi.
Mamlakat siyosiy hayotining barcha sohalarini, davlat va jamiyat qurilishini
erkinlashtirishda, fuqarolarning siyosiy, iqtisodiy faolligini kuchaytirish va
insonning o’z qobiliyatini to’la ro’yobga chiqarishi uchun tegishli shart-sharoit
yaratishda, odamlarning o’z xohish-irodasini erkin ifoda etish, o’z manfaatlarini
ro’yobga chiqarish va himoya qilish huquqini rivojlantirish va amalda namoyon
qilishda, jamiyatimizda mavjud bo’lgan turli manfaatlarini ro’yobga chiqarish va
himoya qilish huquqini rivojlantirish va amalda namoyon qilishda, jamiyatimizda
mavjud bo’lgan turli manfaatlar, qarama-qarshi kuchlar va harakatlar o’rtasidagi
muvozanatni ta’minlaydigan samarali mexanizmni shakllantirishda
ko’ppartiyaviylik tizimi muhim rol o’ynaydi.
Ko’ppartiyaviylik tizimini yanada mustahkamlash va partiyalararo raqobatni
rivojlantirish uchun partiya o’z elektoratiga ega bo’lmog’i, “davlat va jamiyat
qurilishining asosiy masalalari, mamlakatda yuritilayotgan ichki va tashqi
siyosat bo’yicha aniq-ravshan pozisiyasi bilan, saylovda mazkur partiya
uchun ovoz beradigan odamlar manfaatlarini qat’iy himoya qilishga qodirligi
bilan saylovchilar o’rtasida obro’” 1
qozonmog’i eng muhim shartlardan
hisoblanadi.
Shuningdek, mamlakatimiz birinchi Prezidenti Islom Karimovning
O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi qabul qilinganining 21 yilligiga
bag’ishlangan tantanali marosimdagi ma’ruzasida ta’kidlanganidek, “ijtimoiy-
siyosiy va iqtisodiy taraqqiyotning aniq ustuvor yo’nalishlarini belgilab
1
И.А.Каримов. Амалга ошираётган ислоҳотларимизни янада чуқурлаштириш ва
фуқаролик жамияти қуриш – ёруғ келажагимизнинг асосий омилидир. Президент Ислом
Каримовнинг Ўзбекистон Республикаси Конституцияси қабул қилинганининг 21
йиллигига бағишланган тантанали маросимдаги маърузаси. Т., “Узбекистан”, 2013](/data/documents/87b4f859-b3c6-4445-9e5e-81753127559f/page_2.png)
![olishda siyosiy partiyalarning rolini keskin kuchaytirish, mamlakatimizni
isloh etish va modernizasiya qilish bo’yicha strategik vazifalarni hal etishda
ularning ishtirokini kengaytirish” 2
izchil amalga oshirilayotgandemokratik
yangilanishlarning muhim omili hisoblanadi.
“Partiya” so’zi lotincha “part” so’zidan kelib chiqqan bo’lib, “ish”, “qism”
degan ma’nolarni anglatadi. Siyosiy partiya — aholining, sinfning, ijtimoiy qatlam
yoki qatlamlarning bir qismi. Ilmiy nuqtai
nazardan siyosiy partiyalar uchun berilgan
quyidagi ta’rifni asos sifatida qabul qilish
mumkin: siyosiy partiya – fuqarolarning eng
faol, mushtarak mafkura asosida bog’langan,
davlat hokimiyatini qo’lga kiritish, uni saqlab qolish va amalga oshirishga
intiluvchi qismi, ixtiyoriy ittifoqi. Siyosiy partiyalar jamoat birlashmasi shaklida
tashkil etiluvchi va faoliyat yurituvchi fuqarolik jamiyatining o’ziga xos instituti
bo’lib, u muhim ijtimoiy-siyosiy va vakillik vazifalarini amalga oshiradi.
Zamonaviy siyosatshunoslikda siyosiy partiyaning o’ziga xosligini
ifodalovchi quyidagi bir qator jihatlari ajratib ko’rsatiladi:
- har qanday partiya aholi guruhlari va aniq ijtimoiy qatlamning manfaat va
intilishlarini ifoda etuvchi mafkura egasi va uning targ’ibotchisi hisoblanadi;
- siyosiy partiya – kishilarning tartibli va davomli birlashuvini ta’minlovchi
respublika, viloyat, tuman va shahar darajasida faoliyat yurituvchi tashkilotdir;
- siyosiy partiyaning maqsadi – o’zining elektorati manfaatlarini ifodalovchi
dasturiy maqsadlarini ilgari surish imkoniyatiga ega bo’lish uchun davlat
hokimiyati vakillik organlarida ko’pchilik o’rinni egallash hisoblanadi;
- har bir siyosiy partiya o’zining xayrixohlari safini kengaytirishga harakat
qiladi, ya’ni saylovlar davrida imkon qadar ko’proq saylovchilarni o’z tomoniga
og’dirish bo’yicha ish olib borsa, saylovlar oralig’ida esa partiyaga tarafdorlarni
2
И.А.Каримов. Амалга ошираётган ислоҳотларимизни янада чуқурлаштириш ва
фуқаролик жамияти қуриш – ёруғ келажагимизнинг асосий омилидир. Президент Ислом
Каримовнинг Ўзбекистон Республикаси Конституцияси қабул қилинганининг 21
йиллигига бағишланган тантанали маросимдаги маърузаси. Т., “Узбекистан”, 2013 Сиёсий партия жамоат
бирлашмаси шаклида ташкил
этилувчи ва фаолият юритувчи
фуқаролик жамиятининг ўзига
хос институти бўлиб, у муҳим
ижтимоий-сиёсий ва вакиллик
вазифаларини амалга оширади.](/data/documents/87b4f859-b3c6-4445-9e5e-81753127559f/page_3.png)
![jalb qilish hamda ularning tarkibidan partiya a’zolari va faollarini tanlash hamda
tayyorlash chora-tadbirlarini amalga oshiradi 3
.
1. Siyosiy partiyalar huquqiy maqomi va vazifalari
O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasida siyosiy partiyalarning maqomini ,
ularning fuqarolik jamiyati hayotidagi roli va o’rnini belgilab beruvchi quyidagi
eng muhim me’yorlarni ajratib ko’rsatish mumkin:
- fuqarolarning jamiyat va davlat ishlarini boshqarishda bevosita hamda o’z
vakillari orqali ishtirok etish huquqi 4
;
- fuqarolarning kasaba uyushmalariga, siyosiy partiyalarga va boshqa jamoat
birlashmalariga uyushish, ommaviy harakatlarda ishtirok etish huquqi 5
;
- demokratik prinsiplar asosida siyosiy partiyalarni tashkil etish va faoliyat
yuritish kafolati 6
;
- siyosiy partiyalarning turli tabaqa va guruhlarning siyosiy irodasini
ifodalashi va o’zlarining demokratik yo’l bilan saylab qo’yilgan vakillari orqali
davlat hokimiyatini tuzishda ishtirok etishi 7
;
- partiya faoliyatidagi cheklovlar: konstitusiyaviy tuzumni zo’rlik bilan
o’zgartirishni maqsad qilib qo’yuvchi, respublikaning suvereniteti, yaxlitligi va
xavfsizligiga, fuqarolarning konstitusiyaviy huquq va erkinliklariga qarshi
chiquvchi, urushni, ijtimoiy, milliy, irqiy va diniy adovatni targ’ib qiluvchi,
xalqning sog’lig’i va ma’naviyatiga tajovuz qiluvchi, shuningdek
harbiylashtirilgan birlashmalarning, milliy va diniy ruhdagi siyosiy partiyalarning
hamda jamoat birlashmalarining tuzilishi va faoliyati ta’qiqlanadi 8
;
3
аранг: Lapalombara J., Weiner M. Origin and Development Political PartiesҚ
/ J.Lapolambara, M.Weiner (eds.)
PoliticalPartiesandPoliticalDevelopment.Princeton; N.Y., 1966.P. 33-40.
4
Ўзбекистон Республикаси Конституцияси, 32-модда, 1- исм.
қ
5
Ўзбекистон Республикаси Конституцияси , 34-модда, 1- исм
қ .
6
Ўзбекистон Республикаси Конституцияси , 56- ва 58-моддалар .
7
Ўзбекистон Республикаси Конституцияси , 60-модда .
8
Ўзбекистон Республикаси Конституцияси , 57-модда .](/data/documents/87b4f859-b3c6-4445-9e5e-81753127559f/page_4.png)
![- siyosiy partiyalar saylovlarda ishtirok etishi va saylovchilarning xohish-
irodasini shakllantirishda ko’maklashadi.
Ko’pgina boshqa demokratik mamlakatlar singari O’zbekistonda ham siyosiy
partiyalar deputatlikka nomzodlarni ilgari suruvchi, saylov yakunlari bo’yicha
parlamentda va mahalliy hokimiyat vakillik organlarida o’z vakillariga ega
bo’luvchi hamda ularga partiyaning doimiy elektorati manfaatlarini ifoda etish va
dasturiy ustuvorliklarini amalga oshirish uchun amaliy imkoniyatlar yaratuvchi
asosiy institut hisoblanadi.
Shunday ekan, fuqarolik jamiyati instituti hisoblanuvchi siyosiy partiya,
birinchi navbatda, vakillik demokratiyasining muhim bo’g’ini bo’lib, quyidagi
vazifalarni amalga oshiradi:
- saylovlarda fuqarolarning ongli va faol ishtirokini ta’minlash;
- turli ijtimoiy guruhlar manfaatlarini ifoda etishda davlat hokimiyati va
fuqarolik jamiyati institutlari o’rtasida vositachilik qilish;
- o’z elektoratining tegishli manfaatlarini himoya qiluvchi konsepsiya, loyiha
va dasturlarni ishlab chiqish va ilguri surish.
Mazkur vazifalarni amalga oshirishlari uchun partiyalarga qonunchilikda
quyidagi huquqlar belgilangan:
- o’z faoliyati to’g’risidagi axborotni erkin tarqatish, o’z g’oyalari, maqsadlari
va qarorlarini targ’ib qilish;
- saylab qo’yiladigan davlat organlaridagi o’z vakillari orqali tegishli
qarorlarni tayyorlashda ishtirok etish;
- qonunda belgilab qo’yilgan tartibda O’zbekiston Respublikasi Prezidenti,
davlat hokimiyati organlari saylovlarida ishtirok etish;
- partiya faoliyati bilan bog’liq yig’ilishlar, konferensiyalar va boshqa
tadbirlarni o’tkazish;
- qonun hujjatlarida nazarda tutilgan tartibda ommaviy axborot vositalari
ta’sis etish va boshqa ommaviy axborot vositalaridan foydalanish;](/data/documents/87b4f859-b3c6-4445-9e5e-81753127559f/page_5.png)
![- O’zbekiston Respublikasining siyosiy partiyalari bilan ittifoq (blok) tuzish,
ular bilan va boshqa jamoat birlashmalari bilan shartnoma munosabatlari
o’rnatish 9
.
Partiya o’z nizomi asosidagi faoliyatida ushbu huquqlardan foydalanish
jarayonida quyidagi ijtimoiy-siyosiy vazifalarni ham bajaradi:
- fuqarolarning siyosiy va huquqiy madaniyatini rivojlantirish, ularda
mas’uliyatli fuqarolik axloqini shakllantirishga ko’maklashadi;
- partiya o’zining tadbirlari, ijtimoiy loyihalari orqali (xususan, fuqarolik
jamiyatining boshqa institutlari bilan hamkorlikda), shuningdek, yuqori bilim va
saviyaga ega bo’lgan fuqarolarni partiya ishiga jalb qilish orqali fuqarolarning
ijtimoiy va siyosiy hayotda faol ishtirok etishiga ko’maklashadi;
- partiya doimiy elektoratini o’ylantirayotgan dolzarb iqtisodiy va ijtimoiy
muammolarni aniqlash, ularni samarali hal qilishga yo’naltirilgan loyiha va
dasturlarni ishlab chiqish hamda saylab qo’yiladigan hokimiyat organlarida
o’zining vakilligi orqali ularni ilgari suradi.
Siyosiy partiyaning mohiyati partiyaning ijtimoiy tarkibi va ijtimoiy negizi;
partiya rahbariyatining tarkibi, manfaatlari va maqsadlari; tashkilotning dasturiy
qoidalari; uning siyosiy xatti-harakatlarining obyektiv yo’naltirilganligi kabi
xususiyatlarga chambarchas bog’liqdir. Siyosiy partiya mohiyatining eng muhim
ko’rsatkichi uning oxir-oqibatda kimning va qanday kuchlarning manfaatlari
hamda qarashlarini ifoda etishi, himoya qilishi va o’z kundalik faoliyatida amalga
oshirishidir.
Siyosiy partiyaning jamiyatdagi funksiyalari hayotdagi masalani o’rganish
uning siyosiy taraqqiyotdagi o’rni va rolini tushunib yetish, maqsadlarini yaxshiroq
tasavvur etishga yordam beradi. Jamiyat siyosiy tizimida siyosiy partiyalar
quyidaga asosiy funksiyalarni bajaradilar:
- siyosiy maqsadni belgilash. Mafkurani va dasturlarni ishlab chiqarar ekan,
partiyalar strategiyani belgilashga, fuqarolarni muqobil va boshqa xatti-
harakatlarning ham mumkinligiga ishontirishga intiladilar;
9
“Сиёсий партиялар тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни , 12 -модда.](/data/documents/87b4f859-b3c6-4445-9e5e-81753127559f/page_6.png)
![- ijtimoiy manfaatlarni ifoda etish va saralash. Manfaatlarni guruhlar ham
ifoda etishlari mumkin, lekin faqat partiyalargina ularni
markaziy davlat organlarining qarorlariga ta’sir ko’rsatadigan shaklda bir butun
qilib birlashtira oladilar;
- fuqarolarni safarbar qilish va ijtimoiylashtirish. Partiyalar o’z faoliyatining
uzoq muddatli ijtimoiy va g’oyaviy-psixologik asosini yaratadilar, ommaviy
axborot vositalaridan foydalangan holda tegishli ijtimoiy fikrni shakllantiradilar;
- hukmron elitani shakllantirish. Hokimiyatning mahalliyorganlarini,
hukumatning avval yashirin, so’ngra esa real tarkibini shakllantiradilar;
hokimiyatning vakolatli organlari bilan jamiyat o’rtasidaga aloqalarni
ta’minlaydilar; boshqa siyosiy institutlar bilan birga davlat boshqaruvi va ijtimoiy
boshqaruv mexanizmini shakllantiradilar, hukumat tuzilmalari va
mexanizmlarining barqarorligini ta’minlaydilar;
- siyosiy rivojlanish strategiyasini ishlab chiqish. Siyosiy partiyalar
faoliyatining asosiy yo’nalishlari orasida dasturiy qoidalarni, ijtimoiy-iqtisodiy va
siyosiy strategiyani ishlab chiqishni alohida ajratib ko’rsatish lozim bo’ladi.
Hozirgi zamon strategiyasini ishlab chiqishga malakali kadrlar jalb etiladi.
Partiyalarning fuqarolarni ijtimoiylashtirish borasidagi faoliyati ularning
pirovard maqsadlari va ularga vakolat bergan ijtimoiy guruhlarning manfaatlari
bilan bog’liq. Hukmron partiyalar ular himoya qilayotgan qadriyatlarning ijobiy
qabul qilinishini, ular tutayotgan yo’lning keng ijtimoiy qo’llab-quvvatlanishini
ta’minlaydigan ijtimoiylashuvni amalga oshirishga intiladilar.
Har bir partiya uchun tegishli ijtimoiy birlashmalarning manfaatlarini himoya
qilish vakolati juda muhimdir. Ushbu funksiyaning mazmunini mazkur
manfaatlarni ifodalashning siyosiy vositalarini ta’minlash, ularni maqsadlar va
ideallar shaklida bayon qilish hamda siyosatning boshqa subyektlari bilan o’zaro
ta’sir jarayonida himoya qilish tashkil etadi. Manfaatlarni ifoda etish vakolati
funksiyasi turli qatlamlar va guruhlarning o’ziga xos manfaatlarini
muvofiqlashtirish asosida ijtimoiy birliklarning umumiy manfaatlarini jamlash
yo’li bilan hamda davlat organlarini egallash va ular ustidan nazorat o’rnatish yoki](/data/documents/87b4f859-b3c6-4445-9e5e-81753127559f/page_7.png)
![siyosiy qarorlar qabul qilish va amalda hukmronlik qilish jarayonida ushbu
organlarga tazyiq o’tkazishning turli shakllari vositasida amalga oshiriladi.
Partiya siyosiy tizimning va umuman, jamiyat rivojlanishining maqsadlari va
siyosiy mezonlarini belgilashda muhim rol o’ynaydi. Bu funksiyaning bajarilish
hajmi va samaradorligi partiyaning siyosiy tizimdagi mavqyeiga bog’liq bo’ladi.
Bu borada eng katta imkoniyatlarga hukmron partiyalar egadirlar. Ular butun
ijtimoiy tizimning harakat yo’nalishini belgilovchi siyosatni ishlab chiqadilar va
shakllantiradilar. Partiyaning siyosiy yo’lni ishlab chiqishda ishtirok etish darajasi,
bu funksiyaning amalga oshirilish hajmi va samaradorligi partiyaning mavjud
siyosiy tizimdagi mavqyeini belgilovchi ko’rsatkichlar hisoblanadi. Partiyaning
tashkilotchilik funksiyasi muayyan kadrlar siyosatida, ya’ni partiyaning o’zida,
boshqa davlat va jamoat tashkilotlarida kadrlarni tanlash va joy-joyiga qo’yishdan
iborat faoliyatda o’z ifodasini topadi. O’zining siyosiy kadrlari orqali partiya davlat
apparatida va boshqa tashkilotlarda o’z siyosatini o’tkazadi, siyosiy tizimning
boshqa institutlariga o’z ta’sirini yoyadi.
Partiya saflarining birligi va hamjihatligini ta’minlash, partiya a’zolari va
tarafdorlarini o’zaro yaqinlashtiruvchi qadriyatlar va me’yorlarni ishlab chiqish,
rahbarlikni amalga oshirish va partiya faoliyatini boshqarishga qaratilgan partiya
ichki faoliyati juda muhimdir.
Siyosiy partiyalar faoliyatining muhim yo’nalishlari quyidagilardan iborat:
tegishli ijtimoiy guruhlarning manfaatlarini aniqlash, bayon qilish va
asoslash, ularni faollashtirish va integrasiyalash;
siyosiy doktrinalar va dasturlar yaratish;
davlatda hokimiyat uchun kurashga va davlatning faoliyat dasturlarini
yaratishda, davlat hokimiyatini amalga oshirishda ishtirok etish;
umuman, jamiyatni yoxud uning bir qismini siyosiy jihatdan tarbiyalash,
ijtimoiy fikrni shakllantirish;
davlat apparati, kasaba uyushmalari, jamoat tashkilotlari uchun kadrlar
tayyorlash va ularni yuqori mansablarga ko’tarish;
partiya ichidaga tashkiliy faoliyat.](/data/documents/87b4f859-b3c6-4445-9e5e-81753127559f/page_8.png)
![2. Demokratik institutlar tasnifi
Demokratik institutlar – bu, davlat va jamiyatda demokratik tuzumni
shakllantiruvchidemokratik tamoyillarni amalga oshirishning tashkiliy shakllari
hisoblanadi. Umumiy demokratik institutlarga yuqori davlat organlarining
saylanishi, saylovchilar yoki deputatlar oldida saylab qo’yiladigan organlarning
mas’uliyati va hisobdorligi, vakolat muddati tugaganida saylab qo’yiladigan davlat
vakillik organlari tarkibining almashinib turishi kabilarni kiritish mumkin.
Demokratik institutlarning shakllari
Har bir mamlakat demokratik institutlarni, xususan parlamentarizm va
ko’ppartiyaviylikni shakllantirishda o’z yo’liga ega. O’zbekiston ham bundan
mustasno emas. O’zbekiston tanlab olgan yo’lning o’ziga xosligi sobiq sovet
totalitar, yakkapartiyaviylik tizimining uzoq vaqt hukmronlik qilganligi bilan
izohlanadi. Mustaqillikning ilk yillaridayoq yakkapartiyaviy diktatga barham
berildi va ko’ppartiyaviy siyosiy tizimni shakllantirish maqsad qilib olindi. Yakka
partiya hukmronligi bartaraf etilgandan so’ng jamiyatimizda siyosiy
plyuralizmning vujudga kelishi, siyosiy partiyalarning shakllanishi bilan bog’liqСтруктурали
Парламент сессиялари
Парламент комиссия ва қўмиталари
Халқ депутатлари кенгашлари ва б.
Мажбурий
Конституцион ва қонун бўйича
референдум
Сайловлар
Сайловчилар накази ва б.
Функционал
Депутатлик сўрови
Парламент назорати
Жамоат фикри ва б.
Консультатив
Консультатив референдум
Қонун лойиҳаларининг жамоат
муҳокамаси
Фуқаролар мурожаати ва б.](/data/documents/87b4f859-b3c6-4445-9e5e-81753127559f/page_9.png)
![jarayonlar shiddat bilan boshlanib ketdi. Biroq bu yo’l birdaniga yoki
dabdurustdan, biror-bir xorijiy mamlakat andozasini qabul qilish evaziga emas,
balki asta-sekinlik bilan, bosqichma-bosqich amalga oshirilishi belgilab olindi.
1992 yil 8 dekabrda Respublika Konstitusiyasi qabul qilingandan so’ng,
siyosiy partiyalarning shakllanishi uchun muhim huquqiy shart-sharoitlar yaratildi.
Qisqa fursat ichida mamlakatimizda huquqiy asosda, parlamentda faoliyat
ko’rsatuvchi partiyalarning shakllanish jarayoni sodir bo’ldi.
Mustaqillik yillarida respublikada siyosiy institutlarning mafkuralarning,
fikrlarning xilma-xilligiga asoslangan va fuqarolarning davlat va jamiyat ishlarini
boshqarishda keng ishtirok etishini ta’minlaydigan yangi demokratik siyosiy
tizimning negizlari vujudga keldi. Demokratik jamiyatning muhim omillaridan biri
bo’lgan ko’ppartiyaviylik tufayli mustaqillik yillarida O’zbekistonda siyosiy
partiyalar va jamoat birlashmalari vujudga kelib, ular ijtimoiy-siyosiy
taraqqiyotning obyektiv jarayoniga aylandilar.
Respublikamizda ko’ppartiyaviylikning shakllanish jarayonini har biri
muayyan voqyea bilan ajralib turadigan quyidagi beshta bosqichga bo’lish
mumkin:
1) 1991-1994 yy.: yakka partiyaviylikning tugatilishi va
ko’ppartiyaviylikning shakllanishi uchun zarur bo’lgan shart-sharoitlarining
yaratilishi;
2) 1995-1999 yy.: ko’ppartiyaviylikning qonunchilik asoslari yaratilishi va
yangi partiyalarning tashkil topishi. “Siyosiy partiyalar to’g’risida”gi (26.11.1996
y.), “Nodavlat notijorat tashkilotlari to’g’risida”gi (14.04.1999 y.) O’zbekiston
Respublikasi Qonunlarining qabul qilinishi;
3) 2000-2004 yy.: siyosiy tajriba to’plash va moliyaviy mustaqillikni
ta’minlash, doimiy elektoratni belgilab olish. “Qonun loyihalarining umumxalq
muxokamasi to’g’risida”gi (14.12.2000y.), “O’zbekiston Respublikasining
referendumi to’g’risida”gi (30.08.2001 y.), “Referendum yakunlari hamda davlat
hokimiyati tashkil etilishining asosiy tamoyillari to’g’risida”gi (04.04.2002), yangi](/data/documents/87b4f859-b3c6-4445-9e5e-81753127559f/page_10.png)
![tahrirdagi “O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga saylov to’g’risida”gi
(29.08.2003 y.) O’zbekiston Respublikasi Qonunlarining qabul qilinishi,
4) 2005-2006 yy.: siyosiy partiyalar parlament nazoratining kuchayishi,
konstruktiv muxolifatning shakllanishi;
5) 2007 yilda to hozirgi kunga qadar: siyosiy partiyalar faoliyati “Davlat
boshqaruvini yangilash va yanada demokratlashtirish hamda mamlakatni
modernizasiya qilishda siyosiy partiyalarning rolini kuchaytirish to’g’risida”
O’zbekiston Respublikasining yangi Konstitusiyaviy qonuni asosida (11.04.2007
y.) yanada jadallashuvi, siyosiy partiyalarning O’zbekiston Respublikasi Prezidenti
va O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi, xalq deputatlari viloyat, tuman va
shahar Kengashlariga bo’lib o’tgan saylovlardagi ishtiroki, partiyalararo
raqobatning kuchayishi.
Siyosiy partiyalar saylovlarda ishtirok etib, tegishli organlarga o’z vakillarini
o’tkazish orqali davlat hokimiyati organlari faoliyatida ishtirok etadi. Shu bilan
birga siyosiy partiyalar zamonaviy jamiyat tizimining muhim qismi bo’lib, ular
davlatning siyosiy yo’nalishini belgilashda ishtirok etadi, hukumatning vakillik va
ijro etuvchi muassasalarini shakllantiradi. Huquqiy-demokratik davlat qurish,
kuchli fuqarolik jamiyatini shakllantirish jarayonida ko’ppartiyaviylikning
rivojlanishiga, mustaqil, faol aholining keng qatlami tomonidan qo’llab-
quvvatlanadigan siyosiy partiyalar va boshqa jamoatchilik tashkilotlarining
shakllanishi uchun shart-sharoitlar yaratilishiga katta ahamiyat berildi.
Alohida ta’kidlash kerakki, “Davlat boshqaruvini yangilash va yanada
demokratlashtirish hamda mamlakatni modernizasiya qilishda siyosiy
partiyalarning rolini kuchaytirish to’g’risida”gi Konstitusiyaviy Qonunning qabul
qilinishi mamlakatda fuqarolik jamiyati institutlarini yanada rivojlantirish uchun
huquqiy asoslarni mustahkamlab, siyosiy partiyalar demokratik tamoyillar asosida
faoliyat yuritishlari uchun imkoniyatlar yaratdi. Darhaqiqat, 2-moddasida siyosiy
partiyalar fraksiyasi siyosiy partiyadan ko’rsatilgan deputatlar tomonidan partiya
manfaatlarini O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasida
ifodalash maqsadida tuziladigan va belgilangan tartibda ro’yxatdan o’tkazilgan](/data/documents/87b4f859-b3c6-4445-9e5e-81753127559f/page_11.png)
![deputatlar birlashmasi ekanligi, O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining
Qonunchilik palatasida ko’pchilik o’rinni egallagan siyosiy partiya fraksiyasi
parlamentdagi ko’pchilikni tashkil etishi, o’z dasturiy maqsadli vazifalarining
yaqinligidan yoki mosligidan kelib chiqqan holda blok tuzadigan bir nechta siyosiy
partiyalar fraksiyalari va O’zbekiston ekologik harakatidan saylangan deputatlar
ham parlamentdagi ko’pchilikni tashkil etishi mumkinligi kabi qoidalar o’z aksini
topdi.
Mamlakatimizda siyosiy partiyalar faoliyatini erkinlashtirishga doir islohotlar
natijasida ularning jamiyatdagi o’rni ancha yuksalib bormoqda. Siyosiy
partiyalarning demokratik tamoyillar asosida faoliyat ko’rsatishlarini ta’minlash
maqsadida ularning qonunchilik asoslari yanada rivojlantirildi. Ikki palatali
parlamentni shakllantirish islohotlarini amalga oshirish bilan bog’liq holda siyosiy
partiyalar Oliy Majlisning Qonunchilik palatasi deputatlari va mahalliy vakillik
organlari deputatlari nomzodlarini tanlash va ko’rsatish, saylov kampaniyalarini
o’tkazishda asosiy siyosiy institut funksiyasini bajarishga o’tdilar.
Har qanday davlatda vakillik demokratiyasi shakllanishini siyosiy
partiyalarsiz tasavvur qilib bo’lmaydi. Shuning uchun mamlakatimizda ijtimoiy-
iqtisodiy, siyosiy-huquqiy islohotlar jarayonida siyosiy partiyalarning rolini
oshirishga katta ahamiyat berib kelinmoqda. Ular faoliyatining qonuniy asoslari
mustahkamlanib, vakolatlari kengaytirilmoqda. Natijada siyosiy partiyalarning
islohotlar ijtimoiy samarasini yanada oshirishda mas’uliyati kuchayib, hozirda
xorijiy mamlakatlar olimlari, xalqaro ekspertlar O’zbekistonda parlament
faoliyatini takomillashtirish o’ziga xos yangi bosqichga ko’tarilganini e’tirof
etmoqda.
2002 yil 4 apreldagi “Referendum yakunlari hamda davlat hokimiyati tashkil
etilishining asosiy tamoyillari to’g’risida”gi Konstitusiyaviy qonun asosida
professional tarzda faoliyat yurituvchi Qonunchilik palatasi va hududlar
manfaatlarini ifodalovchi Senatdan tarkib topgan ikki palatali parlament tashkil
etildi. Shu orqali demokratik islohotlarni izchillik bilan amalga oshirishda sifatli](/data/documents/87b4f859-b3c6-4445-9e5e-81753127559f/page_12.png)
![qonunlar qabul qilish imkoniyati kengaydi, qonun ijodkorligi va ularning ijrosini
nazorat qilish bo’yicha barqaror mexanizm shakllandi.
Parlament hokimiyatining amaliy rolini kuchaytirishda ko’ppartiyaviylik
tizimining rivojlanishiga, siyosiy partiyalar faolligining keskin oshishiga, ular
o’rtasida raqobat asosidagi kurash kuchayishiga sharoit yaratib berish muhim
ahamiyatga ega.
O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi hamda qonunlarimizda
mamlakatimizda ijtimoiy hayot siyosiy institutlar, mafkuralar va fikrlar xilma-
xilligi asosida rivojlanishi belgilab qo’yilgan, siyosiy partiyalarning keng ko’lamda
ijtimoiy-siyosiy faoliyat yuritishi kafolatlangan. Eng muhimi, hokimiyatning
qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi tarmoqlari o’rtasidagi o’zaro mutanosiblik
hamda manfaatlar muvozanatini ta’minlashda siyosiy partiyalar ishtirokining
qonuniy asoslari mustahkamlandi.
Yurtimizda siyosiy partiyalarning davlat va jamiyat hayotidagi o’rni va
ahamiyati bosqichma-bosqich kuchaytirilib, uning huquqiy asoslari
mustahkamlanib borildi. 2004 yildan amal qila boshlagan “Siyosiy partiyalarni
moliyalashtirish to’g’risida”gi Qonun bu borada nihoyatda muhim qadamlardan
biri bo’ldi. 2007 yilda qabul qilingan “Davlat boshqaruvini yangilash va yanada
demokratlashtirish hamda mamlakatni modernizasiya qilishda siyosiy
partiyalarning rolini kuchaytirish to’g’risida”gi Konstitusiyaviy qonun esa siyosiy
partiyalar faoliyatini sifat jihatdan yangi bosqichga olib chiqdi.
“O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining Reglamenti
to’g’risida”gi O’zbekiston Respublikasi Qonuniga o’zgartish va qo’shimchalar
kiritish haqida»gi Qonun partiyalararo, xususan, fraksiyalararo raqobatning
huquqiy mexanizmlarini yanada rivojlantirdi. Unga ko’ra, qonun loyihalarini
Qonunchilik palatasida ko’rib chiqishning barcha bosqichlarida siyosiy partiyalar
fraksiyalari ishtirokining prosessual mexanizmi mustahkamlandi. Endilikda qonun
loyihasi bo’yicha mas’ul qo’mita fraksiyalarning qonun loyihasiga doir fikrlari va
takliflarisiz qonun loyihasi yuzasidan o’z xulosasini chiqarish huquqiga ega emas.
Siyosiy partiyalar fraksiyalarining qonun loyihasiga doir fikrlari va takliflari](/data/documents/87b4f859-b3c6-4445-9e5e-81753127559f/page_13.png)
![inobatga olinadi, shuningdek, Qonunchilik palatasi majlislarida loyihalarni ko’rib
chiqish jarayonida ma’ruzachi barcha o’qishlarda fraksiyalarning fikrlari va
takliflarini deputatlarga yetkazadi. Mazkur me’yorlarning belgilanishi qonun
ijodkorligi jarayonida fraksiyalar o’rtasida raqobat muhitining amalda
kuchayishiga xizmat qiladi.
Partiyalar o’rtasidagi saylovoldi kurashi parlamentning kundalik faoliyatida
ham davom etishi, g’oya va dasturlar bellashuvining doimiy tus olishi partiyalar
o’z oldiga qo’ygan maqsad-muddaolariga erishishini taminlashga xizmat qiladi.
Shuning bilan birga siyosiy partiyalar mamlakatda amalga oshirilayotgan, ijtimoiy-
iqtisodiy, siyosiy islohotlar jarayonining talablari bilan uzviy bog’liq bo’lgan, uzoq
istiqbolga mo’ljallangan o’z dasturiga ega bo’lishi, ayni paytda, uni zamon bilan
hamnafas takomillashtirib borishi talab etiladi.
Shuningdek, dasturiy maqsad va vazifalari doirasida qonunlar ijrosi
samaradorligini kuzatish, o’z elektorati muammolarini, huquqiy tartibga solinishi
lozim bo’lgan ijtimoiy munosabatlarning doirasini o’rganib borish asosida siyosiy
partiyaning tizimlashgan g’oyalar bazasini to’ldirib borishi hayotiy ahamiyatga
egadir. Bunda, albatta, elektorat bilan ish olib borishning zamonaviy usullari,
umume’tirof etilgan siyosiy texnologiyalardan keng foydalanish, partiyalararo
bahs-munozaralarni ommaviy axborot vositalari orqali ham faol olib borish muhim
o’rin tutadi.](/data/documents/87b4f859-b3c6-4445-9e5e-81753127559f/page_14.png)
![A dabiyotlar :
1. O’zbekiston Respublikasining Konstitusiyasi. – T.: O’zbekiston, 2018.
2. Karimov I.A. Asarlar to’plami, 1-23 jildlar. – T.: O’zbekiston, 1996-2016.
3. Karimov I.A. Inson manfaati, huquq va erkinliklarini ta’minlash,
4. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O’zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga
kirishish tantanali marosimiga bag’ishlangan Oliy Majlis palatalarining
qo’shma majlisidagi nutq /Sh.M. Mirziyoyev. - Toshkent: ―O’zbekiston ,‖
2016. -56 b.
5. Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy
6. Sharifxo’jayev M. O’zbekistonda ochiq fuqarolik jamiyatining shakllanishi.
–T.: Sharq, 2003.
7. Qirg’izboyev M. Fuqarolik jamiyati: genezisi, shakllanishi va rivojlanishi. –
T.: O’zbekiston, 2010.
8. Jalilov A boshqalar. Fuqarolik jamiyati asoslari. – T.: Baktria press, 2015.
9. Fuqarolik jamiyati. Darslik loyihasi– T.: 2016. Ziyonet.uz. Mualliflar
jamoasi.
10. O’tamurodov A. va boshqalar. Fuqarolik jamiyati fanidan tushuncha va
atamalar lug’ati. Lotin yozuvida. T.: Turon-zamin-ziyo. 2017. 23 b.t.](/data/documents/87b4f859-b3c6-4445-9e5e-81753127559f/page_15.png)
O’ZBEKISTONDA FUQAROLIK JAMIYATI INSTITUTLARINING SHAKLLANISHI VA RIVOJLANISHI 1. O’zbekistonda ko’ppartiyaviylikning rivojlanishi 2. Siyosiy partiyalar huquqiy maqomi va vazifalari 3. Demokratik institutlar tasnifi 4.Nodavlat notijorat tashkilotlar va ularning fuqarolik jamiyatidagi o’rni. 5. .O’zbekistonda NNTning huquqiy asoslarini demokratlashtirish jarayoni. 6.O’zbekistonda NNTning fuqarolik jamiyati instituti sifatida rivojlanishi
O’zbekistonda ko’ppartiyaviylikning rivojlanishi Ko’ppartiyaviylik zamonaviy demokratik jamiyatlar siyosiy hayotini tashkil qilishning asosiy konstitusiyaviy tamoyillaridan biri hisoblanadi. Aynan ko’ppartiyaviylik tufayli demokratiyaning siyosiy plyuralizm, qonun ustuvorligi, imkoniyatlar tengligi kabi asoskor tamoyillarini o’zida mujassam etgan siyosiy partiyalar va ularning vakillari o’rtasida doimiy muloqot ta’minlanadi. Mamlakat siyosiy hayotining barcha sohalarini, davlat va jamiyat qurilishini erkinlashtirishda, fuqarolarning siyosiy, iqtisodiy faolligini kuchaytirish va insonning o’z qobiliyatini to’la ro’yobga chiqarishi uchun tegishli shart-sharoit yaratishda, odamlarning o’z xohish-irodasini erkin ifoda etish, o’z manfaatlarini ro’yobga chiqarish va himoya qilish huquqini rivojlantirish va amalda namoyon qilishda, jamiyatimizda mavjud bo’lgan turli manfaatlarini ro’yobga chiqarish va himoya qilish huquqini rivojlantirish va amalda namoyon qilishda, jamiyatimizda mavjud bo’lgan turli manfaatlar, qarama-qarshi kuchlar va harakatlar o’rtasidagi muvozanatni ta’minlaydigan samarali mexanizmni shakllantirishda ko’ppartiyaviylik tizimi muhim rol o’ynaydi. Ko’ppartiyaviylik tizimini yanada mustahkamlash va partiyalararo raqobatni rivojlantirish uchun partiya o’z elektoratiga ega bo’lmog’i, “davlat va jamiyat qurilishining asosiy masalalari, mamlakatda yuritilayotgan ichki va tashqi siyosat bo’yicha aniq-ravshan pozisiyasi bilan, saylovda mazkur partiya uchun ovoz beradigan odamlar manfaatlarini qat’iy himoya qilishga qodirligi bilan saylovchilar o’rtasida obro’” 1 qozonmog’i eng muhim shartlardan hisoblanadi. Shuningdek, mamlakatimiz birinchi Prezidenti Islom Karimovning O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi qabul qilinganining 21 yilligiga bag’ishlangan tantanali marosimdagi ma’ruzasida ta’kidlanganidek, “ijtimoiy- siyosiy va iqtisodiy taraqqiyotning aniq ustuvor yo’nalishlarini belgilab 1 И.А.Каримов. Амалга ошираётган ислоҳотларимизни янада чуқурлаштириш ва фуқаролик жамияти қуриш – ёруғ келажагимизнинг асосий омилидир. Президент Ислом Каримовнинг Ўзбекистон Республикаси Конституцияси қабул қилинганининг 21 йиллигига бағишланган тантанали маросимдаги маърузаси. Т., “Узбекистан”, 2013
olishda siyosiy partiyalarning rolini keskin kuchaytirish, mamlakatimizni isloh etish va modernizasiya qilish bo’yicha strategik vazifalarni hal etishda ularning ishtirokini kengaytirish” 2 izchil amalga oshirilayotgandemokratik yangilanishlarning muhim omili hisoblanadi. “Partiya” so’zi lotincha “part” so’zidan kelib chiqqan bo’lib, “ish”, “qism” degan ma’nolarni anglatadi. Siyosiy partiya — aholining, sinfning, ijtimoiy qatlam yoki qatlamlarning bir qismi. Ilmiy nuqtai nazardan siyosiy partiyalar uchun berilgan quyidagi ta’rifni asos sifatida qabul qilish mumkin: siyosiy partiya – fuqarolarning eng faol, mushtarak mafkura asosida bog’langan, davlat hokimiyatini qo’lga kiritish, uni saqlab qolish va amalga oshirishga intiluvchi qismi, ixtiyoriy ittifoqi. Siyosiy partiyalar jamoat birlashmasi shaklida tashkil etiluvchi va faoliyat yurituvchi fuqarolik jamiyatining o’ziga xos instituti bo’lib, u muhim ijtimoiy-siyosiy va vakillik vazifalarini amalga oshiradi. Zamonaviy siyosatshunoslikda siyosiy partiyaning o’ziga xosligini ifodalovchi quyidagi bir qator jihatlari ajratib ko’rsatiladi: - har qanday partiya aholi guruhlari va aniq ijtimoiy qatlamning manfaat va intilishlarini ifoda etuvchi mafkura egasi va uning targ’ibotchisi hisoblanadi; - siyosiy partiya – kishilarning tartibli va davomli birlashuvini ta’minlovchi respublika, viloyat, tuman va shahar darajasida faoliyat yurituvchi tashkilotdir; - siyosiy partiyaning maqsadi – o’zining elektorati manfaatlarini ifodalovchi dasturiy maqsadlarini ilgari surish imkoniyatiga ega bo’lish uchun davlat hokimiyati vakillik organlarida ko’pchilik o’rinni egallash hisoblanadi; - har bir siyosiy partiya o’zining xayrixohlari safini kengaytirishga harakat qiladi, ya’ni saylovlar davrida imkon qadar ko’proq saylovchilarni o’z tomoniga og’dirish bo’yicha ish olib borsa, saylovlar oralig’ida esa partiyaga tarafdorlarni 2 И.А.Каримов. Амалга ошираётган ислоҳотларимизни янада чуқурлаштириш ва фуқаролик жамияти қуриш – ёруғ келажагимизнинг асосий омилидир. Президент Ислом Каримовнинг Ўзбекистон Республикаси Конституцияси қабул қилинганининг 21 йиллигига бағишланган тантанали маросимдаги маърузаси. Т., “Узбекистан”, 2013 Сиёсий партия жамоат бирлашмаси шаклида ташкил этилувчи ва фаолият юритувчи фуқаролик жамиятининг ўзига хос институти бўлиб, у муҳим ижтимоий-сиёсий ва вакиллик вазифаларини амалга оширади.
jalb qilish hamda ularning tarkibidan partiya a’zolari va faollarini tanlash hamda tayyorlash chora-tadbirlarini amalga oshiradi 3 . 1. Siyosiy partiyalar huquqiy maqomi va vazifalari O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasida siyosiy partiyalarning maqomini , ularning fuqarolik jamiyati hayotidagi roli va o’rnini belgilab beruvchi quyidagi eng muhim me’yorlarni ajratib ko’rsatish mumkin: - fuqarolarning jamiyat va davlat ishlarini boshqarishda bevosita hamda o’z vakillari orqali ishtirok etish huquqi 4 ; - fuqarolarning kasaba uyushmalariga, siyosiy partiyalarga va boshqa jamoat birlashmalariga uyushish, ommaviy harakatlarda ishtirok etish huquqi 5 ; - demokratik prinsiplar asosida siyosiy partiyalarni tashkil etish va faoliyat yuritish kafolati 6 ; - siyosiy partiyalarning turli tabaqa va guruhlarning siyosiy irodasini ifodalashi va o’zlarining demokratik yo’l bilan saylab qo’yilgan vakillari orqali davlat hokimiyatini tuzishda ishtirok etishi 7 ; - partiya faoliyatidagi cheklovlar: konstitusiyaviy tuzumni zo’rlik bilan o’zgartirishni maqsad qilib qo’yuvchi, respublikaning suvereniteti, yaxlitligi va xavfsizligiga, fuqarolarning konstitusiyaviy huquq va erkinliklariga qarshi chiquvchi, urushni, ijtimoiy, milliy, irqiy va diniy adovatni targ’ib qiluvchi, xalqning sog’lig’i va ma’naviyatiga tajovuz qiluvchi, shuningdek harbiylashtirilgan birlashmalarning, milliy va diniy ruhdagi siyosiy partiyalarning hamda jamoat birlashmalarining tuzilishi va faoliyati ta’qiqlanadi 8 ; 3 аранг: Lapalombara J., Weiner M. Origin and Development Political PartiesҚ / J.Lapolambara, M.Weiner (eds.) PoliticalPartiesandPoliticalDevelopment.Princeton; N.Y., 1966.P. 33-40. 4 Ўзбекистон Республикаси Конституцияси, 32-модда, 1- исм. қ 5 Ўзбекистон Республикаси Конституцияси , 34-модда, 1- исм қ . 6 Ўзбекистон Республикаси Конституцияси , 56- ва 58-моддалар . 7 Ўзбекистон Республикаси Конституцияси , 60-модда . 8 Ўзбекистон Республикаси Конституцияси , 57-модда .
- siyosiy partiyalar saylovlarda ishtirok etishi va saylovchilarning xohish- irodasini shakllantirishda ko’maklashadi. Ko’pgina boshqa demokratik mamlakatlar singari O’zbekistonda ham siyosiy partiyalar deputatlikka nomzodlarni ilgari suruvchi, saylov yakunlari bo’yicha parlamentda va mahalliy hokimiyat vakillik organlarida o’z vakillariga ega bo’luvchi hamda ularga partiyaning doimiy elektorati manfaatlarini ifoda etish va dasturiy ustuvorliklarini amalga oshirish uchun amaliy imkoniyatlar yaratuvchi asosiy institut hisoblanadi. Shunday ekan, fuqarolik jamiyati instituti hisoblanuvchi siyosiy partiya, birinchi navbatda, vakillik demokratiyasining muhim bo’g’ini bo’lib, quyidagi vazifalarni amalga oshiradi: - saylovlarda fuqarolarning ongli va faol ishtirokini ta’minlash; - turli ijtimoiy guruhlar manfaatlarini ifoda etishda davlat hokimiyati va fuqarolik jamiyati institutlari o’rtasida vositachilik qilish; - o’z elektoratining tegishli manfaatlarini himoya qiluvchi konsepsiya, loyiha va dasturlarni ishlab chiqish va ilguri surish. Mazkur vazifalarni amalga oshirishlari uchun partiyalarga qonunchilikda quyidagi huquqlar belgilangan: - o’z faoliyati to’g’risidagi axborotni erkin tarqatish, o’z g’oyalari, maqsadlari va qarorlarini targ’ib qilish; - saylab qo’yiladigan davlat organlaridagi o’z vakillari orqali tegishli qarorlarni tayyorlashda ishtirok etish; - qonunda belgilab qo’yilgan tartibda O’zbekiston Respublikasi Prezidenti, davlat hokimiyati organlari saylovlarida ishtirok etish; - partiya faoliyati bilan bog’liq yig’ilishlar, konferensiyalar va boshqa tadbirlarni o’tkazish; - qonun hujjatlarida nazarda tutilgan tartibda ommaviy axborot vositalari ta’sis etish va boshqa ommaviy axborot vositalaridan foydalanish;