ALISHER NAVOIYNING “SAB’AI SAYYOR” DOSTONIDA TIMSOLLARNING G‘OYAVIY-BADIIY UYG‘UNLIGI
![ALISHER NAVOIYNING “SAB’AI SAYYOR” DOSTONIDA
TIMSOLLARNING G‘OYAVIY-BADIIY UYG‘UNLIGI
MUNDARIJA
KIRISH …………………………………………………………………….. 6-11
I BOB. ALISHER NAVOIYNING “SAB’AI SAYYOR” DOSTONI
HAQIDA …………………………………………………………………….
1.1.”Sab’ai sayyor” dostonining yaratilish tarixi…………………………... 12-16
1.2.Dostonning tarkibiy tuzilishi…………………………………………… 17-32
Birinchi bob yuzasidan xulosalar…………………………………………. 33
II BOB. ”SAB’AI SAYYOR” DOSTONIDA YARATILGAN
TIMSOLLAR VA ULARNING G’OYAVIY- BADIIY UYG’UNLIGI
2.1. ”Sab’ai sayyor” dostonida yaratilgan shohlar hamda ayol timsollar
tahlili……………………………………………………………………….. 34-47
2.2. Dostonda do’st hamda ijodkor timsollarning yaratilishi……………… 48-53
Ikkinchi bob yuzasidan xulosalar…………………………………………. 54
III BOB. “SAB’AI SAYYOR”DOSTONIDAGI RAMZIYLIK
3.1.”Sab’ai sayyor” dostonida qo’llangan yetti raqamining tasavvufona
talqini hamda yeti sayyora timsoli…………………………………………. 55-61
3.2.Dostonda ranglar garmoniyasining aks etishi…………………………. 62-74
Uchinchi bob yuzasidan xulosalar………………………………………… 75
Umumiy xulosalar………………………………………………………… 76
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati………………………………………… 77-82
1](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_1.png)
![KIRISH
Tadqiqotning dolzarbligi. Jahon miqyosida insoniyat tamaddunining
buyuk siymolari hayoti va ijodini chuqur tadqiq etish, ular yaratib qoldirgan
ma’naviy merosning ta’sir doirasini o‘rganish va keng targ‘ib etish
adabiyotshunoslik fanining muhim yo‘nalishlaridan biri sanaladi. Bugungi kunda
yurtimizda ajdodlarimiz yaratib qoldirgan ma’naviy meros namunalarini tadqiq
etishda ham shu jihatlarga jiddiy e’tibor qatatish mamlakatimizda ilm-fan, ta’lim,
ma’naviyat va ma’rifat yo‘nalishlarida amalga oshirilayotgan islohatlar mazmun –
mohiyatiga har taraflama mos keladi. Zero, “bizning qanday buyuk va shonli
o‘tmishimiz,qanday ulug‘ ajdodlarimiz borligini yaxshi bilamiz va bu bilan
hamisha faxrlanamiz” 1
. Ayniqsa, ulug’ bobokalonlarimiz adabiy asarlarini
o‘rganish, ularda ifodalangan insonparvarlik g‘oyalarini yoshlarga singdirish
bugungi kunda muhim ahamiyatga ega .
Darhaqiqat, hozirgi globallashuv sharoitida har bir xalq va uning buyuk
daholari yaratgan ma’naviy merosning butun insoniyat taraqqiyotida tutgan o‘rnini
belgilashga qiziqish va e’tibor ortib bormoqda. Chunki ular qoldirgan nodir asarlar
zamon , makon tanlamay, asrlar osha oz qadr-qimmatini saqlab kelmoqda. Buyuk
ajdodlarimiz qoldirgan ma’naviy merosni o‘qib-o‘rganish va keng ommaga targ‘ib
qilish adabiyotshunoslik fani oldidagi muhim vazifalardan biridir. Xususan,
bobokalonimiz Alisher Navoiyning betakror ijodini o‘rganish, qo‘lyozmalarni
sharhlash, asarlarining o‘ziga xos xususiyatlarini tadqiq qilish bugungi kun
tadqiqotchilarining asosiy vazifasidir. Ana shunday nodir manbalardan biri Alisher
Navoiyning “Xamsa”sidan joy olgan “Sab’ai sayyor “ dostonidir. Mazkur doston
M.Muhiddinov, S.Hasanov, B.Murtozoyev, S.Olim kabi qator tadqiqotchilar
tomonidan o‘rganilgan. Bu tadqiqot ishi oldingilardan farqli tarzda ,asosan,
asardagi tasvirlangan timsollarning asar badiiyligini,g’oyasini ochib berishda qay
darajada uyg’un qilib olinganiga, Navoiy ijodining ustunliklarini kashf qilishga
1
Mirziyoyev.Sh. Adabiyot va san’at ,madaniyatni rivojlantirish-xalqimiz ma’naviy olamini yuksaltirishning
mustahkam poydevoridir .Xalq so’zi, 2017-yil 4-avgust.
2](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_2.png)
![imkon beradi. Ushbu tadqiqot o‘sib kelayotgan yosh avlodning ong-u shuurini
o‘stirishda, ajdodlar merosining mohiyatini anglashga , o‘zaro sadoqat, mardlik
kabi insoniy fazilatlar singdirish yuzasidan dolzarblikka ega.
Istiqloldan keyingi davr tadqiqotlarida Navoiy ijodini tasavvufiy jihatdan
o‘rganish barobarida uning asarlari ham to‘liq holda nashr qilinmoqda. Uning
ijodidagi asarlarni chuqurroq tahlil qilgannimizda Navoiy nafaqat dunyoviy, balki
diniy -tasavvufiy ilmlardan ham teran xabardor bo‘lganini bilishimiz mumkin.
Navoiyning rasman tariqatga kirgani haqida ma’lumot bo’lmasa-da, lekin
asarlaridan uning naqshbandiya tariqatiga va shayxlariga hurmati va ehtiromini
yaqqol sezish mumkin.
Alisher Navoiy umrining so‘nggi lahzasigacha xalq manfaatini ko‘zlab
yashadi. Temuriy shahzodalarni o‘zaro mehr-muhabbatli bo‘lishga, taxtni adolat
bilan boshqarishga chorlab keldi. Mazkur doston ham aynan temuriy shahzoda
Husayn Bayqaroga atab yozilganki, Navoiy hukmdor uchun har qachon el-yurt
manfaati birinchi o‘rinda bo‘lishi lozimligini alohida uqtirgan. Doston o‘z davri
uchun ham juda qimmatli bo‘lgan.
Mavzuning ijtimoiy ahamiyati: Mazkur ilmiy ishda ko’zlangan asosiy
maqsad Respublika fan va texnologiyalar rivojlanishining “Axborotlashgan
jamiyat va demokratik davlatni ijtimoiy , huquqiy, iqtisodiy, madaniy, ma’rifiy
rivojlantirishda innovatsion g‘oyalar tizimini shakllantirish va ularni amalga
oshirish yo‘llari” ustuvor yo‘nalishiga , asosan, ushbu g‘oyalarni Navoiy ijodi
bilan bog‘lash;
- buyuk ota-bobolarimizning asarlari boy ma’naviy meros sifatida katta
ahamiyatga egadir. Bu dostonni o‘rganish orqali Navoiyning ijodkorlik mahorati
qanchalik yuksak ekanligini aniqlash.
Mavzuning ilmiy ahamiyati quyidagilardan iborat:
-xamsachilik an’analari ichida “Sab’ai sayyor” dostoning o’ziga xos o’rnini
aniqlash;
3](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_3.png)
![- dostondagi shoh timsollari, ayollar timsollari, do‘st timsollari, shuningdek,
ijodkorlar timsollarining o‘ziga xos uyg‘unligini ochish;
- dostonda qo‘llangan ramziy timsollarni tasavvufiy talqin asosida tahlil
qilish;
- dostonda qo’llanilgan timsollarning Navoiy g‘oyasini berishda qay
darajada xizmat qilganini aniqlash;
- mavzu yuzasidan o‘quv qo‘llanma chop etish.
Tadqiqotning o‘rganilishi. Navoiy hayoti va ijodiy merosini o‘rganish
yuzasidan bugunga qadar ko‘plab tadqiqotlar amalga oshirilgan. Alisher Navoiy
“Xamsa” dostoning o‘ziga xosligi,o‘z salaflaridan farqli jihatlari A.Qayumov,
A.Hayitmetov, N.Mallayev , M.Muhiddinov , I.Haqqul, S.Hasanov kabi ko’plab
olimlarning tadqiqoylarida yoritilgan. “Sab’ai sayyor” doston M.Muhiddinov,
S.Hasanov, B.Murtozoyev kabi qator olimlarimiz tomonidan o‘rganilgan.
B.Murtozoyev “Alisher Navoiy “Sab’ai sayyor” va Xusrav Dehlaviy ”Hasht
behisht” dostonlarining qiyosiy tahlili” nomli nomzodlik dissertatsiyasi himoya
qilgan. M.Muhiddinovning “Nurli qalblar gulshani” nomli kitobi “Fan” nashriyoti
tomonidan Toshkentda nashr etilgan. Saidbek Hasanovning “Navoiyning yetti
tuhfasi “ kitobi nashrdan chiqdi.
Asarning bosh qahramoni Bahrom obrazi tarixiy shaxs sifatida Eronning sosoniy
hukmdori Varaxran V (420 – 438 yillarda podsholik qilgan) bilan bog‘liq. Bu
hukmdor qulon (yovvoyi kiyik)ni ovlashga nihoyatda o‘ch bo‘lganligi uchun xalq
orasida Bahrom Go‘r (qulon) laqabi bilan shuhrat topgan. Sharq mamlakatlarida
Mars (Mirrix) yulduzi Bahrom deb atalib, jang-u jadallar homiysi sifatida keladi.
Bahrom timsoli dastlab forsiy adabiyotda Abulqosim Firdavsiy “Shohnoma”sida
tasvirlangan. “Shohnoma”da Bahrom Go‘r haqidagi voqea dostonning faqat bir
faslini tashkil etib, unda Bahromning tug‘ilishi, taxtga chiqishi, mamlakatni idora
qilish tadbirlari, ov vaqtida o‘z kanizagi Ozoda bilan to‘qnashuviga doir voqealar
tasvirlangan.
4](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_4.png)
![“Shohnoma”dagi Bahrom Go‘r va uning kanizagi orasidagi bu to‘qnashuv
lavhasi Nizomiy tomonidan qayta ishlanib, mashhur “Haft paykar” dostoni
vujudga keladi. Nizomiy Bahromning kanizak bilan bog‘liq hikoyasini qoliplovchi
hikoya qilib olib, unga 7 hikoyat kiritadi.
Nizomiy asaridan keyin 200 yil o‘tgach, Xusrav Dehlaviy unga javob tarzida
“Hasht behisht” dostonini yaratib, 7 hikoyatni hind eposidan oladi.Turkiy tilda
birinchi bo‘lib bu mavzuni Alisher Navoiy qalamga oladi va o‘z dostonini “Sab’ai
sayyor” deb ataydi.“Sab’ai sayyor” dostoni 38 bob, 5009 baytdan iborat bo‘lib,
shundan 11 bobni muqaddima tashkil qiladi. 2
Tadqiqo tning maqsadi. Hamsachilik an’analari ichida “Sab’ai sayyor”
dostoning o‘ziga xos o‘rnini aniqlash, dostondagi shoh timsollari, ayollar
timsollari, do‘st timsollarining o’ziga xos uyg‘unligini ochish, dostonda qo’llangan
ramziy timsollarni tasavvufiy talqin asosida tahlil qilish, dostonda qo’llanilgan
timsollarning Navoiy g’oyasini berishda qay darajada xizmat qilganini aniqlash.
Tadqiqotning vazifalari. Tadqiqot maqsadni amalga oshirish uchun
quyidagi vazifalar belgilab olindi:
- Navoiy ijodiga milliy istiqlol g‘oyasi asosida yondashish;
- navoiyshunoslik tarixini chuqurroq o‘rganish;
- istiqlol davrida Navoiy ijodiga bo‘lgan yangi munosabatlarni aniqlash;
- “Sab’ai sayyor” dostonida timsollarning uyg ‘unligini aniqlash;
- ramziy timsollarning tasavvufiy talqin qilish.
Tadqiqotning ob’ekti . Tadqiqot uchun Alisher Navoiyning “Xamsa”sidan
joy olgan “Sab’ai sayyor “ dostoni asos qilib olindi , shuningdek, Navoiygacha
yozilgan “Hamsa” asarlaridan ham qiyos uchun foydalanildi .
Shuningdek, tadqiqot ishida mamlakatimizning yetakchi navoiyshunos olimlari
Aziz Qayumov, Hamid Sulaymon, Saidb е k Hasanov, Botirxon Vali х o‘jay е v va
boshqalarning Navoiy hayoti, faoliyati va m е rosini o‘rganish sohasidagi
2
. Маллаев Н. Ўзбек адабиёти тарихи. – Т .: Ўқитувчи, 1976 . 594-б.
5](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_5.png)
![tadqiqotlaridan o‘rni bilan foydalanildi. Prof essor Abduqodir Hayitmetov va
Abdurashid Abdug‘afurov ishlarida «Sab’ai sayyora»ning ayrim xususiyatlari
ustida to‘xtalib o‘tilgan. Matnshunos olim prof. S.Hasanovning «Navoiyning etti
tuhfasi» kitobida Hazrat Navoiyning ishq mavzuiga bag‘ishlangan «Sab’ai
s ayyor a » dostoni Nizomiy Ganjaviy, Xusrav Dehlaviy, Ashraf Marag‘oiy asarlari,
shuningdek, turk, hind, eron xalqlarining qadimiy qo‘lyozma obidalari b ilan
qiyosiy o‘rganilib, ulug‘ daho shoirning jahon madaniyati xazinasiga qo‘shgan
buyuk hissasi qiziqarli ilmiy va tarixiy ma’lumotlar asosida yoritilgan. 3
Tadqiqotning predmetini uchun Alisher Navoiyning “Xamsa”sidan joy olgan
“Sab’ai sayyor “ dostonida timsollarga berilgan ta’rif va tavsiflar , shuningdek,
Nizomiyning “Haft paykar” dostoni , Xusrav Dehlaviy unga javob tarzida “Hasht
behisht” dostoninida ramziy timsollarga bo’lgan munosabat tashkil qiladi.
Tadqiqotning usullari. Dissertatsiya ilmiy-tahliliy, qiyosiy-tipologik, matn tahlili,
psixologik metodlardan foydalanildi.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat:
- Navoiy ijodida shoh, yor, do’st , ijodkor timsollarning mavqeyini
aniqlash, bu bilan ularning zamondoshlari yozgan asarlari bilan qay darajada
mosliginni qiyoslash;
- jahon olimlari va abiyotshunoslarini qiziqtirgan doston timsollarini ochib
berish;
- badiiy adabiyotda Navoiy ijodidagi ramziy timsollarni tasavvufiy
nuqtai nazardan ilmiy asosda ochib berish.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat:
- Alisher Navoiyning “Sab’ai sayyor” dostonida qo’llangan timsollar
aniqlash;
- ularni shoh timsollari, ayol timsollar , do’st timsoli hamda ijodkor timsollar
sifatida tasniflash;
3
М.Муҳиддинов, Нурли қалблар гулшани. Тошкент: ФАН, 2007,4-бет
6](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_6.png)
![- dostonda faol qo’llangan yetti raqami hamda yetti xil rangdagi qasrlar
ranglarni tasavvufiy nuqtayi nazardan tahlil qilish.
Tadqiqotni amaliyotga joriy qilish. Badiiy adabiyotimizda Alisher
Navoiyning hayoti va ijodi, uning yaratgan barcha ijod namunalari ko‘plab
olimlarimiz tomonidan qiziqish bilan o‘rganilgan. “Sab’ai sayyor“ dostoni
yuzasidan ilmiy maqolalar, dissertatsiya ishlari qilingan. 4
Mening mavzuyim
doirasida “Sab’ai sayyor “dostonining avval o‘rganilgan tomonlarinni sinchkovlik
bilan o‘rganib, asardagi ayollar obarazini badiiy adabiyotga va jamiyat bilan
bog‘lagan holda o‘rganish. Hamsachilik an’analari ichida “Sab’ai
sayyor”dostoning o‘ziga xos o‘rnini aniqlash, dostondagi shoh timsollari, ayollar
timsollari, do‘st, ijodkorlar timsollarining o‘ziga xos uyg‘unligini ochish,
dostonda qo‘llangan ramziy timsollarni tasavvufiy talqin asosida tahlil
qilish,dostonda qo‘llanilgan timsollarning Navoiy g‘oyasini berishda qay darajada
xizmat qilganini aniqlash.
Dissertatsiyaning tuzilishi. Dissertatsiya kirish, uch bob ,olti fasl, xulosa va
adabiyotlar ro’yxatidan iborat.
4
Abdug‘afurov Abdurashid. Alisher Navoiyning “Sab'ayi sayyor” dostoni va folklor asarlari orasidagi mushtarak
jihatlarga doir. O‘TA-1998.-№5.-B.46. Muhiddinov M. “Bahrom Go‘r” va “Bahom Gulandom” syujetlarining
o‘zaro aloqasi. O‘TA -1972.-№1.-B.26 Narziqulova Manzura.“Sab'ai sayyor” dostonining o‘rganilishiga doir. O‘TA
-1997.-№6.-B.41 Sattorov Ulug‘bek. “Sab'ai sayyor” va “Bahrom va Gulandom” (O‘zbek xalq baxshilari, asosan
Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li dostoni asosida). O‘TA -1999.-№3.-B.29 Fayzullayev Zavqiyjon Qobiljon o’g’li.Nizomiy
Ganjaviyning “Haft Paykar” va Alisher Navoiyning “Sab’ai Sayyor” dostonlarining qiyosiy tahlili.Magistrlik
dissertatsiyasi.Samarqand 2020.
7](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_7.png)
![I BOB.ALISHER NAVOIYNING “SAB’AI SAYYOR” DOSTONI HAQIDA
1.1. ”Sab’ai sayyor” dostonining yaratilish tarixi
“Xamsa” – tengsiz tilsim. Islom aqidalariga ko‘ra bir kecha –kunduzda
o‘qiladigan besh vaqt namoz “al- Xamsatu” deyiladi. Dinimizning besh ustuni ham
– tavhid (imon), namoz, ro‘za, zakot, haj – o‘ziga xos “Xamsa”(beshlik)ni tashkil
etadi. Demak, Nizomiy dostonlarini “ Xamsa” turkumi sifatida talqin etilishi, unga
Amir Xusrav va Navoiy javoblari bejiz emas. Alisher Navoiy “Saddi Iskandariy”
dostonining muqaddima qismida bu masalaga maxsus to‘xtalib, “Xamsa”ning har
bir dostoni yozilishini kunning ma’lum vaqtlarida o‘qiladigan sahar, pishin, asr,
shom va xufton namozlari bilan qiyos etadi hamda “Xamsa” ni buyuk tog‘
cho‘qqisiga ko‘tarilish mobaynida besh o‘rinda to‘xtab, nafasni rostlash uchun
bino etilgan besh oromgohga o‘xshatadi. 5
Sharq xalqlari adabiyoti tarixida beshlik dostonlar turkumining bunyod
etilishi an’anasi Alisher Navoiy dunyoga kelgunga qadar sal kam uch yuz
yillik jarayonni boshidan kechirdi. Ozar xalqining suyukli va salohiyatli farzandi
Ilyos Yusuf o‘g‘li Nizomiy Ganjaviy (1141-1205) «Panj ganj” («Besh bebaho
xazina») asarining yaratilishi musulmon olami badiiy so‘z san’ati tarixida
inqilobiy hodisa, mo‘jizaviy voqea bo‘ldi. Forsiyda dunyo yuzini ko'rgan bu
besh ma’naviy xazina qalam sohiblari qalbini junbushga soldi, ular uchun
chinakam ijodiy bahs va mahorat darajasini belgilashning sinashta tamal toshiga
aylandi. Shunday qilib, Nizomiy Ganjaviyning mo‘jizakor qalami tuhfa etgan
«Panj ganj» Sharq xalqlari adabiyoti tarixidan xamsachilik an’anasiga asos bo'lgan
asar sifatida o‘rin oldi. Xamsa ijod etish besh doston yozish bo‘libgina qolmay, bu
adabiy janrga xos bo'lgan me’yorlar bevosita “Panj ganj”ning xususiyatlaridan
5
Buyuk siymolar,allomalar: Markaziy Osiyodagi mashhur mutaffakkir va donishmandlar)// Nashrga tayyorlovchi va
mas’ul muharrir M.M. Xayrullayev/.-T.:A.Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti,1996.73-bet.
8](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_8.png)
![kelib chiqib belgilandi. Bunga ko‘ra, dostonlaming nomi, janri, vazni,
voqealar tizimi, qahramonlari va tuzilishi bilan Nizomiy Ganjaviy beshligi talab-
tamoyilariga monand bo‘lishi, shuningdek, yangi ijod etilgan xamsa ulug‘ ozar
shoiri shoh asarining takrori yoki taqlidiy nusxasi bo‘lmay, balki mavzu va
g‘oyalari, badiiyati nuqtayi nazaridan tamomila yangi asar bo‘lishi talab etilardi.
Sharq adabiyotida bu nihoyatda murakkab va o‘ta talabchan an’anaga aylanib
qoldi. Musulmon mintaqa xalqlari adabiyotida bu adabiy janrning vujudga kelishi
sabablarini taniqli adabiyotshunos olim, akademik B.Valixo‘jayev quyidagicha
izohlaydi: “Xamsa” deb ataluvchi asarlarning maydonga kelishigacha, ya’ni
XII asrgacha bo'lgan davrda turkum qissa va dostonlardan iborat “Kalila va
Dimna”, “Sindbodnoma” (Ro‘dakiy), “Shohnoma” (Firdavsiy), “Qutadg‘u bilig”
(Yusuf Xos Hojib) kabi forsiy va turkiy tillarda bitilgan turkum asarlar mavjud edi.
Eslatilgan asarlaming ayrimlari bir syujetli (“Qutadg‘u bilig”) bo'lsa, boshqalari
ko'p syujetli (“Kalila va Dimna”, “Shohnoma”) asarlardir. Xuddi ana shu
davrda xamsa o'ziga xos xususiyatlarga ega bo'lgan badiiy janr sifatida
shakllandi. Shuning natijasida u ham bir syujetli, ham ko‘p syujetli hamda
syujetsiz maqolatlardan iborat asarlardan tashkil topdi, ya’ni qurilishi jihatidan
ko‘p qirrali janr bo‘ldi. Uning asosiy mavzusi ham insonning ko‘p qirralari
faoliyatini badiiy obrazlar misolida aks ettirishdan iboratdir 6
Navoiy – turkiy tilda birinchi “Xamsa” ni yozgan daho san’atkor. Shoirning
ushbu buyuk asari o‘zidagi masallar, mavzular rang-barangligi, inson va hayot
muammolarini keng yoritishi bilan yuksak ahamiyatli. Navoiy asarlarining
zamonaviyligi, barhayotliligi ham azaliy va abadiy mavzularni qalamga
olganligidadir.
Muhabbat, vafo, do‘stlik , insonparvarlik, mehnatsevarlik, halollik, mardlik,
saxovat, qanoat, adolat, oliyjanoblik, yaxshilik kabi insoniy fazilatlarni ulug‘lagan
6
Valixo ‘ jayev B. Mumtoz siymolar.Toshkent, 2002, 131-bet
9](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_9.png)
![bo‘lsa , yomonlik, zulmkorlik, nohaqlik, e’tiqodsizlik, bevafolik, yolg‘on, xasislik
singari illatlarni keskin tanqid qilgan.
Alisher Navoiy o‘z “Xamsa” sini yozishda Nizomiy Ganjaviy an’anasiga
amal qildi. Natijada u yozgan besh doston alohida olinsa , har biri mustaqil
ravishda baholanishga loyiq asarlarni hamda hammasi jamlansa yaxlit “Xamsa”
deb ataluvchi yirik bir majmuani hosil qildi. Eng muhimi, Navoiyning “Xamsa”si
turkiy tilda yozilgan bo‘lib, undan turkiyzabon kitobxonning to‘la bahra olishi
uchun imkon yaratildi.
“Sab’ai sayyor” Alisher Navoiy “Xamsa”si tarkibiga kirgan to‘rtinchi
dostonidir. “Shoir “Sab’ai sayyorni hijriy 889-yilning jumodiyus-soniy, milodiy
1484-yilning iyun oyida yozib tugatgan. Doston shoirning yozishicha , 5000
baytdan iborat.
Ammo bu katta asarni u to‘rt oyda , balki to‘rt haftada yozib tugatishi
mumkin edi:
Menga ayyomi garchi yod emas,
Lek to‘rt oydin ziyod emas.
Bo‘lsam o‘zga umurdin emin,
Bor edi to‘rt hafta ham mumkin.
Alisher Navoiy bu dostonda ham salaflari bilan musobaqaga
kirishadi.” 7
Asarning bosh qahramoni Bahrom bo‘lib, tarixiy shaxs sifatida
Eronning sosoniy hukmdori Varaxran V (420 – 438 yillarda podsholik qilgan)
bilan bog‘liq. Bu hukmdor qulon (yovvoyi kiyik)ni ovlashga nihoyatda o‘ch
bo‘lganligi uchun xalq orasida Bahrom Go‘r (qulon) laqabi bilan shuhrat topgan.
Sharq mamlakatlarida Mars (Mirrix) yulduzi Bahrom deb atalib, jang-u jadallar
homiysi sifatida keladi.
7
Дилором Салоҳий.Навоий эпик шеърияти. Университет таълими филология факултетлари
талабалари ва мутахассислари учун қўлланма.-Самарқанд: СамДУ нашри, 2022.22-бет
10](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_10.png)
![Bahrom timsoli dastlab forsiy adabiyotda Abulqosim Firdavsiy
“Shohnoma”sida tasvirlangan. Bahrom Eron shohi Yazdijurdning o‘g‘lidir . Unga
Ozoda ismli go‘zal bir kanizni in’om etgan edilar. Ozoda yaxshi soz chalar,
qo‘shiq aytar, umuman, har jihatdan mukammal edi. Bahrom ham uni sevar,
yonidan qo‘ymas edi.
Bir kuni ovga chiqdilar. Shahzoda Ozodaga mahoratini namoyish etib ,
maqtangisi keldi. Undan ohularni qanday otishini so‘raydi. Ozoda unga chopib
borayotgan bir to‘da ohuni ko‘rsatib, anavi erkagini urg‘ochiga , urg‘ochisini esa
erkakka aylantir , uchinchisi bu holni ko‘rib hayron bo‘lsin, deydi. Bahrom
ishorani tushunadi va ikki o‘q bilan erkak ohuning shoxini sindiradi. Ikki o‘q
qadab urg‘ochisini shoxlik qiladi. Uchinchisining qulog‘iga yonlama otib yarador
qiladi. Ondingi oyog‘i bilan qulog‘ini qashlaganda navbatdagi o‘q bilan mixlab
qo‘yadi. Va mamnun holda taqdirlanishini kutib Ozodaga qaraydi. Ozoda bu
holatdan kelib chiqib shahzodani yovuz Axramanga o‘xshatadi. Bahrom g‘azabga
minadi va Ozodani otlar tuyog‘i ostiga tashlab o‘ldiradi. Shundan so‘ng Bahrom
ko‘p sarguzashtlarni boshdan kechiradi. 20 yil adolat bilan mamlakatni boshqaradi.
20 yil Ollohga xizmat qiladi. So‘ng o‘g‘liga saltanatni topshiradi. O‘zi uyquga
ketadi va qaytib uyg‘onmaydi.
Nizomiy Ganjaviy Bahromning kanizak bilan bog‘liq hikoyasini qoliplovchi
hikoya qilib oladi. Va doston voqealariga bog’lanmaydigan beshta hikoya kiritadi.
Bu yerda kanizakning ismi Fitna deb nomlangan. Ovdagi hodisada u Bahromni
“yovuz” deb atamaydi, sovuqqina qilib ”mashqning natijasi” deb qo’ya
qoladi.Nizomiyning Bahromi uni o‘z qo‘li bilan o‘dirishgacha bormaydi. Bu ishni
sipohlaridan biriga topshiriadi.Qiz tasodif bilan omon qoladi va ular yana
topishadilar.Bahrom yana aysh-ishratga beriladi.Yetti iqlimning malikasiga
uylanadi. Ularni har biriga moslab bittada qasr qurdiradi. Shoh Bahrom har kuni
malikalarning biridan hikoya tinglaydi. Nizomiy Ganjaviy shu tarrzda shohning bir
haftalik hayotini tasvirlab beradi. Yettita bir biridan go‘zal hikoya keltiradi.
“Shohnoma”da Bahrom Go‘r haqidagi voqea dostonning faqat bir faslini tashkil
11](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_11.png)
![etib, unda Bahromning tug‘ilishi, taxtga chiqishi, mamlakatni idora qilish
tadbirlari, ov vaqtida o‘z kanizagi Ozoda bilan to‘qnashuviga doir voqealar
tasvirlangan.
“Shohnoma”dagi Bahrom Go‘r va uning kanizagi orasidagi bu to‘qnashuv
lavhasi Nizomiy tomonidan qayta ishlanib, mashhur “Haft paykar” dostoni
vujudga keladi. Nizomiy Bahromning kanizak bilan bog‘liq hikoyasini qoliplovchi
hikoya qilib olib, unga 7 hikoyat kiritadi.
Nizomiy asaridan keyin 200 yil o‘tgach, Xusrav Dehlaviy unga javob tarzida
“Hasht behisht” dostonini yaratib, 7 hikoyatni hind eposidan oladi. Kanizakning
nomini Dilorom deb qo‘yadi. Malikalar aytib bergan hikoyatlarni hind eposidan
oladi. Shuningdek, dostonning muqaddimasi yeti bib, yakunlovchi qismi esa bir
bobdan iboratligi , umumiy boblar soni sakkiztaligi uchun ham shunday
nomlanishga sabab bo’lgan , degan qarashlar ham mavjud. Dehlaviy o’z dostonini
Bahromning taxtga chiqish voqeasi bilan boshlab , ungacha bo‘lgan voqealarni
tushurib qoldiradi.
Mazkur mavzuda yaratilgan asarlardan yana biri –Ashraf Marog‘iyning
“Haft avrang” dostoni bo‘lib, Alisher Navoiy “Muhokamat ul- lug‘atayn “ da
Ashrafning ushbu dostonini “Sab’ai sayyor” dostoni uchun asos bo’lgan asar
sifatida tilga oladi. Navoiy “Ashraf “Haft paykar”ning yeti hurvashin
peshkashimg’a yarog‘labtur”, deb yozar ekan, Nizomiyning “Haft paykar”
dostonidagi yetti go‘zal haqidagi hikoyatlarni hal qilishni Ashraf unga
topshirganligiga ishora qiladi. Ashraf dostonida Bahromning kanizak bilan ovga
chiqishi va unuman uning oshiq bo’lishi bilan bog‘liq sahna yo‘q. Ashraf oshiq
podshoh emas, odil podshoh yaratishni o‘z oldiga maqsad qilib qo’yadi.
Alisher Navoiyning “Sab’ai sayyor” dostoni mazkur mavzuda yaratilgan birinchi
turkiy doston bo‘lib , Navoiy o’ziga qadar yaratilgan dostonlar va to‘plagan
tajribadan foydalangan holda mazmin –e’tibori va g‘oyaviy –badiiy xususiyatlari
bilan salaflari asarlaridan farq qiluvchi yangi doston yaratdi.
12](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_12.png)
![I bob.1.2. ”Sab’ai sayyor” dostonining tarkibiy tuzilishi.
“Sab’ai sayyor” dostoni an’anaga ko’ra hafif bahrida , ya’ni ( foilotun
mafoilun fa’uvlun -v--v -v v--) yozdi.
Dostonning muqaddimasi an’anaviy hamd bilan boshlanadi. Navoiy Allohni
olamning yaratuvchisi sifatida madh etar ekan, dostonning mazmuni taqozosi bilan
birinchi bobdayoq yetti raqamiga alohida e’tiborni qaratib, iltizom (bir so‘zni biror
parchaning barcha misra yoki baytlarida qo‘llab, shu so‘zning muhimligini
ta’kidlash) badiiy san’ati vositasida falakning yetti qavat ekanligi, yetti gumbazdan
tashkil topgani, yer yuzi yetti iqlimga bo‘lingani, yetti ko‘k, yetti yulduz kabilar
haqida fikr yuritadi. Shuningdek, Bahrom va Dilorom so‘zlarini asl va majoziy
ma’nolarda qo‘llab, sayyoralar olami, dunyoning yaratilishi haqida o‘z falsafiy
qarashlarini bayon qiladi va olamning yaratilishini tasavvufdagi vahdat ul- vujud
falsafasi asosida bayon qiladi:
Ishq sensen dog‘i-yu oshiqsen,
Yana ma’shuqliqqa loyiq sen.
Ayni ma’shuqluqda jilvai zot,
O’zini ko‘rgali tilab mir’ot.
Husnunga har dam o’zga surt o’lub,
Ko’zgu takrori ham zarurat o‘lub.
Necha husn ichra jilva zohir anga,
Ko‘zgulik aylabon mazohir anga…
Sensen-u sendin o‘zga xud nima yo’q,
Gar ko‘runsa sen o‘lgung ul nima o‘q. 8
8
Navoiy Alisher . To ’ la asarlar to ’ plami . G ’ afur G ’ ulom nomidagi nashriyot matbaa ijodiy uyi .2012-
yil .279-280- betlar .
13](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_13.png)
![Dostonning 2-bobi munojot bo‘lib, bunda buyuk shoirning yaratuvchiga
murojaati, najot umidi, tavba va iltijolari o‘z ifodasini topgan:
Qodiro,ul zaifi osiymen,
Ki boshimdin ayoq maosiymen. [To’la asarlar to’plami.2012.282-bet]
Navoiy tashbeh san’ati vositasida o‘zini toat vaqtida xasta chumoliga, isyon
vaqtida vahshiy sherga, nafsini bahaybat filga, ko‘nglini nimjon pashshaga
o‘xshatadi:
Toat aylarda mo‘ri xasta barin,
Lek isyon mahali sheri arin.
Nimjon pasha ko’nglum ayla gumon,
Zo‘ri nafsim nechukki pili damon. [To’la asarlar to’plami.2012.282-bet]
Shuningdek, munojotda yaratilayotgan asarning shuhratini olamga yoyishni
so‘rab qilingan iltijo ham mavjudligini ko‘ramiz:
Shuhratin olam ichra paydo qil,
Olam ahlin alarga shaydo qil. [To’la asarlar to’plami.2012.284-bet]
Navbatdagi bob Muhammad (s.a.v.) madhiga bag‘ishlanadi. Payg‘ambarning
asli qurayshiy, yeri abtahi, mazhabi hoshimiy, manzili Yasrib ekanligi aytilgach,
uning nuri “Lot” bilan “Uzzo”ni shikastlagani, ismining harflari yechilganda ikkita
“mim” harfining etaklari osilib, kufr eli motamining zulmatiga, din elining esa
ulug‘vorligiga aylanishi aytiladi.
Dostonning to’rtinchi bobi me’roj tuni ta’rifiga bag‘ishlanadi. Bunda
payg‘ambarimiz huzuriga elchi (Jabroil) kelib, Haqning salomini yetkazganligi va
oshiq o‘z mahbubining visoliga erishmoq niyatida ekanligini xabar qilgani,
payg‘ambarimiz yaratuvchining huzuriga borganlarida ummatlarining gunohini
14](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_14.png)
![kechirishni iltimos qilganlari va barcha istaklari birma-bir qabul qilinganligi
haqida so‘z boradi.
Istabon ummati gunohlarini,
Oq tilab nomai siyohlarin .
Bo’lmay ul hojatidasharmanda,
Karam aylab borini baxshanda.
Chun ne istab borin topib bir-bir,
Yonmog’in oshkor etib taqdir. [To’la asarlar to’plami.2012.293-bet]
Beshinchi bob so‘z ta’rifiga bag‘ishlanadi. Navoiy bu bobda so‘zga yuksak
baho berib, shunday yozadi:
So‘z kelib avvalu jahon so‘ngra ,
Ne jahon, kavn ila makon so‘ngra… [To’la asarlar to’plami.2012.298-bet]
Alloh,alloh,ne so‘zdurur bu so‘z,
Mundin ortuq yana bol‘urmu so‘z?!
Jism bo‘stonig‘a shajar so‘zdur,
Ruh ashjorig‘a samar so‘zdur. [To’la asarlar to’plami.2012.298-bet].
Oltinchi bob ulug‘ salaflar Nizomiy va Dehlaviy madhiga bag‘ishlangan. Shoir
dastlab badiiy adabiyotdagi ikki adabiy tur, ya’ni nazm va nasr ta’rifiga to‘xtalib,
ularni bir-biriga qiyoslaydi va nazmning nasrdan ustunligini isbotlar ekan, she’riy
asarlarda chiroyli, ta’sirli ibora va badiiy san’atlarni ko‘plab qo‘llash va injuni ipga
tergandek misralar tizish mumkin, nasr esa sochib yuborilgan javohirdek
go‘zallikdan mahrum deb yozadi. Shuningdek, nazm shakllari orasida masnaviyga
alohida to‘xtalib, uni keng maydon deb ataydi:
Masnaviykim,burun dedim oni,
15](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_15.png)
![So‘zda keldi vasi’ maydoni. [To’la asarlar to’plami.2012.301-bet]
Alisher Navoiy “Sab’ai sayyor” dostonida Nizomiy haqida so‘z yuritar ekan, u
bu maydondan to‘pni olib chiqib ketdi, ya’ni go‘y va chavgon o‘yinida yutdi,
masnaviy yaratishda birinchi bo‘ldi deydi:
Qoyili xush kalomi zebogo‘y,
Kim ,bu maydon eliding elitti go‘y…
Ahli nazm afsahulkalomi ul,
“Xamsa”ning nozimi Nizomiy ul. [To’la asarlar to’plami.2012.282-bet]
Xusrav Dehlaviyni Nizomiy beshligiga javob yozgan ijodkor sifatida ta’riflar
ekan, uni “hind sehrgari, qaro balo, ofati Xudo” kabi tashbehlar bilan madh qiladi.
Shuningdek, Navoiy bu ikki xamsanavisni shatranj o‘yinidagi oq otu (Nizomiy)
qora filga (Dehlaviy), o‘zini oddiy piyodaga nisbat beradi:
Cheksa ,sharranj iki saf oqu qaro,
Xas ne qilg‘ay, chu tushsa arsa aro.
O‘zni topqay bisot aro payvast ,
Ot ila pil ayog‘i ostida past. [To’la asarlar to’plami.2012.305-bet]
Dostonning 7-bobi “hazrat shayxulislom mavlono Nuriddin Abdurahmon
Jomiy” madhiga bag‘ishlangan. Navoiy uni fazl koniyu ilm daryosi deb atar ekan,
ustozini arab tilidagi bilimdonligi jihatidan “Kofiya” asarining muallifi Ibn
Hojibga, tafsir ilmida yuzta Ibn Hojarga, fiqh ilmida Imomi A’zamga o‘xshatadi.
Jomiyning bu sohalarda yaratgan asarlari, devonlari va dostonlarining nomlarini
keltiradi.
Gar tugansun dag’i kutuboti,
Andin ortuq aning kamoloti.
16](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_16.png)
![Ki,agar muncha yuz kalom o’lg’ay,
Vasfi zoti aning tamom o’lg’ay. [To’la asarlar to’plami.2012.308-bet]
Sakkizinchi bob salaflarning nuqsonlari haqida bo‘lib, shoir bob sarlavhasida
ustozlar asarlariga mulohaza bildirayotgani uchun uzr so‘raydi. Navoiy bu bobda
doston yaratishdan oldin tush ko‘rganini, tushida yetti gumbaz, yetti gumbaz ichida
yetti xil rangdagi mutasaddiyni ko‘rganini, shu yerda yetti kun yurib, yetti afsona
tinglaganini, bir mo‘ysafid unga avvalgi dostonlardagi qusurlarni tuzatishni
so‘raganini, uyqudan uyg‘ongach muabbir (tush ta’birchisi) aytgan dalillardan
so‘ng doston yozishga kirishganini aytadi. Shundan so‘ng o‘zigacha yozilgan
Bahrom haqidagi dostonlarni sinchiklab o‘qib chiqqanini ta’kidlab, ustozlarning
hurmatini o‘z o‘rniga qo‘ygan holda ularga uchta e’tiroz bildiradi:
Biri bukim yo’q anda moyayi dard,
Qildilar ishq so’zidin ani fard. [To’la asarlar to’plami.2012.317-bet]
Shoir fikricha, oldingi xamsanavislarning birinchi aybi dardu g‘amga yetarlicha
ahamiyat bermasdan, uni ishqdan xoli tasvirlaganliklaridadir.
Yana biri buki anda ba’zi ish,
Zohiran nomunosabat tushmish.
Bo’yla tuhmatki,aysh uchun Bahrom,
Yasadi yetti qasr surgali kom.
Yetti iqlim shohidin yetti qiz,
Har biri lutfu husni g’oyatsiz.
Uyqu komin olurg’a mastona,
Sho’hlarg’a buyurdi afsona.
Anga xud g’aflat o’ldi dag’i sifat,
17](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_17.png)
![Uyqusig’a farsona ne hojat. [To’la asarlar to’plami.2012.318-bet]
Bahromning ayshi uchun yettita qasr qurilishi, yetti malikaning o‘zi mastlikdan
g‘aflat holatiga yetgan shohni uxlatish uchun afsonalar aytishlari asossiz, deydi
Navoiy. Buning ustiga, agar afsona aytish zarur bo‘lsa, ulardan boshqa qissaxon
yo‘qmidi ?-degan savolni ham qo‘yadi.
Salaflarning uchinchi kamchiliklari dardsiz va nodon kishining sarguzashtlarini
ko‘rsatishni maqsad qilib olganliklarida edi:
Bo’yla nodon uchun yozib avsof,
Anga qilgaylar o’zlarin vassof. [To’la asarlar to’plami.2012.319-bet]
Bob so‘ngida Navoiy g‘oyat kamtarlik bilan o‘zini salaflarning faqir shogirdi deb
atab, men go‘yo pashshadek bo‘lib, fil ishini qilmoqchiman, osmon tomiga narvon,
quyoshga shamdon yasamoqchiman, o‘rgimchak ipidan kamand qilib, ajdahoni
tutmoqchiman deydi va Alllohdan doston yozishda madad so‘raydi.
To’qqizinchi bob Sulton Husayn Boyqaro madhibag’ishlanadi. Bu bobda Navoiy
falakdagi barcha sayyoralarga birma-bir murojaat qilib, ularni o‘z hunarlaridan bir
oz tinmoqqa chaqiradi, shoh madhida qalam surmoqchiligini aytadi. Shohning ikki
tomonlama xon avlodi ekanligini, ulug‘ otasi Chingizxon, onasi Alanquvo
ekanligini aytadi.
Navoiy Husayn Boyqaroni cheksiz saxovat, chumoliga ham marhamatli adolat
egasi deya ta’riflab, adolat bobida hatto Anushervon ham uning oldida xijolat
chekadi deb yozadi:
Anda Nushirvon kerak boqqay,
Boshini erg’atib ovuch qoqqay.
Chun qilib yoq o’z adolatidin,
Mutag’ayyir bo’lib xijolatidin. [To’la asarlar to’plami.2012.328-bet]
18](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_18.png)
![O‘ninchi Bilqisi Soniy – Xadichabegim madhiga bag‘ishlangan bo‘lib, Navoiy
talmeh san’ati vositasida Xadichabegimni payg‘ambarlar ayollari Sorai Uzmo
(Ibrohim payg‘ambarning rafiqalari) va Xadichai Kubro (Muhammad (s.a.v)ning
ayollari)ga o‘xshatadi. Navoiyning yozishicha, uning go‘zalligidan sunbul va
nargis gullari tashvishda, nargis uyatda. Shuningdek, Navoiy Xadichabegimning
ikki farzandi Muzaffar Mirzo va Shoh G‘arib Mirzo (shoir G‘aribiy) haqida ham
to‘xtalib o‘tib, ularni ikki saodatli yulduz, ularning onasini oy-u quyoshga
o‘xshatadi:
Oyu kun yo’q agarchi monanding,
Ikki sa’d axtar ikki farzanding. [To’la asarlar to’plami.2012.282-bet]
11-bob – Bahrom tarixi haqidadir. Navoiy Bahromni sosoniylar hukmdori
Yazdijurdning o‘g‘li bo‘lsa-da, otasidan farqli ravishda ezgu ishlar bilan
shug‘ullandi, otasi nimani buzgan bo‘lsa, u barchasin qaytadan tuzdi deydi:
Har ne ul buzdi,bu borin tuzdi,
Bu borin tuzdi,har ne ul buzdi. [To’la asarlar to’plami.2012.333-bet]
Navoiy salaflar bo‘yicha shoh Bahrom tarixini qisqacha bayon etib, endi men
aytadigan qissa avvalgilaridan farq qiladi deydi va Allohga shukrona keltirib,
Bahrom qissasini boshlaydi.
Asosiy voqealar o‘n ikkinchi bobdan boshlanadi. Yetti iqlim shohi bo‘lgan
Bahrom ov qilib yurib, rassom Moniyni uchratib qoladi. Moniy Chinda tengi yo‘q
bir go‘zal Dilorom haqida xabar berib, uning o‘zi chizgan suratini shohga taqdim
etadi. Shoh suratni ko‘rishi bilan Diloromga oshiq bo‘lib qoladi va Chin
mamlakatining bir yillik xirojini to‘lab, qizni saroyga keltiradi. Shundan keyin
Bahrom qizga butunlay mahliyo bo‘lib, davlat, mamlakat ishlarini unutadi.
Firdavsiy “Shohnoma”sida tasvirlanganidek, ovda kiyik hodisasi yuz beradi.
Dilorom Bahromning merganlik mahoratini “mashqning natijasi”, – deb aytadi.
Shoh mastlikda qizning oyoq-qo‘lini o‘z sochlari bilan bog‘lab, biyobonga tashlab
19](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_19.png)
![kelishni buyuradi. Ertasi g‘azab va mastlik tarqab, afsuslanganidan keyin, uni o‘zi
borib izlaydi, lekin topa olmaydi. Hijron azobidan o‘zini butunlay yo‘qotadi :
Joni ikki balo arosinda,
Mo’r ikki ajdaho arosinda .
Ne o’luk erdi,ne tirik soni,
Bo’lmas erdi tirik demak oni. [To’la asarlar to’plami.2012.369-bet]
Shohning ahvoli og‘irlasha boradi. Navoiy bu o‘rinda shoh Bahromda endi chin
ma’noda oshiqlik sifatlari paydo bo‘layotganligiga e’tibor qaratadi, zero ruhiy
iztiroblar va hijron dardi ishqning ortishiga sabab bo‘ladi. Iztirobdan o‘zini
butunlay yo‘qotgan Bahromning avval falakka, so‘ng xalqi va qo‘shiniga murojaat
qilib, notavon jonini bu azoblardan qutqarishini so‘rab chekkan faryodlari
dostonning 16- va 17-boblarida nihoyatda ta’sirli tarzda ifodalanganligini
ko‘ramiz:
Manga ne qilding , ey sipehr,oxir,
Yo’q emish senda zarra mehr,oxir!
Mehrsizlik ishim aro qilding,
Ro’zgorim yuzin qaro qilding… [To’la asarlar to’plami.2012.282-bet]
Saroy ahli tashvishga tushadilar. 400 hakim va tabib to‘planib, ikki yil davomida
shohni davolaydilar. Shoh bir oz o‘ziga kelganday bo‘ladi. Maslahat bilan yetti
iqlim shohi yetti qasr quradilar. Bu yetti qasr yetti shohning mamlakatiga olib
boradigan yo‘l ustida quriladi. Rassom Moniy uning har birini alohida bir rang
bilan bezaydi. Bahrom ularni tomosha qilar ekan, kasali tuzala boshlaydi. Yetti
rangdagi yetti qasr bitgach, yetti iqlim shohining yetti qizi Bahrom bilan
nikohlanadi. Yetti qasrning har biri yetti sayyoradan birining rangiga mos bo‘lib,
haftaning shu sayyora homiy hisoblangan kuniga xos edi. Yetti qasr tasvirini o‘qir
ekanmiz, Navoiy har bir qasrdagi shoh, malika va musofir hamda jihozlar tasvirini
20](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_20.png)
![berishda ranglarning turfa xil nomlanishlaridan ustalik bilan foydalanganligiga
guvoh bo‘lamiz.
Shanba kuni uchun shu kunning homiysi Zuhal (Saturn) sayyorasining rangiga
mos qora qasr – mushkfom qasrda shoh Bahrom hindistonlik sayyohning Farrux va
Axiy haqidagi hikoyatini tinglaydi. Unga ko‘ra, Hind mamlakati podshosi
Jasratxonning aqlu husnda tengsiz o‘g‘li shahzoda Farrux tushida bir parivashni
ko‘rib, sevib qoladi. O‘sha sanamga yetishish ishqida safarga chiqqan shahzoda
Halab shahrida tushida ko‘rgan mahvashni uchratib, hushidan ayriladi va taqdir
taqozosi bilan birgina palosga o‘ranib, og‘ir ahvolda qolganida unga saxovati bilan
nom qozongan Axiy yordam ko‘rsatadi. U bilan suhbatda bo‘lgan Axiy Farruxning
zakovatiga qoyil qoladi va shahzodaning dardiga davo topishni chin dildan
xohlaydi. Nihoyat Farruxning ishqi tushgan go‘zal o‘z ayoli ekanini bilib oladi va
jufti halolini taloq qilib, Farruxga nikohlab beradi. Farrux o‘z yurtiga qaytadi va
otasi vafot etgani uchun taxtga o‘tiradi. Bu orada Axiyning ishlari orqaga ketadi,
tuhmatga uchraydi, o‘z yurtidan qochib, jon saqlab qoladi. Farrux uylangach,
Axiyning mardligidan hayratga tushadi, ayolni o‘ziga singil kabi tutadi va do‘stini
izlaydi. Axiy esa Hind mulkiga borib qoladi, shu yerda ikki do‘st topishadi, Farrux
singlim deya Axiyning o‘z ayolini katta to‘y bilan nikohlab beradi. Shu tariqa ular
chin do‘st sifatida, bir-biridan yordam va mehrini ayamay uzoq umr kechiradilar.
Mazkur hikoyat yakunida sayyoh shoh Bahromga o‘zining Axiy avlodidan ekanini
ma’lum qiladi. Shoh uni siylab, saroyda olib qoladi.
Yakshanba kuni uning homiysi Quyosh sayyorasining rangiga mos sariq qasrda
shoh Bahrom rumlik sayyohning Zayd Zahhob haqidagi hikoyatini tinglaydi. Unga
ko‘ra, juda o‘tkir bilim egasi bo‘lgan Zayd Zahhob ismli zargar Rum mamlakati
podshosining eng yaqin do‘sti edi. U shohning ishonchini qozongan bo‘lib,
hukmdor u bilan har bir ishda maslahatlashar edi. Bir kuni Zayd Zahhob shohga
oltin taxt yasab berishni taklif qiladi. Shoh ko‘nadi va xazinadan ikki ming botmon
oltinni zargarga olib beradi. Zayd Zahhob sirti oltin bilan qoplangan, lekin ichki
tomoni kumush bilan to‘ldirilgan taxt yasaydi. Qolgan oltinlarni esa o‘zlashtirib
21](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_21.png)
![yuboradi. Shoh bundan bexabar bu hashamatli taxtga chiqib, qoyil qoladi. Zayd
Zahhobning dushmanlari shohga uning firibini ma’lum qiladilar. Shoh Zayd
Zahhobni zindonga tashlaydi. Zayd zindondan qochib, Qustantaniyaga borib,
butxonada rohiblik qila boshlaydi. U yerda hammani o‘ziga muxlis qilib,
butxonaning oltindan yasalgan barcha buyumlarini shisha va boshqa metallar bilan
almashtirib qo‘yadi. Keyin o‘z muxlislariga bu yurtni tark etishini aytganda,
hamma uni yig‘lab kuzatadi, Zayd keta turib, ularga bir xat qoldirganligi haqida
ma’lum qiladi. «Rohib» ketgach, muxlislari uning xatini topib, ko‘zga surib
o‘qisalar, unda Zaydning hamma kirdikorlari bitilgan bo‘ladi. Butparastlar oh-voh
qilib qolaveradilar. Zayd esa Rumga qaytib, bemor bo‘lib qolgan shohni davolaydi,
qayta uning ishonchiga kirib, dushmanlarini jazolaydi. Hikoya yakunlangach,
sayyoh o‘zining Rum mamlakatidan, Zayd Zahhobning avlodlaridan biri ekanligini
aytadi. Shoh Bahrom bu sayyohga ham muruvvat ko‘rsatib, saroyda olib qoladi.
Dushanba kuni shu kun homiysi Oy sayyorasining rangiga mos yashil qasrda
shoh Bahrom misrlik sayyohdan Sa’d haqidagi hikoyatni tinglaydi. Unga ko‘ra,
misrlik boy xojaning kamolga yetgan o‘g‘li Sa’d otasi kabi musofirlarni mehmon
qilishni xush ko‘rar edi. Bir kuni uning dargohiga shahrisabzlik ikki sayyoh kelib,
o‘z yurtlaridagi g‘aroyib xususiyatli dayr – butxona haqida aytib beradilar. Mazkur
butxonaning o‘ziga xos tomoni shu ediki, kimki u yerda bir kun tunasa, tush
ko‘radi va tushi, albatta, o‘ng keladi. Sa’d shu butxonaga borish ishqiga tushadi va
otasining roziligini olib, safarga otlanadi. Unga shahrisabzlik ikki musofir
hamrohlik qiladilar. Dayrga yetib borgan Sa’d tush ko‘radi. Tush ta’sirida xayolga
botib o‘tirsa, eshikdan bir mo‘ysafid kirib keladi. Mo‘ysafid unga o‘z taqdirini
aytib beradi va Sa’dni ancha vaqtdan buyon kutayotganligini ma’lum qiladi. Sa’d
bu donishmand mo‘ysafidning maslahat va ko‘rsatmalari bilan harakat qiladi.
Uzoq sarguzashtlarni, sinovlarni boshdan kechirib, Gulrux ismli go‘zalning vasliga
yetishadi. Sayyoh hikoyatni yakunlagach, o‘zining Shahrisbazdan, Sa’d
avlodlaridan biri ekanligini ma’lum qiladi. Shoh Bahrom sayyohni Shahrisabzga
voliy etib tayinlaydi. Umuman olganda, hikoyatning bosh qahramoni Sa’dning
22](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_22.png)
![sarguzashtlari Navoiyning “Farhod va Shirin” dostonidagi Farhod bilan bog‘liq
voqealarni yodga soladi.
Homiysi Mirrix (Mars) bo‘lgan seshanba kunida Mirrix rangiga mos qizil
qasrda shoh Bahrom navbatdagi sayyohdan shoh Juna va uning do‘sti Mas’ud
haqidagi qissani tinglaydi. Roviy shohga Dehlida sultonlik qilgan Junaning
saxovati cheksiz ekanligini hikoya qilish bilan o‘z qissasini boshlaydi. Sulton Juna
shu qadar saxovatli bo‘lib, uning saxiyligi chegara bilmasdi. Bir kuni bir musofir
uning mehmoni bo‘lib, bir ko‘zgu sovg‘a qiladi. Ko‘zgu rost gapirgan odamning
yuzini oq, yolg‘onchining yuzini qora ko‘rsatar edi. Shoh Juna musofirni siylab,
undan mendan ham o‘tadigan saxiy bormi, deya so‘raydi. Yo‘q, deb javob bergan
sayyohning yuzi ko‘zguda qora bo‘lib, ko‘rinadi. Nihoyat uyalib, sizdan ham
saxiyroq odam bor, bu go‘zal Taroz o‘lkasida yashovchi Mas’uddir, deydi. Shoh
esa hammaga ruxsat berib, payt topib, Tarozga jo‘naydi. U yerda Mas’ud bilan
uchrashib, do‘st tutinadi. Mas’udning fasohatidan hayratda qoladi. Mas’ud unga
o‘zi uchun eng aziz bo‘lgan nimaiki bo‘lsa, hammasini ikkilanmay hadya qilib
yuboradi: sevimli, kuy va qo‘shiqda mohir kanizagini, mayi tugamaydigan jomini,
Gulgun laqabli otini. Bundan ta’sirlangan shoh Mas’udni Tarozga hokim qilib
tayinlash to‘g‘risida farmon beradi. Taroz hokimi Jaypur esa bundan bezovta
bo‘lib, Ballu degan qattol vaziri bilan maslahatlashib, Mas’udni yo‘q qilish rejasini
tuzadi. Unga ko‘ra, Jaypur Mas’ud bilan do‘st tutinadi, bir kuni mast Mas’udni
mast qilib, bir chohga tashlatadi. So‘ng qayg‘urgan bo‘lib, yig‘laydi, boshqalarni
ham ishontiradi va Masud uchun motam ham ochtiradi. Ballu esa Mas’udni
azoblay boshlaydi. Jaypurning bir go‘zal qizi bo‘lib, Mas’udga oshiq edi. U
Mas’ud haqida bilib qoladi va ikki sodiq kanizi yordamida uni qutqarib, davolaydi
va otasining saroyidan Mas’ud bilan qochib ketadi. Jaypur ularga yetolmay dog‘da
qoladi. Ikki sevishgan yo‘lda ko‘p qiyinchilik bilan Dehliga borib qoladilar.
Mas’ud o‘zi mehmon qilgn Junaning shoh ekanini bilmasdi, shuning uchun pul
topish ilinjida shoh saroyiga borganda sehrli jomini, kuy chalib, qo‘shiq
aytayotgan kanizini, Gulgun otini ko‘rib, avval hayron bo‘ladi, keyin shohni ham
23](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_23.png)
![Juna ekanini bilib qoladi. Mas’ud tanigan boshqa mahramlar bu haqda Junaga
aytadilar. Do‘stini yo‘qotib, hajr azobidan qolgan shoh bundan bag‘oyat shodlanib,
do‘stiga mehribonlik ko‘rsatadi, uning yorini ham olib keltiradi, Jaypur va Balluni
esa jazolaydi.
Hikoyasini shu tariqa yakunlagan sayyoh shoh Bahromga o‘zini Tarozdan,
Mas’ud avlodlaridan biri ekanligini aytadi. Bahrom uni Tarozga hokim qilib
tayinlaydi.
Chorshanba kuni uchun uning homiysi Utorud (Merkuriy) rangiga mos moviy
qasrda Bahrom navbatdagi jahongashtadan Mehr va Suhayl haqidagi hikoyani
tinglaydi. Unga ko‘ra Adan degan joyda bir orolni o‘z makoniga aylantirib,
dengizda qaroqchilik qilishni kasb qilgan Jobir degan yo‘lto‘sar Behishti saro
shahrining go‘zal malikasi sayr qilib chiqqan qayiqni qo‘lga kiritadi. Lekin Mehr
shu qadar go‘zal ediki, Jobir uni ko‘rib, hushini yo‘qotardi. Shuning uchun qizga
yaqinlasha olmay, o‘zining baland devorlar bilan o‘ralgan bog‘ida yashashiga
ruxsat beradi. Mehrning otasi Navdar shoh Yaman mamlakati shohi No‘’monning
o‘g‘li Suhaylga qizini bermoqchi edi shuning uchun shoh No‘’mon o‘g‘lini
kemaga chiqarib, Navdarning mamlkatiga yuboradi. Suhayl dengizda Jobirga
yo‘liqadi va jangda yengilib qoladi. Suhaylning jang qilishiga, jasoratiga qoyil
qolgan Jobir uni o‘ldirmasdan o‘z bog‘idagi bir chohga tashlatadi. Shoh Navdar va
No‘’mon o‘zaro xat yozishib, birgalikda Jobirga hujum qilishga kelishadilar.
Navdar shoh quruqlikdan, No‘’mon shoh dengizdan Jobir ustiga qo‘shin tortishga
kelishadilar. Quruqlikdan kelayotgan Navdar askarlaridan ajrab, ovga berilib, Jobir
qo‘liga asir tushadi. Dengizda esa No‘’mon shoh ham yengilib, dengiz
qaroqchisiga tutqun bo‘ladi.
Mehr visoliga yetisholmagan Jobir esa ichkilikka zo‘r beradi. Mehr bog‘da
aylanib yurib, chohda yotgan Suhaylni bilib qolib, qutqaradi, so‘ng Suhayl Jobir
bilan jang qilib, uni yengadi va tutqunlikdagi hamma ozodlikka erishib, murodu
maqsadga erishadilar.Mazkur hikoya poyon topgach, shoh Bahrom roviyni
munosib taqdirlab, uyquga ketadi.
24](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_24.png)
![Payshanba kuni homiysi Mushtariy rangiga mos sandal qasrda shoh Bahrom
Muqbil va Mudbir haqidagi qissani tinglaydi. Unga ko‘ra Muqbil va Mudbir
Boxtar degan yerdan Xovarga yo‘l oladilar. Muqbil ibodatli, rostgo‘y , Mudbir esa
kazzob va pastkash edi. Ular qaynoq vodiyi hamimdan birlikga o‘tadilar.
Mudbirning bo‘lar-bo‘lmas axmoqona gaplaridan Muqbil ko‘p ozor chekib, undan
voz kechmoqchi bo‘lsa, Mudbir yalinib, tavba qiladi. Ular shu tariqa safarda
davom etadilar. Dengiz sohiliga borib, bir kemaga chiqadilar. Muqbil odatdagidek
ibodat qilib, tasbih o‘girib o‘tirsa, Mudbir Xudoga shirk keltirib, valdiray
boshlaydi. Shunda to‘fon kelib, ularning kemasini g‘arq qilib yuboradi. Bu ikkisi
taqdir taqozosi bilan qutulib, qirg‘oqqa chiqib, o‘rmonga duch keladilar. Shu
yerdagi bir daraxt kovagida buloq bo‘lib, u yerda buning suvini ichgan odam
mutlaqo ochiqmaligi, suvsamasligi va yolg‘on gapirsa yorilib o‘lishi yozilgan
bo‘ladi. Muqbil va Mudbir bu suvdan to‘yib ichib olganlari uchun yozuvni
o‘qisalar, buloq suvida boshi bilan sho‘ng‘ib cho‘milgan odam g‘aroyib voqealarni
ko‘rishi aytilgan ekan. Faqat rostgo‘y odam cho‘mils mumkin, yolg‘onchi esa
kuyar ekan. Natijada, suvga Mudbir tusholmaydi, Muqbil buloqqa sho‘ng‘ib, bir
qasrga duch keladi, u yerda bir mahvashga oshiq bo‘lib qoladi… O‘ziga kelib,
suvdan chiqqanida esa oshiq bo‘lgan go‘zal ishqida o‘zini yo‘qotib bexud bo‘ladi.
Muqbil va mudbir qirg‘oqqa kelsalar, yuir kemaga duch keladilar. Bu kema sandal
daraxti yog‘ochi bilan to‘la bo‘lib, odamlari o‘lib yotardilar. Gap shundaki, Xovar
mamlakati shohi qizi kasalga chalingan bo‘lib, tabiblar unga sandal daraxtidan
yasalgan qasrda yashash davo degani uchun ko‘plab savdogarlar shu daraxt
yog‘ochlarini olib kelayotganlarida dengizda po‘rtanaga tushib, chiqolmay, ochdan
o‘lgan edilar. Ular qirg‘oqqa borganlarida Xovar shohiga duch keladilar. Mudbir
o‘zini savdogar, kema egasi, Muqbilni qulim, deb tanishtiradi va shu zahoti yorilib
o‘ladi. Muqbil esa bor gapni yashirmay aytib beradi. Shoh uni o‘ziga kuyov
qilishni xohlab, to‘y beradi. Malikaning qasriga borgan Muqbil xuddi buloqda
ko‘rgan holatiga duch keladi: sandal qasr, go‘zal qizlar va… o‘sha u sevib qolgan
25](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_25.png)
![mahvash. Keyin ma’lum bo‘ladiki, bu go‘zal Xovar shohining qizi bo‘lib, unga
jinlar shohi oshiq bo‘lgan ekan. Lekin qizga yetisholmagan jinlar shohi o‘sha
oroldagi daraxtdagi kovakdagi buloqda qizning suvratini, uning qasrining
nusxasini paydo qilib, o‘zini ovutib o‘tirarkan. Muqbil shunga duch kelgan ekan.
Shu tariqa Xovar shohining go‘zal qizi va rostgo‘y Muqbil vaslga erishadilar.
Hikoya yakunlangach, xushnud bo‘lgan shoh Bahrom uyquga ketadi.
Juma uchun uning homiysi Zuhra rangiga mos oq qasr barpo qilingan edi.
Nihoyat, muborak juma (odina) kuni Bahrom oppoq – kofuriy kiyimda oq qasr
ichida fil suyagidan yasalgan taxt ustida o‘tirib, oq kiyimli go‘zal bilan bilur jomda
oq may ichadi va Chin go‘zali qoshida xorazmlik musofirning hikoyasini tinglaydi.
Musofir o‘zining Xorazmdan ekanligini, soz chalishini, iqlimdagi barcha ustozlar
uning shogirdlari ekanligini, kutilmaganda bir chinlik savdogarning go‘zal
kanizagi Xorazmga kelgach, uning ishi kasodga uchraganini, kanizak huzuriga
borib arz qilganini, uning sozini tinglab, uning tarixi bilan qiziqqanini va kanizak
unga boshidan o‘tganlarni so‘zlab berganini aytadi. Shoh Bahrom aytilganlardan
bu kanizak Dilorom ekanligini bilib, Diloromni olib kelish uchun Xorazmga
sipohlarini jo‘natadi.
Ko‘ringanidek, Bahrom birinchi hikoyani o‘z ruhiy holati kabi qora qasrda,
qora libosda tinglagan edi, chunki u o‘z Diloromidan ayrilgan, hijron zulmatiga
giriftor bo‘lgan edi. Yettinchi hikoyani esa oq qasrda oq libosda tinglaydi va bu
hikoyat unga visol umididan darak beradi, uning qalbiga yorug‘lik olib kiradi.
Lekin Bahrom Diloromni topgach, yana ovga, aysh-ishratga beriladi. Bir kuni u
saroy ahli, sonsiz qo‘shin va Dilorom bilan katta ovga chiqqanida, yomg‘ir yog‘adi
va eski botqoqning og‘zi ochilib Bahromni Dilorom va butun arkoni davlati bilan
birga yer yutadi.
Bahrom bo‘lib o‘tgan voqealardan va tinglagan hikoyatlaridan xulosa
chiqarmaydi: oshiqlik va shohlikni bir qiyofada olib bormoqchi bo‘ladi, aslida esa
chin oshiqlik toj-u taxt va boylik bilan muvofiq kelmaydi:
26](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_26.png)
![Ishq ila shohlig’ muvofiq emas,
Ishq lofida shoh sodiq emas. [To’la asarlar to’plami.2012.364-bet]
Shu bilan birga shoh Bahromning halokatini tasavvuf ta’limotiga ko‘ra yana
shunday izohlash mumkin: Butun jonzotlar, tabiat, hayvonot va nabotot olami
Allohning zuhuridir. Ularning barchasini Alloh yaratgan ekan, ularga zarar
yetkazish Yaratgan irodasiga qarshi borish bilan tengdir. Shu ma’noda shoh
Bahromning tabiatga yetkazgan jabr-zulmi uning halokatiga olib keldi.
Shoir Bahrom timsoli munosabati bilan o‘z davridagi ba’zi dolzarb masalalarga
ham ishora qilib o‘tgan. Xususan, haqiqiy hukmdor har qanday illatlardan xoli
bo‘lishi zarurligi, xalq ahvolidan g‘ofillik va aysh-ishratga berilish oxir-oqibat
shohni va mamlakatni tanazzulga olib borishi mumkinligi shoir aytmoqchi bo‘lgan
muhim g‘oyalardan biridir.
Shu ma’noda Navoiy dostonning o‘ttiz yettinchi bobida tush ko‘rganligini
aytadi. Tushida shoirni shoh Bahrom yo‘qlab, uni nazm mulkida sohibqiron deb
atab, yozgan dostoniga yuqori baho beradi va farzandi qatorida sanalmish Sulton
Husayn Boyqaroni ogohlantirishini iltimos qiladi va unga quyidagi so‘zlarni
yetkazishni aytadi:
Ki jahon kimsag’a vafo qilmas,
Shohlig’ tarkiga kiro qilmas. [To’la asarlar to’plami.2012.629-bet]
“Sab’ayi sayyor”da Navoiy dahosining qudrati shoirning o‘z tilidan aytilgan
o‘rinlarda ham namoyon bo‘ladi. Jumladan, doston yakuniga yaqinlashganda shoir
asarning yozilish muddatiga to‘xtalib deydi:
Bo’ldi chun bu raqam ishi tayyor,
Qo’ydim otini “Sab’ai sayyor”. [To’la asarlar to’plami.2012.637-bet]
Doston xafif bahrining xafifi musaddasi solimi maxbuni mahzuf (ruknlari va
taqti’i: foilotun mafoilun failun) vaznida yozilgan. Aslida mazkur vazn 8 ta ritmik
27](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_27.png)
![variatsiyaga ega bo‘lib, bu ritmik variatsiyalar doston misralarida o‘zaro
almashinib qo‘llanaveradi va doston matni bilan munosabatga kirishadi. Ritmik
variatsiyalar tarkibidagi o‘zgarishlar, asosan, birinchi va uchinchi rukndagi
bo‘g‘inlar sifatini o‘zgartirish hisobiga ro‘y berib, ikkinchi rukn o‘zgarishsiz
qolaveradi. Bunda birinchi rukn foilotun yoki failotun, uchinchi rukn esa failun,
failon, fa’lun, fa’lon tarzida o‘zaro almashinib ham qo‘llanaverishi mumkin.
28](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_28.png)
![XULOSA
Alisher Navoiy o‘zining o‘lmas asarlarida yoshlarni ma’naviy-axloqiy
tarbiyalash yo’l-yo’riqlarini ko’rsatib bergan.Shoirning o’zi bevosita maktabdor
yoki mudarris bo’lib xizmat qilmagan bo’lda-sa, podshohlar va butun xalqning
ta’lim-tarbiyasi, ma’naviy dunyosini shakllantirish uchun xizmati beqiyosdir.
Uning asarlaridagi dono so’zlar, o’gitlar, maqolotlar, hikoyatlarning asosiy
mazmuni mehnatsevarlik, odoblilik, go’zallikni sevish, zehnlik, ilm olish, hayotga
va kishilarga , Vatanga muhabbat kabi buyuk fazilatlarni ulug’lashdir. Yaxshi
fazilatlar mujassamlashgan inson chinakam insondir.
Alisher Navoiy “Xamsa” tarkibiga kiruvchi barcha dostonlarini o‘ziga xos
originallik asosida yaratgan. Ular ichida “Sab’ai sayyor” hikoyatlaridagi mavzular
alohida o‘ziga xos va rang-baranglikka ega. Ushbu dostonni yozishdan oldin
Alisher Navoiyning tush ko’rganligi haqidagi izohi ham vaziyatga monand
bo‘lgan. Keltirilgan hikoyatlar xalq og‘zaki ijodi asosida yaratilganligi sababli
voqealar rivoji o’quvchini o‘ziga sehrlab qo’yadi.
Alisher Navoiyni anglash , his qilish o’zbek xalqining tarixini madaniyatini,
tilini, qalb ehtiyojlarini , o‘zligini anglash va his etish demakdir. Uning beqiyos
ijodi hamisha nur yang’liq ko‘ngillarga yorug’lik baxsh etaveradi, ruhiyatga
poklanish olib kiradi. Shunday ekan , Navoiy ijodini o‘rganish har bir o‘zbek
farzandi uchun ham qarz , ham farzdir.
Alisher Navoiy o’zining “Sab’ai sayyor” dostonini yaratishda o’z salaflari
yo’lidan borgan bo’lsa-da, ularni aynan takrorlamadi. Doston voqealari rivojida
o‘ziga xoslikka erishdi. Bu asar bolalarimiz, o‘quvchilarimiz, xalqimiz
ma’naviyati, dunyoqarashini shakllantirish, ularni komil insonlar qilib
tarbiyalashda odob –axloq qomusi bo‘lib qoldi.
29](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_29.png)
![II BOB. ”SAB’AI SAYYOR” DOSTONIDA YARATILGAN TIMSOLLAR
VA ULARNING G’OYAVIY-BADIIY UYG’UNLIGI
2. 1.”Sab’ai sayyor” dostonida yaratilgan shohlar hamda ayol timsollar tahlili
Alisher Navoiyning dostonlarida podshohlarning adolatli
bo’lishi,qonunlarning xalqchil bo’lishi lozimligi Chin hoqoni, Bahrom, Iskandar
badiiy obrazlari orqali talqin etiladi.”Xamsa” ning har bir dostonida Husayn
Boyqaroga murojaat etishlari adolatli shoh orzusi Navoiy ijodining bosh
g’oyalaridan biri bo’lganligini ko’rsatadi. ”Hayrat ul-abror “dostonida shohlarni
adolatga chaqirish bilan birga xalqni o’ylamaydigan , tun-kun aysh-ishratga
berilgan, adolatsiz podshohlarni ayovsiz tanqid qiladi:
Eyki, qaviy ayladi davlat qo’ling,
Zulm sori tushti va lekin yo’ling.
Zulmung emas erdi xaloyiqqa kam ,
Kim qiladursan ani o’zungga ham.
Zulm o’zungga fisqdur,ey hushyor,
Gum qildi ani , bo’lsa sanga hush yor.
Chunki farah bazmig’a jazm aylading,
Ayshu tarab azmig’a bazm aylading. 9
“Aysh-ishratga berilgan shoh xalqni o’ylamaydi, unga doim adolatsizlik qiladi.
Ammo u hushyorligida o’ylashi kerak:toj-taxt abadiy emas va adolatsizliklari
uchun oxiratda javob berishga mahkum.Birovga zulm qilsang , ertaga o’zingga
ham u albatta qaytadi. Shuning uchun shoh kimga zulm o’tkazgan bo’lsa, adolat
bilan uning ko’nglini olishi lozim.Biroq shoir zamonasida raiyat haqida
9
Алишер Навоий , Хайрат ул-аброр,Тошкент, 1991 й.Б. 125
30](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_30.png)
![qayg’urmaydigan , faqat o’zining huzur-halovatini o’ylaydigan zolim podsholar
ko’p edi. Bundaylarni shoir qalam tig’i ayovsiz fosh etadi:
Zulmung erue kunduzi, fisqing kecha,
Zulm ila fisqing necha bo’lg’ay necha?” 10
Alisher Navoiy “Xamsa”sining to’rtinchi dostoni bo’lmish “Sab’ai sayyor”
dostonining bosh qahramoni Bahrom shohdir. U tarixiy shaxs sifatida Eronning
sosoniy hukmdori Varaxran V ( 420-438-yillarda podsholik qilgan)ga borib
taqaladi. Alisher Navoiy bu dostonini yaratishda o’z salaflari an’anasini davom
ettirgan bo’lsa-da , asarning g‘oyaviy-badiiy xususiyatlariga ko’ra uni originallik
darajasiga olib chiqdi.
Asardagi Bahrom va Dilorom sarguzashtlari qoliplovchi hikoyat vazifasini
bajarib , asar voqealari zamirida yuzaga kelgan yettita hikoyat ham o’z o’rnida
mustaqil hikoyatlardir. Har bir hikoyat ichida ham shoh obrazlari namoyon etilgan.
Alisher Navoiy o’z orzusi bo’lgan adolarni shoh obrazini asarda ko’rsata olgan.
Adolatli podshoh haq taoloning xaloyiqqa ko’ratgan marhamatidir;bunday shoh
mamlakat uchun tinchlik va faravonlik sababchisidir… 11
“Sab’ai sayyor” dostonining to’qqizinchi bobi Sulton Husayn Boyqaro madhiga
bag’ishlangan.Bu bobda Navoiy falakdagi barcha sayyoralarga birma-bir murojaat
qilib ,ularni o’z hunarlaridan biroz tinmoqqa chaqiradi va shoh madhiga qalam
surmoqchiligini aytadi:
Ey falak ,xizmat oshkoro qil,
Mehrning safhasin muhayyo qil.
Qil davotimni , ey Zuhal,mamlu,
10
“Алишер Навоий ижодий меросининг умумбашарият маънавий-маърифий тараққиётидаги
ўрнимавзусидаги ИИИ анъанавий халқаро илмий конференсия материаллари (2019 йил, Ўзбекистон ,
Навоий ш.) Одил шоҳ ғояси ( Абдуҳамид Холмуродов, НавДПИ профессори, ф.ф.д.
11
Навоий Алишер .Маҳбуб ул-қулуб:(Қалблар севгилиси)-Т.:Адабиёт ва саанъат нашриёти,1983.15- bet
31](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_31.png)
![Xayi ruxsoradin solib qaro suv.
Mushtariy , yirtqil amoma uchin,
Men aritmaqqa anda xoma uchin.
Qing’a solg’in qilichni ey Bahrom,
Fitna xaylig’a ber dame orom.
Mehr,safhang yuzin duraxshon et,
Zarvaraqdin ani zarafshon et.
Zuhra , bir lahza chalma soz oxir,
Chekmagil lahni dilnavoz oxir.
Ey Utorid, o’p ostonimni,
Qo’yg’il oldimg’a juzdonimni.
Ey Qamar , sen qalam taroshin yig’,
Qil hilolingning uchini aylab tez,
Qilayin safha uzra gavharrez.
Dur kibi pok nuktaronlig’ etay,
Shoh madhida durfishonlig’ etay. [To’la asarlar to’plami.2012.321-322-bet]
Husayn Boyqaro madhida shohning ikki tomonlama xon avlodi ekanligini
aytadi:
Ham ato xonu ham anga ano xon,
Yo’q jahonda aning kibi yano xon.
Anga Chingiz ulug’ ato kelgan ,
32](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_32.png)
![Anosi xud Alonquvo kelgan. . [To’la asarlar to’plami.2012.322-bet]
Navoiy Xusayn Boyqaroni cheksiz saxovatli, chimoliga ham marhamatli
deb ta’riflaydi.Uning adolatparvarligidan ko’pchilik afv marhamatiga
erishganligini, raiyat esa osoyishtalikdan bo’lak narsani bilmasligini aytadi:
Adlidin oncha elga baxshoyish,
Kim rayiyat qa yo’q juz osoyish.
Navoiy yana bir o’rinda Husayn Boyqaroning adolar bobida Anushirvon
ham xijolar chekishini ta’kidlaydi:
Anda Nushirvon kerak boqqay,
Boshini erg’atib ovuch qoqqay.
Chun qilib yod o’z adolatidin,
Mutag’ayyir bo’lub xijolatidin. . [To’la asarlar to’plami.2012.328-bet]
Dostonning o’n birinchi bobi Bahrom shoh tarixi bilan boshlanadi.Alisher
Navoiy Bahromni sosoniylar hukmdori Yazdijurdning o’g’li bo’lsa-da, otasidan
farqli ravishda ezgu ishlar bilan shug’ullandi, otasi nimani buzgan bo’lsa , u
barchasini qaytadan tuzdi deydi:
Har ne ul buzdi, bu borin tuzdi,
Bu borin tuzdi, har ne ul buzdi.
Kimni o’lturdi ul qilib majruh ,
Bu qo’yub marham, o’ldi jismig’a ruh. [To’la asarlar to’plami.2012.321-bet]
Bahrom saltanatini oydan oyga , yildan yilga kengaytirib,to Rum va Chin –
Xitoy o’lkalari ham; Chinning xoqoni-yu , Rumning Qaysarigacha uning hukmi
ostiga o’tadi.Bahrom ov qilib, baland bir tepalikka ko’tariladi va uning havosi
33](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_33.png)
![g’oyat orombaxsh ekanligidan may ichib shod-u xurramlik qilgisi keladi.So’ng
uzoqdan shoshib kelayotgan musofirga ko’zi tushib , uni huzuriga olib kelishlarini
buyuradi. Shoh musofirdan Diloromning daragini eshitadi. Diloromning suratini
ko’rishi bilan oshiq-u beqaor bo’lib qoladi.Shoh Bahrom Xitoy mamlakarining bir
yillik xiroji hisobiga Diloromga ega bo’ladi.Shoh o’z mashuqasi vasliga erishib
aysh-u ishratga beriladi. Bir kuni ovga siqib sarxush bo’ladi va yugurib ketayotgan
g’azolni qanday qilib otish haqida Diloromning fikrini so’raydi. Dilorom aytgan
kabi uning ikki qo’liga tushov solib, bo’g’izlab qo’yadi. Bahrom Diloromning
maqtoviga sazavor bo’lishini kutgandi, Dilorom uning merganlik mahoratini
“mashqning natijasi” deb baholaydi:
Dedi:”Har kim bir ishni varzish etar,
Ish kamolini ko’r, ne yerga yetar”. [To’la asarlar to’plami. 2012. 366-bet]
Shoh mastlikda qizning qo’l-oyog’ini sochlari bilan bog’lab , biyobonga tashlab
ketishni buyuradi.Ertasiga masti tarqab qilgan ishidan pushaymon bo’ladi, uni o’zi
borib izlaydi, lekin topolmaydi. Hijron azobidan o’zini butunlay yo’qotadi:
Joni ikki balo arosinda,
Mo’r ikki ajdaho arosinda.
Ne o’luk erdi, ne tirik soni,
Bo’lmas erdi tirik demak oni. [To’la asarlar to’plami .2012. 369-bet]
Navoiy Bahromda chin oshiqlik sifatlarini paydo qiladi.Bahrom hijron
iztiroblaridan o’zini butunlay yo’qotadi.
Qoldi Bahrom pechu tob ichra,
Furqat o’tidin iztirob ichra. [To’la asarlar to’plami. 2012. 375-bet]
Bahromni bu darddan xalos etish uchun yetti iqlim shohi yetti xil rangga moslab
yettita qasr qurdiradi, go’zal yetti malikalarni shohga qayliqlik qilib berishadi.
34](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_34.png)
![Shoh har bir qasrda bir kundan tunashga qaror qiladi. Har bir qasr yonidan o’tib
ketayotgan musofirni tutib yoniga olib kelishlarini buyuradi.Ular o’zlari eshitgan
hikoyatlardan aytib shohni mamnun etadilar.Bahrom shoh eng so’nggi xorazmlik
musofirdan Diloromning xabarini eshitadi. Uni topib, yana aysh-u ishratga
beriladi. Oxir oqibat Bahrom ,yori Dilorom va lashkar-u navkarlari bilan botqoqqa
g’arq bo’lishadi, barchasini yer yutadi.
Dostonning tarkibiy qismi sifatida kiritilgan hikoyatlarda ham bir qancha
shoh va shahzoda timsollari mavjud.Ularga hind mamlakati podshosi
Jasratxon,Rum mamlakati podshosi ,shoh Juna,No’monshoh, shoh Navdar kabi
shoh timsollarini kiritib o’tadi.
Dostoning XXI bobidan birinchi iqlimdan kelgan musofir hikoyati
keltiriladi.Hikoyat Farrux va Axiy haqida bo’lsa-da, unda Hind mamlakatining
shohlik ishlarida tengi yo’q podhohi Jasratxon obrazi ham kiritilgan.
Hind mulkinda bor edi shohe,
Shohlig’ ishlaridin ogohe.
Cherikiga kanora yo’q paydo,
Maxzanig’a shumora yo’q paydo.
Tig’I hindiy chiqorsa kishvargir,
Olibon to Xitoy,bal Kashmir.
Ham falakpar humoi baxti aning ,
Ham Sarandib poytaxti aning. [To’la asarlar to’plami. 2012. 396-bet]
Jasratxonning ko’ngliga surur bag’ishlaguvchi , hind elining ko’z nuri og’li
Farruxdir.Navoiy uni shunday ta’riflaydi:
Lutf ila xulqi haddu g’oyatsiz,
Faxmi idroki xud nihoyatsiz.
35](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_35.png)
![Bori ilmi kamol aro mohir,
Zotidin yuz kamol o’lub zohir.
Borcha bir soriyu bu bir sori
Kim, kishiga yetishmay ozori.
Zuhdu taqvo kelibshiori oning ,
Bo’libon poklik hisori aning. [To’la asarlar to’plami. 2012. 396-bet]
Jasratxon qirq yil xonlik qilib, yoshi saksonga yetay deganda toj-u taxtini
o’g’li Farruxga topshirmoqchi bo’ladi, ammo Farrux hali tayyor emasligini
bildirib rad etadi.Jasratxon farzandini jonidan ortiq ko’ruvchi ota timsoli hamdir. U
farzandini shu qadar yaxshi ko’rganidan bag’ri tilka –pora bo’lsa-da,uning
tilaklariga rozi bo’lib , o’g’liga oq yo’l tilaydi.
Shoh Bahromning yakshanba kuni sariq qasrda ikkinchi iqlimdan kelgan
musofirdan tinglagan hikoyasida Rum mamlakati podshosi bo’lib,uning Zayd
Zahhob ismli bir zargari bor edi. Shoh juda ishonuvchan bo’lganligidan Zayd
Zahhobning gaplarini ma’qullar, unga o’zi kabi ishonardi.
Zayd vahmi va lek g’olib edi,
Kim, anga shoh asru tolib edi. [To’la asarlar to’plami.2012.434-bet]
Zayd Zahhob podshohning unga bo’lgan ishonchini suiste’mol
qilib,podhohga oltindan taxt yasab berishga va’da berib, ichiga kumush quyadi.
Uning firibini bilib qolganlar almashtirilgan ikki to’ti orqali sirni fosh
etadilar.Poshoh xiyonatkor Zaydni chohga bandi etishni buyuradi. Zayd imkon
qilib chohdan qutilib, Falanj mulkiga qochib ketadi. Zayd podshohning tabibi ham
bo’lganligidan uning qochib ketgani tufayli podshoh xastalanib qoladi. Boshqa
tabiblar dardiga chora qila olishmaydi.Zayd Qustantaniyani o’ziga manzil qilib, u
yerdagi oltindan ishlangan butxonani uchratadi. O’zini butparast qilib
ko’rsatib ,ularning ishonchiga kiradi. Oxir-oqibat butlarni qayta yasab, oltin
36](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_36.png)
![butlarning oddiysiga almashtirib kemaga oltinlarini ortib o’z yurtiga keladi.
Zaydning qaytganidan shoh xursand bo’ladi. U shohni darddan forig’
etadi.Oltinlarni shoh xazinasiga topshiradi.
Shu bilan Alisher Navoiy dostonning XXVII bobida shoh obrazini kiritadi.
Ushbu bobda Dehli shohi Junaning saxovatpeshaligi aytib o’tiladi:
Xisrave erdi shohlardin toq,
Tahti hukmida kishvari ofoq.
Maxzani ganjiga nihoyat yo’q,
Mulki xaylig’a haddu g’oyat yo’q.
Charx yo’q mulki arsasig’a adil,
O’zga shahlarning oticha anga pil.
Adlu insof o’lub sifoti aning,
Shohlar ichra Juna oti aning. [To’la asarlar to’plami. 2012. 483-bet]
Bir kuni bir musofir Junaning saxovatiga tahsin aytib, unga bir ko’zgu
sovg’a qiladi.Ko’zgu rost gapirgan odamning yuzini oq, yo’g’onchining yuzini
qora ko’rsatar edi.Shoh musofirdan o’zidan ham saxiy shishini bor yoki yo’qligini
so’raganida , musofir yo’q deb javob beradi, shunda ko’zguda yuzi qora bo’ladi.
So’ng shohning qistovi bilan go’zal Taroz o’lkasida Mas’ud ismli saxovatli inson
borligini aytadi.Shoh oddiy kishi kabi Tarozga yo’l oadi. Mas’ud bilan uchrashadi.
Mas’ud unga o’zi uchun eng aziz narsalarni hadya qilib yuboradi.Juna uni
Tarozga hokim etib tayinlaydi.Tarozning hokimi Jaypur va vaziri Malli
Mas’udning yo’q qilish payiga tushadilar. Jaypurning go’zal qizi ko’magida
Ma’sud omon qolib Juna bilan topishadi. Juna unga ko’p yaxshiliklar ko’rgizadi.
Dostonning XXIX bobidan beshinchi iqlimdan kelgan musofir hikoyatida
No’monshoh, shoh Navdar kabi shoh obrazlari keltiriladi.Behishtsaro shahrining
shohi Navdar bo’lib, Yaman mamlakati shohi shoh No’mon bo’ladi. Navdarning
37](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_37.png)
![go’zallikda tengi yoiq Mehr ismli qizi , shoh No’monning esa tengsiz bahodir
Suhayl ismli o’g’li bor esi. Ikki shoh quad bo’lib orzusida edilae. Suhayl Mehrni
ko’rgani yo’lga chiqib , har ikkisi qaroqchi Jobir tuzog’iga tushib qolishadi.Shoh
Navdar va shoh No’mon xat yozishib , birgalikda Jobirga hujum qilish rejasini
tuzadilar. Unga ko’ra Navdarshoh quruqlikdan, No’monshoh esa dengizdan Jobur
ustiga hujum qilishmoqchi bo’lishadi.Quruqlikdan kelayotgan shoh Navdar ovga
bo’lgan ishtiyoqi sabab askarlaridan ajralib Joburga asir tushadi. No’monshoh ham
yengilib asirga olinadi. Suhayl Mehr tufayli chohdan ozod bo’lib, Jobirni yengadi
va ikki shoh va qolgan asirlarni qutqaradi.
Alisher Navoiy dostonga tilga olgan shohlar katta saltanat va boylikka ega
bo’lgan shohlar bo’lsalarda, adolat va saxovat bobida tengsizlar. Navoiy ushbu
shohlar timsolida adolatli shohlar qanday yo’l tutishlari kerakligini uqtirib o’tadi.
Yuz tuman nopok erdin yaxshiroq
Pok ayol-xotunlarning oyoq izi.
( Alisher Navoiy)
Ayol - tabiatning buyuk mo’jizasi.Muqaddas dinimiz islomda ayol mo’tabar
bir zot sifatida e’zozlanadi.Alisher Navoiy ”Xamsa”sidagi to’rtinchi doston
sanalmish “Sab’ai sayyor” dostonida ham bir qator ayol timsollar
kiritilgan.Dostonning o’ninchi bobida ham “Xamsa” ning avvalgi dostonlarida
uchramagan Bilqisi Soniy- Xadichabegim madhi berilgan .Bu holat tasodifiy
bo’lmay , shoir Sulton Husayn Boyqaro saroyida alohida mavqega ega bo’lgan
malika Xadichabegimni ta’riflash orqali doston bosh qahramoni shoh Bahrom
yonidagi Diloromga ham ishora qiladi .Malikaning shoh taqdirida muhim o’rin
tutganligiga urg’u beradi.Navoiy talmeh san’ati vositasida Xadichabegimni
payg’ambarlar ayyollari Bilqis (Sulaymon payg’ambarimizning suygan yorlari),
Sorayi Uzmo (Ibrohim payg’ambarimizning rafiqalari ) va Xadichai Kubro
(Muhammad (s.a.v)ning ayollari) o’xshatadi:
38](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_38.png)
![Chun Sulaymong‘a yor erur ne ajab,
Anga Bilqisi soniy o’lsa laqab.
Qaysi Bilqis,Sorayi Uzmo,
Qaysi Sora ,Xadichayi Kubro.
Pok zotiki,ko’rmayin aflok,
Dahr bahrida o’yla gavhari pok. [To’la asarlar to’plami. 2012. 329-330-bet]
Hazrati Xadicha (raziyallohu anho) payg‘ambarimiz Muhammad (sallallohu
alayhi va sallam) hazratlarining ilk zavjayi muhtaramalaridir. Tadbirkor, aqlli,
pokiza, diyonatli ayol bo‘lgan. Ayollardan eng birinchi bo‘lib, Rasulullohning
(sallallohu alayhi va sallam) payg‘ambarliklarini tasdiq qilgan va darhol iymon
keltirgan zoti muhtaramadir. Payg‘ambarimiz (sallallohu alayhi va sallam) og‘ir
damlarida o‘zlariga ko‘rsatgan hamdardligi,cheksiz mehru vafosi, din-u diyonati
uchun hazrati Xadichadan (r.a.) rozi bo‘lganlar va vafotidan keyin ham eslab,
davomli duoyi xayr bilan ruhi poklarni shod qilib turganlar. 12
Shuningdek , Navoiy Xadichabegimning ikki farzandi Mizaffar Mirzo va
Shoh G’arib Mirzo haqida ham to’xtalib o’tib,ularni ikki saodatli yulduz,
Xadichabegimni esa oy-u quyoshga o’xshatadi:
Oyu kun yo’q agarchi monanding,
Ikki sa’d axtar ikki farzanding. [To’la asarlar to’plami. 2012. 331-bet]
“Sab’ai sayyor” dostonidan joy olgan xotin-qizlar obrazlari Ilg’or
fikrlovchi,o’z maqsadi yo’lida astoydil kurashuvchi kishilardir. Shunday
obrazlardan biri o’z taqdirini dostonning bosh qahramoni sanalmish Bahrom Go’r
bilan bog’langan Xitoy savdogarining kanizagi Diloromdir.Alisher Navoiy uni
shunday ta’riflaydi.
12
Bahriddin Umrzoq. Soloha ayollar.«Mutarjim» Toshkent, 2003 .5-bet
39](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_39.png)
![Mahvashi lu’bati xitoyizod,
Ko’rib andin Xitou Chin bedod.
Husnicha odami nishon bermay,
Kishi ko’rmay ani jon bermay.
Ko’rgan o’lmakka qilmasa ohang,
Voy ul damki, olsa ilgiga chang.
Changi chun jonfizo sado cheksa,
O’zi ul savt ila navo cheksa.
Ko’rsa yoxud eshitsa kim oni :
Qolmag’ay bir ,gar o’lsa ming joni. [To’la asarlar to’plami. 2012. 345-bet]
Shoh Bahrom Diloromning sifatlarini eshitib sarhush bo’lgan bo’lsa,
suratini ko’rib devona bo’layozdi:
Mavh o’lub kimsa birla demadi so’z ,
Andin aqshomg’acha ko’tarmadi ko’z.
Tinmayin aylar erdi nazzora,
Shohni qildi ishq bechora. [To’la asarlar to’plami. 2012. 347-bet]
“Dilorom husn-u latofatda tengsiz bo’lish bilan birga u mohir sozanda
hamdir.Dostonning so’nggi hikotatidan anglashiladiki,u o’zining musiqa
chalishdagi butun mahoratini pok sevgisini himoya qilish uchun sarf qiladi, unga
oshiq bo’lgan Xorazm shohining zo’ravonligidan qutulish uchun Dilorom changni
misli yo’q darajada chalib, uni uxlatib qo’yadi”. 13
13
Ҳасанов С.Навоийнинг етти туҳфаси.-Т.:Адабиёт ва санъат,1991.139-бет
40](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_40.png)
![Dostonda Dilorom Bahromni chin dildan sevib qolganligidan sevgilisining
unga qilgan nohaqligi, ya’ni uni cho’l-u biyobonda yolg’iz tashlab ketganligini
yuziga solishga ,o’zini himoya qilishga harakat qilmaydi.Bahrom esa Diloromning
haq, o’zini esa nohaq ekanligini Kofurdan bilib oladi.
Diloromdan ayrilgach, Bahrom uzlatga beriladi. Bahromdagi savdoyilikni
daf etmoq uchun yetti iqlim shohi yetti qadr quradilar. Bahrom shanba kuni qora
qasrda yo’lovchi musofirdan Axiy haqidagi hikoyatni tinglaydi.Hind shohi
Jasratning husn va xulqda tengsiz Farrux ismli o’g’li tush ko’radi.Tushida Quddus
yerida yopingich yopilgan bir kajava o’tib borar va behosdan shamol ko’tarilib
kajava ichidagi pari ruxsorga ko’zi tushadi:
Ul amorida xud pari erdi,
Ne pari , mehri xovari erdi.
Ul quyosh lam’asi kul ayladi pok.
Notavon jismin o’ylakim xoshok. 14
[To’la asarlar to’plami. 2012 . 398-bet]
Ul go’zalga oshiq-u beqaror bo’lib qoladi. Nomi keltirilmagan go’zal
Halabning saxiylikda dong ketgan xojasi Axiyning ayoli edi. Axiy Farruxni
iztirobdab qutqarish uchun unga o’z ayolini nikohlab beradi. Axiyning ayoli o’z
yoriga vafodor bo’lganligi va uni chin dilidan sevganligi sababli Farruxni rad etadi
va unga bor haqiqatni aytib ko’z yosh tukadi.Natijada Axiy bilan uning xotini yana
bir-birlarining visoliga erishishga muvaffaq bo’ladilar.
Dostondagi to’rtinchi iqlimdan kelgan musofir so’zlab bergan hikoyada
Mas’udni sevib qolgan yovuz Malluning dovyurak qizi tasvirlangan:
Bir qizi bor edi aning gulruh,
Talxguftor,bal shakar posux.
Husn birlajahon elide g’ani ,
Vasfdin balki husni mustag’ni.
14
Navoiy Alisher. To’la asarlar to’plami.G’afur G’ulom nomidagi nashriyot matbaa ijodiy uyi.2012-
yil.398-bet
41](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_41.png)
![Ishq umre solib dimog’ig’a dud,
O’tining boisi edi Mas’ud. [To’la asarlar to’plami.2012.505, 506-bet]
U otasi tomonidan o’limga mahkum etilgan Mas’udni zindondan qutqarib
olib, u bilan ketishga qaror qiladi. Malluning qizi oldida uchrashi mumkin bo’lgan
xavf-xatarlardan qo’rqmay suygani Mas’ud bilan kemaga o’tirib qochib ketadi va
murodiga yetadi.Alisher Navoiy qiz boladagi jasoratni tasvirlash orqali sevgisi
yo’lida uchragan mashaqqatlarni bardosh bilan yengga olgan ayol timsolini bera
olgan .
Shuningdek , beshinchi iqlimdan kelgan musofir tilidan aytilgan beshinchi
hikoyada Beshistsaro shahrining shohi Navdarning chiroyda tenggi yo’q Mehr
ismli qizi tasvirlangan:
Bor emish go’yiyo anga bir qiz,
Odami o’yla ko’rmagan hargiz.
Qadikim naxli sarfaroz kelib,
Husn bog’ida sarvinoz kelib.
Zulfidin sunbul aylabon yuz pech,
Og’zidin g’uncha oytmay so’z hech.
Orazi mash’ali jahonafro’z,
Partavi shu’lasi kelib jonso’z.
Sochi aylab kamand bo’lmoq fan ,
Mehr bo’ynig’a tortar edi rasan. [To’la asarlar to’plami.2012.505, 520-bet]
Mehr husn-u latofatda tengsiz go’zal sifatida tasvirlanib, u ham Malluning
qizi kabi Suhaylni zolim Jobir zulmidan qutqarishda jasorat ko’rsatadi. Asirning
42](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_42.png)
![o’z sevgilisi ekanligidan sevinadi va behush bo’ladi. Suhaylni chohdan qutqatadi ,
zolim Jobir zulmiga yarasha jazo olgach,o’z sevgani Suhayl bilan murodga yetadi.
Guvohi bo’lganimizdek, Alisher Navoiyning “Sab’ai sayyor”dostonidan
o’rin olgan ayol timsollar husnda tengsiz, tadbirli, shu bilan birga jasoratlidirlar.
Ular o’rtasidagi o’xshash va mutonosib jihatlar bir-biriga uyg’un qilib
tasvirlangan. Bularning barchasi Alisher Navoiyning ayol zotiga nisbatan
samimiyatini ko’rsatadi.Ular ojiza bo’lsalar-da, vafo va sadoqat bobida
tengsizdirlar.
2.2. Dostonda do’st hamda ijodkor timsollarning yaratilishi
Do’stlik , do’stga vafoli bo’lish borasida badiiy adabiyotimizda juda ko’p
rivoyatlar to’qilgan,hikmatlar bitilgan.
Do’stlikning avvali tanishmoqlikdir. Ta’bir joiz bo’lsa , tanishish – do’stlik
manziliga olib boruvchi bir yo’ldir. Agar bu yo’ldan to’g’ri bormay, poyintar-
soyintar , egri-bugri qadam tashlansa,g’iybat, ig’vo, hasad ariqlaridan suv ichib
turilsa , o’rtada dushmanlik paydo bo’lishi shubhasizdir. Haqiqiy do’st boshga
kulfat tushganda bilinadi. 15
15
Тохир Малик, “Одамийлик мулки”.-Т.:”Шарқ “. 2014.154- bet
43](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_43.png)
![Hazrat Mir Alisher Navoiy ham o’zining betaktot ijodida do’stlik tushunchasiga
alohida urg’u berganlar.Alisher Navoiy qalamiga mansub “Xamsa” dostonining
to’rtinchi dostoni bo’lmish “Sab’ai sayyor” dostonida ham do’stlik tushunchasi ,
do’stga sadoqatli bo’lish, o’ziga ravo ko’rganini do’stiga ham ravo ko’rish
tuyg’ulari hikoyatlar zamirida yoritib berilgan.Dostondagi shoh Bahromga aytilgan
birinchi hikoyat, ya’ni hindistonlik musofir tomonidan qora qasrda hikoya
qilingan Farrux va Axiy haqidagi hikoyatni olib ko’raylik. Shahzoda Farrux
tushida ko’rgan maxvashni axtarib Halabga kelishi ,uni bir bor uchratib hushidan
ayrilishi,saxovatil bilan nom qozongan Axiyning g’am-anduhga chumib, qora
palosga o’ranib iztirob chekayotgan Farruxni uchratib qolishi, uni uyiga taklif qilib
mulozamat ko’rsatishi, u bilan suhbat qurib, uning dardidan voqif bo’lishi,
Farruxning ishqi tushgan go’zal o’z yori ekanligini bilishi va yorini taloq qilib ,
do’sti Farruxga nikohlab berishi do’stlikning , oliyjanoblikning eng yuqori
bosqichidir. Bu kabi do’stga nisbatan oliyjanoblik ko’rsatish holatini Farrux
obrazida ham ko’rishimiz mumkin.Farrux nikohiga olgan go’zal yorning g’am-
anduhga botib , nola qilishidan bor gapni bilib oladi.Axiyning mardligidan
hayratga tushadi.Ayolni o’ziga singil kabi tutadi va do’stini izlaydi.Axiy ham ishi
orqaga ketib ,Hind mulkiga borib qoladi.U yerda ikki do’st topishadi.Farruz
singlim deya Axiyning ayolini to’y-tomosha qilib o’ziga nikohlab beradi.Shu
tariqa ularning do’stligi abadiiy bo’lib, bir-birlaridan yordan va mehrini ayamay,
uzoq umr ko’rishadi.
Dostonga kiritilgan ikkinchi hikoyat , Zayd Zahhob haqidagi hikoyatda ham
Rum mamlakati podshosining Zayd Zahhob ismli zargari, yaqin do’sti
bo’lishi,hukmdor u bilan har bir ishda maslahat qilishi,shohning ishonchiga kirgan
Zayd Zahobning unga oltin taxt yasab berishini va’da qilib, xazinadan ikki ming
botmon oltinni olishi,lekin taxtning faqat sirtini oltin qilib, ichki tomonini kumish
bilan to’ldirishi, do’stlikka xiyonat qilib qolgan oltinlarni o’zlashtirib olishi
voqealarini ko’rishimiz mumkin.Oxir oqibat Zayd Zahhobning dushmanlari
shohga uning firibini ma’lum qiladi.Shoh Zayd Zahobni zindonga tashlaydi.Zayd
44](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_44.png)
![Zahhob zindondan qutilib,Qustantaniyaga qochadi va u yerda oxir –oqibat butxona
rohibi bo’ladi.U butxonadagi oltindan yasalgan barcha buyumlarni o’zlashtirib,
o’rniga shisha va boshqa metallardan yasab qo’yadi.So’ng o’z ixlosmandlariga bir
maktub yozib, o’z yurtiga qaytayotganini ma’lum qiladi.Butparastlar qo’lidagi
maktubda esa Zayd Zahhobning barcha kirdikorlari bayon qilingan edi. Zayd
Rumga qaytib bemor shohni davolaydi.Qayda uning ishonchiga kiradi. Oltinlarni
oshig’i bilan qaytarib beradi, dushmanlarini jazolaydi. Shohga sadoqatini izhor
etadi.
Dostondan o’rin olgan to’rtinchi hikoyatda esa shoh Bahrom qizil qasrda
navbatdagi sayyohdan Juna va uning do’sti Mas’ud haqidagi hikoyatni
tinglaydi.Dehli sultoni hisoblanmish Juna shu darajada saxovatli ekanki, uning
saxiyligi chegara bilmas ekan:
Adlu insof o’lib sifoti aning,
Shohlar ichra Juna oti aning.
Elga bazlu ato bila mashhur.
Olam ichra saxo bila mashhur.
Elga laklarni bebaho berib,
Gar bahona topib xizona berib.
Bazlae gar debon suxansanje,
Silasig’a ato qilib ganje. [To’la asarlar to’plami.2012.483-bet]
Bir musofir uning mehmoni bo’lib, unga rost gapirgan odamning yuzini oq,
yolg’onchining yuzini qora qilib ko’rsatadigan ko’zgu sovg’a qiladi.Shoh olamda
o’zidan ham saxiyroq kishi bor-yo’qligini so’raydi. Musofir dastlab yo’q deb
javob beradi. Musofirning yuzi qorayib ko’rinadi.Musofir unga ochig’ini aytishga
majbur bo’ladi.Darhaqiqat, Junadan ham saxovatli kishi bo’lib, u Taroz o’lkasidan
yashovchi Mas’ud edi.Mas’ud xabarini eshitgan shoh Tarozga yo’l oladi va
45](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_45.png)
![Mas’ud bilan uchrashib, do’st tutinadi.Mas’ud unga o’zi uchun eng aziz bo’lgan
narsalari: kuy va qo’shiqda mohir bo’lgan kanizagini, mayi tugamaydigan
jomini,Gulgun laqabli otini hadya qiladi.Juna Mas’udni Tarozga hokim qilib
tayinlash to’g’risida farmon beradi, ammo o’zining shoh ekanligini
bildirmaydi.Farmondan xabar topgan Taroz hokimi qattol vaziri Mallu bilan reja
tuzib , uni chohga tashlatadi. Jaypurning go’zal bir qizi bo’lib, Mas’udga oshiq edi.
Barcha voqeadan xabar topgan qiz Mas’udni qutqarib , birga saroydan qochib
ketadi. Yo’lda ko’p mashaqqat chekkan ikki sevishgan Juna saltanatiga kelib
qoladi.Xizmat yuzasidan saroyga kirgan Mas’ud o’zi hadya qilgan narsalarni
taniydi. Juna bilan topishadi. Do’stini yo’qotib , hajr azobida qolgan shoh Juna
bag’oyat shodlanib, do’stiga ko’p iltifotlar ko’rsatadi.Jaypur bilan Malluni jazoga
tortadi.
Payshanba kuni shoh Bahromning sandal qasrda Muqbil va Mudbir haqidagi
hikoyatda ham Boxtardan Xovarga yo’l olgan ikki yo’lovchining sarguzashti
hikoya qilinadi.
Ul ikov yo’ldin o’lmayin ogoh,
Bo’yla vodida bo’ldilar hamroh.
Ko’rdilar chunki yo’l suubatini ,
Ul balo dashtining uqubatini
Ki, nechakim aning kanorasi yo’q,
Qat’ qilmoqtin o’zga chorasi yo’q.
Har balo qo’ysa yuz tahammul etib,
Kirdilar dasht aro tavakkul etib. [To’la asarlar to’plami.2012.546-bet]
Har bir davrda mualliflar o z asarlarida ijodkor obrazini turli qiyofadaʻ
gavdalantirib kelganlar. Bu holatni Alisher Navoiy ijodida ham kuzatamiz. Alisher
Navoiy ijodida ijod dardiga yo liqqan insonning qalb iztirobi, orzu-armonlari
ʻ
46](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_46.png)
![tasvirlanadi. Xo sh, ijodkor kim o zi? Ijodkor – rassom, ijodkor – bastakor,u –ʻ ʻ
xushovoz sohibi. … Ular inson ruhiyatidagi kishi ilg amas his-tuyg ularni, dard,
ʻ ʻ
iztirob, quvonch va baxtni nozik tasvirlar orqali ifodalovchi san atkorlardir.
ʼ
Navoiy asarlarini o‘qiganda uning san’at olamidagichuqur bilimiga,
me’morchilik va bog’-oroyishchilik sohasidagi yuksak badiiy tasavvuriga tan
beramiz.Shoir o’zining san’atga bo’lgan ixlos-u e’tiqodi ,shavq-u zavqi tufayli o’z
qahramonlarini ko’pincha mohir musavvir, usta binokor, bejirim naqqosh,zukko
me’mor ko’rinishlarida tasvirlaydi.Bu xil hol ,ayniqsa, Navoining “Xamsa’
tarkibidagi dostonlarida sezilarli o’rinni egallaydi.”Farhod va Shirin” dostonining
bosh qahramoniFarhod boshdan oxir hunar va bilimga yo’g’rilgan.Shu bilan birga
Navoiyning “Sab’ai sayyor” idagi bosh qahramonlardan biri Moniyni olaylik. U
ham mohir musavvir, tengsiz naqqosh,go’zallikning hassos shaydosi.Navoiy bu
obrazlarni g’oyibdan paydo qilmaydi.Navoiy o’zining “Tarixi muluki ajam”
asarida “Bahrom binni Hurmuz otasi Hurmuz vasiyati bilan podshoh bo’ldi va
Moniy naqqoshning millatikim zindiqa (dinsiz, xudosiz)erdi,aning zamonida
shoyi’ (mashhur) bo’ldi, deb yozadi.Tengsiz iste’dod egasi Kamoliddin Behzod
Navoiy zamonasining “Moniyi soniy”si , ya’ni “ikkinchi Moniy” si hisoblanar
edi.Manbalar guvohlik berishicha , Alisher Navoiyning o’zi ham musavvirlik bilan
shug’illangan.Masalan, shoir o’zini “zanjirband sher” o’rnida ko’rib,bu hodisani
o’zi chizgan suratda tasvirlaydi.Demak, Navoiy o’z qahramonlarining tarixiy
ildizlariga suyangan holda ish ko’radi.Navoiy o’zining “Xayrat ul-abror” asarida :
Sa’y ila bu gumbadi bisyor naqsh,
Har nechakim aylabon izhor naqsh,
yoki shu asarning boshqa o’rnida xitoycha naqsh haqida fikr yuritib :
Naqshig’a teng tushmay o’zin naqshi Chin
Olam o’lib ilgida naqshi nigin,-
47](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_47.png)
![deydi.Navoiy bu borada Sharq musavvirlik va me’morchilik an’analari tarixining
zo’r bilimdoni ekanini nafaqat o’zi yaratgan obrazlar misolida,balki hayotiy
faoliyatda ham chuqur namoyish eta oldi. Darvoqe, O’zbekistonda xizmat
ko’rsatgan rassom Latif Abdullayevning “Navoiy –me’mor” nomli kartinasining
yaratilishida ham xuddi shu fikr asosiy mavzu bo’lgan bo’lsa ajab emas.
Ushbu dostonda tasvirlangan yetti qasr ziynati yetti iqlim mavzusiga mutanosib
berilgan:
“Ki qilib har biri bino bir qasr,
Har biri zeb ichinda ziynat asr…
Chun muhandislar ehtimom etti,
Har biri o’z qasrini tamom etti.
Qasrlar ziynatiga ohang et,
Bu yeti qasrni yeti rang et…
Har birin o’zga nav’ etti rang,
Bo’ldi ul yeti qasr yetti rang.
E’tibor berib qaralsa,”Sab’ai sayyor” dostonindagi hikoyalatda ijod ahliga
bo’lgan cheksiz hurmatni , o’z kasbini qay darajada sevishlarini anglamasdan iloj
yo’q.
Insonning qalbi, uning ruhiyati va ko nglining nozik torlarini chertadiganʻ
san at turlaridan biri bu musiqadir.
ʼ
Haqiqiy ijodkor o z san at asarini yuksak iqtidor va yurak-yurakdan, mehrini
ʻ ʼ
berib yaratsa, albatta, u o lmas, tirik bir mo jizaga aylanadi.Ijodkor shunday bir
ʻ ʻ
iqtidor egasiki, u boshqa insonlarga nisbatan hayotni chuqur falsafiy mushohada
48](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_48.png)
![etib, bu insonlarning qalbidagi tuyg u-kechinmalarni to g ri baholay oladi.Diloromʻ ʻ ʻ
aynan shunday iste’dod egasi edi.Uning sehrli ovozi, chaladigan ohangrobo kuyi
Bahromni unga ipsiz bog’lagan edi.
Sharq turkiy xalqlar adabiyotida qo’shiqchi, sozandalar talqini gender jihatdan
ham farqlanib,mushoira va adabiy yig’inlarning to’laqonli a’zolari sifatida
ko’rsatiladi. O’zbek adabiyotida ayol san’atkorlar timsoliga kam o’rin berilgan.,
asosan havasmand san’atkor sifatida va ko’pincha epizodik obraz sifatida aks
etadi.”Sab’ai sayyor dostonidagi Diloromning bulbuldek ovozi,musiqaga mayli va
iste’dodi hammani maftun qiladi.Ustoz san’atkorlardan saboq olib kamolga
yetishgan Dilorom tutqun ayol sifatida davr shamolida bir yaproqdek
sargardonlikka mahkum bo’ladi va oxiri fojealik go’zallik va nodir san’atni ham
o’z domiga tortdi.
Navoiyning obraz yaratish mahorati o’ziga xos bo’lib, har bir timsol to’laqonli
tasvirlangan.
Xulosa
Alisher Navoiy o’zining “Sab’ai sayyor” dostoni orqali ishq va oshiqlikning
shoh va shohlikdan baland turajagini o’z hikoyatlari va voqialar rivoji orqali
yaqqol ochib beradi.Chin sevgi aslida chin insoniylikning timsolidir.Shohlik esa
o’tkinchi martaba , shuning uchun ham u behuda. 16
Xulosa sifatida aytish mumkinki, “Xamsa dostonidagi ijodkor obrazlari bir
necha faoliyat turini o’zida mujassamlashtira olgan,hayot yo’lini yaratuvchanlik ,
bunyodkorlik asosida tashkillab, davr to’zonida fojelikka yuz tutsa-da, mohiyatan
16
Hasanov . S . Navoiyning yetti tuhfasi .- T .: G ’ afur G ’ ulom nomidagi nashriyot - matbaa birlashmasi ,1991.10- bet .
49](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_49.png)
![insonga ibratli umr sabog’ini bera olgan insonlardir.Shoir bu bilan ijodiy tafakkur
egasi INSON yer yuzining gultoji,san’at va ijod esa ezgulik mayog’I ekanligini
ta’kidlaydi. Navoiy – turkiy tilda birinchi “Xamsa” ni yozgan daho
san’atkor.Shoirning ushbu buyuk asari o’zidagi masallar, mavzular rang-
barangligi, inson va hayot muammolarini keng yoritishi bilan yuksak
ahamiyatli.Navoiy asarlarining zamonaviyligi,barhayotliligi ham azaliy va abadiy
mavzularni qalamga olganligidadir.
Muhabbat, vafo, do’stlik , insonparvarlik, mehnatsevarlik, halollik, mardlik,
saxovat, qanoat, adolat, oliyjanoblik, yaxshilik kabi insoniy fazilatlarni ulug’lagan
bo’lsa , yomonlik, zulmkorlik,nohaqlik, e’tiqodsizlik, bevafolik,yolg’on, xasislik
singari illatlarni keskin tanqid qilgan.Bu asar bolalarimiz, o’quvchilarimiz,
xalqimiz ma’naviyati, dunyoqarashini shakllantirish, ularni komil insonlar qilib
tarbiyalashda odob –axloq qomusi bo’lib qoldi.
3.1.Dostonda qo’llangan yetti raqamining tasavvufona talqini hamda yetti
sayyora timsoli
Alisher Navoiyning “Sab’ai sayyor” dostonida ham raqamlardan
foydalanish usuli o’zining yuksak badiiy ifodasini topgan.
8-bob salaflarning nuqsonlari haqida bo‘lib, shoir bob sarlavhasida ustozlar
asarlariga mulohaza bildirayotgani uchun uzr so‘raydi. Navoiy bu bobda doston
yaratishdan oldin tush ko‘rganini, tushida 7 gumbaz, 7 gumbaz ichida 7 xil
rangdagi mutasaddiyni ko‘rganini, shu yerda 7 kun yurib, 7 afsona tinglaganini, bir
mo‘ysafid unga avvalgi dostonlardagi qusurlarni tuzatishni so‘raganini, uyqudan
50](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_50.png)
![uyg‘ongach muabbir (tush ta’birchisi) aytgan dalillardan so‘ng doston yozishga
kirishganini aytadi. Shundan so‘ng o‘zigacha yozilgan Bahrom haqidagi
dostonlarni sinchiklab o‘qib chiqqanini ta’kidlab, ustozlarning hurmatini o‘z
o‘rniga qo‘ygan holda ularga uchta e’tiroz bildiradi:
Biri bukim yo’q anda moyayi dard,
Qildilar ishq so’zidin ani fard. [To’la asarlar to’plami.2012.317-bet]
Shoir fikricha, oldingi xamsanavislarning birinchi aybi dardu g‘amga yetarlicha
ahamiyat bermasdan, uni ishqdan xoli tasvirlaganliklaridadir.
Yana biri buki anda ba’zi ish,
Zohiran nomunosabat tushmish.
Bo’yla ttuhmatki,aysh uchun Bahrom,
Yasadi yetti qasr surgali kom.
Yeti iqlim shohidin yeti qiz,
Har biri lutfu husni g’oyatsiz.
Uyqu komin olurg’a mastona,
Sho’hlarg’a buyurdi afsona.
Anga xud g’aflat o’ldi dag’i sifat,
Uyqusig’a farsona ne hojat. [To’la asarlar to’plami.2012.318-bet]
Bahromning ayshi uchun yettita qasr qurilishi, yetti malikaning o‘zi
mastlikdan g‘aflat holatiga yetgan shohni uxlatish uchun afsonalar aytishlari
asossiz, deydi Navoiy. Buning ustiga, agar afsona aytish zarur bo‘lsa, ulardan
boshqa qissaxon yo‘qmidi ?-degan savolni ham qo‘yadi.
Salaflarning uchinchi kamchiliklari dardsiz va nodon kishining sarguzashtlarini
ko‘rsatishni maqsad qilib olganliklarida edi:
51](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_51.png)
![Bo’yla nodon uchun yozib avsof,
Anga qilgaylar o’zlarin vassof. [To’la asarlar to’plami.2012.319-bet]
Bob so‘ngida Navoiy g‘oyat kamtarlik bilan o‘zini salaflarning faqir
shogirdi deb atab, men go‘yo pashshadek bo‘lib, fil ishini qilmoqchiman, osmon
tomiga narvon, quyoshga shamdon yasamoqchiman, o‘rgimchak ipidan kamand
qilib, ajdahoni tutmoqchiman deydi va Alllohdan doston yozishda madad so‘raydi.
Asarda “ yetti” so’zi “yetti yo’lovchi” va ularning yetti hikoyasi,yetti
iqlim,yetti go’zal, yetti shoh,yetti qasr, yetti rang,yetti kun,yetti falak, yetti sayyora
va hokazolarga nisbatan to’qson marta ishlatilgan.Bundan ko’rinib turibdiki, shoir
bu raqamga alohida e’tibor qaratgan.
Dostonning XIX bobi “Yetti falakdek yetti qastning tugongoni va Moniyi
musavvir har qasrni o’zga bir rang bila naqshbandliq qilg’oni,dog’i yetti iqlim
salotinining qizlarin, ul yeti qasrda Bahrom bila aqd qilg’onlari va haftaning har
kuni Bahrom bir qasrda suhbat tutqoni” 17
sarlavhasi bilan boshlanadi.
Yetti raqamiga bo’lgan e’tiqodiy qarashlarning tub ildizi Qur’oni karimga
borib taqaladi.Unda “ Yetti samo”(Baqara , 29),”Yetti dengiz”(Luqmon 27),”Yetti
boshoq”(Baqara26;Yusuf, 46),”Yetti darvoza” (Hijr , 44), “Yetti sig’ir” (Yusuf,
46) singari oyatlarda yetti raqami ishlatilgan. .
Mumtoz adabiy yodgorliklarda ko’p bor ishlatiladigan “Yetti iqlim”, “Yetti
kishvar”, ”yetti gardum” birikmalari azaldan izoh talab etadi. Abu Rayhon
Beruniyning “Geodeziya” asarida “Ular (yunonlar) odam yashaydigan yerni
aniqroq bo’lgan (kecha va kunduz orasidagi) tafovutga muvofiq bir-biriga
(parallel) bo’lgan chiziqlar bilan yetti iqlimga bo’lganlar. U chiziqlar Mashriqdan
ma’mur yerlarning eng uzog’idan tortib Mag’ribning oxiriga boradi. Ularning
tasavvurida yetti kishvar yetti doirada : birinchi doira markazda, qolganlari uning
atrofida tutash joylashtirilgan.Markaz doira (to’rtinchi kishvar) dan Iroq, Fors,
Jabal, Xuroson, Sijiston, Zabuliston, Toxariston o’lkalari o’rin olgan.
17
Alisher Navoiy, “Sab`ayi sayyor”, G`.G`ulom nomidagi nashriyot matbaa uyi. Toshkent – 2006 . 95-bet
52](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_52.png)
![Ahmad al-Farg’oniy (798-865-yillar) o’zining “Kitob al –harakat as-
samoviya va javomi’ ilm an-nujum” (”Samoviy harakatlar va umumiy ilmi nujum
kitobi”) asarida yetti iqlim haqida batafsil ma’lumot berib o’tadi.Al –Farg’omiy
esa ,gapni rub’i ma’murning eng sharqiy chetidan boshlaydi.Risoladagi tartib
bo’yicha keyingi besh iqlim tavsifi diqqatga sazovorligi bilan alohida ajralib
turadi. Ularda Markaziy Osiyo hamda bu mintaqaga tutash yerlarning viloyat-
shaharlari batafsil tilga olinadi. Mana, ayrim misollar: “To’rtinchi iqlim Sharqdan
boshlanadi va Tibetdan , so’gra Xurosondan o’tadiki, bunda Xo’jand, Usrushona,
Farg’ona, Samarqand, Balx, Buxoro, Hirot, Amuya, Marvarrud, Marv, Saraxs,
Tus, Nishopur shaharlari bor. Undan so’ng Jurjon, Qumis, Tabariston, Demovard,
Qazvin, Daylam, Ray, Isfaxondan o’tadi.Yettinchi iqlim Sharqda Yajuj
mamlakatining shumolidan boshlanadi,so’ng turliy mamlakatlar (Markaziy
Osiyo)dan, so’ng Jurjon (kaspiy) dengizining shimolidan , so’ng Rum dengizi
(Qora dengiz)kesib saqlablar (slavyanlar) mamlakatidan o’tadi va G’arb
(Atlantika ) dengizida tugaydi.
Osmonning Shimoliy yarim sharidagi Yetti qaroqchi yulduzni yetti homiy
va yetti ajdod sifatida tushunish xalq og’zaki ijodiyotida “yetti raqamining
timsollashtirilishiga asos bo’lgan. 18
Saddi Iskandariy”da bu raqam ikki o’rinda
“yetti ato”,” yeti rang”,”yetti hakim”,uch martadan “yetti yil”,” yetti sozanda”,
“yetti kun” ,”yetti iqlim”, to’rt martadan “yetti ko’k”, “yeti charx”,” yeti
bahr”,’yetti g’ul” , besh martadan yeti kishvar”, yeti daryo”,yeti noqob” shakllarida
, shuningdek, “ yeti baxmal”,yeti tojir”,yeti pusht”,yeti qo’zg’alish” singari
birikmalarga nisbatan bir martadan qo’llangan. Ushbu raqm dostonda jami ellik
to’rt o’rinda ishlatilgan. Bu raqam shoirning “Sab’ai sayyor” dostonida ham
o’zining yuksak badiiy ifodasini topadi. Asarda “ yeti” so’zi “yeti yo’lovchi” va
ularning yeti hikoyasi,yeti iqlim,yeti go’zal, yeti shoh,yettti qasr, yeti rang,yeti
18
Маматқул Жураев . Ўзбек халқ эртакларида “ сеҳрли ” рақамлар . Тошкент .” Фан ” нашриёти .1991.
53](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_53.png)
![kun,yeti falak, yeti sayyora va hokazolarga nisbatan to’qson marta
ishlatilgan.Bundan ko’rinib turibdiki, shoir bu raqamga alohida e’tibor qaratgan.
Yetti raqamiga bo’lgan e’tiqodiy qarashlarning tub ildizi Qur’oni karimga borib
taqaladi.Unda “ Yetti samo”(Baqara , 29),”Yetti dengiz”(Luqmon 27),”Yetti
boshoq”(Baqara26;Yusuf, 46),”Yetti darvoza” (Hijr , 44), “Yetti sig’ir” (Yusuf,
46) singari oyatlarda yetti raqami ishlatilgan. .
O’zbek folklori va udumlarida “yetti” raqamiga alohida ahamiyat berilib
kelingan. Qadimiy e’tiqodlarda “Yetti o’lchab bir kes”,”Yetimning haqqi yetti
dunyoni quritar” kabi maqollar, “pak-pakana bo’yi bor, yetti qavat to’ni bor” kabi
topishmoq va Yettisuv,Yettiqashqa,Yettisoy,Yettiqiz kabi toponimlar bilan bog’liq
rivoyatlar ,Yetti qaroqchi yulduzlar haqidagi tasavvurlar saqlanib qolgan.
Alisher Navoiy “Xamsa” si tarkibiga kititilgan “Sab’ai sayyor” dostoni uchun xalq
og’zaki ijodi asos bo’lib xizmat qiladi.”Bahrom Go’r haqidagi rivoyatlar juda ko’p
bo’lib,dastlab Hind-Eron xalqlari tomonidan yaratilgan,keyinchalik Eronga qo’shni
bo’lgan xalqlar , ayniqsa, armanlar, gruzinlar orasida ham keng tarqala boshladi.
Bahrom Go’r haqida yozma adabiyotda birinchi bo’lib doston yaratgan ijodkor
fors-tojik klassigi Abulqosim Firdavsiydir. Firdavsiyning bu yangiligi keyinchalik
asos solingan xamsachilik an’anasiga tamal bo’luvchi dostonlarga beshik
vazifasini bajardi.Birinchilardan bo’lib xamsachilik an’anasini boshlab bergan
Nizomiy Ganjaviy “Shohnoma” asaridagi ma’lumotlardan va xalq og’zaki ijodida
gavdalantirilgan Bahrom Go’r obrazidan ijodiy foydalanib o’zining “Haft paykar”
dostoniga bosh qahramon sifatida yaratdi.Uning salaflaridan bo’lmish Xusrav
Dehlaviy esa “Hasht behisht” asarini yozdi. Alisher Navoiy esa o’zigacha bo’lgan
shoh Bahrom haqidagi rivoyatlar, tarixiy ma’lumotlar va dostonlarni sinchkovlik
bilan o’rganib , o’zining “Sab’ai sayyor” dostonini turkiy tilda taqdim etdi.
Dostonda yettita hikoya ichidagi qoliplovchi hikoyalar ham keltirilgan bo’lib,
ularning barchasi doston qiymatini oshirib, shoirning asar yozishdagi maqsadini
izchillik bilan ochib boradi.Hikoyalarning barchasi hafta kunlariga va osmondagi
sayyoralarning homiyligiga o’zaro bog’langan.Doston bosh qahramonlari bo’lmish
54](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_54.png)
![Bahrom va Dilorom ham samodagi ma’lum bir sayyoralar hamkorligi asnosida
tasvirlanadi. Shoh Bahrom homiysi –jang-u jadal ramzi Mirrix (Mars) sayyorasi
bo’lib, Go’zal Diloromga esa musiqachilar homiysi Zuhra (Venera) muholiblik
qiladi. Firdavsiyda Ozoda, Nizomiyda Fitna, Xusrav Dehlaviyda va Navoiyda
Dilorom bo’lib tasvirlangan kanizak asarlarda Bahrom kabi turli xil taqdirlarga
duchor bo’ladi.Ozoda shoh Bahronning buyrug’I bilan ot tuyoqlari ostida qolib
vafot etgan bo’lsa, Fitna bahromning rafiqasiga aylanadi.dehlaviyda ham
Diloromning vafot etishini ko’ramiz.Alisher Navoiy “Farhod va Shirin” , “Layli va
Majnun” dostonlarida ham so’ngini qahramonlarning o’limi bilan yakunlagan edi.
Ammo alisher navoiy o’limni faqat jismonan yo’q bo’lish, ruhan esa Haqqa
yetishish , jonning ma’shuqi bilan uzoq kutilgan diydori deb baholaydi. Ammo
Bahrom kanizagini qayta topganidan so’ng ham bu haqiqiy ishqni anglamadi, balki
yana ziyofatga berildi. Alisher Navoiy esa doston so’ngidagi o’limni ular uchun
xatolarni takrorlaganligining jazosi sifatida tanlagan ham bo’lishi
mumkin.Xayolini Dilorom band etganda davlat va xalq, shon –shavkat va
shuhratparastlik g’olib kelganda esa Dilorom uning yodidan ko’tariladi. Bu esa
haqiqiy ishqning yuki bir mamlakat taqdirini yelkaga olmoq yuki bilan barobar
ekanligini va bunday mas’uliyatni hamma ham bir vijudga sig’dira olmasligini
isbotidir. Navoiy “Sab’ai sayyor” dostoni orqali shu fikrni badiiy mahorat bilan
tasvirlaydi. Doton boshida Bahromga Mars sayyorasini, Diloromga esa Zuhrani
homiy qilib tanlamog’ida ham ularning taqdirlariga nizik ishora va kirobxonga bir
ogohlantiruvchi belgi bermoqchi bo’lgan.
Koinotda Mars va Venera sayyoralarining joylashgan o’rni ham o’zaro
mutanosiblikda emas., ya’ni Venera Quyoshga juda yaqin oylashgan va unda
harorat juda issiq., Mars esa Quyoshdan juda olislikda joylashgan. Tabiiyki unda
harorat juda sovuq. Tabiatda suv va olov bir-biriga qanday ta’sir o’tkazsa,
Navoiyning doston qahramonlari ham bir-biriga shunday ta’sir ko’rstadi. Muzni
issiqlikka qanchalik yaqin keltirsak, muz shu darajada erib , bug’lanib ketadi. Bu
55](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_55.png)
![xulosa ham Alisher navoiy ilm zakosining qay darajada chuqur ekanini va bu
ilmlarning badiiy adabiyot bilan nozik bog’ay olganligini ham anglash mumkin. 19
Mumtoz adabiyot namunalarining aksariyatida ,ayniqsa epik asarlarning
muqaddimasida mualliflarning koinot , uning inson ruhiyati va taqdiri bilan bog’liq
lavhalar,koinotning turfa manzalari borasidagi qarashlar aks etganligining shohidi
bo’lish mumkinki,bu holat mumtoz Sharq adabiyotining deyarli hamma asarlarida
uchraydi.Turkiy adabiyotning ibtidosi bo’lmish “Qutadg’u bilik” muallifi shoir
Yusuf Boloso’g’uniy asarining hamd va na’tlaridan so’ng Yaratganning cheksiz
qudratining bayonida yeti sayyora, o’n ikki burj haqida so’z yuritadi va uni
insonning Ko’k farzandi ekani bilan bog’laydi.Farididdin Attor “Mantiq ut-tayr”
muqaddimasida Parvardigorning Yer va Koinotni yaratishi,Koinotdagi har bir
sayyorani ma’lum bir mezon va harakatda bo’lishi,insonning hayot va taqdiri
zamindagi har bir hodisotlar ayni koinot bilan , ayni shu sayyoralar harakati va
ulardagi turfa xil o’zgarishlar bilan bog’liq ekanligiga alohida e’tibor
qaratganligini ko’rish mumkin.Aslida kosmogoniya –qalamkashlarining kayxoniy
qarashlarining ildizi Qur’oni karim va undagi ayrim oyati karimalarga borib
taqaladi.Mumtoz adabiyot namoyandalarining birortasi yo’qki, ular Islom dini
arkonlari,Qur’oni karim ,Rasululloh (s.a.v)sunnatlari,bu muqaddas bitiklarning
ma’nolaridan voqif bo’lmagan bo’lsin.Qur’oni karimdagi shunga aloqador oyati
karimalar ma’nosi va juz’iy tafsirlariga murojaat qilaylik.”Bas, qasamyod eturman
qayta-qayta chiqib turuvchi bilan,yashirinuvchi sayyoralar bilan…”[“Takvir”
surasi , 15-,16-oyatlar]Mazkur suraning 15-oyatida “xunnas” so’zi tortilmoq va
orqaga tisatilmoq’,”Ichiga tortmoq va iziga solmoq” ma’nolarida kelhan.16-oyatda
“yashirinuvchi’ deb tarjima qilingan arabcha kalmia “Kunnos” (“kannas” so’zining
ko’pligi)bo’lib, u harakatdagi jismning uyi,makoniga kirishi yoki uyasiga kiruvchi
va u yerda tashirinuvchi narsalarning muayyan bir yo’lini nazarda tutadi.Yana 16-
19
Alisher Navoiy va XXI asr mavzusidagi xalqaro ilmiy-nazariy anjuman materiallari /mas’ul muharrir Shuhrat
Sirojiddinov .Toshkent:”MASHHUR-PRESS”. 2020. “Sab’ai sayyor” dostonida Mirrix va Zuhra sayyoralarining majoziy
vazifasi. Xudoynazarova Nodira-575-576 betlar.
56](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_56.png)
![oyatdagi “Javaar” so’zi (“jariyah”so’zing ko’plik shakli)ko’chadigan va oqadigan
biror narsani anglatadi.Shu ma’nolarni nazarda tutgan holda, oyatlar
sayyoralarning tortishish kuchlari va ularning o’z orbitalarida harakat qilishlariga
ishora qilyapti,deb tushunish mumkin[Xorun Yaxyo. 2006;22]
“Sab’ai sayyor”ning yetti hikoyasining har biri ma’lum bir sayyoralar bilan
bog’lanadi. Shanba kuni qora qasrda aytilhgan hikoya Kayvon(Saturn)
sayyorasi,yakshanba kuni so’zlangan hikoya mazmuni Quyosh sayyorasi bilan va
shu tariqa keyingi hikoyalar OY,Mirrix (Mars). Atorud (Merkuriy),Mushtariy
(Yupiter), Zuhro(Venera ) sayyoralari bilan uzviylikda bayon qilinadiki, sirtdan
qaraganda bunda hech bir aloqa yo’qdek tuyuadi.Botinda esa shu hikoyatdagi
taqdirlar sayyoralar va ularning harakatlari bilan bilvosita bog’liq ekanligini anglab
yetish qiyin emas.
Navoiyning ijodi bamisli hayot qomusi..Unda hayotning har bir jihati ,har bir
sohasiga munosabatni ko’rish mumkin.Umumbashariy g’oyalarni rang-barang
mavzularda yonib kuylagan shoir va mutafakkirdir.
3.2.”Sab’ai sayyor” dostonida ranglar garmoniyasining aks etishi
Ranglar jilosi dunyo paydo bo‘libdiki, insonga Yaratgan tomonidan tortiq
etilgan eng go‘zal ne’matlar qatorida zikr etiladi. U hamma vaqt o‘zining
ajoyibligi va chiroyi bilan insonlarda qiziqish uyg‘otib kelgan. Qadimda insonlar
muloqot jarayonida “ranglar tili”dan foydalanib kelganlar. Har bir rang ma’lum bir
predmetni, holatni va hodisani ifodalagan. Yetti sayyora, dunyoning yetti
mo‘‘jizasi, yetti iqlim, haftaning yetti kuni kabi quyosh nurining ham yetti rangda
jilolanishida o‘ziga xos hikmat mavjud. Quyosh nurining yetti rangda jilonalishi
yetti sayyoradan chiqayotgan nurlarning qorishmasidan iborat. Mirrix
57](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_57.png)
![sayyorasining qizil, Zuxroning ko‘k, Merkuriyning sariq, Kayvonning yashil,
Mushtariyning qirmizi, Quyoshning qovoq rangi, Oyning binafsharangi birlashib
kamalak rangini hosil qiladi.
Ranglar nafaqat sayyoralarning balki, insonlarning ham ruhiyati va fe’l-
atvorini ifodalovchi vositalardan biridir. Ma’lum bir xalqning o‘zi tanlagan, milliy
liboslarida aks etadigan, bayram tantanalarida foydalaniladigan ranglarida ham
o‘sha xalqning dunyoqarashi aks etadi.
Tasavvufda ham ranglarning o‘ziga xos o‘rni mavjud bo‘lib, Kubraviya
tariqatida ular yaqqol namoyon bo‘ladi. Kubraviya tariqatining asoschisi
Najmiddin Kubro (1145-1221 y.)ning “Usul al-ashara”, “Risolat at-turuq”, “fi
Ahbob as-solikin” va “Favoidul jamol” kabi asarlari bizgacha etib kelgan. U
o‘zining ko‘plab shu kabi asarlarida “latoif” ya’ni, ranglar nazariyasi masalasiga
to‘xtaladi. Uning fikriga ko‘ra, inson ruhi ko‘zga ko‘rinmas bir latif markazdan
iborat. Bu ong va tuyg‘u, ruh va jism orasidagi bir narsa. U shunday nozikki, uni
ilg‘ab olish mushkul. Ammo inson hayotida bu “latif” markazlarning ahamiyati
katta. Sufiy aynan shu markazlarni yallig‘lantirib, o‘tkirlashtirib borishi va ilg‘ab
olishi darkor.
Bu nazariya mohiyatini chuqurroq anglab etish uchun yana bir karra
e’tiborni ranglar nazariyasiga qaratamiz. Kubroning qarashlariga ko‘ra, rang bu
ruhiy holatning o‘zgarishini ifodalovchi vositadir. Har bir rang ma’lum bir holatni
anglatadi. Sufiy bosqichma-bosqich ushbu holatlarni boshidan kechiradi.
Uning fikricha, inson ruhiy holatida bo‘ladigan o‘zgarishlar turli
shakllarda,chunonchi: nuqta, dog‘, doira, shuningdek, turli ranglarda namoyon
bo‘ladi. Har bir shakl, har bir rangda ma’lum ma’no yashiringan bo‘ladi. Xususan,
doira – falakning aylanib turishini ifodalasa, dog‘ – dunyo timsolidir, nuqta esa
vahdatdir. Doira o‘z-o‘zi atrofida aylanib turgani uchun nuqta tomon uzluksiz
intiladi. Shuning uchun ham, nuqta mohiyatini anglash orqali inson ilohiy olam
mohiyatini idrok etadi.
58](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_58.png)
![Oq rang – Najmiddin Kubro nazariyasida poklanishni anglatadi. Murid poklik,
mas’umlik va to‘g‘rilikni qo‘lga kiritgandagina «tariqat» yo‘liga kirishi mumkin.
Sariq rang – qadimgi Markaziy Osiyo xalqlari nazdida quyosh nurlarining rangi,
olov, oltin va boylik ramzi sifatida qaralgan. Evropaliklar uchun esa sariq kuz
rangi, issiq yoz bilan xayrlashish ramzi hisoblangan va undan ayriliq, mahzunlik
va g‘am-anduh kabi tushunchalar kelib chiqadi, Najmiddin Kubro nazdida bu rang
Allohga bo‘lgan kuchli muhabbat, hayotning Alloh nomi bilan boshlanishi
ramzidir.
Ko‘k rang – osmon va dengiz rangidir. Kubro nazarida bu rang ehson»-
sahovat, o‘ziga yangi hayot bag‘ishlash demakdir. Bu rang insonning o‘zi haqida
tafakkur qilishi, gunohlardan poklanishi, o‘ziga yaxshilik in’om etishi, oddiy hayot
tarzidan «tariqat» – ma’naviy takomilga qadam qo‘yishini bildiradi.
Zangori rang – Najmiddin Kubro nazdida «tavba» maqomidan so‘ng, «imon»
yo‘liga kirishni bildiradi. Bu rang yomon fikrlardan va yomon amallardan-
«harom»dan qutilish holati, Alloh tomonidan man’ etilgan amallardan tiyilish va
solih amallar – “halol”ga o‘tish ramzi bo‘lgan.
Yashil rang – Kubro ta’limotida haqiqiy imon belgisidir. Bu rang murid qalbining
Allohga haqiqiy imon bilan limmo-lim bo‘lish vaqtidagi xolatni ifodalaydi.
Qizil rang – bir tomondan, u go‘zallik, shodlik va sevgi ramzi bo‘lsa, ikkinchi
tomondan, u qasos, dushmanlik, urush, xunrezlik ma’nosini ham bildiradi. Qizil
rang – Kubro ta’limotida ruhning jismdan ajralib chiqishi, ruh tarbiyati, ruhiyat
olamini idrok etish ramzi bo‘lgan.
Qora rang – zulmat ramzi, u ko‘pgina xalqlar uchun baxtsizlik, g‘am-anduh,
motam va shunga o‘xshash ma’nolarni bildiradi.
Najmiddin Kubro nazdida qora rang ruhning maqsadga-ilohiy olamning
ostonasigacha yaqinlashishni anglatadi. Bu ilohni anglash, ilohiy olamdan
zavqlanish va xayratlanish demakdir.
Rangsizlik – bu bo‘shlik degani. Rangsizlik tushunchasi ranglar sirasiga kirmasa-
da, Kubro nazariyasida alohida o‘rin tutadi. Rangsizlik bu haqiqat demakdir.
59](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_59.png)
![Rangsizlik Xudo va uning haqiqatini anglashni bildiradi. Murid asta-sekinlik bilan
ranglarga asoslangan ruhiy kechinmalarni bosib o‘tib, ichki tuyg‘ularini tobora
sayqallab boradi. «Latoif» nazariyasi bo‘yicha, murid qora rang tasarrufidan
chiqib, maqsad- «haqiqat»ga etadi. Ya’ni, ilohiy olam bilan birlashib
ketadi.Najmiddin Kubro ranglarga asoslangan ruhiy bosqichlarni bir so‘z bilan
«Talavvun», rangsizlikka qaratilgan bosqichni esa «Tamkin» deb atagan.
Solikning ma’naviy darajasini namoyon etuvchi ruhiy kechinmalari, ko‘radigan
tushlari, ranglar muhokamasi Kubraviylikda doimo e’tibor markazida bo‘lib
keladi. Najmiddin Kubro solikka ta’sir ko‘rsatadigan o‘ylar va timsollar – xavotir
mavzusi hamda ruhiy sezgi a’zolari hisoblanuvchi latoifga katta ahamiyat bergan.
Kubraviylikda ranglar ramziy tizimi ishlab chiqilib, har bir rang solikning irfon
yo‘lida egallagan bosqichini bildirishi alohida e’tiborga loyiq. Oq rang – islom,
sariq – imon, to‘q ko‘k rang – ilohiy marhamat (ehson), yashil – hotirjamlik
(itmi’nan), havo rang – haqiqiy ishon (iyqon), qizil –irfon, qora – ilohiy ishq
ramzidir. Mazkur ranglar ramzi qodiriya, naqshbandiya, xalvatiya kabi tariqatlar
tomonidan o‘zlashtirilgan.
Mazkur tasnifda ruhning ko‘tarilishi ranglar orqali muayyanlashadi. Masalan
ko‘tarilishida u qora rang bo‘lib, yo‘l masofasida qizg‘ishga aylanib, vasl paytida
yashil tusga kiradi. Kubraviya tariqatining asl va yangi xususiyati ham shunda edi.
Aytish mumkinki, mazkur nazariya ilk bor Najmiddin Kubro tomonidan ishlab
chiqilgan bo‘lib, ungacha tizimli holatda kashf etilmagan edi.
Boshqa tariqatlarda ham ranglar masalasi o‘ziga xos o‘rin tutadi. Masalan,
nurbaxshiya tariqatida shayxning doimo qora rangli libos kiyib yurishi uning
Imomi Hasanga nisbatan tutayotgan muntazam azasini anglatadi. Uning iztiroblari
va azoblarini yoddan chiqarmaslik va boshqalarga eslatib turish ramzi sifatida qora
rangdan foydalanadilar.
Sufiylar nazdida yashil rang abadiylik belgisi sifatida qaralsa, kubraviya
tariqatida bu rang valiylik nishonasidir. SHu bois ham qiyomatgacha
musulmonlarga yaxshilik ulashuvchi Hizr (a.s.)ni yashil rang timsolida ko‘radilar.
60](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_60.png)
![Uning tirikligi doimo unib o‘suvchi, gullab-yashnovchi va tiriklik ramzi
hisoblanadigan yashillikka qiyoslanadi.
Qalandarlik tariqatida esa solik turli xil rangdagi mato bo‘laklaridan tikilgan
maxsus libos ya’ni muraqqa kiyishi odat tusiga kirgan. Bu solikdagi ruhiy
kechinmalarning turlicha va rang-barangligini anglatgan. Ular faqatgina bayram
kunlari mazkur turdagi kiyimni kiyib ko‘chalarda sayr qilishni odat qilganlar.
Boshqa vaqtda esa tafakkurni, ruhiy jihatdan Yaratgan bilan birgalikni anglatuvchi
qora yoki jundan tayyorlangan libos kiyib yurganlar.Navoiy she’riyatida ham
ranglar jilosi o‘ziga xos o‘rin tutadi. Xamsaning tarkibiga kiruvchi uchinchi doston
“Sab’ai sayyor”da Navoiy nafaqat kunlar balki ranglar mo‘jizakorligini ham kashf
etadi. Unga ko‘ra, osmon etti qavatdan iborat bo‘lib, har bir osmon qavatiga
ma’lum hafta kunlari to‘g‘ri keladi. Osmonning yettinchi qavatiga dushanba,
oltinchi qavatiga seshanba, beshinchi qavatiga chorshanba, to‘rtinchi qavatiga
payshanba, uchinchi qavatiga juma, ikkinchi qavatiga shanba, birinchi qavatiga
yakshanba kuni to‘g‘ri keladi.Navoiyning boshqa dostonlarini ko‘rganimizda ham
darhaqiqat, uning “yetti vodiy”ga asoslanib fikrlayotganiga guvoh bo‘lamiz. Ushbu
tamoyilga asoslanib, “Sab’ai sayyor”dagi etti kecha va unda aytilgan hikoyatlarni
“Lison ut-tayr”dagi etti vodiy bilan qiyoslab ko‘ramiz.
Birinchi hikoya
shanba
Kayvon (Saturn) Talab
Qora rang
Axiy va Farrux
Ikkinchi hikoya
yakshanba
61](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_61.png)
![Quyosh Ishq
Sariq rang
Zargar Zayd
Uchinchi hikoya
Dushanba
Oy ma’rifat
Yashil rang
Sa’d va Shahrisabz
To‘rtinchi hikoya
seshanba
Mirrix (Mars) Istig‘no
Qizil rang
Ma’sud va shoh Juna
Beshinchi hikoya
chorshanba
Atorid (Merkuriy) Tavhid
Moviy rang
Mehr va Suhayl
Oltinchi hikoya
payshanba
62](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_62.png)
![Mushtariy(Yupiter) Hayrat
Sandal rang
Muqbil va Mudbir
Yettinchi hikoya
juma
Zuhra (Venera) Fano
oq
Dilorom
Yuqorida Navoiy yetti sonining ahamiyati bilan birga ranglar jilvasining
o‘rnini ham ko‘rsatishga urinadi.
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, Najmiddin Kubroning ranglar va shakllar bilan
bog‘liq ruhiy, psixologik tajribalari keyingi sufiylar tomonidan rivojlantirilgan.
Buni misoli sifatida ko‘plab tariqatlardagi o‘ziga xos ranglarning ulug‘lanishi,
ularga e’tiborning yuqoriligini keltirish mumkin.
Navoiy ijodida ham ranglarning ahamiyati naqadar yuqoriligini uning asarlarida
kuzatishimiz mumkin. Yetti rangning tasnifi shoir tomonidan mahorat bilan
baholangan. Ranglarni bosqichma-bosqich mukammallashuvi ham uning
dostonlarida o‘z aksini topgan.
Bugungi kunda inson psixologiyasiga ta’sir etuvchi omillar sirasiga kiruvchi
ranglardan turli soha vakillar keng foydalanib keladilar. Xususan, reklama
sohasida mijozlarning e’tiborini tortish maqsadida yorqin ranglardan foydalanish
bugungi kunda hech kimga sir emas. Masalan, moviy rang ishonchli xabar,
do‘stona munosabatni ifodalagani bois o‘zaro aloqalar jarayonida ushbu rangdan
keng foydalaniladi. To‘q ko‘k rang esa inson diqqatini pasaytirib ish samarasini
sustlashuviga olib keladi. Shu bois ham ko‘plab korxona va tadbirkorlik vakillari
o‘z xodimlarining ish samaradorligini oshirish maqsadida vaqti-vaqti bilan xona
63](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_63.png)
![ranglarini o‘zgartirib turishni maqsadga muvofiq deb biladilar. Aksar hollarda bu
ish natija beradi.
Insoniyat paydo bo‘libdiki, uning tabiat bilan o‘zaro munosabati
yaqqol ko‘zgatashlanadi. Tabiatda mavjud bo‘lgan ranglar jilosi har qanday
ijodkorning e’tiborini tortadi. O‘zbek mumtoz adabiyotining iqtidorli
vakillaridan biri bo‘lgan Alisher Navoiy she’riyatida ham tabiatda mavjud
bo‘lgan ranglarning turli ifodasini kuzatamiz. Navoiy poeziyasi uchun
xarakterli bo‘lgan poetik usullardan biri – ranglarning ramziy qo‘llanishidir.
Bu usul shoir lirikasida bir tizim holiga kirgan bo‘lib, o‘zining ma’lum
qonuniyatiga ega. Navoiy bu usuldan lirik qahramonning xilma-xil
kechinmalarini tasvirlashda boshqa poetik vositalar bilan birga unumli
foydalangan. Shoir muayyan holat, kayfiyatini tasvirlashda va ana shu holatni
bo‘rttiribko‘rsatishga yordam beradigan biror rangga murojaat qiladi. Masalan,
lirik qahramonning hijron kunlaridagi ruhiy va jismoniy holatini sariq
(oshiqning hazing holati), qora (baxti qoralik), oq (qora rangga kontrast
qo‘yib, baxti qoralikni bo‘rttirish) ranglar vositasida yorqin tasvir etadi.
Alisher Navoiy o‘zining “Sab’ai sayyor” dostonida ham ranglardan
unumlifoydalangan. Buni ko‘proq har bir bob uchun yozilgan maxsus
sarlavhalarda yaqqolko‘rishimiz mumkin. Alisher Navoiy har bir qasrdagi
shoh, malikalar, qasrga kelibularga hikoyat aytib beruvchi musofirlar, qasrda
joylashgan har bir jihozlarningfoydalanadi.
Qadim-qadim zamonlardan beri yetti xil rang asl, asosiy ranglar deb
baholangan. “Tahlili “Haft paykar”i Nizomiy” kitobining muallifi, eron olimi
Muhammad Muin o‘sha ranglarning birinchisi sifatida qora rangni ko‘rsatadi.
Uning aytishicha, qora rang motam, cheksizlik, qorong’ulik, qo‘rquv, o‘lim,
mavhumlik ramzi hisoblangan. Bundan tashqari, qora rang inson hayotining
qiyin kunlari, og’ir damlari, kurashlar hamda mashaqqatlarni ham bildiradi.
Barcha zamonlarda insonlar qorong’ulikdan qo‘rqib yashaganlar. Inson
hayotining qiyin pallalari ham uning “ qora kunlari” sifatida tilga olinishi bejiz
64](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_64.png)
![emas.Sariq rang esa ayriliq, hijron, ba’zi o‘rinlarda esa bemorlikning belgisi
sifatida tilga olinadi. O‘zbek mumtoz adabiyotida sariq rang tasvirini juda
ko‘p o‘rinlarda uchratishimiz mumkin. Xalq orasida esa bemor bo‘lish,
kutish, intizorlik, eskirish ma’nolariga nisbatan ham sariq rang qo‘llaniladi.
Ba’zan esa bu rang tushkunlik, unutish kabi ma’nolarni ifodalab keladi. “Sab’ai
sayyor” dostonining ikkinchi hikoyatiga “Yakshanba kuni Bahromning
quyoshdek zarbaft libos kiyib, gunbadi zarnigorga azm qilib, sarig’ hullalig’
hur bila bazm aysh tuzub, oltun sog’arda asfar may ichg’oni, yo‘qkim
quyoshning sarig’ guli ochilg’oni chog’din oftob zardig’acha anga bir yilcha
kechgoni” deb sarlavha qo‘yilgan va unda sariq rang bilan bog’liq bo‘lgan
so‘zlar ishtirok etgan. Jumladan,sarlavhadagi quyosh, zarbaft, zarnigor, oltun,
asfar, za’faron kabi so‘zlar ham sariq rangni ifodalagan. Quyidagi baytlarda
sariq rangning turli ma’nolarda qo‘llanganligini ko‘rishimiz mumkin:
Jilva qildi nigori rumiy chehr,
Sarig’ oltun aro nechukkim mehr. [To’la asarlar to’plami.2012.428-bet]
Sariq rangli qasrda rum chehrali nigor, xuddi quyosh singari, oltin rang
liboslarichida jilvalanib turar edi. Shoh Bahrom yakshanba kuni rumlik
go‘zal bilan sariqrangli qasrda Zayd Zahhob to‘g’risidagi hikoyatni tinglaydi.
Jomi zar ichra bodai asfar,
Ozar ichra edi yana ozar.
Shoh Bahrom rumlik mahvash bilan sariq qasrda hikoyat tinglashdan avval
oltin rangli qadahlarda may ichadi. Ana shu zar jom ichidagi sap-sariq may
go‘yo olov ichidagi olovga o‘xshab jilvanar edi. Bunda sariq rang olovning
rangi ekanligiga ishora etilmoqda.
Qahrabo rangi gar mufarrih emas,
Ne uchun ul chekar somonniyu bas. [To’la asarlar to’plami.2012.429-bet]
65](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_65.png)
![Ularning yuzi ham xuddi oltin, qahrabo kabi sarg’ayib ketganini xalq
ko‘radi. Qahrabo sariq rangli ma’dan bo‘lib, Navoiy bu so‘zni bejizga
qo‘llamagan. Chunki bu baytda sariq rangning turli ma’no qirralarini ochib
berishi kerak edi. Bu tasvir Zayd Zahhobga yomonlik qilgan dushmanlarining
holatini aks ettiruvchi bayt hisoblanadi.Yashil rang qadimdan ilohiy
ranglardan biri bo‘lib keladi. U qadimda dunyo tomonlari, jumladan, sharq
tomon shu rang bilan ifodalangan. Ushbu rang hayot, yangilanish, jonlanish,
umriboqiylik, ona tabiat kabi ramziy belgilarga ega. Mumtoz adabiyotda esa
yashil rang ko‘proq Xizr alayhissalom timsoli bilan birga qo‘llaniladi. Alisher
Navoiy ham o‘z ijodida ushbu rangdan ko‘p foydalangan va u bilan bog’liq
g’azallar ham yaratgan. U “Sab’ai sayyor” dostonining uchinchi hikoyatini
mana shu rang bilan bog’liq baytlar ila bezagan. Jumladan, asardagi
hikoyatning sarlavhasi shunday satrlar bilan boshlanadi: “Dushanba kuni
Bahromning navbahor monand axzar libos bila gunbadi azxarg’a yuz
qo‘yg’oni va sarvi sabzavorning sabz hulla bila jomi zumurrad fom ichinda
zuloli hayot no‘sh qilg’oni va ul chashmai zindagoniydin Xizr hayoti kasb
etgoni“. Bu o‘rinda qo‘llanilgan navbahor so‘zi doimo yashil rang bo‘lib
ko‘rinuvchi ma’nosini bildiradi. “Axzar” arabcha so‘z bo‘lib, yashil rangning
arabchadagi ifodasidir. Sabzarang deganda esa sabza, ya’ni maysaning rangi
tushuniladi, bu so‘z ham yashil rangni ifodalab kelgan. Dostonda quyidagicha
baytlar ham yashil rang bilan bog’liqdir:
Shah qilib xil’atin rayhoniy,
Rost andoqki, sarvi bo‘stoniy. [To’la asarlar to’plami. 2012. 450-bet]
Shohning kiygan xil’ati (kiyimlari) ham rayhoniy rangda edi, lekin
to‘g’risini aytsam, sarvi bo‘stoniy rangda edi. Bunda keltirilgan sarv so‘zi
mumtoz adabiyotda yorning tik qomatidan tashqari, doimo yashil holda
o‘suvchi daraxt ma’nosini ham ifodalab keladi. Alisher Navoiy sarv so‘zini ham
bejizga qo‘llamagan.
66](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_66.png)
![Ikkisi jismida nekim asvob,
Bor edi sarbasar yashil moshob. [To’la asarlar to’plami.2012. 452-bet]
Bir kuni ikki g’arib musofir Sa’dning mehmonxonasi tarafga kelib
qoldilar. Ularning ikkalasining egnidagi kiyimlar ham boshdan oyoq yashil
rangda edi. Sa’d ularni nihoyatda izzat-ikrom bilan ziyofat qildi.
“Ki qayu mulk sizga bo‘ldi maqar?
Nedin o‘ldi libosingiz axzar?” [To’la asarlar to’plami.2012.453-bet]
Sa’d ularning ko‘nglini haddan ziyoda ko‘tarish bilan, ichidagi ko‘p
gaplarni surishtirish bilan bir qatorda ularning kishvari haqida ham savol-javoblar
qildi. Ya’ni: “Sizning mamlakatingiz qaerda? Xususan, sizlarning yashil libos
kiyibyurishingizning boisi nedur?” - dedi. Ular shunday javob berdilar:
Shahrisabz o‘ldi bizga chun mulkat,
Yo‘q ajab gar yashil durur kisvat. [To’la asarlar to’plami.2012.453-bet]
“Kishvarimiz juda dilkash bo‘lib, u ham SHahrisabz va ham Kash
nomi bilan yuritiladi. Bu shahar xuddi Xizr kabi ko‘m-ko‘k bo‘lib, suvi ham
sabzadek ko‘k va oynadek tiniqdir. Yerimiz yashil giyohlar-u ko‘m-ko‘k
daraxtlarga burkangani uchun shahrimizning nomi Shahrisabzdir.”
Xirqasi axzaru, aso axzar,
Go‘yi ul erdi Xizr payg’ambar. [To’la asarlar to’plami.2012.464-bet]
Bularning ikkisi ham buning safarida xuddi rost yo‘lni ko‘rsatuvchi
Xizrdek borar edilar. Ushbu baytda talmeh san’atidan bir namuna ketirilgan. Xizr
payg’ambar ko‘proq yo‘lda adashgan insonlar uchun yo‘l ko‘rsatuvchi sifatida
paydo bo‘ladi.
Yashil aylab libosu, toju, sarir,
67](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_67.png)
![Olida ikki sabzpo‘sh vazir. [To’la asarlar to’plami.2012.480-bet]
Ko‘p o‘tmay shoh ham dunyodan o‘tib, shahzoda Sa’d uning o‘rniga shoh
bo‘lib o‘tirdi. U o‘z libosini ham, toj-u taxtini ham ko‘k bilan bezagani kabi,
ikkita ko‘k kiyimli kishini o‘ziga vazir qilib olgan edi.
Rangi azxar bahor rangi erur,
Sabzau marg’zor rangi erur. [To’la asarlar to’plami.2012.480-bet]
Yashil rang bahor rangidir. U sabza va o‘tloqzorlar rangidir. Yashil
rang yangilanish va yasharish ramzini ham bildiradi. Qizil rang tabiatda va
mumtoz she’riyatda ko‘p uchrovchi ranglardan biri hisoblanadi. U g’alaba,
xursandchilik, shodlik, tiriklik, qon va olov kabi ramziy ma’nolarga
ega.“Sab’ai sayyor” dostonidagi barcha ranglar har bir hikoyatda tabiat,
muhit hamda personajlar tasviri uchun asos qilib olingan rang bilan
hamohangdir.Shulardan biri moviy rang. Moviy rang ham ilohiy ranglardan
biri hisoblanadi. U musaffo osmonning, tinchlikning ramzidir. Bundan
tashqari, u samoviy jismlarni anglatuvchi hamda yomon ko‘zdan asrashni
bildiruvchi rang ham sanaladi.
Alisher Navoiy bu rangdan ham juda mohirona tarzda foydalangan.
“Sab’ai sayyor” dostonining beshinchi hikoyati bo‘lmish “Mehr va Suhayl”
hikoyatida moviy rang bilan bog’liq tasvirlar berilgan. Uning sarlavhasi
quyidagicha: “Chorshanba kuni Bahromning moviy kisvat bila gunbadi
nilufariyg’a mayl qilib, xurshidi osmoniy libos bila jomi firuzagun aro
kabudon mayidek boda solib no‘sh qilg’oni va no‘shono‘sh unin toqi
nilufaridin oshurg’oni”.Bundan ko‘rinib turibdiki, birgina moviy so‘zini anglatish
uchun Alisher Navoiy bir necha so‘zlardan, jumladan, “nilufariy”, “osmoniy”,”
firuzagun” kabi so‘zlardan foydalangan. Bu uning so‘z qo‘llashdagi yuksak
mahoratidan dalolat beradi. Asarda moviy rang bilan bog’liq quyidagi baytlar
keltirilgan:
68](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_68.png)
![Bo‘yla bunyod etib duo roviy,
Dedi: “Bu yetti pardai moviy
Qasr johingga pardai ayvon,
Borgohingga balki shodirvon.
Mehr tojing uza guhar yanglig’,
Charx bog’ingda nilufar yanglig’ ”. [To’la asarlar to’plami.2012.517-bet]
Ushbu keltirilgan baytlar beshinchi iqlimdan kelgan musofirning duosi bo‘lib,
uning mazmuni quyidagicha: “Bu osmonning yetti qavat moviy pardasi
sening saltanating qasridagi ayvonning pardasi, balki saroyingning soyaboni
bo‘lg’ay. Quyosh tojing ustidagi gavharga, charx esa nilufarzor bog’ingga
aylansin!” Bu duodan qanoatlangach, shoh musofirni o‘z hikoyatini boshlashga
ruxsat berdi.
Nilufargun libos birla sanam,
Tutubon yor hajrida motam. [To’la asarlar to’plami.2012.524-bet]
Mehr erta-yu kech nilufar orasida aylanar va hatto ustidagi kiyimlari
ham shu rangda edi. U sanamning libosigina emas, balki o‘zi ham nilufargun
bo‘lib, yor hajrida ko‘kka belanib motam tutar edi. Aslida esa nilufar o‘z
motamini bildirish uchun azadorlarcha ko‘k libos kiyadi.
Har pari chehraiki mahvash erur,
Movi o‘lsa libosi dilkash erur.
Mehr kim gulruhi samoviydur,
Nilufarvash libosi moviydur. [To’la asarlar to’plami.2012. 543-bet]
69](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_69.png)
![Mehr osmonning yerdagi quyoshi bo‘lib, nilufarzorda jilvalanar, uning
to‘ni ham, ko‘ylagi ham nilufar rangda bo‘lgani kabi, yorining ust-boshi ham
shu rangda edi. Nilufar rangi kishini tab’igagina yoqimli emas, hatto
osmondagi mehri munirning libosi ham shu rangdadir. Har qanday parichehra
mahvashning libosi moviy rangda bo‘lsa, u dilkashdir. Osmonning gulruhi
bo‘lmish mehr - quyoshning nilufarvash libosi ham moviydir.
Chun tugatti fasonani roviy,
Pardador ochti pardai moviy. [To’la asarlar to’plami.2012.543-bet]
Roviy o‘z afsonasini tugatar ekan, parda sohibi ham o‘zining moviy
pardasini ko‘tardi.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, Alisher Navoiy she’riyatida rang
bilan bog’liq ramziy-majoziy timsollarning turli xil ko‘rinishlari mavjud.
Uning ijodida rang bilan bog’liq timsollar faqat muayyan rang va shoirning
unga bo‘lganmunosabatini ifodalabgina qolmaydi, balki shoir ranglar
vositasida yangi timsollar yaratadi. Demak, rang har bir inson ongiga eng yuqori
ta’sir etuvchi omillar qatoridan joy olar ekan undan to‘g‘ri foydalanish kerak
bo‘ladi. Buning uchun har bir rangning xususiyatini o‘rganish foydadan xoli
bo‘lmaydi.
XULOSA
Hazrat Alisher Navoiyning yaratgan asarlari bir necha yuz yillar oldin
yaratilgan bo’lsa-da, hozirgi kunda ham millat taqdiri, birligi, el-yurt qayg’usi,
yoshlarni mustaqil fikrlashga , tafakkurini oshirishga , ularni insonparvarlik,
batanparvarlik, el-yurt manfaati uchun xizmat qilishga , zamonaning salohiyatli
fuqorosi bo’lib,yetishishga undaydi.
Mamlakatimiz Prezidenti Sh. M. Mirziyoyev “Yoshlarimizning mustaqil
fikrlaydigan,yuksak intellektual va ma’naviy salohiyatga ega bo’lib,dunyo
miqyosida o’z tengdoshlariga hech qaysi sohada bo’sh kelmaydigan insonlar bo’lib
70](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_70.png)
![kamol topishi , baxtli bo’lishi uchun davlatimiz va jamiyatimizning bor kuch va
inkoniyatlarini safarbar etamiz”-deb bejiz aytmaganlar.
O’zbekistonimida kitob targ’ibi davlat siyosatining ustuvor yo’nalishlaridan
biriga aylandi.O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Kitob mahsulotlarini chop
etish va tarqatish tizimini rivojlantirish, kitob mutolaasi va kitobxonlik madniyatini
oshirish hamda targ’ibot qilish bo’yicha komissiya tuzish tog’risida “ 2017-yil 12-
yanvardagi F-4789-son farmoyishi o’z-o’zidan qabul qilingani
yo’q.Yurtboshimizning 2016-yilning 4-noyabr kuni Nurota tumanidagi Navoiy
viloyati saylovchilari vakillari bilan uchrashuvdagi matbuotida
“Mamlakatimizning javohir xazinasi” sarlavhasi bilan chop etilgan nutqida
shunday fikrlar bayon etilgan.:Odamlarning ong-u tafakkuri , dunyoqarashini
o’zgartirish, ma’naviy saviyasini yuksaltirish haqida gapiramiz.Lekin bu borada
eng oddiy va ayni paytda eng ta’sirchan vosita kitob emasmi?Men shunga
aminman, kitobsiz taraqqiyotga , yuksak ma’naviyatga erishib bo’lmaydi.Kitob
o’qimagan odamning ham , millatning ham kelajagi yo’q”Kitob borasida
millatimiz merosida Alisher Navoiy asarlaridan buyukroq manba yo’q. Dunyoda
Navoiydek buyuk shoiri bor xalqlar unchalar ko’p emas.Bundan buyun o’zbek
kitobxonligi umumiy darajasini Navoiyni tushunish darajai bilan o’lchashga to’g’ri
keladi.navoiy ijodiga tasavvufona yondashish shoir g’oyalarini keng ochishga yo’l
beradi.
UMUMIY XULOSA
`Alisher Navoiy o’zining o’lmas asarlarida yoshlarni ma’naviy-axloqiy
tarbiyalash yo’l-yo’riqlarini ko’rsatib bergan.Shoirning o’zi bevosita maktabdor
yoki mudarris bo’lib xizmat qilmagan bo’lda-sa, podshohlar va butun xalqning
ta’lim-tarbiyasi,ma’naviy dunyosini shakllantirish uchun xizmati beqiyosdir.Uning
asarlaridagi dono so’zlar, o’gitlar, maqolotlar, hikoyatlarning asosiy mazmuni
mehnatsevarlik,odoblilik, go’zallikni sevish, zehnlik, ilm olish, hayotga va
71](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_71.png)
![kishilarga , Vatanga muhabbat kabi buyuk fazilatlarni ulug’lashdir.Yaxshi
fazilatlar mujassamlashgan inson chinakam insondir.
Alisher Navoiy o’zining “Sab’ai sayyor” dostonini yaratishda o’z salaflari yo’lidan
borgan bo’lsa-da, ularni aynan takrorlamadi. Doston voqealari rivojida o’ziga
xoslikka erishdi. Shunday qilib ,hech ikkilanmay aytishimiz mumkinki,”Sab’ai
sayyor” dostoni o’zbek mumtoz adabiyotining bebaho namunasidir.
Navoiy asarlarida hamisha va har gal bugunning gapini topaverasiz-da.Sababi – u
hamisha o’z zamonasining oldi fikrini aytgan.Bir zamonda dolzarb bo’lgan masala
aksaran boshqa davr uchun ham ahamiyat kasb etaveradi. 20
Darhaqiqat, Alisher N avoiy hikoyatlarida keltirilgan shoh, ayol, do’st,
ijodkor timsol lar bugungi kunimiz uchun ham juda muhim masaladirBirgina do’st
timsoliga to’xtaladigan bo’lsak, inson hayotidagi mislsiz o’ zgarishlar , inson
boshiga qo’nadigan baxt qushi ham do’stlik tufa y li yuzaga kelishi mumkin .
Do’stlik tushunchasi har bir davrda , qolaversa bugungi kunimiz uchun ham
dolzarb tushunchadir.
Alisher Navoiyni anglash , his qilish o’zbek xalqining tarixini madaniyatini,
tilini, qalb ehtiyojlarini , o’zligini anglash va his etish demakdir.Uning beqiyos
ijodi hamisha nur yang’liq ko’ngillarga yorug’lik baxsh etaveradi, ruhiyatga
poklanish olib kiradi. Shunday ekan , Navoiy ijodini o’rganish har bir o’zbek
farzandi uchun ham qarz , ham farzdir.
1. Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati.ʻ
2. Ijtimoiy-siyosiy adabiyotlar:
3. Адабиёт ва санъат, маданиятни ривожлантириш- халқимиз маънавий
оламини юксалтиришнинг мустаҳкам пойдеворидир. Ўзбекистон
Республикаси Президентининг мамлакатимиз ижодкор зиёлилари
вакиллари билан учрашувидаги маърузаси // «Жаҳон адабиёти» 2017.
№ 8
4. Каримов И.А. Юксак маънавият – енгилмас куч. – Т.: Маънавият, 2016.
20
Olim.Sultonmurod. “Navoiy –yoshlarga.-Toshkent: 64-bet
72](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_72.png)
![5. Мирзиёев Ш. Буюк келажагимизни мард ва олижаноб халқимиз билан
бирга қурамиз. – Тошкент: Ўзбекистон, 2017. – 486б.
6. Мирзиёев Ш. Буюк келажагимизни мард ва олижаноб халқимиз билан
бирга қурамиз. – Тошкент: Ўзбекистон, 2017. – 486б.
7. Milliy istiqlol g oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. – Toshkent: Yangiʻ
avlod, 2001.- 73 b.
1. II. ILMIY ADABIYOTLAR
8. Алишер Навоий ижодий меросининг умумбашарият маънавий-
маърифий тараққиётидаги ўрнимавзусидаги ИИИ анъанавий халқаро
илмий конференсия материаллари (2019 йил, Ўзбекистон , Навоий ш.)
Одил шоҳ ғояси ( Абдуҳамид Холмуродов, НавДПИ профессори, ф.ф.д.
9. Азизов Саидбаҳром. Алишер Навоий асарларида фалаккиёт сирлари.-
Тошкент:”Ўзбекистон” НМИЙ,2018.136 б.
10. Bahriddin Umrzoq. Soloha ayollar.«Mutarjim» Toshkent, 2003 .5-bet
11. Бертелс..Е.Навоий ва A ттор. Монография. Рус тилидан Ибодулла
Мирзаев таржимаси.-Тошкент, 2005, 75 б.
12. Бартолд В.В. Улугбек и его время. Соч. т. И, част ИИ. – М.: Наука,
1964
13. Дилором Салоҳий.Навоий эпик шеърияти. Университет таълими
филология факултетлари талабалари ва мутахассислари учун
қўлланма.-Самарқанд: СамДУ нашри, 2022.22-бет
14. Давлатшоҳ Самарқандий. Шоирлар бўстони («Тазкират уш-
шуаро»дан). –Т.: Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти,
1981
15. Ҳасанов С.Навоийнинг етти туҳфаси.-Т.:Адабиёт ва санъат,1991.139-
бет
16. Ҳаққул И. Навоийга қайтиш. – Т.: Фан, 2007-й.
17. Ҳожиаҳмедов А.Шеърий санъатлар ва мумтоз қофия.-Т.:Шарқ,1998.-
16- б
73](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_73.png)
![18. Ҳамиджон Ҳомидий.Кўҳна шарқ дарғалари.т.:”шарқ “ нашриёт-матбаа
консерни бош таҳририяти.-1999.345 б.
19. Ҳусанбоева Қ. Таҳлил – адабиётни англаш йўли. – Т.: Муҳаррир, 2013.
20. Исъҳоқов Й. Сўз санъати сўзлиги. – Т.: Ўзбекистон, 2014-й.
21. Иззат Султон.Навоийнинг қалб дафтари.Буюк шоирнинг ҳаёти билан
ижоди ўзининг ва замондошларининг тасвирида.Т.:Ғафур Ғулом
номидаги бадиий адабиёт нашриёти. 1969.416 б.
22. Жабборов , Нурбой.Маоний аҳлининг соҳибқурони
[Матн]:Монография.Нурбой Жабборов.-Тошкент:”Адабиёт”
нашриёти,2021.-256 б.
23. Комилов Н. Маънолар оламига сафар. Т.: Тамаддун, 2012.
24. Комилов Н. Хизр чашмаси. -Т.: Маънавият, 2005
25. Маматқул Жураев. Ўзбек халқ эртаклари“сеҳрли” рақамлар.
Тошкент.”Фан” нашриёти.1991.
26. М.Муҳиддинов, Нурли қалблар гулшани. Тошкент: ФАН, 2007, 15-16-
бетлар
27. Малик Арипов. Гуманизм Алишера Навои. -Т.: Ўзбекистон, 1991.
28. Маллаев Н. Ўзбек адабиёти тарихи. Биринчи китоб. Т.: Ўқитувчи,
1976.
29. Навоий асарлари луғати . - Т .: Ғафур Ғулом номидаги адабиёт ва санъат
нашриёти , 1972.
30. Мадаев Омонулла . Навоий суҳбатлари . О . Мадаев /2- нашри .-
Тошкент :” Ўқитувчи ” НМИУ ,2018.-248 бет
31. Орзибеков Р. Ўзбек лирик шеърияти жанрлари. - Т.:, Фан, 2006, 273-
бет.
32. Қаюмов А. Ишқ водийси чечаклари. Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги
Адабиёт ва санъат нашриёти. 1991
33. Қаюмов А., Дилкушо такрорлар ва руҳафзо ашъорлар, Т., Мумтоз сўз,
2011
74](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_74.png)
![34. Рустамов А. Навоийнинг бадиий маҳорати. -Т.: Ғ.Ғулом номидаги
Адабиёт ва санъат нашриёти, 1979
35. Sirojiddinov S,Yusupova D,Davlatov O.Navoiyshunoslik.-
T.:Tamaddun,2019.138-bet.
36. Сирожиддинов Ш. Навоий замондошлари эътирофида. - Самарқанд:
Зарафшон, 1996 йил, 32-56 бетлар
37. Сирожиддинов Ш. Навоий навосидан баҳра олиб. -Самарқанд:
Зарафшон, 1996.
38. Тохир Малик, “Одамийлик мулки”.-Т.:”Шарқ “. 2014.154- bet
39. Тоҳиров С.Қ.Темурийлар даврида хамсанавислик.Монография.-,2021.-
248 бет
40. Umurov H , Umurova G ., Ilmiy tadqiqot asoslari ( darslik )- Samarqand : SamDU
nashri ,2020.-196 b .
41. Валихўжаев Б. Хамсачилик анъанасининг айрим
хусусиятлари // Навоий ва ижод сабоқлари. – Т.: Фан, 1981.
29-37 .
42. Валихўжаев B , Мумтоз сиймолар, Т.: Халқ мероси, 2002. 1-жилд, 198-
199-бет
43. Воҳидов Р. Алишер Навоийнинг ижод мактаби. - Б.: Бухоро, 1994.
44. Воҳидов Р., Маҳмудов М. Маънавият – комиллик саодати. -Т.:
Маънавият, 1997
45. Воҳидов Р., Ҳ.Ешонқулов. Мумтоз адабиёт – ҳикмат хазинаси. Бухоро:
2001
46. Юсуф Бердақ. Мумтоз адабий асарлар луғати
(Б.Юсуф;муҳар.Қ.Ергашев.Тақризчилар:В.Раҳмонов,А.Ешонбоева ;Ўзб
екистон Республикаси ФА,А.Навоий номидаги Тил ва адабиёт ин-ти.-
Т.:”Шарқ”,2010.-528 б.
47. Юсупова Д. Алишер Навоий “Хамса”сида мазмун ва ритмнинг бадиий
уйғунлиги. – Т.: МУМТОЗ СЎЗ, 2011.
75](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_75.png)
![48. Шомуҳамедов Ш. Форс-тожик адабиёти тарихидан қисқача курс. Ўқув
қўлланма. -Т. 1987.
III.LUG’ATLAR
49. Алишер Навоий. Қомусий луғат. 1-жилд. – Т.: Шарқ, 2016.
50. Алишер Навоий. Қомусий луғат. 2-жилд. – Т.: Шарқ, 2016.
51. Алишер Навоий асарлари изоҳли луғати.Торт томлик.И.-Т.:”Фан”,1983
52. Алишер Навоий асарлари изоҳли луғати.Торт томлик.И.-Т.:”Фан”,1983
53. Алишер Навоий асарлари изоҳли луғати.Торт томлик.И.-Т.:”Фан”,1983
54. Алишер Навоий асарлари изоҳли луғати.Торт томлик.И.-Т.:”Фан”,1983
IV.BADIIY MANBALAR
55. Alisher Navoiy, “Sab`ayi sayyor”, G`.G`ulom nomidagi nashriyot matbaa
uyi. Toshkent – 2006
56. Navoiy, Alisher. “Sab'ayi sayyor”. Mukammal asarlar to‘plami. 20 jildlik. –
T.: Fan, 1992. 10-jild .
57. Navoiy ,Alisher. “Sab'ayi sayyor” (nasriy bayoni bilan). Tahrir hay'ati:
A.Qayumov va boshq. – T.: Adabiyot va san'at, 1991.
58. Navoiy ,Alisher.XamsaAlisher Navoiy.Qisqartirib nashrga tayyorlovchi
A.Hojiahmedov;mas’ul muharrir V.Rahmonov.-T.:Yangi asr avlodi,2016.-
496 b.
59. Алишер Навоий , Хайрат ул-аброр,Тошкент, 1991 й.Б. 125
60. Навоий, Алишер. Хамса: “Ҳайратул-аброр” ва бошқа.Қайта
тузувчилар:А.Хайитметов, М.Мурзааҳмедова.-Қисқартирилган қайта
нашр.-Т.:Адабиёт ва санъат нашриёти,1986.-424 б.
61. Навоий Алишер.Сабъаи сайёр.Насрга айлантирувчи
И.Махсум.Т.,Адабиёт ва санъат нашриёти,1977.176 б.
62. Навоий Алишер .Маҳбуб ул-қулуб:(Қалблар севгилиси)-Т.:Адабиёт ва
саанъат нашриёти,1983.-
76](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_76.png)
![63. Ганжавий , Низомий .ХамсаН.Ганжавий.Тошкент.Олмос Қилич
қошидаги Истиқлол нури.2016.- 684 бет.
64. Фирдавсий Абулқисим .Шоҳнома .Форсийдан Ш. Шомуҳаммедов ва
Ж.Жабборов таржимаси.Муҳаррир Ҳ.Ғулом.т.,Адабиёт ва санъат
нашриёти.1977.640 б.
V. DISSERTATSIYA VA MAQOLALAR
65. Alisher Navoiy va XXI asr mavzusidagi xalqaro ilmiy-nazariy anjuman
materiallari /mas’ul muharrir Shuhrat Sirojiddinov .Toshkent:”MASHHUR-
PRESS”. 2020. “Sab’ai sayyor” dostonida Mirrix va Zuhra sayyoralarining
majoziy vazifasi. Xudoynazarova Nodira-575-576 betlar.
66. Абдуғафуров Абдурашид . Алишер Навоийнинг “ Сабъайи сайёр ”
достони ва фолклор асарлари орасидаги муштарак жиҳатларга доир .
ЎТА-1998.-№5.-Б.46. .
67. Алиев Раҳим. Сайқалийнинг “Баҳром ва Гуландом” достони ҳақида.
ЎТА -1960.-№1.-Б.91.
68. Алиев Раҳим. Сайқалийнинг “Баҳром ва Гуландом” достони ҳақида.
ЎТА -1960.-№1.-Б.91.
69. M амадалиева Зуҳра Умаралиевна. Алишер Навоийнинг “Лисон ут-
тайр” достонидаги рамзий образлар тизими . Филология фанлари
номзоди илмий даражасини олиш учун ёзилган диссертация. T - 20 10
70. Муҳиддинов М. “Баҳром Гўр” ва “Баҳом Гуландом” сюжетларининг
ўзаро алоқаси. ЎТА -1972.-№1.-Б.26.
71. Муҳиддинов М. Баҳром Гўр ҳақидаги номаълум достон. ЎТА -1971.-
№1.-Б.50.
72. Нарзиқулова Манзура.“Сабъаи сайёр” достонининг ўрганилишига
77](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_77.png)
![доир. ЎТА -1997.-№6.-Б.41.
73. Сатторов Улуғбек. “Сабъаи сайёр” ва “Баҳром ва Гуландом” (Ўзбек
халқ бахшилари, асосан Фозил Йўлдош ўғли достони асосида). ЎТА -
1999.-№3.-Б.29.
74. Соипов Суннатулла. Бир ўхшашлик сабаби. (Сайқалийнинг “Баҳром ва
Гуландом” ҳамда форс тилида ёзилган “Қиссаи Баҳром ва маликаи
Дилором” асарларининг ўҳшашлиги ҳақида). ЎТА -1968.-№5.-Б.45
75. Соипов Суннатулла.“Қиссаи Сайқалий” достони қўлёзмалари ҳақида.
ЎТА -2003.-№6.-Б.65. (Собир Сайқалий ( ХВИИИ аср) достони ҳақида).
76. Орзуқулов Р. ва Комилов Н. Форс-тожик адабиётида Навоийга
издошлик тарихидан. – Т.: “Навоий ва адабий таъсир масалалари”
тўплами, 1968-й.
Internet manba
1. http://kh-davron.uz/kutubxona/alisher-navoiy/alisher-navoiyning-sabai-sayyor-
dostoniga-bagishlangan-navoiyni-anglash-korsatuvi.html
2. https://uz.wikipedia.org/wiki/Sab%CA%BCai_sayyor
78](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_78.png)
![79](/data/documents/850ab7cf-304b-4aac-a048-0380e5d302af/page_79.png)
ALISHER NAVOIYNING “SAB’AI SAYYOR” DOSTONIDA TIMSOLLARNING G‘OYAVIY-BADIIY UYG‘UNLIGI MUNDARIJA KIRISH …………………………………………………………………….. 6-11 I BOB. ALISHER NAVOIYNING “SAB’AI SAYYOR” DOSTONI HAQIDA ……………………………………………………………………. 1.1.”Sab’ai sayyor” dostonining yaratilish tarixi…………………………... 12-16 1.2.Dostonning tarkibiy tuzilishi…………………………………………… 17-32 Birinchi bob yuzasidan xulosalar…………………………………………. 33 II BOB. ”SAB’AI SAYYOR” DOSTONIDA YARATILGAN TIMSOLLAR VA ULARNING G’OYAVIY- BADIIY UYG’UNLIGI 2.1. ”Sab’ai sayyor” dostonida yaratilgan shohlar hamda ayol timsollar tahlili……………………………………………………………………….. 34-47 2.2. Dostonda do’st hamda ijodkor timsollarning yaratilishi……………… 48-53 Ikkinchi bob yuzasidan xulosalar…………………………………………. 54 III BOB. “SAB’AI SAYYOR”DOSTONIDAGI RAMZIYLIK 3.1.”Sab’ai sayyor” dostonida qo’llangan yetti raqamining tasavvufona talqini hamda yeti sayyora timsoli…………………………………………. 55-61 3.2.Dostonda ranglar garmoniyasining aks etishi…………………………. 62-74 Uchinchi bob yuzasidan xulosalar………………………………………… 75 Umumiy xulosalar………………………………………………………… 76 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati………………………………………… 77-82 1
KIRISH Tadqiqotning dolzarbligi. Jahon miqyosida insoniyat tamaddunining buyuk siymolari hayoti va ijodini chuqur tadqiq etish, ular yaratib qoldirgan ma’naviy merosning ta’sir doirasini o‘rganish va keng targ‘ib etish adabiyotshunoslik fanining muhim yo‘nalishlaridan biri sanaladi. Bugungi kunda yurtimizda ajdodlarimiz yaratib qoldirgan ma’naviy meros namunalarini tadqiq etishda ham shu jihatlarga jiddiy e’tibor qatatish mamlakatimizda ilm-fan, ta’lim, ma’naviyat va ma’rifat yo‘nalishlarida amalga oshirilayotgan islohatlar mazmun – mohiyatiga har taraflama mos keladi. Zero, “bizning qanday buyuk va shonli o‘tmishimiz,qanday ulug‘ ajdodlarimiz borligini yaxshi bilamiz va bu bilan hamisha faxrlanamiz” 1 . Ayniqsa, ulug’ bobokalonlarimiz adabiy asarlarini o‘rganish, ularda ifodalangan insonparvarlik g‘oyalarini yoshlarga singdirish bugungi kunda muhim ahamiyatga ega . Darhaqiqat, hozirgi globallashuv sharoitida har bir xalq va uning buyuk daholari yaratgan ma’naviy merosning butun insoniyat taraqqiyotida tutgan o‘rnini belgilashga qiziqish va e’tibor ortib bormoqda. Chunki ular qoldirgan nodir asarlar zamon , makon tanlamay, asrlar osha oz qadr-qimmatini saqlab kelmoqda. Buyuk ajdodlarimiz qoldirgan ma’naviy merosni o‘qib-o‘rganish va keng ommaga targ‘ib qilish adabiyotshunoslik fani oldidagi muhim vazifalardan biridir. Xususan, bobokalonimiz Alisher Navoiyning betakror ijodini o‘rganish, qo‘lyozmalarni sharhlash, asarlarining o‘ziga xos xususiyatlarini tadqiq qilish bugungi kun tadqiqotchilarining asosiy vazifasidir. Ana shunday nodir manbalardan biri Alisher Navoiyning “Xamsa”sidan joy olgan “Sab’ai sayyor “ dostonidir. Mazkur doston M.Muhiddinov, S.Hasanov, B.Murtozoyev, S.Olim kabi qator tadqiqotchilar tomonidan o‘rganilgan. Bu tadqiqot ishi oldingilardan farqli tarzda ,asosan, asardagi tasvirlangan timsollarning asar badiiyligini,g’oyasini ochib berishda qay darajada uyg’un qilib olinganiga, Navoiy ijodining ustunliklarini kashf qilishga 1 Mirziyoyev.Sh. Adabiyot va san’at ,madaniyatni rivojlantirish-xalqimiz ma’naviy olamini yuksaltirishning mustahkam poydevoridir .Xalq so’zi, 2017-yil 4-avgust. 2
imkon beradi. Ushbu tadqiqot o‘sib kelayotgan yosh avlodning ong-u shuurini o‘stirishda, ajdodlar merosining mohiyatini anglashga , o‘zaro sadoqat, mardlik kabi insoniy fazilatlar singdirish yuzasidan dolzarblikka ega. Istiqloldan keyingi davr tadqiqotlarida Navoiy ijodini tasavvufiy jihatdan o‘rganish barobarida uning asarlari ham to‘liq holda nashr qilinmoqda. Uning ijodidagi asarlarni chuqurroq tahlil qilgannimizda Navoiy nafaqat dunyoviy, balki diniy -tasavvufiy ilmlardan ham teran xabardor bo‘lganini bilishimiz mumkin. Navoiyning rasman tariqatga kirgani haqida ma’lumot bo’lmasa-da, lekin asarlaridan uning naqshbandiya tariqatiga va shayxlariga hurmati va ehtiromini yaqqol sezish mumkin. Alisher Navoiy umrining so‘nggi lahzasigacha xalq manfaatini ko‘zlab yashadi. Temuriy shahzodalarni o‘zaro mehr-muhabbatli bo‘lishga, taxtni adolat bilan boshqarishga chorlab keldi. Mazkur doston ham aynan temuriy shahzoda Husayn Bayqaroga atab yozilganki, Navoiy hukmdor uchun har qachon el-yurt manfaati birinchi o‘rinda bo‘lishi lozimligini alohida uqtirgan. Doston o‘z davri uchun ham juda qimmatli bo‘lgan. Mavzuning ijtimoiy ahamiyati: Mazkur ilmiy ishda ko’zlangan asosiy maqsad Respublika fan va texnologiyalar rivojlanishining “Axborotlashgan jamiyat va demokratik davlatni ijtimoiy , huquqiy, iqtisodiy, madaniy, ma’rifiy rivojlantirishda innovatsion g‘oyalar tizimini shakllantirish va ularni amalga oshirish yo‘llari” ustuvor yo‘nalishiga , asosan, ushbu g‘oyalarni Navoiy ijodi bilan bog‘lash; - buyuk ota-bobolarimizning asarlari boy ma’naviy meros sifatida katta ahamiyatga egadir. Bu dostonni o‘rganish orqali Navoiyning ijodkorlik mahorati qanchalik yuksak ekanligini aniqlash. Mavzuning ilmiy ahamiyati quyidagilardan iborat: -xamsachilik an’analari ichida “Sab’ai sayyor” dostoning o’ziga xos o’rnini aniqlash; 3
- dostondagi shoh timsollari, ayollar timsollari, do‘st timsollari, shuningdek, ijodkorlar timsollarining o‘ziga xos uyg‘unligini ochish; - dostonda qo‘llangan ramziy timsollarni tasavvufiy talqin asosida tahlil qilish; - dostonda qo’llanilgan timsollarning Navoiy g‘oyasini berishda qay darajada xizmat qilganini aniqlash; - mavzu yuzasidan o‘quv qo‘llanma chop etish. Tadqiqotning o‘rganilishi. Navoiy hayoti va ijodiy merosini o‘rganish yuzasidan bugunga qadar ko‘plab tadqiqotlar amalga oshirilgan. Alisher Navoiy “Xamsa” dostoning o‘ziga xosligi,o‘z salaflaridan farqli jihatlari A.Qayumov, A.Hayitmetov, N.Mallayev , M.Muhiddinov , I.Haqqul, S.Hasanov kabi ko’plab olimlarning tadqiqoylarida yoritilgan. “Sab’ai sayyor” doston M.Muhiddinov, S.Hasanov, B.Murtozoyev kabi qator olimlarimiz tomonidan o‘rganilgan. B.Murtozoyev “Alisher Navoiy “Sab’ai sayyor” va Xusrav Dehlaviy ”Hasht behisht” dostonlarining qiyosiy tahlili” nomli nomzodlik dissertatsiyasi himoya qilgan. M.Muhiddinovning “Nurli qalblar gulshani” nomli kitobi “Fan” nashriyoti tomonidan Toshkentda nashr etilgan. Saidbek Hasanovning “Navoiyning yetti tuhfasi “ kitobi nashrdan chiqdi. Asarning bosh qahramoni Bahrom obrazi tarixiy shaxs sifatida Eronning sosoniy hukmdori Varaxran V (420 – 438 yillarda podsholik qilgan) bilan bog‘liq. Bu hukmdor qulon (yovvoyi kiyik)ni ovlashga nihoyatda o‘ch bo‘lganligi uchun xalq orasida Bahrom Go‘r (qulon) laqabi bilan shuhrat topgan. Sharq mamlakatlarida Mars (Mirrix) yulduzi Bahrom deb atalib, jang-u jadallar homiysi sifatida keladi. Bahrom timsoli dastlab forsiy adabiyotda Abulqosim Firdavsiy “Shohnoma”sida tasvirlangan. “Shohnoma”da Bahrom Go‘r haqidagi voqea dostonning faqat bir faslini tashkil etib, unda Bahromning tug‘ilishi, taxtga chiqishi, mamlakatni idora qilish tadbirlari, ov vaqtida o‘z kanizagi Ozoda bilan to‘qnashuviga doir voqealar tasvirlangan. 4
“Shohnoma”dagi Bahrom Go‘r va uning kanizagi orasidagi bu to‘qnashuv lavhasi Nizomiy tomonidan qayta ishlanib, mashhur “Haft paykar” dostoni vujudga keladi. Nizomiy Bahromning kanizak bilan bog‘liq hikoyasini qoliplovchi hikoya qilib olib, unga 7 hikoyat kiritadi. Nizomiy asaridan keyin 200 yil o‘tgach, Xusrav Dehlaviy unga javob tarzida “Hasht behisht” dostonini yaratib, 7 hikoyatni hind eposidan oladi.Turkiy tilda birinchi bo‘lib bu mavzuni Alisher Navoiy qalamga oladi va o‘z dostonini “Sab’ai sayyor” deb ataydi.“Sab’ai sayyor” dostoni 38 bob, 5009 baytdan iborat bo‘lib, shundan 11 bobni muqaddima tashkil qiladi. 2 Tadqiqo tning maqsadi. Hamsachilik an’analari ichida “Sab’ai sayyor” dostoning o‘ziga xos o‘rnini aniqlash, dostondagi shoh timsollari, ayollar timsollari, do‘st timsollarining o’ziga xos uyg‘unligini ochish, dostonda qo’llangan ramziy timsollarni tasavvufiy talqin asosida tahlil qilish, dostonda qo’llanilgan timsollarning Navoiy g’oyasini berishda qay darajada xizmat qilganini aniqlash. Tadqiqotning vazifalari. Tadqiqot maqsadni amalga oshirish uchun quyidagi vazifalar belgilab olindi: - Navoiy ijodiga milliy istiqlol g‘oyasi asosida yondashish; - navoiyshunoslik tarixini chuqurroq o‘rganish; - istiqlol davrida Navoiy ijodiga bo‘lgan yangi munosabatlarni aniqlash; - “Sab’ai sayyor” dostonida timsollarning uyg ‘unligini aniqlash; - ramziy timsollarning tasavvufiy talqin qilish. Tadqiqotning ob’ekti . Tadqiqot uchun Alisher Navoiyning “Xamsa”sidan joy olgan “Sab’ai sayyor “ dostoni asos qilib olindi , shuningdek, Navoiygacha yozilgan “Hamsa” asarlaridan ham qiyos uchun foydalanildi . Shuningdek, tadqiqot ishida mamlakatimizning yetakchi navoiyshunos olimlari Aziz Qayumov, Hamid Sulaymon, Saidb е k Hasanov, Botirxon Vali х o‘jay е v va boshqalarning Navoiy hayoti, faoliyati va m е rosini o‘rganish sohasidagi 2 . Маллаев Н. Ўзбек адабиёти тарихи. – Т .: Ўқитувчи, 1976 . 594-б. 5