Iqtisodiy islohotlar va uning samarasizligi
![I qtisodiy islohotlar va uning samarasizligi
Reja:
1. Qayta qurish siyosatining brbod bo‘lishi
2. Siyosiy va iqtisodiy islohotlarning samarasizligi
3. O‘zbekistondagi inqrozli holatlar va ularning oqibatlari](/data/documents/b1003308-2ed0-4864-8aea-2152578eddac/page_1.png)
![SSSRda jamiyat hayotining barcha sohalarida, xususan, iqtisodiyotda boshi
berk murakkab vaziyatdan chiqish yo‘lini qidirish 1985 yil bahoridan
boshlangan qayta qurish siyosatida o‘z ifodasini topdi. Ijtimoiy-iqtisodiy
jarayonlarni turg‘unlik illatlaridan tozalashga qaratilgan tajribalar qatorida
iqtisodiy muammolar echimini topish bosh vazifalardan biriga aylandi.
Iqtisodiy tizimni qayta qurish, uning moddiy bazasini qayta ko‘rib chiqish,
yangi texnologiyalarni joriy etish, yuqori darajadagi boshqaruv tizimi asosida
iqtisodiyotni va ijtimoiy sohani jadal rivojlantirish mo‘ljallangan edi.
Ko‘zlangan maqsadga erishish uchun asosiy vosita sifatida «rejalashtirish va
boshqarish mexanizmini takomillashtirish», «ijti moiy negizda sog‘lom tovar-
pul munosabatlarining amal qilishini ta’minlash», «xo‘jalik hisobi» asoslari
imkoniyatidan foydalanish belgilandi. Korxonalarning «xo‘jalik hisobi»,
«o‘z-o‘zini mablag‘ bilan ta’minlash» va «o‘z-o‘zini boshqarish»ga
o‘tkazilishi dastlabki vaqtlarda mehnat jamoalari orasida o‘z huquqlarini
to‘laroq amalga oshirish bilan bog‘liq bo‘lgan katta umidlar uyg‘otdi.
Intilishlar ijobiy bo‘lishiga qaramasdan, islohotlarning samarasi unchalik
katta bo‘lmadi. 1988 yilda O‘zbekistonda mavjud 1267 ta yirik sanoat
korxonasidan atigi 320 tasi (25,3 foiz) to‘liq xo‘jalik hisobi va o‘zini o‘zi
mablag‘ bilan ta’minlash sharoitida ishlar edi. Bu korxonalardagi ishlab
chiqarish hajmi (ular respublikada ishlab chiqarilayotgan mahsulotlarning
55,7 foizini tayyorlab berardi) 1987 yilning avvalgi davridagiga nisbatan 4,7
foizga ortdi, holbuki bu ko‘rsatkich xo‘jalik hisobiga o‘tkazilmagan
korxonalarda 0,7 foizga pasaydi. Biroq respublika sanoati shartnoma
majburiyatlari asosida mahsulot sotish rejasini faqat 98,6 foiz qilib bajardi,
yangi sharoitda ishlayotgan korxonalar esa 98,4 foiz qilib ado etdi.
YAngicha yondashuv va yangicha fikrlash g‘oyasi asosida olib borilgan
qayta qurish siyosatiga jamiyatning tayyor emasligi, shuningdek, ijrochilik
kayfiyatiga moslashgan rahbarlarning «xo‘jalik hisobi» va «o‘zini o‘zi](/data/documents/b1003308-2ed0-4864-8aea-2152578eddac/page_2.png)
![moliyalashtirish» sharoitida ish yurita olmasligi oqibatida xalq xo‘jaligining
deyarli barcha sohalari izdan chiqa boshladi. Xo‘jalik mexanizmining zamon
talablariga mos kelmasligi, asosan, sifatga e’tibor bermay miqdorni
oshirishga qaratish, xomashyoga yo‘naltirilgan sanoat tarmoqlarini jadal
rivojlanti rish serxarajat xususiyatga ega iqtisodning rivojlanishiga olib keldi.
Bu davrda ham odat bo‘lib qolgan kampaniyabozlik xo‘jalikni boshqarish
mexanizmini qayta qurishga salbiy ta’sir ko‘rsatdi. Aksariyat tarmoqlarda
xo‘jalik hisobini tashkil etish xo‘jako‘rsinga qilindi. SHunday hollar ham
uchrab turardiki, mehnat jamoalari hisobotlarida yangi iqtisodiy sharoitda
ishlayotgandek qilib ko‘rsatilardi, haqiqatda esa u erda xo‘jalik hisobi
asoslari butunlay joriy etilmagan bo‘lardi. Masalan, Toshkent to‘qimachilik
kombinatida, CHkalov nomli Toshkent aviatsiya ishlab chiqarish
birlashmasida va boshqa joylarda xo‘jalik hisobida ishlovchi brigadalarni
tashkil etishga yuzaki yondashdilar. Barham berish qiyin bo‘lgan zararli
odatlardan biri yaxshi ishlayotgan korxonalarning mablag‘larini kam samara
bilan ishlayotgan korxonalar foydasiga qayta taqsimlash prinsipi edi.
Ishlab chiqarilayotgan tovarlarning sifati muammosi haddan tashqari
keskin tus olib ketdi. Mazkur muammoni hal qilish maqsadida mahsulotning
davlat qabuli joriy etila boshlandi. 1987 yilda davlat qabuli sharoitida
ishlovchi korxonalarda yaroqsizga chiqarilgan mahsulotlar hajmi 833 ming
rubllikni tashkil etdi. Davlat qabuli joriy etilgan 33 ta korxonada har oyda
o‘rta hisobda 0,9 mln. rubllik mahsulot qabul qilinmas edi.
Ishlab chiqarishni tartibga solish borasida ko‘rilgan chora-tadbirlar uning
tanazzulini to‘xtata olmadi. Mahsulotlar yuqori sifatli bo‘lishi uchun ishlab
chiqarish jarayonini tubdan yangilash bilan bog‘liq bo‘lgan g‘oyatda keng
tadbirlar majmuini amalga oshirish talab qilinardi. Bir tomondan, moliyaviy
mablag‘lar va moddiy resurslarning yo‘qligi, ikkinchi tomondan, rasmiy
hokimiyat organlarining reja-topshiriqlar bajarilishini qat’iyat bilan talab](/data/documents/b1003308-2ed0-4864-8aea-2152578eddac/page_3.png)
![qilishi davlat qabulining yuzakilashuviga olib keldi. Ma’muriyatning tazyiq
ko‘rsatishi oqibatida sifat masalasi asta-sekin ikkinchi darajali masala bo‘lib
qoldi. Agar 1986 yil dekabrda davlat qabuli talabi bilan 60 foiz mahsulot
qabul qilingan bo‘lsa, 1987 yilning yanvariga kelib faqat 48,5 foiz mahsulot
davlat qabuli talabiga javob berdi.
Bunga qarshi ko‘rilgan barcha chora-tadbirlarga qaramasdan sifatsiz,
nostandart va nokomplekt mahsulot ishlab chiqarish hajmi kamayish o‘rniga,
aksincha, ko‘payib boraverdi. Masalan, 1989 yilda birgina Toshkent shahri
bo‘yicha ishlab chiqarilgan 33 mln. rubllik mahsulotlar sifatsiz deb qabul
qilindi. Bunday qonun buzishlar respublikaning etakchi korxonalari
hisoblangan «Foton», «Mikond» ishlab chiqarish birlashmalarida, Toshkent
traktor zavodida, «Tashselmash» zavodida, shuningdek, oziq-ovqat va
go‘sht-sut sanoatida ham keng yoyilganligi qayd etildi.
Sovet iqtisodiyotining jiddiy nuqsonlaridan biri hisoblangan yakuniga
etkazilmagan qurilish hajmlari ham yil sayin ortib bordi. Bu jarayon, ayniqsa,
80-yillar o‘rtalarida avj pallasiga chiqdi. Xususan, 1986 - 1990 yillarda
asosiy fondlarni ishga tushirish yillik o‘rtacha hajmlari o‘n birinchi besh
yillikka qaraganda ancha ortdi. Ammo bu o‘sish foydalanilgan ka pital
qo‘yilmalar hajmidan ortda qolar edi. Natijada davlat investitsiyalari
hisobidan oxiriga etkazilmagan qurilishlar 1986 yildagi 5,0 mlrd. rubldan
1990 yilda 6,3 mlrd. rublga etdi. Son-sanoqsiz qurilish ob’ektlariga
moliyaviy mablag‘larning sochilib ketishi oqibatida qurilish muddatlari
normativlardan ikki barobar ortib ketdi. Kapital qurilishdagi buzg‘unchi
jarayonlarni xo‘jalik hisobi va o‘z-o‘zini moliyalashtirishga o‘tkazish siyosati
to‘xtatib qola olmadi. CHunki hukm surgan xo‘jalik yuritish mexanizmi
yakuniy maqsadga erishish manfaatdorligidan mahrum qilgan edi. Oqibatda
kapital qurilishda asosiy fondlarni, ya’ni uy-joy, maktabgacha tarbiya va
madaniyat maskanlari, hunar-texnika bilim yurtlari ob’ektlarini qurib ishga](/data/documents/b1003308-2ed0-4864-8aea-2152578eddac/page_4.png)
![tushirish rejalarini bajarmaslik, ular etarli darajada moliyalashtirilishiga
qaramay, an’anaviy tus ola boshladi. Ayrim ma’lumotlarga qaraganda, 1986-
1989 yillarda har uchinchi, 1990-1991 yillarda esa har ik kinchi qurilish
ob’ektlari ishga tushirilmasdan qolib ketgan edi.
Sovet iqtisodiy modeliga xos bo‘lgan holat (ilm-fan talablari va ishlab
chiqarishning jamiyat extiyojlariga nisbatan nomuvofiqligi) O‘zbekiston
misolida ko‘zga yaqqol tashlandi. Jumladan, 1976 yildan 1990 yilgacha
bo‘lgan davrda yangi turkumdagi mashina va uskunalar namunalarini ixtiro
qilish yiliga o‘rtacha 38 tadan to‘g‘ri kelgan bo‘lsa, shundan 1976 - 1980
yillarda tex nik ko‘rsatkichi jihatidan faqat 25 foizi mamlakat va jahondagi
namunalardan yuqori hisoblangan, 1981-1985 yillarda bu ko‘rsatkich 10
foizdan, 1986-1990 yillarda 6 foizdan ortmadi. Muhimi shundaki, yangi
texnika va texnologiyalarni ixtiro qilish va ishlab chiqarishga joriy etish
jarayoni kamida 5-6 yil talab qilgan. Natijada O‘zbekistonda mavjud sanoat
korxonalarining aksariyatida ishlab chiqarish fondlarining salmoqli qismi
eskirishiga sabab bo‘ldi.
Mustaqillik arafasida O‘zbekistondagi 1500 ta sanoat korxonasidan 900
dan ortig‘i texnik jihatdan qayta qurish va rekonstruksiya qilishni talab
qilardi. Bu esa, o‘z navbatida, respublikada oliy sifat kategoriyasi talabiga
javob beruvchi mahsulot turlari o‘sishining sust borishiga olib keldi.
Xususan, 1988 yilda ishlab chiqarishning umumiy hajmida atigi 10 foiz
mahsulot oliy sifat kategoriyasi talabiga javob bergan (Ittifoq bo‘yicha esa bu
ko‘rsatkich shu davrda 15 foizni tashkil qilgan).
Xalq xo‘jaligining boshqa tarmoqlari kabi, O‘zbekiston iqtisodiyotida
muhim hisoblangan agrar soha ham shunday qismatga uchradi.
O‘zbekistonda bu sohadagi siyosat strategiyasi qayta qurish yillarida
Butunittifoq agrar siyosatidan amalda farq qilmas edi. Avvalgidek, bu siyosat
Markaz manfaatlari yo‘lida paxtachilikni jadal rivojlantirishga qaratilgan edi.](/data/documents/b1003308-2ed0-4864-8aea-2152578eddac/page_5.png)
![Qayta qurish siyosati tajribasi O‘zbekistonda qishloq xo‘jaligini
rivojlantirish strategiyasi chinakam islohotchilik mazmuniga ega bo‘la
olmadi. Agrar ishlab chiqarishning moddiy-texnika bazasini mustahkamlash
sohasidagi kuch-g‘ayratlar ham, keng miqyosda irrigatsiya-melioratsiya
ishlarini tashkil etish ham, kadrlarga doir muammolarni hal qilish bilan
bog‘liq bo‘lgan chora-tadbirlar majmui ham qishloq xo‘jaligining barqaror
rivojlanishini ta’minlay olmadi. Nisbatan ozgina yuksalishdan keyin yana
muqarrar tanazzul boshlanar edi. Buning sababi agrar sohada hukmron
bo‘lgan ishlab chiqarish iqtisodiy munosabatlarning xarakterida edi. Ularning
o‘zagini dehkonchilikka va umuman qishloq xo‘jaligiga ma’muriy-
buyruqbozlik bi lan yondashuv tashkil etardi. Iqtisodiy munosabatlarning
kelib chiqish jihatidan yaroqsizligi, shahar bilan qishloq o‘rtasidagi noteng
ayirboshlash, qishloqqa resurslarning qoldiq prinsipi bo‘yicha ajratib
berilishi, xo‘jalik hisobi asoslarining yo‘qligi tenglashtirish prinsipini,
ijtimoiy passivlikni keltirib chiqardi, bu esa, o‘z navbatida, shaxsiy va
ijtimoiy manfaatlarning mos kelishiga xalaqit berdi.
Sovet davlatining iqtisodiy boshqaruv tuzilmalari bu illatning haqiqiy
barham topish vositasi brigada pudratini tashkil etish deb hisobladilar. Bu hol
boshqaruv tizimini o‘zgartirishni talab qilardi, bu esa pirovard natijada
mazkur bo‘g‘inning yangi shakli - RAPO (rayon agro-sanoat
birlashmalari)ning paydo bo‘lishiga olib keldi. RAPOlar qishloq xo‘jaligini
«yuksaltirish»ning navbatdagi «qutqaruvchi» vositasi bo‘lib, haqiqatda yangi
ma’muriy-boshqaruv organi, agrar sektordagi yangi mahkama diktaturasiga
aylanib qoldi.
Jamoa pudrati g‘oyalarining boy imkoniyatlarini ham ro‘yobga chiqarish
imkoni bo‘lmadi. Brigada va zveno pudratlari shoshilinch ravishda kishloq
xo‘jalik ishlab chiqarishining barcha tarmoqlarida qo‘llana boshlandi. XX asr
80-yillari o‘rtalariga kelib brigada pudrati asosida ishlayotgan kishloq](/data/documents/b1003308-2ed0-4864-8aea-2152578eddac/page_6.png)
![aholisining umumiy salmog‘i respublika agroxo‘jaliklari xodimlarining
umumiy miqdorida 44,5 foizni tashkil etdi. Ayrim pudrat bo‘linmalarining
yuqori ko‘rsatkichlarga erishishlariga qaramasdan, kishloq xo‘jalik
mahsulotlari etishtirishda salmoqli ijobiy o‘zgarishlar ko‘zga tashlanmadi.
1986 yil martda bir qator hujjatlar qabul qilinib, ularda «boshqaruvning
iqtisodiy usullari»ga o‘tilganligi e’lon qilinib, qishloq iqtisodiyotini
yuksaltirishning asosiy vositasi rejali ishlarni takomillashtirishdan iborat deb
hisoblandi: reja topshiriqlarini «erishilgan daraja»da belgilash prinsipi
qoralandi. Biroq bu usul ham bir ma’muriy vosita o‘rniga boshqa, undan
ko‘ra «takomillashgan» vositani yuzaga keltirdi. Boshqa bir qator yangiliklar,
xususan, ACM (agrosanoat majmuasi)ning taqdiri ham ana shunday bo‘ldi, u
aslida boshqarib bo‘lmaydigan tizimga aylanib, qishloq xo‘jaligini
rivojlantirishda qo‘shimcha to‘siq bo‘lib xizmat qildi.
Xo‘jalik yuritishning iqtisodiy mexanizmini qayta qurish, sotsialistik tovar-
pul munosabatlarining imkoniyatidan foydalanish borasida ko‘rilgan chora-
tadbirlar ham kutilgan natija bermadi. Qisman xo‘jalik hisobidan to‘liq
xo‘jalik hisobiga o‘tish tovar-bozor munosabatlarining faol qo‘shilishidan
iborat ustuvor yo‘nalish bo‘lib qoladi, deb taxmin qilingan edi.
Xo‘jaliklarning iqtisodiy mustaqilligini kengaytirishga qaratilgan «porloq
kelajak» va’da qiluvchi chora-tadbirlar, odatda, cheklangan tarzda amalga
oshirildi. Qishloqda qayta qurish asosidagi xo‘jalik yuritish shakllarini va
mehnatga haq to‘lashni takomillashtirish sohasidagi tashqi jihatdan jo‘shqin
bo‘lib ko‘ringan faoliyat zaminida avvalgi yillardagi kabi ko‘p uchraydigan
ko‘zbo‘yamachilik, rasmiyatchilik, dehqonlarning manfaatlarini esdan
chiqarib qo‘yish, ASM rahbarlarining tezroq raport berishga intilishi kabi
illatlar yashiringan edi. Afsuski, joriy qilingan yangiliklar (masalan, ijara,
xo‘jalik hisobi) sun’iy xususiyatga ega bo‘lib, mehnatni tashkil etishning
eskirib qolgan shakllariga asoslangan edi, ular pirovard natijalarni, mahsulot](/data/documents/b1003308-2ed0-4864-8aea-2152578eddac/page_7.png)
![sifatini hisobga olmas edi. Samaraning yo‘qligiga sabab mustabid tizimning
iqtisodiy yangiliklarni tan olmasligida, dehqonga haqiqiy erkinlik berishni
istamasligida edi.
Salbiy holatlarning ortib borishi natijasida O‘zbekiston qishloq
xo‘jaligining samaradorligi yildan-yilga pasayib bordi. 1989 yil boshlarida
qishloq xo‘jaligi yalpi mahsuloti, hatto o‘rtacha yillik darajaga ham bormadi,
3 milliard rubl miqdorida mahsulot berilmay qoldi. G‘alla, pax ta, poliz
ekinlari tayyorlash rejalari surunkasiga bajarilmay keldi. Faqat 1986-1987
yillar mobaynida etkazib berilmagan paxtaning miqdori 1,5 mln. tonnadan
ortiq edi. Asosiy dehqonchilik ekinlarining hosildorligi barqaror pasayib
bordi, go‘sht, kartoshka, uzum, meva, paxta kabi mahsulotlarni etishtirish va
tayyorlash rejalarining bajarilmay qolishi an’anaga aylanib qoldi. Buning
birinchi sababi dehqonchilik madaniyatining pastligi, ishlab chikarishni
intensivlashtirish vositalariga etarli e’tibor berilmaganligi, sug‘orish
tarmoqlarining tartibga solinmaganligida bo‘lsa, ikkinchisi, ko‘p rahbarlar va
mutaxassislar yangi sharoitlarda hamda yangicha ishlashning uddasidan chiqa
olmayotganida edi.
Ayniqsa, meva-sabzavot etishtirish, qayta ishlash va saqlash sohasidagi
muammolar keskin tus olganligini alohida qayd etish lozim. Xo‘jalik
yuritishdan manfaatdorlikning yo‘qligi natijasida serxarajat iqtisodiyot
shakllangan edi. Omborxona va sovitish xonalarining, meva va sabzavotlarni
qayta ishlash sexlarining etarli emasligi, mavjudlarining esa talabga ja vob
bermasligi oqibatida dalalarda etishtirilgan hosilning chorak kismi
iste’molchilar dasturxoniga etib bormas edi. Butunittifoq savdo va umumiy
ovqatlanish ilmiy tadqiqot instituti bergan ma’lumotlarga qaraganda bu holat
nafaqat O‘zbekiston, balki mamlakat miqyosida avj olib, dalalardan aholiga
mahsulot etib borgunga qadar 30-50 foizi nobud bo‘lishi qayd etilgan.
O‘zbekistonning ayrim viloyatlarida ahvol bundan ham og‘ir edi. Masa lan,](/data/documents/b1003308-2ed0-4864-8aea-2152578eddac/page_8.png)
![Samarqand viloyati xo‘jaliklarida hammasi bo‘lib tegishli me’yorning atigi
56 foizini qoplaydigan omborxonalar mavjudligi va ularda yiliga qariyb 40
ming tonna mahsulot ibtidoiy usullarda saqlanishi aniqlangan.
Rejali iqtisodiyot hukm surgan barcha davrlarda mamlakat qishloq
xo‘jaligida shakllangan serxarajat tizim kamchiliklarini shaxsiy tomorqalarda
etishtirilgan mahsulot qoplab kelgan. O‘zbekiston sharoitida ular hissasiga
yalpi mahsulotning deyarli 40 foizi to‘g‘ri kelgan. Masalan, 1990 yilda
respublikada 484 ming tonna mahsulot ishlab chiqilgan bo‘lsa, shundan
shax s iy tomor q alar hissasiga 235 ming tonna to‘g‘ri kelgan; sut tegishlicha 3
va 1,9 mln. tonnani tashkil qilgan. Tuxumning 33 foizi, kartoshkaning 38
foizi, sabzavotlarning 49 foizi, mevalarning 53 foizi shaxsiy tomorqalarda
etishtirilar edi.
Paxta yakkaxokimligi bilan bog‘liq illatlar respublika qishloq iqtisodiyoti
inqiroziy jarayonlarini tezlashtirdi. CHigit ekiladigan maydonlar (75foiz)
ko‘p bo‘lishiga qaramasdan, paxta ekiladigan erlar doimiy ravishda
ko‘paytirib borildi. Ayni vaqtda paxta etishtirish reja topshiriqlari ham
ko‘paydi, bu O‘zbekistonning imkoniyatlariga mutlaqo mos kelmas edi.
Mazkur muammoni qo‘shib yozish, ko‘zbo‘yamachilik, paxta terimi davrida
shaharliklar, talabalar, maktab o‘quvchilarining mehnatidan surunkali
foydalanish evaziga hal qilishga kirishildi. «YAlpi» paxta hosili, poliz va
boshqa qishloq xo‘jalik mahsulotlari miqdori ortidan quvib, xo‘jaliklarda
mahsulot etishtirish texnologiyasini buzish, kimyoviy moddalardan foyda -
lanish keng tarqaldi. Natijada atrof-muhit zaharlandi, erning tarkibi buzildi,
insonlar sog‘ligiga zarar etkazildi. Mehnatni tashkil etishda gi, ayniqsa,
mehnatga haq to‘lashda yo‘l qo‘yilgan jiddiy nuqsonlar qishloq
mehnatkashlarini loqayd qilib, ularni befarqlikka mahkum etdi.
Ittifoqda hukm surgan «adolatli» mehnat taksimoti ishlab chikaruvchi
kuchlarni joylashtirish siyosatining boshidanoq imperiyacha munosabatlar](/data/documents/b1003308-2ed0-4864-8aea-2152578eddac/page_9.png)
![shaklida olib borilgani oqibatida O‘zbekiston iqtisodiyoti haddan tashqari bir
tomonlama rivojlandi, o‘lkaning tabiiy boyliklari talandi, respubli ka tayyor
mahsulotlar sotiladigan bozor sifatida saqlab turildi.
Ishlab chiqarishning haddan tashqari ixtisoslashuvi ham iqtisodiyotning
tuzilishiga halokatli ta’sir qilganligini ko‘rish mumkin. Hisob-kitoblarga
qaraganda, 80-yillarda O‘zbekiston sanoat tarmoqlaridagi umumiy ishlab
chiqarishning kariyb 80 foizi qishloq xo‘jaligi (asosan, paxtachilik) bilan
bevosita bog‘liq edi. O‘zbekiston sanoatidagi bunday bir yoqlamalik uzoq
yillar davomida saqlanib keldi, unda jiddiy o‘zgarishlar yasalmadi. Aksincha,
respublika q ishlo q xo‘jaligiga kapital qo‘yilmalar, sohaning ener getik q udrati
tizimli ortib bordi. Ammo 1965 yildan 1985 yilgacha qishloq xo‘jaligi ishlab
chi q arish fondlari 6 barobar o‘sishiga q aramasdan, agrar sohaning yalpi
mahsuloti atigi 78 foiz o‘sdi, xolos. Qishloq xo‘jaligida ekstensiv
rivojlanishni «moliyalashtirish» oqibatida 1971-1985 yillarda birgina
O‘ zbekistonda 1,6 mln. gektar sug‘oriladigan erlar qo‘shimcha xo‘jalik
oborotiga kiritilgan edi. Bu esa Markaziy Osiyoda Orol dengizi q urishini
jadallashtirdi va ekologik inqirozni keltirib chiqardi. SHu bilan birga,
respublika iqtisodiyoti paxtaga qanchalik bog‘liq bo‘lmasin, uni qayta ish lash
va undan oxirgi mahsulot tayyorlash Markaz tomonidan monopollashtirilgan
edi. Masalan, mustaqillik arafasida tayyorlanayotgan paxta xomashyosining
faqat 4 - 5 foiz qayta ishlanardi. YA’ni, 4,5 - 5 mln. tonna paxta xomashyosi
etishtirilgani holda, respublikadagi korxonalar to‘la quvvat bi lan ishlab, atigi
150 ming tonna paxtani qayta ishlardi. Sanoatda esa tayyor mahsulotning
ulushi 25 foizdan ortmas edi.
Mustamlakachilik siyosati oqibatida O‘zbekiston iqtisodi zaif bo‘lgani
holda, o‘z eridagi boylikni o‘zi tasarruf etish huquqidan ham mahrum edi.
O‘zbekistonning er osti boyliklari Butunittifok mulki deb qaralardi, hatto
oltin, qimmatbaho va rangli metallar, strategik ahamiyatga ega materiallar,](/data/documents/b1003308-2ed0-4864-8aea-2152578eddac/page_10.png)
![jahon bozorida o‘ta xaridorgir bo‘lgan boshqa qimmatbaho mahsulotlarni
ishlab chiqarish va sotishdan keladigan foyda O‘zbekiston xazinasiga
tushmas edi. Faqat sovet davrining so‘nggi 15 yili ichida «... kamida 35 mil -
liard dollarlik boylik - paxta va oltin Markaz ehtiyoji uchun olib chiqib
ketilgan». Ular O‘zbekistonning milliy manfaatlariga xizmat qilmas edi.
Evaziga O‘zbekiston sharoitida etishtirish va tayyorlash mumkin bo‘lgan
iste’mol mahsulotlarining asosiy qismi ham (masalan, don va go‘shtning 70
foizi, kartoshkaning 60 foizi, shakarning 100 foizi) respublikaga chetdan olib
kirilardi. Hatto O‘zbekistonning o‘zida zaxiralari to‘lib-toshib yotgan osh tuzi
ham tashqaridan keltirilardi.
Ittifoq taqsimoti asosida vujudga kelgan nomutanosibliklar natijasida
ayrim tarmoklar ishlab chiqarish quvvati bo‘yicha keragidan ortiqcha edi,
respublikaning paxta tozalash sanoati, mashinasozlikning ayrim tarmoqlari
quvvati to‘liq ishlatilmas edi. Masalan, o‘sha davrda 5 mln. tonna atrofida
paxta xomashyosi etishtirilar edi, uni qayta ishlaydigan sanoat
korxonalarining quvvati 7 mln. tonnani tashkil qilardi.
O‘zbekistonning ishlab chiqarish sohasidagi o‘ziga xos jixati yana shu
bilan ifodalanadiki, bir tomondan, sobiq Markazda rivojlangan og‘ir sanoatni
vujudga keltirishga, ishlab chiqarish vositalari, ya’ni mashina va uskunalar
ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yishga yo‘naltirilgan bo‘lsa, respublikada esa
mineral resurslar hamda qishloq xo‘jaligi xomashyosi va materiallarini
tayyorlovchi sohalarni taraqqiy ettirishga qaratildi. SHu sababli mehnat
qurollari, mashina va mexanizmlar, asosan, chetdan keltirilardi va ularni
yangilash imkoniyati o‘ziga bog‘liq emas edi. Ikkinchi tomondan, shakllanib
borgan ishlab chiqarish tizimi xalq iste’moli mahsulotlarini etkazib beruvchi
tarmoqlarning zaifligidan dalolat berardi.
Uzoq yillar davomida iqtisodiyotning barcha sohalarida yashirin tarzda
to‘planib kelgan va o‘z echimini topmagan muammolar o‘zini oshkor etishi,](/data/documents/b1003308-2ed0-4864-8aea-2152578eddac/page_11.png)
![ish lab chiqarish va iste’mol o‘rtasidagi jiddiy tafovutlar aholining pul
daromadi va uning tovar bilan ta’minlanishida o‘zini ko‘rsatib, pul
muomalasi va xo‘jalik aloqalarining izdan chiqishiga hamda inflyasiyaning
o‘sishiga olib keldi.
Narx-navoni pul emissiyasi evaziga ushlab turish (bu holat, ayniqsa, 80-
yillar oxiriga kelib avj oldi. Ayrim ma’lumotlarga qaraganda, bu ko‘rsatkich
1989 yilda Ittifoqda 19 mlrd. rublni tashkil qilgan bo‘lsa, 1990 yilda 30 mlrd.
rublga etdi. SHundan 1,5 - 2,5 mlrd. rubl O‘zbekiston hissasiga to‘g‘ri
kelgan), xo‘jasizlik va serxarajatlilikni yopib turuvchi kuchli omillardan
biriga aylandi. Natijada davlat narx-navo siyosatida vujudga kelgan holatdan,
mamlakatda ishlab chiqarilgan, ayniqsa, import qilingan tovarlarni aholiga
sotishda chayqovchilik vositalaridan foydalandi. Bundan ko‘zlangan bosh
maqsad esa davlat byudjetida paydo bo‘lgan «teshiklarni yamash» edi.
Masalan, SSSR Moliya ministrligi rahbarlari mana shunday tadbirlar uchun
(ayniqsa, 1970 - 1990 yillarda) Ministrlar Sovetidan deyarli har yili chetdan
iste’mol mahsulotlari sotib olishga 1-1,5 mlrd. dollar ajratishni talab qilar
edilar. Import mahsulotlariga sun’iy narxlarning belgilanishi va ularning
ichki bozorda qimmat narxlarda sotilishi davlat byudjetiga 10-15 mlrd. rubl
foyda keltirardi.
Boshqacha aytganda, tovar defitsiti, ayniqsa, xalq iste’moli mollari
etishmovchiligi sovet rejali iqtisodiyoti rivojining barcha bosqichlarida
kuzatilib kelingan. Aholi jon boshiga xalq iste’mol mollari ishlab chiqarish
kam bo‘lganligi uchun (O‘rta Osiyo respublikalarida u 500 rubldan
ortmagan) aholi jamg‘armalarining banklarda to‘planishi va «kechiktirilgan
talab»ning shakllanishiga olib kelgan. CHunonchi, bir necha o‘n yillar
davomida olib borilgan irratsional tarkibiy siyosat, ya’ni sanoatni
rivojlantirishdagi biryoqlamalik, avvalo, og‘ir sanoatni rivojlantirish
oqibatida yuzaga kelgan holatni tushunishga imkon beradi. Xalq](/data/documents/b1003308-2ed0-4864-8aea-2152578eddac/page_12.png)
![xo‘jaligining iste’ mol mahsulotlari ishlab chiqaradigan tarmoqlarida topilgan
daromad va mablag‘lar og‘ir sanoat tarmoqlariga oqib o‘tishiga asoslangan
iqtisodiy o‘sish turi yildan-yilga engil va oziq-ovqat sanoati tarmoqlari
ulushining kamayib borishiga sabab bo‘ldi. Boshqa tomondan qaraganda,
og‘ir sanoat katta kuch-kudratga, moddiy va moliyaviy imkoniyatlarga ega
bo‘la turib, iste’mol mahsulotlari ishlab chiqaruvchi tarmoqlarni zamonaviy
texnika va texnologik uskunalar bilan ta’minlay olmagan, bu esa ichki
bozorda sifatsiz xalq iste’moli mollarining ko‘payishiga hamda chetdan katta
hajmdagi mollarni import qilishga sabab bo‘ldi.
Sotsialistik iqtisodiy tizim va reja ortidan quvish erishilgan ko‘rsatkichlarni
bo‘rttirib ko‘rsatish illatini keltirib chiqardi. Bunda asosiy o‘rin egallagan
yalpi mahsulot ko‘rsatkichi ishlab chiqarilgan mahsulotning haqiqiy tannarxi
haqida real ma’lumot bermas edi. CHunki ixtisoslashish va kooperatsiya
jarayonida ayni bir xomashyo va yarim fabrikatlar mo liyaviy hisob-kitob
hujjatlarida bir necha bor qayd etib kelingan. Ishlab chiqarilgan mahsulotga
oid hisob-kitoblardagi soxtalashtirishlar shunga olib keldiki, bir turdagi
statistik ma’lumotlarda mahsulot hajmi har xil raqamlar bilan aks eta
boshladi. YA’ni, statistik ko‘rsatkichlardagi xatoliklar real ishlab chiqarish
haqida ma’lumot olishni qiyinlashtirdi.
O‘zbekiston Birinchi Prezidenti I. Karimov ushbu holatga baho berib,
shunday deb ta’kidlagan edi: «Bugun biz sovet davridagi eski statistikaning
soxta uslublarini yodga olishimiz mumkin. Unga ko‘ra, yalpi ijtimoiy
mahsulotning, sanoat, qishloq xo‘jaligi mahsuloti ishlab chiqarish, qurilish-
pudrat ishlari hajmining o‘sish sur’atlari va boshqa umumiy ko‘rsatkichlar
bosh mezon hisoblanar edi. Lekin ko‘p jihatdan puflab yasalgan bunday
soxta sur’atlar amalda iqtisodiyot rivojidagi barqarorlik va aholi hayot
darajasining o‘sishiga ta’siri haqidagi ma’lumotlarni bermas edi».](/data/documents/b1003308-2ed0-4864-8aea-2152578eddac/page_13.png)
![Bu paytga kelib Markaz o‘zining ko‘pgina nuqsonlarini yashirish va
mamlakatdagi mavjud etishmovchiliklarni o‘z bo‘ynidan soqit qilish
maqsadida, hatto oziq-ovqat, xalq iste’mol mollari va moddiy resurslar bilan
ta’minlashni ham milliy respublikalar zimmasiga majburan yukladi. Bu hol
azaldan shakllangan xo‘jalik aloqalarining buzilishiga, tovar ayirboshlash
tadbirlarining natura (mahsulot bilan ayirbosh qilish) shakliga o‘tishga olib
keldi, mintaqaviy xo‘jalik yuritish g‘oyasini vujudga keltirdi va
g‘ayriintegratsion jarayonlarga turtki bo‘ldi. Inqiroz sharoitida asosiy ish lab
chikarish fondlarining yangilanishi sustlashdi, xalq xo‘jaligida eskirgan
fondlar salmog‘i muttasil ortib bordi. Inqiroz oqibatida iqtisodiy o‘sish avval
sekinlashdi, so‘ngra batamom to‘xtadi. Ishlab chiqarish samaradorligi yil
sayin pasayib bordi. Natijada aholi jon boshiga mahsulot ishlab chiqarish
kamaydi, shunga mos holda aholi jon boshiga muhim tovarlarni, ayniqsa,
oziq-ovqatni iste’mol qilish ham qisqara boshladi. Ekologik inqiroz
alomatlari ham yaqqol ko‘rinib qoldi. Oqibatda O‘zbekistonning SSSR
iqtisodidagi mavqei tushib ketdi. Agar 60-yillar boshida O‘zbekiston
iqtisodiy ko‘rsatkichlar yuzasidan SSSRda 9-o‘rinda turgan bo‘lsa, 1991
yilga kelib 15 ta respublika orasida 12- o‘rinni egalladi. Iqtisodiy va ishlab
chi karish imkoniyati nuqtai nazaridan O‘zbekiston ittifoqdosh respublikalar
orasida uchinchi o‘rinda (RSFSR va Ukrainadan keyin) bo‘lsa-da, aholining
turmush darajasi bo‘yicha 14-o‘rinda edi. SHuni alohida qayd etish kerakki,
birgalikda bunyod etilgan boyliklarning aksariyat qismi SSSRning Evropa
qismida joylashtirilgan bo‘lib, O‘rta Osiyo respublikalari va Qozog‘iston
hissasiga esa juda kam miqdor to‘g‘ri kelardi. Masalan, O‘zbekistonda jon
boshiga sarflanadigan mablag‘ Ittifoqdan 2 barobar, uning Evropa qismidan
esa 3 - 4 barobar kam edi.
Ijtimoiy-demografik holatni hisobga olmasdan nomutanosib iqtisodiy
rivojlanish oqibatlari mustaqillik arafasida bandlik muammosining ziddiyatli](/data/documents/b1003308-2ed0-4864-8aea-2152578eddac/page_14.png)
![tus olishida o‘z ifodasini topdi. Respublika aholisi va mehnat resurslari
muttasil o‘sib borayotgan bir davrda, ayrim ma’lumotlarga qaraganda,
mehnatga loyiq bo‘lgan 1680 000 kishi xalq xo‘jaligiga jalb qilinmadi,
bulardan qariyb 1 millioni Farg‘ona vodiysiga to‘g‘ri kelar edi. Ulardan
780000 aholi mehnatga loyiq bo‘lgan holda ortiqcha ishchi kuchi sifatida
ishlab chikarishdan chetda qolgan bir paytda, tashqaridan (asosan,
RSFSRdan) 125000 ga yaqin ishchi va mutaxassislar O‘zbekistonga olib
kelindi. Bunday amaliyot Markaz uchun juda ma’qul edi. Bu respublikadagi
ijtimoiy va demografik ahvolni yomonlashtirsa-da, lekin uning Markazga
qaramligini yanada mustahkamlardi.
SHunday qilib Ittifoq davrida markazlashtirilgan rejali iqtisodiy tizimning
hukmronligi jamiyatning iqtisodiy va ijtimoiy hayotini samarali tashkil etish
imkonini bermadi. Kommunistik partiyaning bir necha o‘n yilliklar davomida
yangi jamiyat qurish borasidagi tajribalarining muvaffakiyatsizlikka
uchrashida iqtisodiy omil muhim o‘rin tutadi. Natijada, 80-yillardan boshlab
iqtisodiy inqirozning kuchayib borishi ishlab chiqarishning keskin
pasayishiga, xalq xo‘jaligining barcha sohalari izdan chiqishiga, inqiroz
alomatlarining chuqurlashishiga olib keldi.
O‘zbekistondagi keskin ijtimoiy-iqtisodiy muammolar, ayniqsa, respublika
qishloqlarida yuzaga kelgan ziddiyatli vaziyatni yumshatish uchun dastlabki
harakatlar faqat respublika yuqori rahbariyati o‘zgarganidan so‘ng boshlandi.
Respublikaning yangi rahbariyati dastlabki kundanoq O‘zbekiston xalqlari
milliy manfaatlarini himoya qilib chiqdi, ularning azaliy, yil lar davomida
to‘planib qolgan ehtiyojlarini izchil hal qilishga intildi. Diqqatga sazovor
jihat shundaki, yangi rahbariyat paxta yakkaxokimligiga qarshi keskin kurash
olib borajagini o‘sha mustabid tuzum «hayotligi»dayoq ochiq e’lon qildi.
O‘zbekiston rahbariyatining ko‘rgan chora-tadbirlari natijasida (chigit
ekiladigan maydonlarning kamaytirilishi, paxta tayyorlash rejasining](/data/documents/b1003308-2ed0-4864-8aea-2152578eddac/page_15.png)
![mo‘‘tadillashuvi va hokazolar) 1990 yildayoq ekin ekiladigan maydonlarning
umumiy miqdorida paxtaning salmog‘i 63,9 foizga tushirildi. Ayni vaqtda
paxta va boshqa qishloq xo‘jalik ekinlarining boshqa turlari mahsulotlari
narxlarini qayta ko‘rib chiqish masalasi ko‘tarildi.
1989 yilda xo‘jalik yuritishning yangi shakli - fermerlik vujudga kel di.
O‘zbekistonda o‘sha yillarda fermer xo‘jaliklari soni birmuncha kamroq edi.
Ular hali ko‘p jihatdan agrokorxonalar ma’muriyatiga bog‘liq edi. Erga,
mablag‘larga egalik qilish, etishtirilgan mahsulotlarni tasarruf qilish
huquqining yo‘qligi sovet davrida ularni haqiqiy dehqon bo‘lish
imkoniyatidan mahrum etgan edi. SHuning uchun ham bu yangilik qisqa
muddat ichida keng tus oldi. 1991 yil 1 aprelda respublikada 6143 ta fermer
xo‘jaligi mavjud bo‘lib, ulardan 4666 tasi sut etishtirishga, 1477 ta fermer
xo‘jaligi esa koramollarni parvarish qilishga ixtisoslashtirilgan edi.
Agrar siyosatda yangicha yondashuvlarning amalga oshirilishi natijasida
qishloq xo‘jaligida yuzaga kelgan tanazzulni ma’lum ma’noda to‘xtatib turish
imkonini berdi. Masalan, agar 1987 yilda agrar tarmoqlarda mehnat
unumdorligi faqat 2 foizga oshgan bo‘lsa, 1990 yilga kelib 10 foizga oshdi.
Qishloq xo‘jaligi yalpi mahsuloti bu vaqtta kelib 11,1 mlrd. rublga etdi.
Biroq agrar sektordagi bu ijobiy holatlar juda sustlik bilan, noizchil va o‘z-
o‘zicha borardi. CHunki qishloq xo‘jaligini boshqarishdagi o‘sha odatdagi
hukmronlik tizimi hamon saqlanib turgan edi. Qishloq xo‘jaligining bunday
og‘ir ahvolda ekanligi, faqat imperiyacha qayta qurish siyosatining
noilmiyligi yoki soxtaligi emas, balki butun sovet xo‘jalik yuritish tizimining,
ijtimoiy tuzumning noqobilligida, etilgan masalalarni hal qilishga qodir
emasligida edi.
Jamiyatni sotsialistik asosda tashkil etishni yanada takomillashtirish, uning
faqat kismangina, «pardoz berish» tarzida yangilanishini nazarda tutgan
«qayta qurish» tajribasi KPSSning ijtimoiy-siyosiy rahbarligini](/data/documents/b1003308-2ed0-4864-8aea-2152578eddac/page_16.png)
![mustahkamlashni nazarda tutar edi. Boshqa tomondan «eskicha uslubda
yondashuvlar ta’siri shunga olib keldiki, hatto amaldagi xo‘jalik yuritish
mexanizmini shunchaki o‘zgartirishga qaratilgan oddiy bir konsepsiya ham
taklif qilinmagan edi».
Sovet tuzumidan meros bo‘lib qolgan ma’muriy-buyruqbozlik asosidagi
boshqaruv tizimini sindirmasdan, xomashyo mintaqasiga aylantirilgan va
biryoqlama rivojlantirilgan ishlab chiqarish yo‘nalishini tubdan
o‘zgartirmasdan turib, taraqkiyotga erishib bo‘lmas edi.
SHuning uchun ham mustabid tuzumning so‘nggi yillaridayoq SSSR xalq
xo‘jaligini isloh qilish harakati boshlab yuborilgan edi. Bu urinish 1990 yilga
kelib faollashdi. Birinchi bor bozor iqtisodiga o‘tish konsepsiyasi ishlab
chiqildi, maxsus komissiyalar tuzildi, tartiblangan bozor iqtisodiga o‘tish
dasturini yaratishga harakat qilindi.
SSSRda bozor iqtisodiga o‘tishga qaratilgan 2 ta yirik dastur yaratildi. Biri
hukumat dasturi, ikkinchisi olimlar yaratgan va «500 kun» deb nomlangan
dastur taklif etildi. Hukumat dasturi davlatlashgan iqtisodni saqlab qolgan
holda, uni qisman erkinlashtirishni, xususan, ayrim narxlarni
erkinlashtirishni, narx oshgan sharoitda aholi daromadlarini
indeksatsiyalashni, ishsizlikning oldini olishni, xorijdan ehtiyotlik bilan qarz
olishni nazarda tutdi. Olimlar tuzgan «500 kun» dasturi radikal bo‘lib,
iqtisoddagi davlat monopoliyasiga barham berish, mulk va iqtisodiy faoliyat
erkinligini ta’minlashni, narxlarni zudlik bilan ixtiyoriy qilish, faqat zarur is -
te’mol tovarlariga doimiy narxlarni saqlashni, fermer xo‘jaligiga ustuvorlik
berishni, davlat mulkini yoppasiga xususiylashtirishni olg‘a surdi.
Hukumat dasturi sotsialistik iqtisodni saqlab qolgan holda uni engil-elpi
ta’mirlashga, ammo sotsial masalaga e’tiborni kuchaytirishga karatilgan edi.
Bundan farqliroq «500 kun» dasturi bozor tamoyillarini izchil va keng
ko‘lamda yuzaga chiqarishni ko‘zda tutib, sotsial muammolarga urg‘u](/data/documents/b1003308-2ed0-4864-8aea-2152578eddac/page_17.png)
![bermadi. Ammo har ikkala dastur ham bozor iqtisodiga o‘tishdek murakkab
muammoni shoshma-shosharlik bilan tez hal etishni mo‘ljalladi. Bu xom
xayol rejadan boshqa narsa emas edi.
Iqtisodiyotda ro‘y berayotgan bu jarayonlarni ta’riflar ekan, I. Karimov
bunday deb ta’kidlagan edi: «Inqiroz sabablari va omillarini to‘liq tasavvur
etmagan, o‘zgarishlarning aniq-ravshan dasturiga ega bo‘lmagan butun
iqtisodiy siyosat empirik harakatda bo‘lib, avantyuradan iborat
eksperimentlardan, har tomonga og‘ishlardan boshqa narsa emas edi.
Iqtisodiyotni barqarorlashtirish va bozor munosabatlariga o‘tishning turlicha
yondashuvlarga asoslangan dasturlar, loyihalarning ko‘pligi islohotlarning
aniq maqsadi yo‘qligidan, ularni ro‘yobga chiqarish muddatlari «besh yuz
kun» deb belgilab qo‘yilishi esa zarur o‘zgarishlarning tub mohiyati va
nihoyatda murakkabligi to‘la anglab etilmaganligidan dalolat berar edi».
Dasturlarda, asosan, SSSRni saqlab qolish ko‘zda tutildi, shu bilan birga,
ittifoqchi respublikalar huquqlarini biroz bo‘lsa-da kengaytirish zarurati
inobatga olingan edi.
O‘zbekiston Ittifoq tarkibida bo‘lsa-da, yuqorida qayd etilgan dasturlarni
bu erda qo‘llash ma’qul emas edi. CHunki «500 kun» dasturi «falaj terapiya»
qoidasiga asoslangan bo‘lib, respublikadagi shakllangan rejali iqtisodiy
mexanizmni birdaniga yo‘qotib uning o‘rniga zudlik bilan bozor
mexanizmini kiritish, tayyorlanib ulgurmagan aholini birdaniga bozor
munosabatiga duch qilib, uni kiyinchiliklarga ro‘baro‘ qilishi mumkin edi.
Bu dastur bozor munosabatlarini shakllantirishga qaratilgan bo‘lsa-da,
O‘zbekistonning xususiyatlarini hisobga olmagan edi. CHunki dastur
mustabid tuzumga xos bo‘lgan hammani bir qolipga solib o‘lchash
qoidasidan kelib chiqqan edi. SHu bois, bu dasturlarni O‘zbekiston qabul
qilmadi. O‘zbekiston o‘sha davr uchun o‘ziga ma’qul bo‘lgan mustaqil yo‘lni
tanlashi zarur edi. Ammo sovet hokimiyati davrida bu mumkin emasdi. Lekin](/data/documents/b1003308-2ed0-4864-8aea-2152578eddac/page_18.png)
![O‘zbekistonning siyosiy rahbariyati Markaz dasturlariga ko‘r-ko‘rona
ergashmadi, aksincha, O‘zbekistonning sharoiti va manfaatlari hisobga
olingan yangi dasturlarini qabul qildi. Birinchi dastur 1990 yil oktyabr oyida
O‘zbekiston SSR Oliy Sovetining uchinchi sessiyasida qabul qilingan bo‘lib,
u «O‘zbekiston xalq xo‘jaligini barqarorlashtirishning asosiy yo‘nalishlari va
bozor iqtisodiga kirib borishning tamoyillari» deb nomlanadi.
Adabiyotlar
1.
Karimov I.A. O’zbekiston – bozor munosabatlariga o’tishning o’ziga xos yo’li. Toshkent.
«O’zbekiston», 1993.
2.
Karimov I.A. O’zbekistonning o’z istiqlol va taraqqiyot yo’li. Asarlar. 1 jild. Toshkent.
«O’zbekiston», 1996.
3.
Karimov I.A. O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida... Toshkent. «O’zbekiston», 1997.
4.
Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. Toshkent. «O’zbekiston», 1998.
5.
Karimov I.A. Barkamol avlod orzusi. Toshkent. «O’zbekiston», 1999.
6.
Karimov I.A. O’zbekiston XXI asrga intilmoqda. Toshkent. «O’zbekiston», 1999.
7.
Karimov I.A. O’zbekiston demokratik islohotlarni chuqurlashtirish yo’lida. O’z R 1
chaqiriq Oliy Kengashining VI-sessiyasida so’zlagan ma’ruzasi. T., 1996.
8.
O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. Toshkent. «O’zbekiston», 1992.
9.
N. Jo’rayev. Prezident Vatan va millat timsoli. «Muloqot», 1-son 2000 yil.
10.
Vatan tuyg’usi. Toshkent. «O’zbekiston», 1996.
11.
Davlat, jamiyat, oila va yoshlar tarbiyasi muammolari. Toshkent. «O’zbekiston», 1997.](/data/documents/b1003308-2ed0-4864-8aea-2152578eddac/page_19.png)
I qtisodiy islohotlar va uning samarasizligi Reja: 1. Qayta qurish siyosatining brbod bo‘lishi 2. Siyosiy va iqtisodiy islohotlarning samarasizligi 3. O‘zbekistondagi inqrozli holatlar va ularning oqibatlari
SSSRda jamiyat hayotining barcha sohalarida, xususan, iqtisodiyotda boshi berk murakkab vaziyatdan chiqish yo‘lini qidirish 1985 yil bahoridan boshlangan qayta qurish siyosatida o‘z ifodasini topdi. Ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlarni turg‘unlik illatlaridan tozalashga qaratilgan tajribalar qatorida iqtisodiy muammolar echimini topish bosh vazifalardan biriga aylandi. Iqtisodiy tizimni qayta qurish, uning moddiy bazasini qayta ko‘rib chiqish, yangi texnologiyalarni joriy etish, yuqori darajadagi boshqaruv tizimi asosida iqtisodiyotni va ijtimoiy sohani jadal rivojlantirish mo‘ljallangan edi. Ko‘zlangan maqsadga erishish uchun asosiy vosita sifatida «rejalashtirish va boshqarish mexanizmini takomillashtirish», «ijti moiy negizda sog‘lom tovar- pul munosabatlarining amal qilishini ta’minlash», «xo‘jalik hisobi» asoslari imkoniyatidan foydalanish belgilandi. Korxonalarning «xo‘jalik hisobi», «o‘z-o‘zini mablag‘ bilan ta’minlash» va «o‘z-o‘zini boshqarish»ga o‘tkazilishi dastlabki vaqtlarda mehnat jamoalari orasida o‘z huquqlarini to‘laroq amalga oshirish bilan bog‘liq bo‘lgan katta umidlar uyg‘otdi. Intilishlar ijobiy bo‘lishiga qaramasdan, islohotlarning samarasi unchalik katta bo‘lmadi. 1988 yilda O‘zbekistonda mavjud 1267 ta yirik sanoat korxonasidan atigi 320 tasi (25,3 foiz) to‘liq xo‘jalik hisobi va o‘zini o‘zi mablag‘ bilan ta’minlash sharoitida ishlar edi. Bu korxonalardagi ishlab chiqarish hajmi (ular respublikada ishlab chiqarilayotgan mahsulotlarning 55,7 foizini tayyorlab berardi) 1987 yilning avvalgi davridagiga nisbatan 4,7 foizga ortdi, holbuki bu ko‘rsatkich xo‘jalik hisobiga o‘tkazilmagan korxonalarda 0,7 foizga pasaydi. Biroq respublika sanoati shartnoma majburiyatlari asosida mahsulot sotish rejasini faqat 98,6 foiz qilib bajardi, yangi sharoitda ishlayotgan korxonalar esa 98,4 foiz qilib ado etdi. YAngicha yondashuv va yangicha fikrlash g‘oyasi asosida olib borilgan qayta qurish siyosatiga jamiyatning tayyor emasligi, shuningdek, ijrochilik kayfiyatiga moslashgan rahbarlarning «xo‘jalik hisobi» va «o‘zini o‘zi
moliyalashtirish» sharoitida ish yurita olmasligi oqibatida xalq xo‘jaligining deyarli barcha sohalari izdan chiqa boshladi. Xo‘jalik mexanizmining zamon talablariga mos kelmasligi, asosan, sifatga e’tibor bermay miqdorni oshirishga qaratish, xomashyoga yo‘naltirilgan sanoat tarmoqlarini jadal rivojlanti rish serxarajat xususiyatga ega iqtisodning rivojlanishiga olib keldi. Bu davrda ham odat bo‘lib qolgan kampaniyabozlik xo‘jalikni boshqarish mexanizmini qayta qurishga salbiy ta’sir ko‘rsatdi. Aksariyat tarmoqlarda xo‘jalik hisobini tashkil etish xo‘jako‘rsinga qilindi. SHunday hollar ham uchrab turardiki, mehnat jamoalari hisobotlarida yangi iqtisodiy sharoitda ishlayotgandek qilib ko‘rsatilardi, haqiqatda esa u erda xo‘jalik hisobi asoslari butunlay joriy etilmagan bo‘lardi. Masalan, Toshkent to‘qimachilik kombinatida, CHkalov nomli Toshkent aviatsiya ishlab chiqarish birlashmasida va boshqa joylarda xo‘jalik hisobida ishlovchi brigadalarni tashkil etishga yuzaki yondashdilar. Barham berish qiyin bo‘lgan zararli odatlardan biri yaxshi ishlayotgan korxonalarning mablag‘larini kam samara bilan ishlayotgan korxonalar foydasiga qayta taqsimlash prinsipi edi. Ishlab chiqarilayotgan tovarlarning sifati muammosi haddan tashqari keskin tus olib ketdi. Mazkur muammoni hal qilish maqsadida mahsulotning davlat qabuli joriy etila boshlandi. 1987 yilda davlat qabuli sharoitida ishlovchi korxonalarda yaroqsizga chiqarilgan mahsulotlar hajmi 833 ming rubllikni tashkil etdi. Davlat qabuli joriy etilgan 33 ta korxonada har oyda o‘rta hisobda 0,9 mln. rubllik mahsulot qabul qilinmas edi. Ishlab chiqarishni tartibga solish borasida ko‘rilgan chora-tadbirlar uning tanazzulini to‘xtata olmadi. Mahsulotlar yuqori sifatli bo‘lishi uchun ishlab chiqarish jarayonini tubdan yangilash bilan bog‘liq bo‘lgan g‘oyatda keng tadbirlar majmuini amalga oshirish talab qilinardi. Bir tomondan, moliyaviy mablag‘lar va moddiy resurslarning yo‘qligi, ikkinchi tomondan, rasmiy hokimiyat organlarining reja-topshiriqlar bajarilishini qat’iyat bilan talab
qilishi davlat qabulining yuzakilashuviga olib keldi. Ma’muriyatning tazyiq ko‘rsatishi oqibatida sifat masalasi asta-sekin ikkinchi darajali masala bo‘lib qoldi. Agar 1986 yil dekabrda davlat qabuli talabi bilan 60 foiz mahsulot qabul qilingan bo‘lsa, 1987 yilning yanvariga kelib faqat 48,5 foiz mahsulot davlat qabuli talabiga javob berdi. Bunga qarshi ko‘rilgan barcha chora-tadbirlarga qaramasdan sifatsiz, nostandart va nokomplekt mahsulot ishlab chiqarish hajmi kamayish o‘rniga, aksincha, ko‘payib boraverdi. Masalan, 1989 yilda birgina Toshkent shahri bo‘yicha ishlab chiqarilgan 33 mln. rubllik mahsulotlar sifatsiz deb qabul qilindi. Bunday qonun buzishlar respublikaning etakchi korxonalari hisoblangan «Foton», «Mikond» ishlab chiqarish birlashmalarida, Toshkent traktor zavodida, «Tashselmash» zavodida, shuningdek, oziq-ovqat va go‘sht-sut sanoatida ham keng yoyilganligi qayd etildi. Sovet iqtisodiyotining jiddiy nuqsonlaridan biri hisoblangan yakuniga etkazilmagan qurilish hajmlari ham yil sayin ortib bordi. Bu jarayon, ayniqsa, 80-yillar o‘rtalarida avj pallasiga chiqdi. Xususan, 1986 - 1990 yillarda asosiy fondlarni ishga tushirish yillik o‘rtacha hajmlari o‘n birinchi besh yillikka qaraganda ancha ortdi. Ammo bu o‘sish foydalanilgan ka pital qo‘yilmalar hajmidan ortda qolar edi. Natijada davlat investitsiyalari hisobidan oxiriga etkazilmagan qurilishlar 1986 yildagi 5,0 mlrd. rubldan 1990 yilda 6,3 mlrd. rublga etdi. Son-sanoqsiz qurilish ob’ektlariga moliyaviy mablag‘larning sochilib ketishi oqibatida qurilish muddatlari normativlardan ikki barobar ortib ketdi. Kapital qurilishdagi buzg‘unchi jarayonlarni xo‘jalik hisobi va o‘z-o‘zini moliyalashtirishga o‘tkazish siyosati to‘xtatib qola olmadi. CHunki hukm surgan xo‘jalik yuritish mexanizmi yakuniy maqsadga erishish manfaatdorligidan mahrum qilgan edi. Oqibatda kapital qurilishda asosiy fondlarni, ya’ni uy-joy, maktabgacha tarbiya va madaniyat maskanlari, hunar-texnika bilim yurtlari ob’ektlarini qurib ishga
tushirish rejalarini bajarmaslik, ular etarli darajada moliyalashtirilishiga qaramay, an’anaviy tus ola boshladi. Ayrim ma’lumotlarga qaraganda, 1986- 1989 yillarda har uchinchi, 1990-1991 yillarda esa har ik kinchi qurilish ob’ektlari ishga tushirilmasdan qolib ketgan edi. Sovet iqtisodiy modeliga xos bo‘lgan holat (ilm-fan talablari va ishlab chiqarishning jamiyat extiyojlariga nisbatan nomuvofiqligi) O‘zbekiston misolida ko‘zga yaqqol tashlandi. Jumladan, 1976 yildan 1990 yilgacha bo‘lgan davrda yangi turkumdagi mashina va uskunalar namunalarini ixtiro qilish yiliga o‘rtacha 38 tadan to‘g‘ri kelgan bo‘lsa, shundan 1976 - 1980 yillarda tex nik ko‘rsatkichi jihatidan faqat 25 foizi mamlakat va jahondagi namunalardan yuqori hisoblangan, 1981-1985 yillarda bu ko‘rsatkich 10 foizdan, 1986-1990 yillarda 6 foizdan ortmadi. Muhimi shundaki, yangi texnika va texnologiyalarni ixtiro qilish va ishlab chiqarishga joriy etish jarayoni kamida 5-6 yil talab qilgan. Natijada O‘zbekistonda mavjud sanoat korxonalarining aksariyatida ishlab chiqarish fondlarining salmoqli qismi eskirishiga sabab bo‘ldi. Mustaqillik arafasida O‘zbekistondagi 1500 ta sanoat korxonasidan 900 dan ortig‘i texnik jihatdan qayta qurish va rekonstruksiya qilishni talab qilardi. Bu esa, o‘z navbatida, respublikada oliy sifat kategoriyasi talabiga javob beruvchi mahsulot turlari o‘sishining sust borishiga olib keldi. Xususan, 1988 yilda ishlab chiqarishning umumiy hajmida atigi 10 foiz mahsulot oliy sifat kategoriyasi talabiga javob bergan (Ittifoq bo‘yicha esa bu ko‘rsatkich shu davrda 15 foizni tashkil qilgan). Xalq xo‘jaligining boshqa tarmoqlari kabi, O‘zbekiston iqtisodiyotida muhim hisoblangan agrar soha ham shunday qismatga uchradi. O‘zbekistonda bu sohadagi siyosat strategiyasi qayta qurish yillarida Butunittifoq agrar siyosatidan amalda farq qilmas edi. Avvalgidek, bu siyosat Markaz manfaatlari yo‘lida paxtachilikni jadal rivojlantirishga qaratilgan edi.