Iqtisodiy islohotlar, uning bochqichlari. O‘zbekistonda bozor munosabatlarining rivojlanishi
![Iqtisodiy islohotlar, uning bochqichlari. O‘zbekiston da bozor
munosabatlarining rivojlanishi
Reja:
1. O‘zbekiston Respublikasida bozor munosabatlarining shakllanishi, uning
yo nalishlari, bosqichlari va xususiyatlari. ʼ
2. O‘zbekiston Respublikasida bozor munosabatlariga o‘tishning huquqiy
asoslarining yaratilishi.
3. Iqtisodiy islohotlarning besh tamoyilini amalga oshirilish mexanizmi. Bozor
infratuzilmasining shakllanishi, qishloq xo‘jaligidagi islohotlar, uning vazifalari va
yo nalishlari. Sanoat, avtomobilsozlik sohasinining rivojlanishi.
ʼ
4. Makroiqtisodiyotni barqarorlashtirishga yerishish. Kuchli ijtimoiy siyosat
konsepsiyasining shakllanishi, bosqichlari va rivojlantirilishi.
5. Nodavlat, notijorat tashkilotlarining ijtimoiy himoyani amalga oshirishdagi
ishtiroki.](/data/documents/01d7e426-52ad-4b67-adf5-f39abee5a215/page_1.png)
![Istiqlol yillarida jamiyatimiz hayotining barcha sohalarida tub islohotlar yuz
berdi. Bu o’zgarishlar iqtisodiy hayotimizni ham qamrab oldi. Respublikaning boy
imkoniyatlari, geosiyosiy sharoitidan kelib chiqib, O’zbekistonda demokratik
huquqiy davlat barpo yetish jarayonidagi yeng muhim vazifalaridan biri bozor
munosabatlariga asoslangan iqtisodiyotni barpo yetish masalasi dastlabki
kunlarning yeng muhim vazifasi sifatida belgilandi.
O’tish davrida bozor iqtisodiyoti tushunchasi, unga o’tish zarurati, bozor
iqtisodiyotiga o’tishning «O’zbekiston yo’li» kabi masalalarning tub mohiyatini
anglash yeng dolzarb masalalaridan biri yedi.
Ma’lumki, hozirda rivojlangan mamlakatlar (AQS’H, Yaponiya, Kanada,
Buyuk Britaniya, Germaniya, Fransiya, Rossiya)ning deyarli barchasi bozor
iqtisodiyoti yo’lini tanlagan bo’lib, shu asosda iqtisodiy taraqqiyotini belgilab
kelmoqda. Bozor iqtisodiyotiga o’tish XX asrga xos bo’lgan umumjahon
voqelikdir. Bozor iqtisodiyotiga o’tish kishilarning xoxish – irodasi yemas, balki
obektiv zaruratdir.
Bozor iqtisodiyoti deganda, tovar – pul munosabatlariga asoslangan va
ularga xos iqtisodiy qonunlar, ya’ni bozor munosabatlari tamoyillari asosida
boshqariladigan iqtisod tushuniladi. Bozor iqtisodiyoti azaldan mavjud. U bir
necha ming yillardan beri rivojlanib, turli iqtisodiy – ijtimoiy tizimlar doirasida
saqlanib keladi. Bozor iqtisodiyotiga o’tish – bu shunchaki maqsad yemas, balki
iqtisodda bozor munosabatlarini shakllantirish, jamiyatni yangilash yo’lidir, ya’ni
iqtisodiy faoliyat yerkinligiga, mulchilikning xilma – xilligiga, narx yerkinligiga,
raqobat qurashiga, shaxsiy huquq va yerkinliklarning qaror topishiga, daromadning
cheklanmaganligiga yerishish demakdir. Faqat bozor munosabatlari zamonidagina
ishlab chiqarishni barqaror rivojlantirish, ko’plab sifatli mahsulotlar yaratish,
ularga bo’lgan talabni qondirish, tejamli xo’jalik yuritish, to’kinchilik yaratib,
xalqning farovon turmushini ta’minlash, halol va samarali mehnatni qadrlash,
adolat o’rnatish mumkin.
Bozor iqtisodiyoti — jamiyat taraqqayotini tezlashtiruvchi iqtisodiy aloqalar](/data/documents/01d7e426-52ad-4b67-adf5-f39abee5a215/page_2.png)
![majmuidir. Tarixan, bozor iqtisodiyotiga o’tish yeng so’nggi navbatda
«sotsialistik» mamlakatlar o’tmoqda. Xalqaro tajribada bozor iqtisodiyotiga
o’tishning bir qancha modellari mavjud bo’lib, ularni umumlashtirib, bozor
iqtisodiyotiga o’tishning uch turga yoki modelga bo’lishimiz mumkin:
1. G‘arbiy Yevropa mamlakatlari va boshqa rivojlangan mamlakatlar yo’li.
2. Mustamlakachilikdan ozod bo’lib, mustaqil taraqqiyot yo’liga kirib
rivojlanayotgan Osiyo, Afrika, Lotin Amerikasi mamlakatlarining yo’li.
3. Mustaqil Davlatlar Xamdo’stligi mamlakatlari, boshqacha aytganda,
«sotsialistik» rivojlanish yo’lidan borgan va hozirda bozor iqtisodiyoti yo’lini
tanlagan mamlakatlar yo’li.
Sobiq sotsialistik mamlakatlarda, jumladan O’zbekistonda davlatlashtirilgan,
o’ta markazlashtirilgan va yagona bir markazdan boshqariluvchi iqtisodiyotdan —
bozor iqtisodiyotiga o’tish zarurligi quyidagi bosqichlarni amalga oshirishni taqozo
yetdi:
1. Bozor iqtisodiyotiga o’tishning huquqiy asoslarini yaratish, ya’ni uni
ta’minlovchi yuridik qonunlar tizimini yaratish.
2. Bozor infratuzilmasini shakllantirish. Bun da bozor iqtisodiyotiga xos
aloqalarni o’rnatishga ko’mak beruvchi, ya’ni bozorga xizmat ko’rsatuvchi
sohalarni, tashkilot, korxona va muassasalarni yaratish.
3. Mulkchilik va xo’jalik yuritish usullarini privatizatsiyalash.
4. Narx – navoni liberallashtirish, narxlarni yerkin qo’yib yuborish, narx
ustidan davlat nazoratini minimal darajaga keltirish.
Bozor iqtisodiyotiga o’tishning umumiyligi, masalan, xususiy mulkchilik,
iqtisodiy jarayonlarni boshqarish va takomillashtirishda talab, taklif qoidalarining
bir xil bo’lishi bilan bir qatorda har bir mamlakatning o’ziga xos xususiyatlaridan
kelib chiquvchi yo’li mavjuddir. Bunda uning xo’jalik tuzilishi va shart –
sharoitlari, joylashgan yeri, tabiati va iqlimi, milliy kelib chiqishi, rasm –
ruso‘mlari, an’ana va milliy harakteri hamda boshqa omillar sabab bo’ladi.](/data/documents/01d7e426-52ad-4b67-adf5-f39abee5a215/page_3.png)
![Jahon tajribasi shuni ko’rsatadiki, dunyodagi hamma mamlakatlar uchun maqbul
bo’lgan bir xil taraqqiyot yo’li, bir xil andoza bo’lishi mumkin yemas. Hozirda
bozor iqtisodiyotiga o’tishning turli modellari mavjud bo’lib, ular barcha
mamlakatlarni bitta manzilga — yerkin bozor iqtisodiyoti tizimiga olib keladi.
Ammo, bozor munosabatlari shakllanishining sotsial – iqtisodiy, tarixiy, milliy va
xalqaro sharoiti har xil bo’lganligi tufayli, unga o’tishning milliy xususiyatlari ham
mavjud bo’ladi. Shu nuqtai nazardan biror mamlakatning taraqqiyot yo’lini yoki
taraqqiyot modelini borligicha qabul qilib bo’lmaydi. Natijada o’ziga xos yo’lni
tanlash muhim hisoblanadi.
Sobiq tuzumda amal qilgan va markazlashgan ma’muriy boshqarish tizimiga
asoslangan iqtisodiyot o’zining hayotiy yemasligini, aholining o’sib boruvchi
yehtiyojlarini ta’minlay olmasligini aniq ko’rsatdi. Natijada mustaqillik yillarida
mamlakat taraqqiyoti uchun O’zbekistonda bozor munosabatlariga o’tishning
o’ziga xos yo’lini ishlab chiqish va bu yo’lda tub islohotlarni belgilash zarurati
yuzaga keldi. O’zbekistonning taraqqiyot yo’lini ishlab chiqishga Prezidentimiz
I.A. Karimov boshchilik qildi.
Islom Karimov o’n ikkinchi chaqiriq O’zbekiston Respubli kasi Oliy
Kengashining navbatdan tashqari 1992 yil 4 yanvardagi IX sessiyasida so’zlagan
dasturiy nutqida hamda 1992 yil avgust oyida nashr yetilgan «O’zbekistonning o’z
istiqlol va taraqqiyot yo’li» asarida O’zbekistonning taraqqiyot yo’lini har
tomonlama puxta belgilab berdi.
O’zbekistonning o’ziga xos taraqqiyot yo’li Islom Karimovning keyingi
asarlari, ma’ruza va nutqlarida yangi ma’no – mazmun bilan to’ldirilib,
aniqlashtirilib borildi. O’zbekistonda ijtimoiy yo’naltirilgan yerkin bozor
iqtisodiyotiga o’tish modeli Islom Karimov tomonidan ishlab chiqildi. Besh
tamoyilini o’z ichiga olgan bu modelning mazmuni va mohiyati Prezidentning
1993 yilda nashr yetilgan «O’zbekiston — bozor munosabatlariga o’tishning
o’ziga xos yo’li» nomli asarida asoslab berildi. Bu yo’l xalqimiz tomonidan ham,
xalqaro maydonda ham taraqqiyot ning «o’zbek modeli» deb qabul qilindi. O’zbek
modelini ishlab chiqishda, birinchidan, xalqaro tajriba asos qilib olindi.](/data/documents/01d7e426-52ad-4b67-adf5-f39abee5a215/page_4.png)
![Ikkinchidan, xo’jalik imkoniyatlari, shart – sharoitlari, yeski tuzumdan meros
bo’lib qolgan muammolar hisobga olindi.
Quyidagi keltirilgan jadval orqali besh tamoyilning mohiyatini ko’rishimiz
mumkin:
Shunday qilib, O’zbekistonning o’ziga xos taraqqiyot yo’li nazariy va
amaliy jihatdan puxta belgilab olindi. Bu barcha tamoyillar demokratik va
iqtisodiy qayta o’zgartishlar jarayonlarini muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun
hal qiluvchi ahamiyat kasb yetib, hayot sinovidan o’tdi. Amaliy islohotlar
jarayonida, xususan XXI asr arafasi va uning dastlabki yillarida mamlakatimizning
rivojlanish strategiyasi, islohotlarni chuqurlashtirish va jamiyatni yangilash
borasidagi faoliyatimizni jadallashtirish maqsadida bu tamoyillar Oliy Majlisning
XIV sessiyasida (1999 yil 14 aprel) kuyidagi oltita ustuvor yo’nalish bilan
to’ldirildi:
1. Mamlakat siyosiy, iqtisodiy hayotini, davlat va jamiyat qurilishini yanada
yerkinlashtirish.
2. Jamiyat ma’naviyatini yanada yuksaltirish.
3. Kadrlar masalasi.
4. Xalq turmush darajasining izchil va barqaror o’sishi, aholini yanada
kuchli ijtimoiy himoya qilish.
5. Iqtisodiyotda tarkibiy o’zgarishlarni ta’minlash.
6. Jamiyatdagi barqarorlik, tinchlik, millatlar va fuqarolararo totuvlikni,
sarhadlarimiz daxlsizligini, mamlakatimiz yaxlitligini ta’minlash.
Ijtimoiy yo’naltirilgan bozor iqtisodiyoti O’zbekiston davlat suverenitetining
iqtisodiy asosi bo’lib qoldi. Bu yo’lni shakllantirish uchun iqtisodiyotni tubdan
isloh qilishga kirishildi. Avvalo, iqtisodiy islohotlarning qo’yidagi strategik
maqsadlari belgilab olindi:
ijtimoiy yo’naltirilgan bozor iqtisodini bosqichma – bosqich shakllantirish,
milliy boyliklarning o’sishini, kishilar turmushi va faoliyati uchun munosib
sharoitni ta’minlaydigan kuchli va muntazam rivojlanib boruvchi iqtisodiy tizim
yaratish;](/data/documents/01d7e426-52ad-4b67-adf5-f39abee5a215/page_5.png)
![ ko’p ukladli iqtisodiyotni yaratish, kishining mulkdan begonalashuvini
bartaraf yetish, tashabbuskorlik va tadbirkorlikning har taraflama o’sishi uchun
asos bo’ladigan xususiy mulkchilikning davlat tomonidan himoya qilinishini
ta’minlash;
korxonalar va fuqarolarga keng iqtisodiy yerkinliklar berish, ularning
xo’jalik ishlariga davlatning to’g‘ridan – to’g‘ri aralashuvidan voz kechish,
iqtisodni boshqaruvning ma’muriy – buyruqbozlik usullarini yo’q qilish, iqtisodiy
vositalar va rag‘batlantirishlarni keng qo’llash;
moddiy, tabiiy va mehnat resurslaridan unumli foydalanishni,
raqobatbardosh tayyor mahsulotlarni ishlab chiqarish va jahon iqtisodiyot tizimiga
kirib borishini ta’minlaydigan chuqur iqtisodiy o’zgarishlarni amalga oshirish;
iqtisodiyotda chuqur tarkibiy o’zgarishlar qilish va raqobatbardosh
mahsulotlarni ishlab chiqarish;
jahon iqtisodiy tizimiga qo’shilib borish;
kishilarda yangicha iqtisodiy tafakkurni shakllantirish, ularning
dunyoqarashini o’zgartirish, har bir kishiga o’z mehnatini qo’llash sohalari va
shakllarini o’zi mustaqil belgilab olishi uchun imkoniyat yaratish.
Strategik maqsadlar asosida iqtisodiy – islohotlarning asosiy va muhim
tomonlari aniq belgilab olindi. Yeng avvalo, birmuncha o’tkir ijtimoiy – iqtisodiy
muammolarni yaqin vaqtlar ichida hal yetishga yordam beradigan asosiy
tarmoqlarni rivojlantirishga ye’tibor qaratildi.
O’zbekistonda iqtisodiy islohotlar quyidagi yo’nalishlarda amalga oshirildi:
mulkiy islohotlar;
in st itutsional va moliya – kredit islohotlari;
agrar islohotlar;
tashqi iqtisodiy faoliyat islohotlari;
ijtimoiy sohadagi islohotlar.
Iqtisodiy islohotlarni amalga oshirishning asosiy omillaridan biri bozor
iqtisodiyotining huquqiy negizini yaratishdan iboratdir. Shu boisdan islohotlarning
huquqiy asoslarini yaratishga alohida ye’tibor berildi. O’zbekiston Respublikasi](/data/documents/01d7e426-52ad-4b67-adf5-f39abee5a215/page_6.png)
![birinchi Prezidenti I.A. Karimov ta’kidlaganidek, «Iqtisodiy islohotni amalga
oshirishning asosiy nuqtalaridan biri bozor iqtisodiyotining huquqiy negizini
yaratishdan iboratdir». Shu nuqtai nazardan dastlabki vaqtning o’zida iqtisodiy
munosabatlarning huquqiy negizini barpo yetadigan 100 ga yaqin asosiy qonun
hujjatlari qabul qilingan. Bu qonunlarni mazmun – mohiyati jihatidan quyidagi
yo’nalishga bo’lish mumkin:
1. O’zbekistonning davlat va uning iqtisodiy mustaqilligining huquqiy
negizlarini yaratish, davlatni boshqaruv qoidalarini tartibga soluvchi qonun lar. Ana
shu yo’nalishda «O’zbekistan Respublikasi davlat mustaqilligining asoslari
to’g‘risida», «Er osti boyliklari to’g‘risida», «O’zbekistan Respublikasi Vazirlar
Mahkamasi to’g‘risida», «Mahalliy davlat hokimiyati to’g‘risida», «Fuqarolarning
o’zini – o’zi boshqarish organlari to’g‘risida» va boshqa qonunlar qabul qilindi.
2. Mulkchilik munosabatlari va ko’p ukladli iqtisodiyotni
shakllantiruvchi qonunlar. Bu yo’nalish doirasida mulkchilik to’g‘risida, mulkni
davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish to’g‘risida, yer to’g‘risida, ijara
to’g‘risida, davlat uy – joy fondini xususiylashtirish to’g‘risida va boshqa
qonunlar qabul qilindi.
3. Xo’jalik yuritishni tartibga soluvchi qonunlar, ya’ni xususiylashtirish,
mulkchilik, tadbirkorlik, korxonalar, fermer xo’jaligi, dehqon xo’jaligi, shirkat
xo’jaligi to’g‘risida qonunlar qabul qilindi. Bozor infratuzilmasini yaratuvchi va
uning faoliyatini tartibga solib turuvchi banklar va bank faoliyati, pul tizimi,
tadbirkorlik, sug‘urta, birjalar va birja faoliyati to’g‘risida, qimmatli qog‘ozlar va
fond birjasi to’g‘risida va boshqa qonunlar qabul qilindi. Korxona bilan davlat
o’rtasidagi, korxonalar o’rtasidagi munosabatlarni yo’lga qo’yuvchi qonunlar,
Soliq kodeksi, Bojxona kodeksi, monopolistik faoliyatni cheklash, korxonalarning
bankrot bo’lishi haqida qonunlar qabul qilindi, Xo’jalik – protsessual kodeksi
ishlab chiqildi, xo’jalik sudi tuzildi.
4. O’zbekistonning tashqi iqtisodiy faoliyatini belgilab beruvchi huquqiy
normalar yaratildi. Tashqi iqtisodiy faoliyat to’g‘ risida qabul qilingan qonunlar,](/data/documents/01d7e426-52ad-4b67-adf5-f39abee5a215/page_7.png)
![xalqaro pakt va bitimlar, ularning O’zbekiston tomonidan imzolanishi
mamlakatimiz tashqi aloqalarining rivojlanishi tarixida yangi sahifa ochdi.
Respublika iqtisodiyotining huquqiy asoslari birinchi Prezident
farmonlarida, hukumat qarorlari va boshqa meyoriy hujjatlarda yanada
takomillashtirib borildi.
Bozor iqtisodiyotiga bosqichma – bosqich o’tish bozorning ko’p bo’g‘inli
infratuzilmasini yaratishni talab qiladi. Chunki muayyan infratuzilmaga yega
bo’lmasdan bozor mexanizmlari to’liq ishlay olmaydi. O’tish davrida bozor
infratuzilmasi shakllantirish va kengaytirish borasida ko’plab amaliy tadbirlar
amalga oshirildi.
Bozor infratuzilmasi deganda bozor munosabatlarini shaklantirish va ularni
samarali yuritishga xizmat qiluvchi muassasa, tashkilot va korxonalar majmuasi
tushuniladi.
Isloholar davrida respublikamizda bozor munosabatlarini shakllantirish va
rivojlantirishga xizmat qiluvchi infratuzilmaning asosiy bo’g‘inlari — turli
muassasalar, tashkilotlar va korxonalar majmuasi vujudga keldi. Avvalombor,
ishlab chiqarishga xizmat qiluvchi — transport, aloqa, suv va yenergetika
ta’minoti, yo’l va ombor xo’jaligi tuzilmalari yaratildi.
Tovar va xomashyo bozorida xizmat qiluvchi — tovarlar va xomashyo
birjalari, biznes inkubator, auditorlik va konsalting firmalari, ko’plab savdo uylari,
auksionlar, tijoratchilik idoralari, reklama firmalari, savdo – sotiq va ularni nazorat
qiluvchi davlat muassasalari tashkil yetildi. Bu sohadagi dastlabki qadam —
mahsulot yetkazib berishga majburiy davlat buyurtmasining tugatilishi bo’ldi.
Davlat buyurtmasi tugatilgach, tovar resurslarini markazlashgan tartibda
taqsimlashga mutasaddi ta’minot tashkilotlari ham tugatildi. Ularning o’rniga to -
varlar bozorini shakllantiruvchi birjalar tizimi tashkil yetildi. O’zbekistonda 1991
yilning avgustidan «O’zbekiston» respublika universal agrosanoat birjasi,
«O’zulgurjibirjasavdo» — O’zbekistonda ulgurji va birja savdosi bo’yicha
Respublika davlat – aksiyadorlik uyushmasi (1994 yil mart), «Toshkent»
Respublika tovar – xom ashyo birjasi (1994 yil 8 aprel) va boshqa birjalar faoliyat](/data/documents/01d7e426-52ad-4b67-adf5-f39abee5a215/page_8.png)
![ko’rsatmoqda. 1992 yil 12 avgustda O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi
«Birjalar va birja faoliyati to’g‘risida» qaror qabul qildi.
Bozor munosabatlarini rivojlantirishda axborot infratuzilmasi alohida
ahamiyatga yega. Shu boisdan iqtisodiy faoliyat uchun zarur bo’lgan axborotlar,
xabarlar va ma’lumotlarni to’plovchi, umumlashtiruvchi vositalar, firmalar
vujudga keldi.
Xo’jalik yurituvchi subektlarni moliya – kredit munosabatlariga xizmat
qiluvchi infratuzilma — yangi bank tizimi, o’z – o’zini kreditlash idoralari,
sug‘urta kompaniyalari, moliya kompaniyalari, soliq undirish idoralari, pul
jamg‘armalari yaratildi.
Respublikamizda tadbirkorlar va aholini yehtimoli bo’lgan turli zararlardan
himoya qiluvchi sug‘urta bozori vujudga keldi. Davlat ishtirokida bozor
munosabatlariga xizmat qiluvchi «O’zbekinvest» (1994 yil 13 aprel),
«O’zagrosug‘urta» ( 1997 yil 25 fevral ), «Kafolat» (1997 yil 14 mart) kabi uchta
yirik sug‘urta kompaniyasi tashkil yetildi. Ko’plab xususiy sug‘urta kompaniyalari,
shuningdek, xorijiy mamlakatlar bilan hamkorlikda ishlaydigan qo’shma sug‘urta
kompaniyalari ham vujudga keldi. 2002 yilda sug‘urta kompaniyalarining soni 28
taga yetdi, ular moliya bozorida mamlakatimiz fuqarolari va tashkilotlariga 150
turdan ortiq yo’nalish bo’yicha sug‘urta xizmati ko’rsatmoqdalar. «Sug‘urta
faoliyati to’g‘risida» gi qonunning qabul qilinishi (2002 yil 5 aprel), Prezident
farmoni bilan 2002 yil 1 fevralidan boshlab sug‘urta tashkilotlarining 3 yil
muddatga daromad solig‘idan ozod qilinishi mamlakatimizda sug‘urta bozorini
yanada yerkinlashtirish va rivojlantirishga xizmat qilmoqda. 2006 yil 1 yanvardagi
holatiga ko’ra O’zbekiston sug‘urta bozorida 25 ta sug‘urtalovchi kompaniya va 1
ta sug‘urta brokeri fao liyat ko’rsatadi.
Bozor iqtisodiyotiga o’tish sharoitida ish bilan bandlik masalasi jiddiy
muammoga aylanadi. Negaki, iqtisodiy tizim o’zgarayotgan paytda malakasiz
kishilargagina yemas, ma’lum ixtisosga yega bo’lgan xodimlarga ham talab
cheklanadi, ishsizlar toifasi kengayadi. Bunday sharoitda ishsizlar sonining
ko’payishiga yo’l qo’ymaslik tadbirlari ko’rildi. 1993 yildan O’zbekistonda](/data/documents/01d7e426-52ad-4b67-adf5-f39abee5a215/page_9.png)
![Mehnat birjalari paydo bo’ldi. Respublika «Mehnat birjasi» va joylardagi 225 dan
ortiq mehnat birjasini o’z ichiga oluvchi katta tarmoq barpo yetildi. Har bir
tumanda mehnat birjasi tashkil yetildi. Ishsizlarni ro’yxatga olish, ularni kasbini
o’zgartirish mexanizmi yaratildi, ishsizlik bo’yicha nafaqa to’lash yo’lga qo’yildi.
Yangi ish o’rinlarini tashkil yetishga ye’tibor berildi. 1993 yilda Respublikada
tadbirkorlikni rivojlantirish hisobiga 185,1 ming yangi ish o’rinlari tashkil yetilgan
bo’lsa, 1998 yilda bu ko’rsatkich 345,9 mingni tashkil yetdi yoki 1,8 marta ko’p
yangi ish o’rinlari yaratildi. 2000 yilda faqat kichik va xususiy biznes rivoji
hisobiga 192,5 ming yangi ish o’rinlari yaratilgan bo’lsa, bu ko’rsatkich 2004 yilda
425 mingdan oshdi. 2003 yil 1 yanvarda iqtisodiyot sohasida band bo’lganlarning
76,6 % nodavlat sektor hissasiga to’g‘ri keldi.
Iqtisodiy islohotlarning birinchi bosqichidayoq narxlar yerkinlashtirildi. Bu
jarayon ijtimoiy larzalarsiz o’tdi. Negaki, davlat turli kompensatsiya jamg‘armalari
tuzdi, bolalar uchun nafaqalar joriy yetdi, yeng kam ish haqi, pensiya, nafaqalar va
stipendiyalar muntazam suratda oshirib borildi.
Narxni yerkinlashtirish iqtisodiyotda raqobatchilik muhitini vujudga
keltirish bilan bevosita bog‘liq. 1992 yil 8 avgustda O’zbekiston Respublikasining
«Monopol faoliyatni cheklash to’g‘risida» gi Qonuni qabul qilindi. Bu qonun
asosida raqobatchilikni rivojlantirishga qaratilgan bir qator normativ hujjatlar
ishlab chiqildi va amalga oshirildi. Moliya vazirligi tizimida tuzilgan antimonopol
va narx – navo siyosatini o’tkazish bosh boshqarmasi monopol mavqeidagi
korxonalarni belgilab, ularning mahsulotlari bo’yicha narxlarni va rentabellikni
tartibga solib turibdi.
Iqtisodiy islohotlar borasida qo’yilgan yana bir muhim qadam – 1994 yil 1
iyuldan milliy valyutamiz – so’mning muomalaga kiritilishi bo’ldi. Bu tadbir katta
siyosiy ahamiyatga, ye’tiborga molikdir, chunki o’z milliy valyutasiga yega
bo’lmagan davlat chinakam mustaqil bo’la olmaydi. Respublika hukumati milliy
valyuta qadrini mustahkamlash, uning yerkin aylanishini ta’minlash choralarini
amalga oshirib bordi. 2003 yil 15 oktabrdan boshlab so’m qisman
konvertatsiyalanadigan valyuta maqomiga ko’tarildi.](/data/documents/01d7e426-52ad-4b67-adf5-f39abee5a215/page_10.png)
![Muxtasar qilib aytganda, mustaqillik yillarida amalga oshirilgan iqtisodiy
islohotlar natijasida bozor iqtisodiyoti asoslari shakllandi. Ko’p ukladli
iqtisodiyotni, mulkdorlar tabaqasini shakllantirishdan iborat strategik vazifa
amalda ro’yobga chiqdi. 2004 yil boshlarida respublikamizda mulkchilikning
nodavlat sektori (xususiy mulk yegalari, fermer, shirkat va dehqon xo’jaliklari,
aksiyadorlik jamiyatlari, qo’shma korxonalar, kooperativlar, jamoa mulki,
mas’uliyati cheklangan jamiyatlar, jamoat tashkilotlari)ning ulushi 90,2 %ga
yetdi. Davlat tasarrufidagi korxonlar ulushi yesa 9,2 %ga tushdi.
Bozor iqtisodiyoti, avvalo, turli xil mulk shakllariga, ko’p ukladli iqtisodiyotga
asoslanadi. Shu boisdan O’zbekistonda mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va
xususiylashtirish, mulkdorlar tabaqasini shakllantirish iqtisodiy islohotlarda
birinchi o’rinda turdi.
O’zbekiston Respublikasining Konstitusiyasida iqtisodiyot xilma – xil mulk
shakllaridan iborat bo’lishi, har bir shaxs mulkdor bo’lishga haqli yekanligi,
iqtisodiy faoliyat, tadbirkorlik va mehnat qilish yerkinligi, barcha mulk
shakllarining teng huquqli yekanligi belgilab qo’yilgan. Xususiy mulk boshqa
mulk shakllari kabi daxlsiz va davlat tomonidan himoya qilinadi.
O’zbekistonda chek (vaucher) asosida xususiylashtirishga yo’l qo’yilmadi.
Davlat mulkini sotish orqali xususiy lashtirish yo’li tutildi. Shu bilan birga
xususiylashtirish chog‘ida imtiyozlar tizimi yaratildi. Xususiylashtirilayotgan
korxona mehnat jamoasining xodimlariga aksiyalarni imtiyozli shartlar bilan sotib
olish imkoniyati berildi. Yeskirgan asosiy fondlar, ijtimoiy infratuzilma obektlari
yangi mulkdorga tekinga topshirildi. Qishloq xo’jaligi davlat xo’jaliklarining mol –
mulki, fermalar, bog‘lar va uzumzorlar imtiyozli shartlar asosida xususiylashtirildi.
Xususiylashtirishga davlat boshchilik qildi. Bu jarayonni tashkil yetish va
rahbarlik qilish uchun 1992 yil 10 fevralda O’zbekiston Respublikasi davlat
mulkini boshqarish va xususiylashtirish qo’mitasi ( Davlat mulk qo’mitasi)
tuzildi, 1994 yilda uning funksiyalari kengaytirilib, Davlat mulkini boshqarish va
tadbirkorlikni qo’llab – quvvatlash davlat qo’mitasi sifatida qayta tashkil
yetildi.](/data/documents/01d7e426-52ad-4b67-adf5-f39abee5a215/page_11.png)
![Mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish 1991 yil 18
noyabrda qabul qilingan mulkni «Davlat tasarrufidan chiqarish va xususiy -
lashtirish to’g‘risida» gi va «Davlat uy – joy» fondini xususiy lashtirish
to’g‘risidagi (1993 yil 7 may) qonunlar va 20 dan ortiq maxsus davlat dasturlari
asosida amalga oshirildi.
Xususiylashtirish savdo, xizmat ko’rsatish va mahalliy sanoat korxonalarini,
uy – joy fondini, qishloq xo’jalik mahsulotlarini tayyorlovchi xo’jaliklarni davlat
tasarrufidan chiqarishdan boshlandi. Bu kichik xususiylashtirish deb nom oldi.
1993 – 1994 yillarda davlat ixtiyorida bo’lgan bir milliondan ortiq kvartira
yoki davlat uy – joy fondining 95 %dan ortiqrog‘i fuqarolarning xususiy mulki
bo’lib qoldi. Bunda har 3 kvartiraning bittasi yegalariga imtiyozli shartlar bilan
bepul berildi. Urush faxriylari, o’qituvchilar, tibbiyot xodimlari, ilmiy xodimlar va
ijodiy ziyolilarga kvartiralar bepul berildi. 2002 yilga qadar Respublika uy – joy
fondining 98 %ga yaqini xususiylashtirildi.
1994 yil 21 yanvarda ye’lon qilingan «Iqtisodiy islohotlarni yanada
chuqurlashtirish chora – tadbirlari to’g‘risida» gi va 1994 yil 16 martda ye’lon
qilingan «Mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish jarayonini
yanada rivojlantirishning ustuvor yo’nalishlari to’g‘risida» gi Prezident
farmonlari xususiylashtirish jarayonida yangi turtki bo’ldi.
1992 – 1994 yillarda 54 mingga yaqin savdo, xizmat ko’r satish, avtomobil
transporti, qurilish, qishloq xo’jalik korxona va obektlari davlat tasarrufidan
chiqarildi. Shularning 18,4 ming tasi xususiy mulkka, 26,1 mingtasi aksiyadorlik,
8,7 mingtasi jamoa, 661 tasi ijara korxonalariga aylandi. Q ishloq xo’jaligida
bog‘larning yarmi, uzumzorlarning 40 % xususiy foydalanish uchun berildi. 14
mingdan ortiqroq fermer x o ’jaliklari tashkil topdi, ularga 193 ming gektar yer
ajratib berildi. Xususiy tadbirkor subektlarining soni 300 mingga yetdi, ula rn ing
250 mi ngtasini patent asosida yakka tartibdagi mehnat faoliyati bilan
shu g‘ullanadigan kishilar tashkil yetdi. 1994 yilda mamlakat yalpi ichki
mahsulotining deyarli yarmi iqtisodiyotning davlatga qarashli bo’lmagan sektorida
ishlab chiqildi, bu sektorda 4 m illionga yaqin kishi ish bilan band bo’ldi.](/data/documents/01d7e426-52ad-4b67-adf5-f39abee5a215/page_12.png)
![Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik — jamiyatda ham iqtisodiy, ham siyosiy
vaziyatni mo’tadillashtirishga yordam beradigan o’rta tadbirkorlar tabaqasini
paydo bo’lishi demakdir. Kichik biznes, tadbirkorlik bozorni zarur iste’mol
tovarlari va xizmatlar bilan boyitishga hamda daromad va foyda olishga qaratilgan
faoliyatdir. Bu – yangi ish o’rinlarini yaratish, aholini ish bilan bandligini
ta’minlash, aholi daromadlarining asosiy manbaidir.
Jahondagi rivojlangan mamlakatlarning tajribasidan kelib chiqqan holda
O’zbekistonda kichik biznesni, tadbirkorlikni rivojlantirishga iqtisodiy
islohotlarning hal qiluvchi, strategik ahamiyatga yega bo’lgan ustuvor
yo’nalishlaridan biri sifatida ye’tibor berildi.
O’zbekistonning har bir fuqarosi korxonalar va tashkilotlar tuzish, sotib
olish, sotish, qayta qurish yo’li bilan tadbirkorlik faoliyati yuritish huquqiga yega.
Tadbirkor ish yuritish uchun boshqa yuridik va jismoniy shaxslarning mulki, pul
mablag‘larini ixtiyoriylik asosida jalb qilish, mustaqil ravishda ishchilar yollash va
bo’shatishga haqlidir, tadbirkorlik daromadlaridan soliq to’lab turadi.
Kichik biznesni ko’yidagilar tashkil yetadi:
1. Mulk shaklidan qat’iy nazar, yiliga sanoat korxonalarida o’rta hisobda 10
nafargacha, savdo, xizmat ko’rsatish va boshqa ishlab chiqarishdan tashqari
sohalarda 5 nafargacha ish bilan band xodimga yega bo’lgan mikrofirmalar;
2. Ishlab chiqarish sohasida yiliga o’rta hisobda 40 nafargacha, qurilish,
qishloq xo’jaligi va boshqa ishlab chiqarish sohalarida 20 nafargacha, ilm – fan,
ilmiy xizmat ko’rsatish, chakana savdo hamda boshqa ishlab chiqarishdan tashqari
sohalarda 10 nafargacha ish bilan band xodimga yega bo’lgan kichik korxonalar
kiradi.
Tadbirkorlik shakllari:
1. Xususiy (shaxsiy) tadbirkorlik;
2. Yollanma mehnatni jalb qilib amalga oshiriladigan tad birkorlik;
3. Bir necha fuqarolar va yuridik shaxslar tomonidan amalga oshiriladigan
jamoa yoki qo’shma tadbirkorlik.](/data/documents/01d7e426-52ad-4b67-adf5-f39abee5a215/page_13.png)
![1995 yil 5 yanvarda ye’lon qilingan «Xususiy tadbirkorlikda tashabbus
ko’rsatish va uni rag‘batlantirish to’g‘risida» gi Prezident farmoni mulkni davlat
tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirishga, mulkdorlar tabaqasini
shakllantirishga yangi turtki berdi. Farmonga binoan davlat mulkini
xususiylashtirishdan tushayotgan mablag‘larning 50 % kichik biznesni rivojlan -
tirishga yo’naltirildi.
1995 yil 21 dekabrda qabul qilingan O’zbekiston Respublikasining «Kichik
va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish to’g‘risida» gi Qonuni iqtisodiyotning
mazkur sektoriga davlat va mintaqaviy darajada rag‘batlantirishning asosiy
yo’nalishlarini belgilab berdi. Davlat darajasida xususiy tadbirkorlik faoliyati
uchun huquqiy – normativ asoslar, zarur infratuzilma va shart – sharoitlar yaratildi.
Mintaqaviy (viloyat, shahar, tuman) dara jasida yesa tadbirkorlarga mahalliy soliq
va yig‘imlar solishda yengilliklar berildi, bu sektorni rivojlantirish uchun hududiy
dasturlar ishlab chiqildi va amalga oshirish tadbirlari ko’rildi.
Kichik biznesga ko’maklashish maqsadida respublika va hududiy miqyosda
faoliyat olib boruvchi – Xususiy tadbirkorlik va kichik biznesni qo’llab –
quvvatlash fondi (Biznes – fond, 1995 yil iyul), «Madad» sug‘urta agentligi (1995
yil 26 iyun), O’zbekiston Tovar ishlab chiqaruvchilar va tadbirkorlar palatasi (1996
yil martda) ularning hududiy bo’limlari tashkil yetildi. O’rta va kichik biznesning
rivojlanishiga Dehqon va fermer xo’jaliklari assotsiatsiyasi, «Hunarmand»
assotsiatsiyasi, Tadbirkor ayollar assotsiatsiyasi ham ko’maklashmoqda.
Kichik biznesni rivojlantirishga chet yellik investorlarning va dunyodagi
nufuzli banklarning, jumladan, Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki, Germaniya
tiklanish banki, Osiyo taraqqiyot banki, Xalqaro moliya korporatsiyasi va boshqa
xalqaro moliya tashkilotlarining kredit resurslari jalb yetilmoqda. Tadbirkorlar va
biznesmenlarga maslahatlar bilan ko’maklashish maqsadida nemis texnikaviy
ko’maklashuv jamiyati O’zbekistonda kichik biznesni qo’llab – quvvatlash
markazini, Yevropa hamjamiyati komissiyasi yesa amaliy aloqalar markazini
ochdilar. Markaziy Osiyodagi Amerika tadbirkorlik fondi va Markaziy Osiyodagi](/data/documents/01d7e426-52ad-4b67-adf5-f39abee5a215/page_14.png)
![Buyuk Britaniya investitsiya fondi o’zbekistonlik tadbirkorlarga zarur maslahatlar
bilan ko’maklashdilar.
1998 yil 9 aprelda O’zbekiston Respublikasi birinchi p rezidenti Islom
Karimovning «Xususiy tadbirkorlik, kichik va o’rta biznesni rivojlantirishni
yanada rag‘batlantirish chora – tadbirlari to’g‘risida»gi Farmoni ye’lon qilindi.
2001 yil 22 avgustda yesa O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi
«Tadbirkorlik subektlarini davlat ro’yxatidan o’tkazish va hisobga qo’yish
tizimini takomillashtirish to’g‘risida» qaror qabul qildi. Qarorga binoan kichik
biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojtirishni rag‘batlantirish bo’yicha respublika
muvofiqlashtiruvchi kengash tashkil yetildi. Kichik va o’rta biznes subektlariga
Respublika tovar – xomashyo birjasi, Agrosanoat birjasi, «O’zulgurjisavdo» orqali
moddiy – texnika resurslari sotildi.
Tadbirkorlarning qonuniy huquq va manfaatlarini himoya qilish maqsadida
xo’jalik subektlarida «Tekshirishlarni ro’yxatga olish daftari» joriy yetildi.
Kichik biznes subektlarining tashqi iqtisodiy faoliyati yerkinlashtirildi, ular o’zi
ishlab chiqarayotgan mahsulotlarni naqd xorijiy valyutaga yeksport qilishga ruxsat
berildi.
Mustaqillik yillarida hukumatimiz tomonidan kichik va o’rta biznesni qo’llab
– quvvatlash borasida ko’rilgan tadbirlar natijasida ularning soni yildan yilga
ko’payib bordi.
2010 yil 7 dekabr O’zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti Islom
Karimov O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi qabul qilinganligining 18
yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimda 2011 yilni – mamlakatimizda Kichik
biznes va xususiy tadbirkorlik yili deb nomlashni taklif qildi.
Davlat mustaqilligini qo’lga kiritgan O’zbekistonga sobiq tuzumdan barbod
bo’lgan iqtisodiy va moliyaviy tizim, izdan chiqqan iqtisodiy boshqaruv
mexanizmi va iqtisodiy munosabatlar meros bo’lib qolgan yedi. Respublika
korxonalari sobiq Ittifoqning boshqa mintaqalaridagi korxonalar bilan bog‘langan
bo’lib, Ittifoq parchalangach, ular o’rtasidagi aloqalar uzildi. Mustaqil
Respublikalardagi islohotlar jarayonida korxonalar xususiylashtirildi, mulk](/data/documents/01d7e426-52ad-4b67-adf5-f39abee5a215/page_15.png)
![yegaligi, mahsulot ishlab chiqarish yo’nalishlari o’zgardi. Natijada korxonalarning
bir – biriga xomashyo, asbob – uskunalar yetkazib berish jarayoni to’xtab qoldi.
Bu barcha respublikalar, jumladan, O’zbekiston iqtisodiyotiga ham salbiy ta’sir
ko’rsatdi.
O’zbekistonning sanoat korxonalarida xomashyo va asbob – uskunalar
taqchilligi vujudga kelib, xo’jalik yuritish murakkablashib qoldi. Masalan,
O’zbekiston qishloq xo’jalik mashinasozligi zavodlari, to’qimachilik va kimyo
sanoati korxonalari, Toshkent aviatsiya ishlab chiqarish birlashmasi va boshqa
korxonalarda mahsulot ishlab chiqarish keskin pasaydi. O’zbekiston oldida
iqtisodiyotdagi tanglik holatlarini oldini olish, inqirozga yo’l qo’ymaslik,
makroiqtisodiyotni barqarorlashtirish vazifasi ko’ndalang bo’lib turdi. Shuning
uchun iqtisodiy sohada O’zbekistonning iqtisodiy strategiyasi asosan yeng muhim
uch vazifani hal yetishga yo’naltirildi:
1. Ishlab chikdrishning pasayishini to’xtatish;
2. Iqtisodiy yuksalishning asosi sifatida makroiqtisodiy barqarorlikka
yerishish;
3. Barqaror iqtisodiy rivojlanish uchun shart – sharoit yaratish.
O’zbekistonda islohotlar yendigina boshlangan 1992 yildayoq Prezident
Islom Karimov O’zbekistondagi iqtisodiy o’zgarishlar barqarorlik vaziyatida
o’tishi kerakligini alohida ta’kidlagan yedi.
Makroiqtisodiyotni barqarorlashtirish uchun O’zbekiston iqtisodiyotda
tarkibiy o’zgarishlar qilish, raqobatbardosh tovarlar ishlab chiqarishga qodir
korxonalar qurish va buning uchun zarur investitsiyalar ajratish yo’llaridan bordi.
O’zbekistonda islohotlarning dastlabki yillaridanoq iqtisodi yotning quyidagi
tarmoqlarida chuqur tarkibiy o’zgarishlarni amalga oshirish chora – tadbirlari
ko’rila bordi:
o’zak tarmoqlarni — neft va gaz sanoatini, yenergetikani, oltin qazib olish,
rangli metallurgiya tarmoqlarini modernizatsiyalash, yangilash;
transport va aloqa tizimini, muhandislik kommunikatsiyalarini va ishlab
chiqarish infratuzilma tizimini yangilash;](/data/documents/01d7e426-52ad-4b67-adf5-f39abee5a215/page_16.png)
![ qora metall va metall mahsulotlari ishlab chiqaruvchi Bekobod
metallurgiya kombinatini tubdan ta’mirlash;
qishloq xo’jalik mashinasozligini, paxtachilik uchun chigit yekish,
g‘o’zaga ishlov berish va paxta terish mashinalari ishlab chiqaruvchi korxonalarni
tarkiban qayta qurish va yangilash;
samolyosozlik, radio e lektronika, yelektrotexnika sohasini rivojlantirish;
O ’zbekiston uchun tamomila yangi b o ’lgan avtomobilsozlik sanoatini
barpo yetish;
kimyo sanoati kompleksini qayta qurish;
qishloq xo’jaligida va umuman agrosanoat kompleksida chuqur tarkibiy
o’zgarishlar va progressiv siljishlarga yerishish;
paxta, pilla, meva va sabzavot, uzumni qayta ishlovchi tarmoqlarni yangi
texnika bilan qayta qurollantirish, ip yigirish va to’qimachilik sanoatida tayyor
mahsulotlar ishlab chiqaruvchi yangi korxonalar qurish va boshqalar.
Iqtisodiyot tarkibini qayta qurish, yangi korxonalar barpo yetish katta mablag‘larni
talab qilishi tabiiydir. Shu boisdan islohot yillarida iqtisodiyotga mablag‘ –
sarmoya jalb qilishning turli manbalari ishga solindi. Ular quyidagilardan iborat:
davlat b yud jetidan ajratiladigan mablag‘lar;
respublika banklaridan olinadigan kreditlar;
korxonalarning o’z sarmoyalari;
aholi sarmoyalari;
qarz beruvchi mamlakatlardan olinadigan davlat qarzlari;
xalqaro iqtisodiy tashkilotlardan olinadigan moliya – kredit resurslari;
chet yel firmalari va kompaniyalarining kiritayotgan bevosita
investitsiyalari.
Iqtisodiyotda tarkibiy o’zgarishlarni chuqurlashtirish va rivoj lantirish uchun
barcha mablag‘lar hisobiga sarmoya solish yildan - yilga o’sib bordi. O’zbekistonda
xorijiy va mahalliy sarmoyadorlar uchun qulay, imtiyozli investitsiya muhiti
yaratildi. Natijada mustaqil taraqqiyot yillarida iqtisodiyotga 100 mlrd dollardan
ortiq investitsiya jalb qilindi. Buning 25 mlrd dollaridan ziyodini xorijiy](/data/documents/01d7e426-52ad-4b67-adf5-f39abee5a215/page_17.png)
![sarmoyadorlarning mablag‘lari tashkil yetadi. Bu mablag‘lar yuksak texnologiyalar
bilan ishlaydigan yangi korxonalar qurishga, ishlab chiqarish tarmoqlarini
zamonaviy texnologiyalar va asbob – uskunalar bilan jihozlashga, sotsial sohalarni
rivojlantirishga sarflandi.
Xalq xo’jaligi tarkibini qayta qurish maqsadida chet yel investitsiyasini jalb
qilish choralari ko’rildi. 1998 yil 30 aprelda O’zbekiston Respublikasining «Chet
yel investitsiyalari to’g‘risida»gi, «Chet yellik investorlar va investitsiyalarga
kafolat berish to’g‘risida» gi Qonunlar qabul qilindi. Bu qonunlar chet yellik
investorlarning respublikamizda yaratiladigan mulklarining daxlsizligi va yerkin
faoliyati uchun huquqiy zaminlarni mustahkamlab berdi. Chet yellik tadbirkorlarga
O’zbekistonda qo’shma korxonalar barpo yetish, o’z kompaniya va firmalarining
bo’linmalari, sho’balarini ochish imkoniyati yaratildi. Ularga soliq va bojxona
to’lovlari yuzasidan imtiyozlar berildi.
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Tashqi iqtisodiy aloqalar
va xorijiy investitsiyalar departamenti, 1995 yilda Prezident farmoni bilan tashkil
yetilgan xorijiy sarmoyalar bo’yicha agentlik respublika tadbirkorlariga xorijiy
hamkorlar izlab topish, qo’shma korxonalar barpo yetish, investitsiya loyihalarini
tuzish va amalga oshirish ishlariga ko’maklashmoqda. Chet yel investitsiyalarini
siyosiy xavf – xatarlardan sug‘urtalash bo’yicha «O’zbekinvest Interneyshnl»
qo’shma kompaniyasi tashkil yetildi va faoliyat ko’rsatmoqda.
Chet yel investitsiyasini O’zbekiston iqtisodiyotiga jalb qilish bevosita
investitsiyalar tarzida, davlat qarzlari, xalqaro moliya va iqtisodiy tashkilotlar, qarz
beruvchi mamlakatlarning investitsiya yoki moliyaviy kredit resurslari shaklida
amalga oshirildi. Respublikamizda yaratilgan qulay vaziyat va rag‘batlantirish
tadbirlari natijasida iqtisodiyotga kiritilayotgan xorijiy investitsiya salmog‘i yildan
yilga o’sib bormoqda. O’zbekistonga yeng ko’p sarmoya kiritayotgan mamlakatlar
qatoriga Rossiya, Yaponiya, Angliya, Germaniya, Janubiy Koreya va boshqa
mamlakatlarni kiritish mumkin.
Dastlab chet yel investitsiyalari davlatga qarashli yoki davlat ishtirokidagi
og‘ir sanoat korxonalariga jalb qilindi. Iqtisodiy islohotlarning keyingi](/data/documents/01d7e426-52ad-4b67-adf5-f39abee5a215/page_18.png)
![bosqichlarida chet yel investitsiyalari kichik va o’rta biznesga, xususiy sektorga
keng jalb yetildi. Chet yel investitsiyalari ishtirokida barpo yetilgan va faoliyat
yuritayotgan qo’shma korxonalar soni 2002 yil boshlarida 2087 taga yetdi.
Ularning ish va xizmat hajmi 2002 yilda 1044 mlrd so’mni tashkil yetdi.
Islohot yillarida kiritilgan investitsiyalar respublikaning yenergetika,
metallurgiya, mashinasozlik, qurilish materiallari va boshqa sanoat tarmoqlarining
tanglikdan chiqib o’zini o’nglab olishiga, xalq xo’jaligi uchun zarur mahsulotlar
ishlab chiqarish suratlarini izchil o’sishiga ko’maklashdi.
Mustaqillikning davtlabki yillaridan boshlab iqtisodiyotning hayotiy muhim
tarmoqlarini rivojlantirish bilan bir qatarda mamlakatning yoqilgi mustaqilligiga
yerishishga alohida ye’tibor qaratildi. O’zbekiston hududida 2 trillion kubometrga
yaqin gaz zaxiralari, 160 dan ortiq neft koni mavjud. Biroq mamlakat neft
mahsulotlari ishlab chiqarish bo’yicha qaram bo’lgan. Xususan, XX asrning 90 –
yillari boshlarida chetdan 6 million tonnaga yaqin neft mahsulotlari keltirilar, 600
ming tonna paxta tolasi Rossiya va boshqa mamlakatlarga neft mahsulotlari uchun
berilardi. Shu boisdan mamlakatimizda neft mustaqilligi uchun kurash boshlandi.
O’zbekistonning neft mustaqilligini ta’minlash asosiy vazifalardan biri
sifatida ilgari surildi. Respublikada tarqoq holda faoliyat yuritayotgan neft hamda
gazni qazib chiqarish va qayta ishlash korxonalari 1992 yilda tashkil yetilgan
«O’zbekneftgaz» konserniga birlashtirildi. 1998 yilda yesa u «O’zbekneftgaz»
milliy xolding kompaniyasiga aylantirildi. Mazkur kompaniya rivojlangan
davlatlardagi kompaniyalar bilan hamkorlik o’rnatib, 1995 – 2000 yillarda
tarmoqqa 1,5 mlrd. AQS’H dollari miqdorida xorij sarmoyasini jalb yetdi. Natijada
respublikamizning Ustyurt, Buxoro – Xiva, janubi – g‘arbiy Hisor, Surxondaryo,
Farg‘ona mintaqalarida gaz, neft va gaz kondensati qazib oluvchi 92 ta korxona
kengaytirildi, yangi texnik uskunalar bilan jihozlandi.
Yaponiyaning «Misuiy» firmasi bilan hamkorlikda Farg‘ona neftni qayta
ishlash zavodi jahon andozalari darajasida ta’mirlandi. Mazkur korxonaning dizel
yoqilg‘isi uskunasini zamonaviy qismlar bilan jihozlashga 178 mln. AQS’H dollari
sarflandi. Bu korxonada 50 dan ortiq turdagi yoqilg‘i mahsulotlari ishlab](/data/documents/01d7e426-52ad-4b67-adf5-f39abee5a215/page_19.png)
![chiqarilmoqda. Neft mustaqilligiga yerishishda AQShning «Dresser» va
«M.Y.KoIIogg» hamda Yaponiyaning «Nisho Ivali» kompaniyalari ishtirokida
1997 yilda barpo yetilgan, yiliga 2,5 mlrd. kubometr gaz haydash quvvatiga yega
bo’lgan Ko’k – dumaloq kompressor stansiyasi, Buxoro viloyatidagi Qorovul –
bozor shahrida barpo yetilgan neftni qayta ishlash zavodining o’rni katta bo’ldi.
Buxoro neftni qayta ishlash zavodini bunyod yetishda Fransiyaning «Texnip»
kompaniyasi hamda «Kredi Kommersial de Frans» va «Pariba» banklari,
Yaponiyaning «Marubeni» va «Jey-Ji-Si» kompaniyalari va «Eksport – import
banki», AQShning «Cheyz Manxetten» banki, Turkiyaning «Gama»
kompaniyasi o’z sarmoyalari, texnik asbob – uskunalari, mutaxassis – quruvchilari
bilan faol qatnashdi. Buxoro neftni qayta ishlash zavodi 1997 yil 22 avgust kuni
ishga tushirildi va benzin, aviakerosin, suyultirilgan gaz, dizel yoqilg‘isi kabi
mahsulotlar ishlab chiqara boshladi. Zavod qurilishi jarayonida 262 mln. AQS’H
dollari o’zlashtirildi. Zavod qurilishiga «O’zbekneftgaz»,
«O’zmontajmaxsusqurilish», «Neftgaz-qurilish» va boshqa sanoat, transport
korxonalari, tegishli vazirliklar ulkan hissa qo’shdilar.
Respublikada neft mahsulotlari ishlab chiqarish yo’lga qo’yilib, chetdan neft
mahsulotlari sotib olish to’xtildi. O’zbekiston neft mustaqilligiga yerishdi, neft
mahsulotlarini chetdan sotib oladigan mamlakatdan uni chetga sotadigan davlatga
aylandi. Tabiiy gaz ishlab chiqarish ham o’sib bordi.
O’zbekistonda neft va gaz ishlab chiqarish bilan bir qatorda kimyo sanoati
ham rivojlandi. Toshkent, Samarqand, Andijon, Farg‘ona, Chirchiq, Navoiy,
Olmaliq kabi shaharlardagi kimyo sanoati korxonalari qayta ta’mirlandi. Qizilqum
fosforit kombinati, Qo’ng‘irot soda zavodi, Qo’qon va Yangiyo’l biokimyoviy
zavodlari barpo yetildi. Respublika kimyo sanoati qishloq xo’jaligi uchun mineral
o’g‘itlar, yekinlarni zararkunandalardan saqlovchi kimyoviy moddalar, sun’iy
tolalar, bo’yoqlar, polietilen, aholining kundalik turmushida kerak bo’ladigan
mahsulotlar ishlab chiqarmoqda.
Sho’rtan gaz – kimyo majmuasi O’zbekiston kimyo sanoatining faxri
hisoblanadi. 1995 yil oktabrda O’zbekiston bilan AQShning «ABB Lummus](/data/documents/01d7e426-52ad-4b67-adf5-f39abee5a215/page_20.png)
![Global» kompaniyasi o’rtasida Sho’rtan gaz – kimyo majmuasini qurish bo’yicha
bitim tuzilgan yedi. Tezda qurilish – montaj ishlari loyihasi ishlab chiqildi. 1997 –
2001 yillarda AQS’H, Germaniya, Yaponiya, Italiya va boshqa davlatlarning
nufuzli kompaniyalari ishtirokida qurilish ishlari amalga oshirildi.
Sho’rtan gaz – kimyo majmuasi qurilishida 1 mlrd. AQS’H dollari hajmida
investitsiya o’zlashtirildi. 2001 yil 21 dekabr Sho’rtan gaz – kimyo majmuasi
(Qashqadaryo viloyatining G‘uzor tumanida) ishga tushirildi. Majmua yiliga 125
ming tonna polietilen, 137 ming tonna suyultirilgan gaz va 126 ming tonna gaz
kondensati ishlab chiqarish quvvatiga yega bo’lgan dunyodagi yeng yirik
korxonalardan biridir.
Mustaqillik yillarida mashinasozlik sanoati jadal rivojlandi. Respublikamizdagi
mavjud bo’lgan bir necha o’nlab mashinasozlik korxonalarini tarkibiy jihatdan
qayta qurish maqsadida 1993 yilda O’zbekiston davlat mashinasozlik korxonalari
uyushmasi — «O’zmashsanoat» , 1996 yilda «O’zqishloqxo’jalikmash –
xolding» , 1998 yilda «O’zneftgazmash» korporatsiyasi,
«O’zbekto’qimachimash» birlashmasi tashkil yetildi.
Isloholar davrida «O’zmashsanoat» uyushmasi tasarrufidagi 35 ta
korxonaning 26 tasi ta’mirlanib, yangi texnik uskunalar bilan qayta qurildi.
Toshkentdagi yekskavator, podyomnik, zenit, kompressor, asbobsozlik, agregat va
abraziv zavodlari, Andijondagi «Andijonirmash» va Topoz, Samarqanddagi Kinop,
Sino va boshqalar shular jumlasidandir. Ularda yekskavatorlar, ko’tarma kranlar,
kompressorlar, paxtani qayta ishlash agregatlari, to’qimachilik dastgohlari,
avtomatika vositalari, muzlatgichlar, mebelga ishlov berish uskunalari, uy –
ro’zg‘or buyumlari va boshqa texnik jihozlar ishlab chiqarilmoqda.
Mustaqillikning dastlabki davridan boshlab mashinasozlik sanoatini
rivojlantirish maqsadida xorijiy davlatlarning nufuzli kompaniyalari bilan
hamkorlik aloqalari yo’lga qo’yildi. 1998 yilda O’zbekiston «Amerika mobil
grupp» firmasi bilan hamkorlikda qo’shma korxona barpo yetib, O’zbekiston –
Xitoy loyihasi asosida 22 va 23 ot kuchiga yega bo’lgan ikki turdagi minitraktorlar](/data/documents/01d7e426-52ad-4b67-adf5-f39abee5a215/page_21.png)
![va ularga uskunalar komplektlarini ishlab chiqarishni o’zlashtirdi. Bu ixcham
traktorlar fermer va dehqon xo’jaliklari faoliyatida keng qo’llanilmoqda.
1994 yilda «UzLzmash» O’zbekiston – Isroil qo’shma korxonasi barpo
yetilib paxta terish mashinalarining gorizontal shpindelli yangi avlodi yaratildi. Bu
mashinalar tik shpindelli mashinalarga nisbatan paxta terishga qulay va samarador,
tannarxi arzon bo’lib, jahon mashinasozligining yeng yangi yutug‘i bo’ldi. Qishloq
xo’jalik mashinalarini «Keys» ruso‘midagi traktor va g‘alla o’rish kombaynlari
bilan to’ldirish maqsadida AQS’H »Keys Nyu – Xolland» kompaniyasi
sarmoyalari ishtirokida «O’zKeysmash» va «O’zKeystraktor» qo’shma korxonalari
barpo yetildi. Ularda zamonaviy traktorlar va kombaynlar ishlab chiqarish yo’lga
qo’yildi. «O’zqishloqxo’jalikmash – xolding» kompaniyasi 2001 yilda 48,2 mlrd.
so’mlik tovar mahsulotlari ishlab chiqardi.
Aviatsiya ishlab chiqarish davlat aksiyadorlik jamiyatiga birlashgan
korxonalar ham rivojlanmoqda. Uning bosh korxonasi V. Chkalov nomidagi
Toshkent aviatsiya zavodida 4 ta ruso‘mdagi yuk va yo’lovchi tashiydigan Il –
114», «Il – 114T», «IL – 76MF», «Il – 76TF» samolyotlarini ishlab chiqarish
yo’lga qo’yildi. Yuk tashish bo’yicha dunyoda yeng qulay deb ye’tirof yetilgan «Il
– 76» ruso‘mli 900 ta samolyot ishlab chiqarildi.
Mustaqillik yillarida metallurgiya, oltin qazib olish sanoati ildam qadamlar
bilan o’sdi. Olmaliq kon – metallurgiya kombinati, Bekoboddagi metallurgiya
zavodi, Zarafshondagi 2 – gidrometallurgiya zavodi, Chirchiqdagi qiyin yeruvchan
va o’tga chidamli metallar kom binati qayta ta’mirlandi. Bekobod metallurgiya
kombinatida yiliga 100 ming tonna po’lat shar va metall prokat tayyorlovchi yangi
quvvatlar ishga tushirildi. Uchquduqda 3 – gidrometallurgiya zavo di barpo yetildi.
Amerikaning «Nyumont mayning» kompaniyasi ishtirokida Navoiy tog‘ –
metallurgiya kombinati chiqitlaridan oltin ajratib olish bo’yicha «Zarafshon –
Nyumont» qo’shma korxonasi qurilib, 1995 yil 25 mayda ishga tushirildi. 1991 –
2001 yillarda respublikada oltin qazib olish hajmi 1,7 baravar o’sdi. Birgina
«Zarafshon – Nyumont» qo’shma korxonasi 1995 – 2003 yillarda 113 million
tonna rudani qayta ishlab, 110 tonna yuqori sifatli oltin ishlab chiqardi.](/data/documents/01d7e426-52ad-4b67-adf5-f39abee5a215/page_22.png)
![Korxonaning O’zbekiston iqtisodiyotiga bergan samarasi 500 mln AQS’H dollarini
tashkil yetdi. Yelektroenergetika sanoati ancha rivojlandi. «O’zbekenergo» davlat
aksiyadorlik kompaniyasi mustaqillik yillarida issiqlik va gidravlik yelektr
stansiyalarini ta’mirlash va ular tarkibida yangi bloklar barpo yetish ishlarini
amalga oshirdi. Sirdaryo, Yangi Angren, Toshkent, Navoiy GRES lari yenergetika
bloklarida texnologik jarayonlarni boshqarishning avtomatlashtirilgan tizimlari
ishga tushirildi.
Germaniyaning « Simens » firmasi, Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki
ajratgan kredit hisobidan Sirdaryo GRESining 8 ta bloki ta’mirlandi. 2001 yilda 37
ta issiqlik va gidravlik yelektr stansiyalaridan iborat O’zbekiston yenergetika
tizimi 55 mlrd kilovatt – soat yoki 1992 yilga nisbatan 10 % ko’p yelektr yenergiya
ishlab chiqardi. O’zbekiston yenergetika tizimi respublika xalq xo’jaligi va
aholisini yelektr yenergiyaga bo’lgan yehtiyojini to’la – to’kis ta’minlamoqda,
iqtisodiyotni yanada rivojlantirishga ulkan hissa qo’shmoqda. Shuningdek,
O’zbekiston yelektr yenergiyasi Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston,
Turkmaniston va Afg‘onistonga ham uzatilmoqda.
Prezident Islom Karimov tashabbusi bilan O’zbekistonda avtomobil ishlab
chiqaruvchi qo’shma korxona barpo yetish maqsadida Janubiy Koreya
Respublikasining «DAEWOO» korporatsiyasi raisi Kim U Jung bilan muzokaralar
olib borildi. 1992 yil 24 avgustda Toshkentda Janubiy Koreyaning
«DAEWOOMotors» korporatsiyasi va O’zbekistonning «Avtoqishxo’jmash»
davlat konserni O’rtasida Andijon viloyatining Asaka shahrida yiliga 180 ming
avtomobil ishlab chiqaradigan «O‘zDAEWOOavto» qo’shma korxonasini qurish
to’g‘risida shartnoma imzolandi. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi
1992 yil 5 noyabrda Asaka shahrida «O‘zDAEWOOavto» korxonasi tashkil
qilish to’g‘ risida qaror qabul qildi. Uning ta’sischilari yetib «DAEWOOMotors»
korparatsiyasi va «O’zavtosanoat» uyushmasi, har ikki tarafning qo’shma
korxonadagi ulushi teng miqdorda 50% dan iborat qilib belgilandi. 1993 yil mart
oyida «O‘zDAEWOOavto» qo’shma korxonasi ro’yxatga olindi va umumiy
miqdori 658 mln. AQS’H dollari hajmidagi qurilish ishlari boshlandi. Korxona](/data/documents/01d7e426-52ad-4b67-adf5-f39abee5a215/page_23.png)
![qurilishiga ilg‘or texnologiyalar, tajribali muhandislar, o’zbekistonlik yoshlar jalb
qilindi. 1000 dan ortiq O’zbekistonlik yoshlar Janubiy Koreyaga borib
«DAEWOO» kompaniyasida ishlab, avtomobil ishlab chiqarish tajribalarini
o’rganib qaytib keldilar. «O‘zDAEWOOavto» qo’shma korxonasining birinchi
navbati 1996 yil mart oyida ishga tushirildi. 1996 yil mart oyida «Damas» , iyun
oyida «Tico» , iyul oyida «Neksiya» ruso‘mli avtomobillar ishlab chiqarish
boshlandi. 1996 yil 19 iyulda korxonaning rasmiy ochilish marosimi bo’ldi, unda
Prezident Islom Karimov qatnashdi va «O‘zDAEWOOavto» qo’shma korxonasi
qurilishida faol qatnashganlarga minnatdorchilik bildirdi.
O’zbekiston hukumati «O‘zDAEWOOavto» qo’shma korxonasiga butlovchi
qismlar tayyorlovchi korxonalar qurish tadbirlarini amalga oshirdi. Bu borada
Vazirlar Mahkamasining 1995 yil 30 mayda qabul qilingan «Avtomobillar uchun
butlovchi buyumlar ishlab chiqaradigan O’zbekiston – Koreya qo’shma
korxonalarini tashkil yetish to’g‘risida» gi qarori muhim ahamiyatga yega bo’ldi.
Qarorga muvofiq «O‘zDAEWOOavto» uchun butlovchi qismlar tayyorlaydigan
korxonalar tizimini yaratishni mahalliylashtirish dasturi ishlab chiqildi va qurilish
ishlari boshlandi. 1996 – 2006 yillarda lak – bo’yoqlar, avtomobil o’rindiqlari,
ichki jihozlari, yelektr kabellari, shinalar, disklar, toblangan oynalar, tovush
pasaytirgichlari, yoqilg‘i baki, bamperlar va boshqa butlovchi qismlar ishlab
chiqaruvchi «O‘z – Dong Ko», «Yan Ko», «O‘z – Sem Yun Ko», «O‘z – Dong
Von Ko», «O‘z – Tong Xong Ko», «O‘z – Karam Ko», «Elektromash»,
«Meridian» kabi 75 ta yangi qo’shma korxonalar, ishlab chiqarish quvvatlari
barpo yetildi.
1999 yil oktabrda Janubiy Koreyadagi yirik «Eksimbank» bilan
«O‘zDAEWOOavto» zavodini moliyaviy jihatdan qo’llab – quvvatlash bo’yicha
bitim tuzildi va «DAEWOOMotors» kompaniyasi bilan hamkorlikda
«O‘zDAEWOOavto» zavodida «Matiz» va «Neksiya – 2» ruso‘mli avtomobillar
ishlab chiqarishga kirishildi. «O‘zDAEWOOavto» zavodiga 2000 yil yanvarda
«ISO - 9001» sertifikati berildi.](/data/documents/01d7e426-52ad-4b67-adf5-f39abee5a215/page_24.png)
![2001 yil avgustda «O‘zDAEWOOavto» zavodida yangi liniya barpo yetilib,
xalqaro andozalarga to’la javob beradigan, har tomonlama qulay, ilg‘or dizayn va
texnik afzalliklari bilan ajralib turadigan «Matiz» ruso‘mli yangi avtomobil ishlab
chiqarish yo’lga qo’yildi. 2003 yilda yana bir liniya barpo yetilib, «Lasetti»
avtomobili ishlab chiqarish boshlandi. 2004 yilda 70070 dona avtomobil ishlab
chiqarildi. 2007 yil oktabr oyida «O‘zDAEWOO» avto negizida «General
Motors» korporatsiyasi bilan hamkorlikda «GM O‘zbekiston» qo’shma korxonasi
tashkil yetildi. Natijada Asakada dunyoda mashhur «Shevrale» avtomobillari —
«Captiva», «Epika», «Takuma» ruso‘mli yengil avtomobillar ishlab
chiqarilmoqda.
2010 yilda «Shevrale» avtomobili – «Spark» ruso‘mli yangi avtomobil
ishlab chiqarish yo’lga qo’yildi.
Shunday qilib, «O‘zDAEWOOavto» qo’shma korxonasining mustahkam
poydevori yaratildi. «O‘zDAEWOOavto» zavodi MDH mamlakatlaridagi yengil
avtomashina ishlab chiqaruvchilar orasida Xalqaro sifat tizimidan foydalanuvchi
birinchi korxona bo’ldi.
Samarqand shahrida yana bir avtomobil zavodini qurishga ki rishildi. 1995
yilda «O’zavtosanoat» uyushmasi bilan Turkiyaning «Kochxolding»
kompaniyasi o’rtasida avtobus va yuk mashinalari ishlab chiqaruvchi
« SamKochavto» qo’shma korxonasini barpo yetish haqida bitim tuzildi. 1996
yilda «SamKochavto» qo’shma korxonasi ro’yxatga olindi va qurilish ishlari
boshlandi. Mashinalar loyihasini ishlab chiqishda xalq xo’jaligining barcha
sohalarida foydalanish uchun qulay bo’lishini ta’minlash maqsadida Italiya –
Ispaniya qo’shma korxonasi «Iveko» ning ixcham konstruksiyalari asos qilib olindi
va «Kochxolding» kom paniyasi a’zosi — «Otayo’l» zavodida O’zbekiston
sharoitiga moslab takomillashtirildi.
1999 yil mart oyida « SamKochavto» qo’shma korxo nasi ishga tushirildi.
O’sha yili foydalanishga qulay, ixcham 163 ta avtobus va 302 ta yuk avtomobili,
2000 yilda yesa 483 avtobus va 102 ta yuk avtomobili ishlab chiqarildi. Respublika
aholisi uchun «Otayo’l» ruso‘mli avtobuslar asosiy transport vositasiga aylandi.](/data/documents/01d7e426-52ad-4b67-adf5-f39abee5a215/page_25.png)
![2001 yilda O’zbekiston avtomobilsozlik sanoatida band bo’lgan ishchi va
xizmatchilar soni 14 mingtaga yetdi. Yeng muhimi, o’zbek avtomobilsozlarining
butun bir avlodi shakllandi.
1991 yil maydan Toshkent, Farg‘ona, Buxoro to’qimachilik kombinatlari,
Andijon va Nukus ip – gazlama kombi natlari, ular tasarrufidagi kichik va o’rta
korxonalarni birlashtirgan «O’zbekengilsanoat» davlat uyushmasi tashkil yetildi.
BU uyushma, bir tomondan, mavjud korxonalarni aksiyadorlir jamiyatlari sifatida
qayta tashkil yetdi, ularni ta’mirlash, yangi texnik jihozlar bilan qayta qurish orqali
mahsulotlar ishlab chiqarishni ko’paytirish tadbirlarini amalga oshirdi. Masalan:
«Buxoroteks» aksiyadorlik jamiyati 1994 yilda o’z mablag‘lari hisobidan
Shveysariyaning «Riter» firmasidan 2592 ta yigiruv g‘altagi quvvatiga yega
bo’lgan uskunalar sotib oldi. 1996 yilda yesa Shveysariyadan jalb yetilgan 5 mln.
shved frankiga ikkinchi yigiruv majmuyi sotib olib korxonani jihozladi. Natijada
1997 yildayoq 1000 tonna kalava ip ishlab chiqarishga yerishdi.
Ikkinchidan, davlat uyushmasi tomonidan respublikamizdagi boy xom-
ashyolarni, birinchi navbatda paxta tolasini qayta ishlab tayyor mahsulotlar ishlab
chiqaruvchi yangi korxonalar barpo yetish har tomonlama qo’llab – quvvatlandi.
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi 1996 yil aprel oyida
«Mahalliy va yengil sanoatni davlat tomonidan qo’llab – quvvatlash tadbirlari
to’g‘risida» qaror qabul qildi. Qarorga muvofiq tarmoq bo’yicha 35 ta investitsiya
loyihalari ishlab chiqildi va ularni amalga oshirish jarayonida 152 mlrd so’m, shu
jumladan, 644,4 mln AQS’H dollari hajmida chet yel sarmoyalari o’zlashtirildi.
Natijada 1996 – 2001 yillarda Janubiy Koreya ishtirokida «Kobul – Uzbek Ko»
qo’shma korxonasiga birlashgan To’ytepa va Toshkent shahrining Ko’kcha
mavzesida 2 ta yirik qo’shma korxona, «Kobul – Farg‘ona Ko» qo’shma
korxonalari qurilib ishga tushirildi. Turkiya to’qimachilik kom paniyalari
ishtirokida Nukus shahrida «Kateks» to’qimachilik majmuasi, Namangan
viloyatida «Asnamtekstil» , «Tap – fen» , «Kosonsoy-Tekmen» , «Atlas – Men»,
Qashqadaryo viloyatida «Qashteks» , «Oqsaroy – to’qimachi» qo’shma
korxonalari barpo yetildi. Germaniya sarmoyadorlari bilan hamkorlikda 1998 yilda](/data/documents/01d7e426-52ad-4b67-adf5-f39abee5a215/page_26.png)
![Andijonda «Anteks» , Farg‘ona viloyatining Yozyovon tumanida «Pfaff-Zinger»
qo’shma korxonalari qurildi. 1999 yilda Xo’jaobod tumanida tikuv va trikotaj
buyumlar ishlab chiqaradigan «Tyan-Din-Du» O’zbekiston – Xitoy qo’shma
korxonasi, 2000 yilda yiliga 3800 tonna kalava ip ishlab chiqaradigan
«Qorako’lteks» O’zbekiston – Amerika qo’shma korxonasi barpo yetildi. 2002
yilda Respublika to’qimachilik sanoatida 17 ta qo’shma korxona faoliyat ko’rsatdi.
Tarmoq bo’yicha 32 mingdan ortiq yangi ish o’rinlari tashkil yetildi. 2004 yilda 17
ta to’qimachilik korxonalari, jumladan «Beruniy teks», «Baliqchiteks», «Bursel
– Toshkent» kabi yirik qo’shma korxonalar qurilib foydalanishga topshirildi.
2002 yil boshlarida «O’zbekengilsanoat» davlat uyushmasiga birlashgan 15
ta kichik va 102 ta yirik korxonalar paxta tolasini qayta ishlab yiliga 130 ming
tonna yigirilgan ip, 50 mln kvadrat metr gazlama, 2,5 mln kvadrat metr gilam, 62
mln dona trikotaj mahsulotlari, 32 mln juft paypoq, turli xil tikuvchilik buyumlari
ishlab chiqarish quvvatiga yega bo’ldi.
Agar 1991 yilda respublikamizda paxta tolasini qayta ishlash 12 %ni tashkil
yetgan boisa, 2005 yilda bu raqam 30 %ga yetdi. Chet yellarga kalava ip, paxta va
shoyi gazlamalar yeksport qilishga yerishildi.
Respublikamizda qog‘oz tanqisligi muammosini hal qilishga qaratilgan
zavodlar qurildi. Namanganda barpo yetilgan «Namangan qog‘ozi» , Yangiyo’lda
qurilgan «O’zbek qog‘ozi» qo’shma korxonalari shular jumlasidandar. Respublika
Vazirlar Mahkamasining 2001 yil 20 iyundagi «Respublika qog‘oz sanoatini
boshqarish tuzilmasini takomillashtirish chora – tadbirlari to’g‘risida»gi qaroriga
asosan «O’zbekqog‘ozsanoat» uyushmasi tashkil yetildi. Uning tarkibiga
«Sanoatqalinqog‘ozsavdo» , «O’zbek qog‘ozi» ochiq aksiyadorlik jamiyatlari,
Yangiyo’l selluloza – qog‘oz fabrikasi, «Namanganqog‘oz» qo’shma korxonasi
va boshqalar kiradi. «O’zbek qog‘ozi» korxonasi yiliga 11 ming tonna qog‘oz, 3,5
ming tonna karton, 7,5 mln dona umumiy va 65 millionta o’quv daftari ishlab
chiqarmoqda. Yangiyo’l selluloza – qog‘oz fabrikasi yil iga 20 ming tonna paxta
sellulozasi, 12 ming tonna yuqori sifatli yozuv qog‘ozi ishlab chiqarmoqda.](/data/documents/01d7e426-52ad-4b67-adf5-f39abee5a215/page_27.png)
![Mamlakatimizda poyabzal mahsulotlari va chinni idishlar, turli xalq iste’mol
buyumlari ishlab chiqarish jadal rivojlanmoqda. Qurilish materiallari sanoati
bazasi mustahkamlanib, baland binolar, uy – joy qurilishi kengaydi.
Mustaqillik yillarida O’zbekistonda transport tizimi – temiryo’li, avtomobil
yo’li, havo, quvur va suv transporti rivoj topdi.
O’zbekistonda paxtachilik qishloq xo’jaligining yetakchi tarmog‘i
hisoblanadi. Markaziy Osiyo mamlakatlarida yiliga 2 mln tonna paxta tolasi
yetishtirilsa, uning 1,4 mln. tonnasi o’zbek paxtasi tolasidir. O’zbekiston paxta
tolasi yetishtirish bo’yicha dunyoda to’rtinchi, uni yeksport qilish bo’yicha yesa
ikkinchi o’rinda turadi.
Respublikamizda paxta hosildorligi va sifatini yaxshilashga katta ye’tibor
berilmoqda. Shu maqsadda qator suv omborlari va sun’iy kanallar qurilmoqda,
yerning meleorativ holatini yaxshilash tadbirlari amalga oshirildi. Suv tanqisligi
hisobga olinib, 1998 yildan boshlab paxtachilikda Isroil texnologiyalari asosida
tomchilatib sug‘orish usulidan foydalanilmoqda.
Andijonlik paxtakorlar tashabbusi bilan chigitni plyonka ostiga yekish
texnologiyasi joriy yetildi. Bu usul paxtani yerta yekish, qisqa muddatlarda undirib
olish, yuqori hosil yetishtirishga mustahkam zamin yaratdi. Paxta yekiladigan
yerlar qisqartirilishiga qaramasdan respublikamizda yiliga 3,5 mln. tonnadan ortiq
paxta xom – ashyosi tayyorlanmoqda. Shuningdek, O’zbekiston kanop, tamaki
yetishtirish sohasida ham dunyoda yetakchi o’rinlarda turadi.
Mustaqillik yillarida don mustaqilligiga yerishish vazifasi qo’yildi. Yekin
yekiladigan maydonlarda tarkibiy o’zgarishlar qilinib, xo’jaliklar qanday yekin
yekish sohasida mustaqil bo’ldilar. Sug‘oriladigan yerlarda g‘alla yekish kengaydi.
Umumiy yekin maydonlarida donli yekinlar salmog‘i 1991 yilda 18,8 %ni tashkil
yetgan bo’lsa, 1998 yilda 36 %ga o’sdi, natijada g‘alla yetishtirish sezilarli
darajada oshdi. Agar 1991 yilda 1,9 mln tonna don, shu jumladan 600 ming tonna
bug‘doy yetishtirilgan bo’lsa, 2002 yilda 5,4 mln tonnaga yaqin don, shu jumladan
5,0 mln tonnadan ortiq bug‘doy, 2007 yilda 6,25 mln tonna g‘alla yetishtirildi.
Sug‘oriladigan yerlarda o’rtacha hosildorlik gektariga 48,0 sentnerni tashkil yetdi.](/data/documents/01d7e426-52ad-4b67-adf5-f39abee5a215/page_28.png)
![Andijon viloyatida yesa rekord natijaga yerishildi — har gektardan 75 sentnerdan
ortiq xirmon ko’tarildi.
Shunday qilib, mustaqillik yillarida amalga oshirilgan tadbir tufayli tom
ma’noda mamlakatimizning g‘alla mustaqilligiga yerishildi, mamlakatimiz va
xalqimizni o’z g‘allamiz, o’zimizning nonimiz bilan ta’minlashdek tarixiy vazifa
bajarildi. Bu yutuq qishloq hayotini yangilash, amalga oshirilayotgan agrar
islohotlarning natijasidir.
Respublikamizda un va un mahsulotlari, go’sht va sut mahsulotlari, shakar
va qand mahsulotlari ishlab chiqarish izchil o’sib bormoqda. Shuningdek,
sabzavot, meva, uzum yetishtirish bo’yicha ham katta yutuqlarga yerishilmoqda.
Yiliga 5 mln. tonnaga yaqin sabzavot – meva mahsulotlari yetishtiriladi.
O’zbekistan Respublikasi mustaqillikka yerishgach, qishloq xo’jaligida tub
iqtisodiy islohotlarni amalga oshirish jarayonida davlat xo’jaliklari jamoa, shirkat
xo’jaliklariga aylantirildi, chorvachilik, aksariyat xo’jaliklarning qoramolchilik
fermalari xususiylashtirildi, dehqon va chorvachilik yo’nalishidagi fermer
xo’jaliklari tashkil yetila boshladi.
Chorvachilik sohasini rivojlantirish maqsadida O’zbekiston Respublikasi
Vazirlar Mahkamasining 1993 yil 15 martda «Respublika chorvachiligida
iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish chora – tadbirlari to’g‘risida» gi, 1994 yil
23 fevralda «Chorvachilikda iqtisodiy islohotlarni takomillashtirish hamda dehqon
(fermer) xo‘jaliklari va xususiylashtirilgan fermalar manfaatlarini himoya qilish
choralari to’g‘risida», 1995 yil 24 martdagi «Chorvachilikda xususiylashtirishni
davom yettirish va xususiy tadbirkorlikni qo’llab – quvvatlash chora – tadbirlari
to’g‘risida» qarorlar qabul qilindi. Bu qarorlarga ko’ra, 1995 yilda jamoa
xo’jaliklarining zarar bilan ishlayotgan 1499 qoramolchilik fermalari
xususiylashtirildi. Natijada respublikada ishlab chiqarilayotgan go’sht va sutning
75% ni xususiy sektor bera boshladi.
Chorvachilik sohasi bilan bir qatorda asalarichilik, pillachilik ham
rivojlanmoqda.](/data/documents/01d7e426-52ad-4b67-adf5-f39abee5a215/page_29.png)
![Xulosa qilib aytganda, mustaqillik yillarida iqtisodiyotning boshqaruv
tizimi tubdan o’zgartirildi, xo’jalik yuritishning bozor iqtisodiyotiga mos yangi
tizimi yaratildi. Bozor infratuzilmasi asoslari barpo qilindi. Mamlakatimiz
iqtisodiy tanazzul davridan o’tib oldi. 1995 yilga kelib makroiqtisodiyotda
barqarorlikka yerishildi va 1996 yildan boshlab barqaror o’sish ta’minlanmoqda.
Mamlakatda o’tkazilgan tub islohotlar natijasida iqtisodiy o’sishni ta’minlovchi
zarur shart – sharoitlar vujudga keldi. Xususiy mulkchilikning huquqiy asoslari
yaratildi.
Davlat mulkini xususiylashtirish natijasida ko’p ukladli iqtisodiyot
shakllandi. Yeng muhimi, odamlarimizning tafakkuri, hayotga bo’lgan munosabati
tubdan o’zgarmoqda. Turmush darajasi, oilasining farovonligi o’ziga bog‘lik
yekanligini tushunib yetayotgan odamlar tobora ko’payib bormoqda. Shunday
qilib, iqtisodiyot tarkibidagi tub o’zgarishlar, yangi korxonlarning bunyod yetilishi
sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish sohasida samarali natijalar berdi.
Har qanday islohot, agar u odamlar hayotini yaxshilashdan iborat pirovard
natijaga qaratilmasa, unday islo h otlar keraksizdir. Shuning uchun ham
O‘zbekistondagi amalga oshiriladigan tub islohotlar har tomonlama barqarorlikni
ta’minlashga, ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotiga asoslangan huquqiy
demokratik davlat va fuqarolik jamiyatini bunyod yetishga qaratildi. Mustaqillik
yillarida mamlakat hukumatining iqtisodiy strategiyasi asosan yeng muhim uch
vazifani hal yetishga yo‘naltiriddi:
Ishlab chiqarishning pasayishini to‘xtatish:
Iqtisodiy yuksalishning asosi sifatida makroiqtisodiy barqarorlikka yerishish;
Barqaror iqtisodiy rivojlanish uchun shart-sharoit yaratish.
O‘zbekistonda islohotlar yendigina boshlangan 1992 yildayoq birinchi p rezident
Islom Karimov O‘ zbekistondagi iqtisodiy o‘zgarishlar barqarorlik vaziyatida
o‘tishi kerakligini aloxida ta’kid-lagan yedi. Shuning uchun ham u o‘zining
«O‘zbekiston iqtisodiy isloxotlarni chuqurlashtirish yo‘lida» (1992) nomli kitobida
hukumat siyosati xususiylashtirish va raqobat vaziyatini shakllantirish jarayonlarini
chuqurlashtirishga, makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlashga, milliy valyutani](/data/documents/01d7e426-52ad-4b67-adf5-f39abee5a215/page_30.png)
![mustahkamlashga, iqtisodiy tizimda chuqur tarkibiy o‘zgartishlarni amalga oshi-
rishga, kuchli ijtimoiy kafolatlar beradigan huquqiy demokratik davlatni
shakllantirishga qaratilgan, deb u q diradi.
Shu bois mustaqillik yillarida O‘zbekiston iqtisodiyotini isloh qilishning
muqim natijasi bu makroiqtisodiyotni barqarorlashtirishga yerishilgani bo‘ldi.
Binobarin, bu jarayon bozorni shakllantirishdagi mu h im jihatdir.
«Barqarorlashtirish siyosati, - deb yozadi I.Karimov, - yeng avvalo, bu
makroiqtisodiyotda muvozanatni saqlash, ishlab chiqarishning keskin darajada
pasayishiga va ommaviy ishsizlikka yo‘l qo‘ymaslikdir. Shuningdek, u pul
qadrsizlanishining, pul yemissiyasining boshqarilishini ta’minlash, to‘lov balansini
bir meyorda sa q lash sohasida aniq maqsadni ko‘zlab olib boriladigan davlat
siyosatidir».
O‘zbekistonda makroiqtisodiyotni barqaror qilish borasi da qator amaliy
choralar belgilanar yekan, avvalo bu boradagi jahon tajribasi o‘rganildi, ayni
cho g‘ da MDH davlatlarida shu sohada yo‘l qo‘yilgan kamchiliklar tahlil qilindi.
Jumladan, o‘tish davrida davlat o‘z iqtisodiy siyosatini belgilashda avvalo ustivor,
katta istiqbolga yega bo‘lgan tarmo q lar va ishlab chiqarishlarni har tomonlama
rag‘batlantirish, ya’ni yeng muhim bo‘g‘inlarni aniqlash (neft - neft mustaqilligi,
yenergetika - yenergetika mustaqilligi, don - g‘alla mustaqilligi, paxtani qayta
ishlash sanoati va hokazolar) orqali iqtisodiyotni tarkiban qayta tashkil qilish
bo‘yicha izchil siyosat yuritishi lozim yedi.
Shuni ro‘y-rost aytish kerak, mustaqillik qo‘lga kiritilgan 1991 yil oxirlari va
1992 yilda O‘ zbekiston zimmasiga og‘ir va jiddiy sinovlar tushdi.
Shu davr mobaynida «davlat va xalq o‘z taqdirini, o‘z mustaqilligini, o‘z ozodligini
himoya qila olishga qodirmi?» degan savolga javob berishga to‘g‘ri keldi. Buning
boisi shunda yediki, SSSR parchalanib ketishi, an’anaviy xo‘jalik aloqalarining
buzilishi bilan bog‘liq bo‘lgan moliyaviy va xom ashyo zahiralarining nihoyatda
taqchilligi yuz berdi. Masalan, boshqa mintaqalar va mamlakatlardan maxsulot
yetkazib berilishiga bog‘lanib qolgan yirik korxonalar to‘xtab qolish arafasida yedi.
Buning ustiga aholining moddiy ahvoli yana xam pastlashib ketdi. Oziq-ovqat](/data/documents/01d7e426-52ad-4b67-adf5-f39abee5a215/page_31.png)
![mahsulotlari, dori-darmonlarning yeng muhim turlari chetdan olib kelinishi sababli
bir muncha qiyinchiliklarga duch kelindi.
O‘zbekiston iqtisodiy islohotlarni amalga oshirishda Rossiya, Ukraina va
Belorussiyaga nisbatan ancha noqulay sharoitda yedi.Ana shunday holatdan
O‘zbekiston o‘zining butun kuch-g‘ayrati va ichki imkoniyatlarini safarbar qilib,
o‘zining ijtimoiy va iqtisodiy muammolarini hal qilishga jiddiy ye’tibor berdi.
Chunki iqtisodiyotni barqarorlashtirishda ustivor hisoblangan yetakchi
asosiy tarmo q lar belgilab olinmasa, bozor munosabatlari sharoitida ularning
shakllanishiga yordam ko‘rsatilmasa iqtisodiy strategiya boy berilishi mumkin
yedi. Bu butun mamlakat iqtisodiyotini butunlay yangidan boshlash, islohotlar
paytida uzluksiz ishlab chiqarish jarayonini ta’minlab turishning bosh yo‘li, asosiy
tamoyili bo‘ldi.
Shu bois O‘zbekiston iqtisodiyotida, avvalo, tarkibiy o‘zgarishlar yuz berdi.
Respublika iqtisodiy mustaqilligini mustahkamlash, importni qisqartirish va
yeksportga yo‘naltirilgan ishlab chiqarishni rivojlantirish, shuningdek istiqbolni
belgilaydigan ustivor tarmoqlarni jadal rivojlantirish, tarmoqlar ichidagi
nomutanosiblikka barham berishga ye’tibor qaratildi.](/data/documents/01d7e426-52ad-4b67-adf5-f39abee5a215/page_32.png)
![Adabiyotlar ro’yxati :
1 . O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi. –T.: O’zbekiston, 1992, 2009.
2 . O’zbekiston milliy yensiklopediyasi. 1, 2, 3 …12 jildlar.
3 . O’zbekistonning yangi tarixi. Uchinchi kitob. Mustaqil O’zbekiston tarixi. –T.:
Sharq, 2000. –B. 47-56; 298-238, 298-364.
4 . O’zbekiston tarixi / R. Murtazaeva umumiy tahriri ostida. –T.: Yangi asr avlodi,
2003. –B. 575-592.
5 . O’zbekiston tarixining muhim sanalari (eng qadimgi davrlardan bugungi
kungacha) / Q. Rajabov [va boshq.]; mas’ul muharrir: I. Saidov. – 3-to’ldirilgan va
tuzatilgan nashri. –T.: O‘zbekiston, 2010.
6 . Jo‘raev N. O‘zbekistonning yangi tarixi. Uchinchi kitob. Mustaqil O‘zbekiston
tarixi. – To‘ldirilgan, qayta nashr. –T.: G‘afur G‘ulom, 2009. –B.150-158; 332-
410.
7 . Usmonov Q. O‘zbekiston tarixi. –T.: IQTISOD - MOLIYA, 2006. –B. 418-432.](/data/documents/01d7e426-52ad-4b67-adf5-f39abee5a215/page_33.png)
Iqtisodiy islohotlar, uning bochqichlari. O‘zbekiston da bozor munosabatlarining rivojlanishi Reja: 1. O‘zbekiston Respublikasida bozor munosabatlarining shakllanishi, uning yo nalishlari, bosqichlari va xususiyatlari. ʼ 2. O‘zbekiston Respublikasida bozor munosabatlariga o‘tishning huquqiy asoslarining yaratilishi. 3. Iqtisodiy islohotlarning besh tamoyilini amalga oshirilish mexanizmi. Bozor infratuzilmasining shakllanishi, qishloq xo‘jaligidagi islohotlar, uning vazifalari va yo nalishlari. Sanoat, avtomobilsozlik sohasinining rivojlanishi. ʼ 4. Makroiqtisodiyotni barqarorlashtirishga yerishish. Kuchli ijtimoiy siyosat konsepsiyasining shakllanishi, bosqichlari va rivojlantirilishi. 5. Nodavlat, notijorat tashkilotlarining ijtimoiy himoyani amalga oshirishdagi ishtiroki.
Istiqlol yillarida jamiyatimiz hayotining barcha sohalarida tub islohotlar yuz berdi. Bu o’zgarishlar iqtisodiy hayotimizni ham qamrab oldi. Respublikaning boy imkoniyatlari, geosiyosiy sharoitidan kelib chiqib, O’zbekistonda demokratik huquqiy davlat barpo yetish jarayonidagi yeng muhim vazifalaridan biri bozor munosabatlariga asoslangan iqtisodiyotni barpo yetish masalasi dastlabki kunlarning yeng muhim vazifasi sifatida belgilandi. O’tish davrida bozor iqtisodiyoti tushunchasi, unga o’tish zarurati, bozor iqtisodiyotiga o’tishning «O’zbekiston yo’li» kabi masalalarning tub mohiyatini anglash yeng dolzarb masalalaridan biri yedi. Ma’lumki, hozirda rivojlangan mamlakatlar (AQS’H, Yaponiya, Kanada, Buyuk Britaniya, Germaniya, Fransiya, Rossiya)ning deyarli barchasi bozor iqtisodiyoti yo’lini tanlagan bo’lib, shu asosda iqtisodiy taraqqiyotini belgilab kelmoqda. Bozor iqtisodiyotiga o’tish XX asrga xos bo’lgan umumjahon voqelikdir. Bozor iqtisodiyotiga o’tish kishilarning xoxish – irodasi yemas, balki obektiv zaruratdir. Bozor iqtisodiyoti deganda, tovar – pul munosabatlariga asoslangan va ularga xos iqtisodiy qonunlar, ya’ni bozor munosabatlari tamoyillari asosida boshqariladigan iqtisod tushuniladi. Bozor iqtisodiyoti azaldan mavjud. U bir necha ming yillardan beri rivojlanib, turli iqtisodiy – ijtimoiy tizimlar doirasida saqlanib keladi. Bozor iqtisodiyotiga o’tish – bu shunchaki maqsad yemas, balki iqtisodda bozor munosabatlarini shakllantirish, jamiyatni yangilash yo’lidir, ya’ni iqtisodiy faoliyat yerkinligiga, mulchilikning xilma – xilligiga, narx yerkinligiga, raqobat qurashiga, shaxsiy huquq va yerkinliklarning qaror topishiga, daromadning cheklanmaganligiga yerishish demakdir. Faqat bozor munosabatlari zamonidagina ishlab chiqarishni barqaror rivojlantirish, ko’plab sifatli mahsulotlar yaratish, ularga bo’lgan talabni qondirish, tejamli xo’jalik yuritish, to’kinchilik yaratib, xalqning farovon turmushini ta’minlash, halol va samarali mehnatni qadrlash, adolat o’rnatish mumkin. Bozor iqtisodiyoti — jamiyat taraqqayotini tezlashtiruvchi iqtisodiy aloqalar
majmuidir. Tarixan, bozor iqtisodiyotiga o’tish yeng so’nggi navbatda «sotsialistik» mamlakatlar o’tmoqda. Xalqaro tajribada bozor iqtisodiyotiga o’tishning bir qancha modellari mavjud bo’lib, ularni umumlashtirib, bozor iqtisodiyotiga o’tishning uch turga yoki modelga bo’lishimiz mumkin: 1. G‘arbiy Yevropa mamlakatlari va boshqa rivojlangan mamlakatlar yo’li. 2. Mustamlakachilikdan ozod bo’lib, mustaqil taraqqiyot yo’liga kirib rivojlanayotgan Osiyo, Afrika, Lotin Amerikasi mamlakatlarining yo’li. 3. Mustaqil Davlatlar Xamdo’stligi mamlakatlari, boshqacha aytganda, «sotsialistik» rivojlanish yo’lidan borgan va hozirda bozor iqtisodiyoti yo’lini tanlagan mamlakatlar yo’li. Sobiq sotsialistik mamlakatlarda, jumladan O’zbekistonda davlatlashtirilgan, o’ta markazlashtirilgan va yagona bir markazdan boshqariluvchi iqtisodiyotdan — bozor iqtisodiyotiga o’tish zarurligi quyidagi bosqichlarni amalga oshirishni taqozo yetdi: 1. Bozor iqtisodiyotiga o’tishning huquqiy asoslarini yaratish, ya’ni uni ta’minlovchi yuridik qonunlar tizimini yaratish. 2. Bozor infratuzilmasini shakllantirish. Bun da bozor iqtisodiyotiga xos aloqalarni o’rnatishga ko’mak beruvchi, ya’ni bozorga xizmat ko’rsatuvchi sohalarni, tashkilot, korxona va muassasalarni yaratish. 3. Mulkchilik va xo’jalik yuritish usullarini privatizatsiyalash. 4. Narx – navoni liberallashtirish, narxlarni yerkin qo’yib yuborish, narx ustidan davlat nazoratini minimal darajaga keltirish. Bozor iqtisodiyotiga o’tishning umumiyligi, masalan, xususiy mulkchilik, iqtisodiy jarayonlarni boshqarish va takomillashtirishda talab, taklif qoidalarining bir xil bo’lishi bilan bir qatorda har bir mamlakatning o’ziga xos xususiyatlaridan kelib chiquvchi yo’li mavjuddir. Bunda uning xo’jalik tuzilishi va shart – sharoitlari, joylashgan yeri, tabiati va iqlimi, milliy kelib chiqishi, rasm – ruso‘mlari, an’ana va milliy harakteri hamda boshqa omillar sabab bo’ladi.
Jahon tajribasi shuni ko’rsatadiki, dunyodagi hamma mamlakatlar uchun maqbul bo’lgan bir xil taraqqiyot yo’li, bir xil andoza bo’lishi mumkin yemas. Hozirda bozor iqtisodiyotiga o’tishning turli modellari mavjud bo’lib, ular barcha mamlakatlarni bitta manzilga — yerkin bozor iqtisodiyoti tizimiga olib keladi. Ammo, bozor munosabatlari shakllanishining sotsial – iqtisodiy, tarixiy, milliy va xalqaro sharoiti har xil bo’lganligi tufayli, unga o’tishning milliy xususiyatlari ham mavjud bo’ladi. Shu nuqtai nazardan biror mamlakatning taraqqiyot yo’lini yoki taraqqiyot modelini borligicha qabul qilib bo’lmaydi. Natijada o’ziga xos yo’lni tanlash muhim hisoblanadi. Sobiq tuzumda amal qilgan va markazlashgan ma’muriy boshqarish tizimiga asoslangan iqtisodiyot o’zining hayotiy yemasligini, aholining o’sib boruvchi yehtiyojlarini ta’minlay olmasligini aniq ko’rsatdi. Natijada mustaqillik yillarida mamlakat taraqqiyoti uchun O’zbekistonda bozor munosabatlariga o’tishning o’ziga xos yo’lini ishlab chiqish va bu yo’lda tub islohotlarni belgilash zarurati yuzaga keldi. O’zbekistonning taraqqiyot yo’lini ishlab chiqishga Prezidentimiz I.A. Karimov boshchilik qildi. Islom Karimov o’n ikkinchi chaqiriq O’zbekiston Respubli kasi Oliy Kengashining navbatdan tashqari 1992 yil 4 yanvardagi IX sessiyasida so’zlagan dasturiy nutqida hamda 1992 yil avgust oyida nashr yetilgan «O’zbekistonning o’z istiqlol va taraqqiyot yo’li» asarida O’zbekistonning taraqqiyot yo’lini har tomonlama puxta belgilab berdi. O’zbekistonning o’ziga xos taraqqiyot yo’li Islom Karimovning keyingi asarlari, ma’ruza va nutqlarida yangi ma’no – mazmun bilan to’ldirilib, aniqlashtirilib borildi. O’zbekistonda ijtimoiy yo’naltirilgan yerkin bozor iqtisodiyotiga o’tish modeli Islom Karimov tomonidan ishlab chiqildi. Besh tamoyilini o’z ichiga olgan bu modelning mazmuni va mohiyati Prezidentning 1993 yilda nashr yetilgan «O’zbekiston — bozor munosabatlariga o’tishning o’ziga xos yo’li» nomli asarida asoslab berildi. Bu yo’l xalqimiz tomonidan ham, xalqaro maydonda ham taraqqiyot ning «o’zbek modeli» deb qabul qilindi. O’zbek modelini ishlab chiqishda, birinchidan, xalqaro tajriba asos qilib olindi.
Ikkinchidan, xo’jalik imkoniyatlari, shart – sharoitlari, yeski tuzumdan meros bo’lib qolgan muammolar hisobga olindi. Quyidagi keltirilgan jadval orqali besh tamoyilning mohiyatini ko’rishimiz mumkin: Shunday qilib, O’zbekistonning o’ziga xos taraqqiyot yo’li nazariy va amaliy jihatdan puxta belgilab olindi. Bu barcha tamoyillar demokratik va iqtisodiy qayta o’zgartishlar jarayonlarini muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun hal qiluvchi ahamiyat kasb yetib, hayot sinovidan o’tdi. Amaliy islohotlar jarayonida, xususan XXI asr arafasi va uning dastlabki yillarida mamlakatimizning rivojlanish strategiyasi, islohotlarni chuqurlashtirish va jamiyatni yangilash borasidagi faoliyatimizni jadallashtirish maqsadida bu tamoyillar Oliy Majlisning XIV sessiyasida (1999 yil 14 aprel) kuyidagi oltita ustuvor yo’nalish bilan to’ldirildi: 1. Mamlakat siyosiy, iqtisodiy hayotini, davlat va jamiyat qurilishini yanada yerkinlashtirish. 2. Jamiyat ma’naviyatini yanada yuksaltirish. 3. Kadrlar masalasi. 4. Xalq turmush darajasining izchil va barqaror o’sishi, aholini yanada kuchli ijtimoiy himoya qilish. 5. Iqtisodiyotda tarkibiy o’zgarishlarni ta’minlash. 6. Jamiyatdagi barqarorlik, tinchlik, millatlar va fuqarolararo totuvlikni, sarhadlarimiz daxlsizligini, mamlakatimiz yaxlitligini ta’minlash. Ijtimoiy yo’naltirilgan bozor iqtisodiyoti O’zbekiston davlat suverenitetining iqtisodiy asosi bo’lib qoldi. Bu yo’lni shakllantirish uchun iqtisodiyotni tubdan isloh qilishga kirishildi. Avvalo, iqtisodiy islohotlarning qo’yidagi strategik maqsadlari belgilab olindi: ijtimoiy yo’naltirilgan bozor iqtisodini bosqichma – bosqich shakllantirish, milliy boyliklarning o’sishini, kishilar turmushi va faoliyati uchun munosib sharoitni ta’minlaydigan kuchli va muntazam rivojlanib boruvchi iqtisodiy tizim yaratish;