O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA SODDA GAPLARNING O‘RGANILISH TARIXI
![O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA SODDA GAPLARNING
O‘RGANILISH TARIXI
MUNDARIJA
Kirish. Ishning umumiy tavsifi……………………………………….…………3
I BOB. JAHON TILSHUNOSLIGIDA SODDA GAPLARNING
O‘RGANILISHI
1.1. Sodda gap va uning turlari bo‘yicha ma’lumot…………………………….7
1.2. Jahon tilshunos olimlarining sodda gaplar bo‘yicha olib borgan tadqiqotlari
1.3. Turkiy tilshunoslikda sodda gaplarning o‘rganilishi……………………….14
I bob bo‘yicha xulosa……………………………………………………………..32
II BOB. SODDA GAPLARNING O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA
O‘RGANILISHI
2.1. Sodda gap va uning turlarining o‘zbek tili darslik va o‘quv qo‘llanmallarida
o‘rganilishi ………………………………………………………………………..34
2.2. Sodda gap va uning turlarining alohida tadqiqot obyekti sifatida monografik
tarzda o‘rganilishi…………………………………………………………………40
2.3. Sodda gap va uning turlariga yangicha qarashlar aks etgan ilmiy tadqiqotlar
haqida……………………………………………………………………………..44
II bob bo‘yicha xulosa…………………………………………………………….54
III BOB. O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA SODDA GAPLARNING
DIALEKTAL, STILISTIK VA LINGVOPOETIK JIHATDAN
O‘RGANILISHI
3.1. Sodda gap va uning turlarining til tarixi va dialektal jihatdan o‘rganilishi
…………………………………………………………………………………….56
3.2. Sodda gap va uning turlarining uslubshunoslik nuqtayi nazaridan
o‘rganilishi………………………………………………………………………...59
3.3. O‘zbek lingvopoetikasida sodda gaplarning o‘rganilishi………………...66
III bob bo‘yicha xulosa……………………………………………………………70
1](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_1.png)
![Xulosa ……………………………………………………………………………71
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati ……………………………………………74
Kirish. Ishning umumiy tavsifi
Magistrlik dissertatsiyasi mavzusining asoslanishi va uning
dolzarbligi. Hozirgi kunda xalqimizning milliy o‘zligi, ma’naviyati, madaniyati,
dunyoqarashi, yashash tarzi o‘z aksini topgan o‘zbek tiliga e’tibor yanada
kuchaytirilmoqda. D avlat ahamiyatiga molik yirik uchrashuvlar, xalqaro
anjumanlar da o‘zbek tili ning faol qo‘llanil ayotganligi, o‘zbek tilida
gaplashuvchilar soni ortganligi ham tilimiz rivojining bir ko‘rinishidir. “Hozirgi
vaqtda o‘zbek tilida sozlashuvchilar soni jahon miqyosida 50 million kishiga
yaqinlashib qoldi. Bu ona tilimizning dunyodagi yirik tillardan biriga aylanib
borayotganidan dalolat beradi. Bugungi kunda xalqaro maydonda obro‘-e’tibori
tobora yuksalib borayotgan O‘zbekistonimizni dunyoga tarannum etishda ona
tilimiz ham katta hissa qo‘shmoqda”, 1
– degan yurtboshimizning faxr bilan aytgan
gaplari fikrimizning yaqqol isboti sanaladi. O‘zbek tili o‘zining keng
imkoniyatlarini eng murakkab fan sohalarida to‘liq namoyon qil ayotganligi,
o‘ zbek tili ta’limi ga e’tibor qaratilyotganligi tilshunoslarimiz oldiga tilimiz
ravnaqiga daxldor yangidan yangi vazifalarni qo‘ymoqda. O‘zbek tili fonetikasi,
leksikasi, grammatikasi bo‘ yicha hozirga qadar yaratilgan ishlarni o‘rganib, bu
sohalarda navbatda qilinishi zarur bo‘lgan muammoli jihatlarni ajratib olish va
yangicha qarashlar, nazariyalar, yo‘nalishlar asosida qayta o‘rganish bugungi davr
o‘zbek tilshunosligi oldidagi navbatdagi vazifalardan sanaladi. “ O‘zbek
tilshunosligida sodda gaplarning o‘rganilish tarixi” magistrlik tadqiqot ishi ana shu
vazifani bajarish yo‘lidagi bir qadam sanaladi. Sodda gaplarning jahon va o‘zbek
tilshunosligida o‘rganilish tarixi alohida monografik tarzda tadqiq qilinmaganligi
mavzuning dolzarbligini belgilaydi.
1
Президент Шавкат Мирзиёевнинг ў збек тилига давлат тили мақоми берилганининг ўттиз йиллигига
бағишланган тантанали маросимдаги нутқи. http://xs.uz/uz/ –Toshkent, 2019.
2](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_2.png)
![Muammoning o‘rganilganlik darajasi. O‘zbek tilshunosligida sodda gap
va uning turlari bo‘yicha qator tadqiqotlar olib borilgan va ushbu tadqiqotlarda
tadqiqotchilar o‘z mavzu doirasida muammoning o‘rganilish darajasi xususida
ma’lumot berib o‘tganlar. Masalan, N.Rahmatovaning “Ikki tarkibli sodda
gaplarning nutqiy voqealanishi” deb nomlangan dissertatsiyasida A.G‘ulomovning
“Sodda gap” nomli tadqiqoti, shuningdek, A.Abdulla y еv, G‘.Abdurahmonov,
X.Abdurahmonov, X.Boltabo y еva, I.Rasulov, A.Safo y еv, A.Sulaymonov,
O.Turdi y еv, B.Egambеrdi y еv, I.Xayrulla y еv, E.Shodmonov, B.O‘rinbo y еv,
H.G‘ofurov, A.Hazratqulov kabi olimlarning sodda gapning qurilishiga doir
masalalar ko‘rib chiqilgani haqidagi fikrlar bildirib o‘tilgan 2
. Biroq sodda gap va
uning turlarining o‘zbek tilshunosligida kimlar tomonidan, qay darajada tadqiq
etilgani alohida tarzda o‘rganilmagan.
Tadqiqotning maqsadi va vazifalari . O‘zbek tilshunosligida sodda
gaplarning o‘rganilishi tarixini monografik planda yoritib berish ishning asosiy
maqsadini tashkil etadi.
Tadqiqotda quyidagi vazifalarni bajarish ko‘zda tutildi:
– s odda gap va uning turlari haqida qisqacha ma’lumot berish;
– sodda gap turlarining jahon tilshunosligida o‘rganilishiga e’tibor qaratish;
– turkiyshunoslikda sodda gap va uning turlarining o‘rganilish darajasiga
ahamiyat qaratish ;
– o‘zbek tilshunosligida sodda gap va uning turlari o‘rganilgan darslik va
qo‘llanmalarni tadqiq etish;
– o‘zbek tili sintaktik qurilishining an’anaviy talqinida sodda gap masalasi
o‘rganilishini sharhlash;
– sodda gap va uning turlari bo‘yicha qilingan ilmiy tadqiqotlarni o‘rganish;
–sodda gaplar dialektal hamda tarixiy jihatdan yoritilgan ishlarga e’tibor
qaratish va tadqiq etish;
2
Rahmatova N. Ikki tarkibli sodda gaplarning nutqiy voqelanishi: Filol.fan.nomz….diss.–Buxoro, 2012. –B.3-4.
3](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_3.png)
![–funksional-stilistik, lingvopoetik nuqtayi nazardan sodda gap va uning turlari
o‘rganilish holatini tahlil etish;
Tadqiqotning obyekti. O‘zbek tilida sodda gaplarning o‘rganilish tarixi
ilmiy ishning tadqiq obyektini belgilaydi.
Tadqiqotning predmeti. Sodda gap va uning turlari tilshunosligimizda qay
darajada o‘rganilganligi tahlili ishning predmetini tashkil qiladi. Ishning obyekti
va predmetini ochib berishda o‘ zbek tilshunosligida sodda gap va uning turlari
o‘rganilgan dissertatsiyalar, monografiyalar, darsliklar, o‘quv qo‘llanmalar, ilmiy
maqolalar material vazifasini o‘tadi.
Tadqiqotning metodologik asosi va qo‘llanilgan metodlar. Tadqiqotning
metodologik asosi sifatida dialektikaning umumiylik-xususiylik, shakl-mazmun
tamoyillari tanlandi. Ishda tavsifiy, qiyosiy, diaxron va sinxron tahlil metodlaridan
keng foydalanildi. Shuningdek, A. G‘ulomov, N.Mahmudov, A.Nurmonov,
M.Qurbonova va boshqalarning shu yo‘lda olib borgan kuzatishlaridagi nazariy
qarashlar va tadqiq metodlariga ham tayanildi.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat:
– sodda gap turlarining jahon va turkiy tilshunosli k da o‘rganilishiga e’tibor
qarati ldi;
– o‘zbek tilshunosligida sodda gap va uning turlari o‘rganilgan darslik va
qo‘llanmalar, ilmiy tadqiqotlar, yangicha qarashlar tahlil etildi;
– sodda gaplar dialektal hamda tarixiy jihatdan yoritilgan ishlarga ahamiyat
berildi;
– funksional-stilistik, lingvopoetik nuqtayi nazardan sodda gap va uning
turlari o‘rganilish holati tahlil etildi.
Tadqiqotning nazar iy va amaliy ahamiyati. Ushbu tadqiqotda
umumlashtirilgan nazariy xulosalar sodda gaplarni umumiy yaxlit tizim sifatida
o‘rganilishini oydinlashishiga xizmat qiladi. Shu sababli tadqiqotda erishilgan
natijalardan sodda gap va uning turlari bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar olib borishda
foydalanish mumkin. Ayni paytda dissertatsiya natijalari “Hozirgi o‘zbek tili”,
4](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_4.png)
![“Tilshunoslik nazariyasi”, “Nazariy tilshunoslik masalalari” kabi kurslarni
o‘qitishda, darsliklar, o‘quv-uslubiy qo‘llanmalar, ilmiy risolalar yaratishda
ahamiyat kasb etadi. Shuningdek dissertatsiya ishining asosiy natijalari va
materiallaridan oliy ta’lim muassasalarining o‘zbek filologiyasi fakultetlari
talabalari uchun va magistratura yo‘nalishlarida o‘tiladigan sintaksis darslarida
keng foydalanish tavsiya etiladi.
Natijalarning e’lon qilinganligi. Tadqiqot bo‘yicha ilmiy to‘plamlarda 4
ta maqola e’lon qilindi.
Ishning tuzilishi va hajmi. Dissertatsiya kirish, III asosiy bob, xulosa,
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Ishning umumiy hajmi 81 sahifani
tashkil etadi.
5](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_5.png)
![I BOB. JAHON TILSHUNOSLIGIDA SODDA GAPLARNING
O‘RGANILISHI
1.1. Sodda gap va uning turlari bo‘yicha ma’lumot
Obyektiv borliq va unga bo‘lgan munosabatni ifoda qilib, nisbiy tugal fikr yoki
his-tuyg‘u anglatib, tugal intonatsiyaga ega bo‘lgan so‘z hamda grammatik qonun-
qoidalar asosida o‘zaro birikkan so‘zlar bog‘lanmasi ni biz gap de b ataymiz .
Gapning grammatik kategoriyasi gapni gap bo‘lmagan boshqa birliklardan farqlab
turgan kategorial ma’no va bu ma’noni ifodalovchi shakllar tizimi sifatida, birinchi
navbatda, gapning grammatik kategoriyasi sifatida predikativlikdir. Predikativlik
bir butunlik sifatida bir necha uzvlardan: grammatik shaxs, zamon,
kommunikativlik, ifoda maqsadi, modallik kategoriyalaridan tashkil topadi.
Gaplar kommunikativ maqsadga ko‘ra, emotsionallikka, voqelikka, bosh
bo‘laklar ishtirokiga ko‘ra, tuzilishiga ko‘ra tasnif qilinadi. Tasnifda gapning
tashqi tomoni – tuzilishi va ichki tomoni – mazmuni hisobga olinadi.
Gaplar tuzilishiga ko‘ ra ikki turga bo‘linadi: sodda gaplar va qo‘shma gaplar.
Sodda gaplarning struktura asosi bitta bo‘lib, ma’lum bir fikrni ifodalaydi. Qo‘shma
gaplarning struktura asosida esa ikki yoki undan ortiq gap bo‘lib, bir murakkab
fikrni ifodalaydi. Ammo, gap deganda, odatda sodda gap tushuniladi: “Biz gap
deganda asosan sodda gapni nazarda tutamiz. U odatda grammatik jihatdan so‘z
birikmasiga qarama-qarshi qo‘yiladi. Qo‘shma gaplar – sodda gaplarning sintaktik
aloqa asosidagi o‘zaro birikishidan tashkil topadi. Demak, sodda gap alohida
sintaktik birlik bo‘lsa, qo‘shma gap esa boshqa bir alohida sintaktik birlikdir”. 3
Sodda gaplar eganing ishtirok etish etmasligiga ko‘ra 2 ga bo‘ l in adi: Egasi
mavjud gaplar va egasiz gaplar: Biz kecha konsertga bordik – kecha konsertga
bordik . Sodda gaplar ikkinchi darajali bo‘laklarning ishtirok etishiga ko‘ra 2 ga
3
Нурмонов А., Аxмедов А., Махмудов Н., Солиxўжаева С. Ўзбек тилининг мазмуний синтаксиси. –
Тошкент: Фан, 1992. –Б.7.
6](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_6.png)
![bo‘linadi: sodda yig‘iq gap (Malika kirib keldi), sodda yoyiq gap: (Malika
darvozadan shoshilgancha kirib keldi). Sodda gaplar eganing ishtirok etish yoki
etmasligiga ko‘ra esa ikkiga bo‘linadi: egasi mavjud gaplar (Biz yangi kinoni
tomosha qildik.) va egasiz gaplar (Yangi kinoni tomosha qildik).
Sodda gaplar ikkinchi darajali bo‘laklarning ishtirok etgani yoki
etmaganiga ko‘ra: sodda yig‘iq gaplar (Kamola kirib keldi.), sodda yoyiq
gaplarga (Kamola darvozadan shoshilib kirib keldi.) bo‘linadi. Gapda so‘zlar
o ‘ zaro grammatik munosabatga kirishib , gap bo ‘ laklarini hosil qiladi. Gap
bo‘laklari vazifasini mustaqil so‘zlargina bajaradi. Har bir gap bo‘lagi boshqa gap
bo‘laklari bilan bo‘lgan grammatik munosabatlariga ko‘ra belgilanadi, ya’ni har bir
gap bo‘lagi o‘zi munosabatga kirishgan so‘z bilan ma’lum sintaktik aloqada
bo‘ladi. Masalan, “ Muxlisa kecha uchrashuv haqida zavqlanib gapirdi - gapida
quyidagi gap bo‘laklari mavjud: Muxlisa (kim?) - ega, kechagi (qachongi? qaysi?)
- aniqlovchi, uchrashuv haqida (nima haqida?) – to‘ldiruvchi, zavqlanib (qay
tarzda?) - hol, gapirdi (nima qildi?) - kesim. So‘zlar quyidagicha sintaktik aloqaga
kirishgan: 1) Muxlisa gapirdi ; 2) zavqlanib gapirdi; 3) uchrashuv haqida gapirdi .
Kesim xususida so‘z borar ekan, kesim gapning asosini tashkil qiluvchi
markaz hisoblanadi. Ega kesimga ergashib, kesimda ifodalangan ish harakatning
bajaruvchisini ko‘rsat ib kela di. Kesim qaysi so‘z turkumi bilan ifodalanishiga
ko‘ra 2 xil bo‘ladi: fe’l kesim va ot kesim ga bo‘linadi . Tuzilishiga ko‘ra esa sodda
kesim va murakkab kesimga bo‘linadi. Murakkab kesim ikki yoki undan ortiq so ‘ z
bilan ifodalanadi: Ayozli kunlar asta-sekin o ‘ tib boryapti.
Murakkab ot kesimlar ot+bog‘lama vazifasida kelgan yordamchi fe’l yoki
ko‘makchi fe’l tarzidagi qo‘shilishdan hosil bo‘ladi. Bunda asosiy ma’no otdan
anglashiladi. Bog‘lama kesim bilan egani bog‘lovchi so‘zlardir. Ular mustaqil
ma’nosini to‘la yoki qisman yo ‘ qotib, yordamchi vazifaga ko ‘ chgan so ‘ zlardir.
Bularning vazifasi fe’l bo‘lmagan so‘zlar bilan qo ‘ shilib, kesimni shakllantirishdir,
ya’ni mayl, zamon, shaxs son ma’nolrini ifodalashdan iborat. Kesimni
shakllantirishga hizmat qiladigan bunday bog‘lamalar bo‘l, qil, edi, ekan, emish,
7](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_7.png)
![hisoblan, sana kabi yordamchilardir. Kerak, zarur, darkor so‘zlari ham bog‘lama
vazifasida qo‘llanadi.
Xursand edi, qiziqarli bo‘ldi, yaxshilik qildi, obod qildi, ozod bo‘ldi, oz
emish, xursand bo ’ldi, to‘g‘ri chiqdi, ko‘p edi.
Kesim birikmalar va iboralar bilan ham ifodalanadi. Kengaygan birikma va
iboralar gapda yaxlit holda bitta gap bo‘lagi bo‘lib keladi va o‘z ichida boshqa
bo‘laklarga ajratilmaydi: Vazifamiz – bilim maskanlarida hamisha a’lo o‘qish.
Tarixni o ‘ rganishdan asosiy maqsad – milliy o‘zligimizni chuqurroq anglash.
Baquvvat xotiraning mohiyati – unutmaslik. Komil insonlardagi olijanob xislat –
o‘tmishni unutmaslik. Gapning sintaktik qatlami tahlil qilinganda gapda ega yoki
kesimning muhim ahamiyatga ega ekanligi ham ayrim bahslarning kelib chiqishiga
sabab bo‘ladi. A. G‘ulomov va M. Asqarovalar bu haqda shunday deydi: “Bosh
bo‘laklar gapning asosini tashkil etadi: ular gap konstruksiyasining asosidir,
markazidir-gapdagi ikki uyushtiruvchi markazdir. Lekin bosh bo‘laklarning yolg‘iz
o‘zi ham mustaqil gapni tashkil qiladi, biroq ba’zi o‘rinlarda ularning o‘zidan
to‘liq fikr ifodalanmaydi”, deb yozadilar. Bu olimlar egani hokim tarkibning
grammatik markazi, shuningdek, uni tobe tarkibdagi bosh bo‘lakka – kesimga
ham hokimdir, deb ta’kidlashadi 4
. Kesim haqidagi bunday talqin 1980-yillargacha,
ya’ni fanimizga sistem-struktur sintaktik tadqiqotlar kirib kelgunga qadar davom
etib keldi. Ammo H. Ne’matov, N. Mahmudov, A. Nurmonov, R. Sayfullayeva,
M. Abuzalova kabi o‘zbek hamda boshqa xorijiy tadqiqotchilarning ishlarida
kesimning mavqyei yangicha baholandi – kesim gap qurilishidagi mutloq hokim
bo‘lak, gap markazi sifatida talqin etildi". 5
Formal grammatikada (fanimiz asoschisi profеssor A. G ‘ ulomov bo‘lgan
yo‘nalishda) gap bo‘laklarni bosh bo‘laklar (ega va kеsim), ikkinchi darajali
bo‘laklar (aniqlovchi, to‘ldiruvchi, hol) va gap bo‘laklari mavqеida bo‘lmagan,
lеkin uni murakkablashtirishga xizmat qiluvchi undalma, kirish, kiritma hamda
4
Ғ уломов А., Ас қа рова М. Ҳо зирги ў збек адабий тили. Синтаксис. – Тошкент: Ўқ итувчи, 1987. – Б . 72-77.;
Жигадло В.Н., Иванова И.П., Иофик Л.Л. Современный английский язык (теоретический курс грамматики).
- М.: Лит. на иностр. языке, 1956. – С . 244.
5
Теньер Л. Основа структурного синтаксиса: Перевод с франц. – Редкол.: Г.В.Степанов (Предисловие) и др.
- Вступ. статья и общ. ред. В.Г. Гака. - М.: Прогресс, 198. - 656 с. ; Ne ' matov H ., Mahmudov N ., Sayfullaeva
R ., G ‘ ulomov A ., Abduraimova M . Ona till . 8- sinf uchun darslik . – Toshkent , 2002. – B . 37.
8](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_8.png)
![ajratilgan bo‘laklar sifatida tasnif etish qabul qilindi. A.Sayfullaеv tadqiqotlarida
esa undalma va kiritmalar uchinchi darajali bo‘laklar sifatida talqin etilgan edi.
Dеmak, formal grammatikada gap bo‘laklari quyidagicha joylashtirilgan holda
o‘rganilgan:
1.Bosh bo‘laklar(ega, kеsim ).
2.Ikkinchi darajali bo‘laklar (aniqlovchi, to‘ldiruvchi, hol).
3.Uchinchi darajali yoki murakkablashtiruvchi bo‘laklar (undalma, kiritma,
ajratilgan bo‘laklar).
Formal grammatikada gap bo‘laklarini bеlgilashda nutq voqеlangan
gapning zaruriy va qo‘shimcha - zaruriy qismni to‘ldiruvchi, uni
muayyanlashtiruvchi qismlarga ajratish tamoyiliga tayaniladi. Nutqda voqеlangan
va so‘zlar kеtma-kеtligidan iborat bo‘lgan gap bo‘laklarini zaruriy va qo‘shimcha
(to‘ldiruvchi, muayyanlashtiruvchi, murakkablashtiruvchi) qismlarga ajratish va
shu jihatdan gap bo‘laklarining yuqoridagi iеrarxiyasini bеrish o‘z ichida ma’lum
bir mantiqiy qarama-qarshilikka egadir. Chunki, A.Sayfullaеv to‘g‘ri
ta’kidlaganidеk, voqеlangan qismlar kеtma-kеtligidan iborat bo‘lgan bir yaxlit
sistеmada - nutqiy gapda zaruriy va nozaruriy bo‘laklarni ajratish to‘g‘ri emas.
Voqеlangan gapda, ma’lum bir matn ichida gap uchun kеraksiz qism bo‘lishi
mumkin emas. Agar gap dеganda nutqiy voqеlangan gap emas, balki fikrni
shakllantirish, uni uzatish va qabul qilishning eng kichik birligi qurilishi, ya’ni gap
qolipi (modеli) tushunilsa, tabiiyki, unda holat tamoman o‘zgaradi. Gapning kichik
qolipi nutqda voqеlanganda, albatta, uning tarkibida ham zaruriy, ham qo‘shimcha
qismlar bo‘lishi, tabiiy. Agar formal grammatika bosh bo‘laklar dеganda gapning
eng kichik qurilish qolipining zaruriy qismlarini nazarda tutgan bo‘lsa, unda bu
qarash bugungi tilshunosligimizda formal-funksional (shakl- vazifaviy) sintaksis
namoyandalari asoslab bеrganidеk, ega kеsim bilan bir darajada, hatto kеsimdan
yuqori mavqеda bo‘lishi mumkin emas. Shuning uchun grammatikada gap
bo‘laklari va ularning iеrarxiyasini izchil, mantiqiy nuqtai nazardan
muayyanlashtirish vazifasi kun tartibida turadi.
9](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_9.png)
![Gapning bosh bo‘laklaridan bo‘lgan kesim va uning mavqeyi haqida
keyingi yillarda o‘zbek tilshunosligida qator tadqiqotlar yuzaga keldi. Ayniqsa,
V.Egamberdiyev, J.Omonturdiyev tadqiqotlaridan so‘ng va ular asosida
substansial tadqiq usullarida ish olib borgan M.Abuzalova, R.Sayfullayeva,
L.Raupova, R.Bobokalonov kabi tadqiqotchilarning ishlarida, oliy va o‘rta maktab
darslik va qo‘llanmalarida ham maxsus bo‘lmasa-da, yo‘l-yo‘lakay kesim haqida
bahs bordi. Mazkur olimlarning tadqiqotlarida kesimning o‘ziga xos morfologik
belgilarga ega ekanligi, kesimni ifoda etadigan so‘z o‘zining grammatik
strukturasi bilan boshqa bo‘laklardan ajralib turishi, ba’zi bir gaplarda ega maxsus
so‘z bilan ifodalanmasa-da, kesim orqali egani aniqlash mumkinligi alohida
ta’kidlandi. Shuningdek, faqat kesimdan iborat so‘z-gap bo‘lib kelishi mumkinligi,
buning uchun u kesimlik maqomiga ega bo‘lishi lozimligi bayon qilindi.
Tadqiqot ishimiz bo‘yicha olib borilgan kuzatishlar mobaynida kesimni
o‘rganish borasida bir qancha ilmiy ishlar olib borilganiga guvoh bo‘ldik.
Jumladan, S.Nurmonovaning “O‘zbek tili gap qurilishida struktur va chiziqli tartib
munosabati” deb nomlangan nomzodlik dissertatsiyasida predikatlarning
konstitutiv bo‘lmagan aniqlovchilarining ikki ma’nosi: xarakterlovchi va situativ
ma’nolarining qarama-qarshi qo‘yilishi sintaktik qimmatga ega: birinchi turi kesim
bilan chambarchas bog‘lansa, ikkinchi turi kesim bilan juda kuchsiz bog‘langani
holda, gapning umumiy mazmuni bilan bog‘langani va shuning uchun bunday
bo‘laklarni V.V.Vinogradov “gapni yoyiq tusga kirituvchilar” deb hisoblaydi
degan fikrlarni aytadi. Shuningdek N.Yu.Shvedova esa mazkur fikrni
determinantlar haqidagi ta’limotida yanada rivojlantirganligini keltirib o‘tadi. 6
Ba’zan gap bo‘laklarini belgilashda uning qaysi so‘z turkumiga taalluqli
ekanligi ham e’tiborga olinadi. Lekin bu usul ham to‘liq asos bo‘la olmaydi.
Ega va kesim gapning grammatik asosi hisoblanadi . Gapni gap bo‘laklariga
ajratishda bir necha usullardan foydalaniladi. Ulardan ko‘p qo‘llaniladigani gap
tarkibidagi so‘zlarga so‘roq berish usuli dir. Biroq, bu usul har doim ham o‘zini
oqlamaydi. Chunki gapda so‘roqqa javob bo‘la oladigan, ammo gap bo‘lagi
6
S.Nurmonova . O‘zbek tili gap qurilishida struktur va chiziqli tartib munosabat i : Филол .фан.номз….дисс.–
Andijon , 2014. –Б.55.
10](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_10.png)
![vazifasida kelmaydigan bo‘laklar – undalmalar ham ishtirok etadi. Masalan:
Bolalar, ilm olish – yuksalishdir. Gapida bolalar so‘zi so‘roqqa javob bo‘lsada
lekin gap bo‘lagi vazifasida kelmagan. S h uningdek gapni gap bo‘laklariga
ajratishda ularning grammatik shakliga ham e’tibor beriladi. Ammo bu usul ham
to‘liq o‘zini oqlamaydi. Masalan, qaratqich kelishigidagi so‘z qaratqichli
aniqlovchi vazifasini bajarishi mumkin, ammo jo‘nalish, o‘rin-payt, chiqish
kelishigidagi so‘zlar to‘ldiruvchi ham, hol ham bo‘lishi mumkin.
S.Nurmonova, shuningdek, V.A.Beloshapkovaning gap bo‘laklari haqidagi
fikrlarini umumlashtirib, quyidagi chizmani beradi: 7
O‘zbek tilshunosligida bosh bo‘laklarning xususiyatlari mukammal darajada
tadqiq etilgan va bu masalaga bag‘ishlangan bir qator ilmiy ishlar mavjud. Ushbu
7
Nurmonova . O‘zbek tili gap qurilishida struktur va chiziqli tartib munosabat i : Филол .фан.номз….дисс. – Andijon ,
2014. – B .56.
11Predikativ asosga kiruvchi
bo‘laklar
Nominativ
minimumga
kirmaydigan
bo‘laklar
( konstitutiv
bo‘lmagan
bo‘laklar )Predikativ asosga kirmaydigan
bo‘laklarGAP BO‘LAKLARI
Predikativ
kategoriyani
tashuvchi bo‘lak Predikativ
kategoriya mavjud
bo‘lmagan bo‘lak Nominativ
minimumga
kiruvchi bo‘laklar
( konstitutiv
bo‘laklar )
Predikat
bo‘lmagan
aniqlovchilar
iKesim
Predmet
otlar
(aktantlar) Predikatning
konstitutiv
aniqlovchilar
i Predikat
aniqlovchilar
iBir sostavli
bosh gap
bo‘lagi
Situativ
ma’no
ifodalovchi
larXarakterlov
chilar“ o‘ng ”“ chap ” “ o‘ng ”
“ chap ”](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_11.png)
![tadqiqot ishlarida eganing tarkibi, tuz ilishi haqida fikr-mulohazalar bayon etiladi.
Xususan, A.R.Sayfullayev gap bo‘laklarining semantik-leksik xususiyatlarini
tadqiq etar ekan, egani tuzilishiga ko‘ra uch turga bo‘ladi: sodda, qo‘shma va
murakkab egalar. Shuningdek, ega leksik-semantik belgilariga ko‘ra olti guruhga
ajratiladi: shaxs; predmet; belgi; miqdor; harakat-holat; o‘rin-joy tushunchasini
bildiruvchi egalar. 8
A.Safayev o‘zbek tilidagi gapning bosh bo‘laklarini tadqiq
etgan bo‘lsa-da, tilshunos eganing tuzilishiga ko‘ra turlarini farqlamagan edi.
Chunki tilshunos gapning bosh bo‘laklarini ularning ishtirok etish-etmasligi nuqtai
nazaridan tadqiq etgandi. 9
Sodda gap tarkibida kesimlik shakllariga ega bo‘lgan bitta kesim mavjud
bo‘ladi. Sodda gap tarkibidagi barcha bo‘laklar shu kesim atrofida birlashadi.
Qo‘shma gap tarkibida esa ikki va undan ortiq (uyushmagan) kesim bo‘ladi.
Grammatik asoslarning miqdoriga ko‘ra gaplar sodda (bir grammatik asosli) va
qo‘shma (ikki va undan ortiq grammatik asosli) gaplarga bo‘linadi. Qiyoslang: Bu
shaharda tanish-bilish yo‘qligi Mardonovga shu bugun bilindi. Kampirning
ko‘zlari allanechuk olayib ketdi, yuzining suyakka yopishgan chandir terisi oqardi.
Sodda gaplar eganing ishtirok etish yoki etmasligiga ko‘ra ikkiga bo‘linadi: egasi
mavjud gaplar (Biz yangi filmni tomosha qildik.) va egasiz gaplardan iborat (Yangi
filmni tomosha qildik).
Sodda gaplar ikkinchi darajali bo‘laklarning ishtirok etgani yoki etmaganiga
ko‘ra: sodda yig‘iq gaplar (Muxlisa kirib keldi.), sodda yoyiq gaplarga (Muxlisa
darvozadan shoshilib kirib keldi.) bo‘linadi.
Sodda gaplar ning nutqda murakkablashish xususiyati mavjud . Bu
murakkablashuv undalmalar (murojaat shakllari), kirish bo‘laklar, kirish gaplar va
boshqa vositalar orqali amalga oshadi. Mazkur murakkablashuv jarayoni sintaktik
qurilma sanalmish sodda gapga mazmunan emotsionallik, badiiylik, ta’sirchanlik
baxsh etadi. Ushbu birliklarning gap qurilishi bilan bog‘liq jihatlari o‘zbеk
tilshunosligida kеng tadqiq etilgan.
8
Сайфуллаев A .Р. Семантико-грамматическые особенности членов предложения в современном узбекском
литературном языке. – Ташкент: Фан, 1984. –С.37-42.
9
C афаев A . Главные члени предложения в современном узбекском языке. – Ташкент: С A Г U , 1958.
12](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_12.png)
![Ma’lumki, undalma so‘zlovchi bilan tinglovchining o‘zaro munosabatini
bildiradi. U gap tarkibida kelib, o‘zi ishtirok etgan gapning mazmuniga tegishli
bo‘ladi. Undalma gap bo‘laklaridan farqli ravishda maxsus intonatsiya bilan ajratib
aytiladi. Undalmaning umumiy tasnifi, leksik-semantik xususiyatlari, morfologik-
sintaktik ifodalanishi, tarkibi, gapdagi o‘rni va undalmada ohang maxsus tadqiq
qilingan. Shuni ham ta’kidlash lozimki, murojaat shakli xalqning o‘zligini anglashi
qay darajada ekanligini ko‘rsatuvchi mеzonlardan biridir. Kiritmalar ham sodda
gap tarkibini murakkablashtiruvchi hamda muayyanlashtiruvchi bo‘laklardan
sanaladi. Darsliklarda kirish bo‘lak(kiritma)ning so‘zlovchining aytilayotgan fikrga
bo‘lgan munosabatini ifodalovchi quyidagi ichki bo‘linishlari - ma’nolari bеriladi:
1)ishonch yoki tasdiqni ifodalaydi (albatta, shubhasiz, darhaqiqat...); 2)g umonni
ifodalaydi (balki, ehtimol...); s hodlikni ifodalaydi (baxtimizga, tolеimizga...);
a fsus, taajjubni ifodalaydi (afsus, attang, esiz...) va hk.
Xullas, sodda gap va uning turlari sintaksisning bir bo‘limi sanaladi va
matnda eng ko‘p qo‘llaniladigan birliklar ham sodda gaplardir.
1.2.Jahon tilshunos olimlarining sodda gaplar bo‘yicha olib borgan
tadqiqotlari.
Sintaksisning asosiy birligi gapdir. Gap fikrni shakllantirish, ifodalash va
bayon qilishning asosiy vositasi, muayyan tilning qonun-qoidalari asosida
shakllangan sintaktik birligidir. Gapning asosiy belgisi ya’ni fikr ifodalash va
bayon qilish vazifasidir. Barchamizga ma’lumki, sodda gap va uning turlarini
nafaqat o‘zbek, balki jahon tilshunosligida ham tadqiqotning obyekti sifatida olib
o‘rganilgan. A.Mеyе, O.Еspеrsеn, A.Smirnitskiy, V.Admoni, L.Tеnyеr ,
V.Gak, A.Shaxmatov, A.M.Peshkovskiy, M.N.Peterson, Evha Nazalatus
Sa’adiyah Sai , Xoyrul Huda , Sharif Hidoyatulloh kabi qator jahon tilshunos
olimlari ham sodda gap va uning turlari bo‘yicha bir qancha tadqiqot ishlarini
olib borganlar va darslik, o‘quv qo‘llanma, dissertatsiyalar yozgan. Tadqiqot
ishimizning mazkur qismida shunday tadqiqot ishlarining ba’zilarini keltirib
o‘tishga harakat qildik.
13](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_13.png)
![Ingliz tilshunosligidagi sintaksisning o‘rganilish tarixiga nazar
tashlaydigan bo‘lsak, ingliz tilshunosligida sodda gaplarning o‘rganilishi
ingliz tili grammatikalarining paydo bo‘lish davriga, asosan, XVI asrning oxiriga
borib taqaladi. O‘rta asrlar antik va lotin grammatikalari gap haqida mukammal
ta’limotni yaratmagan edilar. Mantiq fani ta’sirida gapning tugal fikrni ifodalovchi
shakl ekanligi haqida ta’rifi vujudga keldi. Birinchi ingliz grammatikasida (155)
sintaksis bo‘limi yo‘q edi. Gap haqidagi fikr bog‘lovchilar bobida, ularning
ta’rifida berib o‘tiladi.
B.Djonson va Butlerlarning (XVII asrning birinchi yarmi) grammatikalarida
punktuatsiya qoidalariga bog‘liq ravishda gap haqida tushuncha keltiriladi, xolos.
XVII asr ikkinchi yarmida K.Kuper tomonidan yaratilgan grammatika va o‘quv
qo‘llanmada punktuatsiya qoidalari izohlanishida sodda va tarkibli gaplar
tushunchalari haqida fikrlar keltiriladi. Kuper bu yangi tushunchalar bilan bir
qatorda bosh gap, tobe gaplar yoki gap qismlari kabi tushunchalari bilan ishlaydi.
Sodda va tarkibli gaplar tushunchalari qo‘shma gap haqidagi ta’limotda XIX
asrning o‘rtalarigacha yashaydi, tobe qismlar va gaplar hamda bosh gaplar va
fe'llar tushunchalaridan XIX asrning o‘rtasidan ingliz grammatiklari foydalana
boshlaydilar.
Dj.Braytlend yaratgan va XVIII asrning boshida chop etilgan grammatikada
asos sifatida gap va uning sodda hamda tarkibli gaplarga bo‘linishi haqidagi
ta’limotlar olindi. Shu davr grammatiklari Grinvud va Ferrou Dj.Braytlendning
izdoshlari bo‘lib, yangi tasnifga uncha ko‘p o‘zgartirishlar kiritmadilar. Ularning
fikricha, sodda va birgina gap (a single sentence) mavjud; birgina (edinichnmy)
gap belgisi - birgina fe’l tashkil etgan; tarkibli gap esa - sodda gaplardan tuzilgan
[made up or composed) dir. Bu ta’limotning asosida XVII -XVIII asrda Angliyada
mantiq bo‘yicha chop etilgan qo‘llanmalar yotganini tilshunos olim L.L.Iofik o‘z
vaqtida qayd etgan edi. 10
V.G.Admonining fikricha, bu davr olimlari gap
strukturasini tushunishda sodda va tarkibli gaplar ta’limotida grammatik
bo‘lmagan tushunchalarga tayanib ritorika va mantiqning tushunchalarini asosga
10
Иофик Л.Л. Сложное предложение в новоанглийском язьже. – ЛГУ, 1968.
14](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_14.png)
![olganlar va bu grammatiklarga nutqiy bo‘linishda mazmundan shaklga qarab
borish yo‘lini ko‘rsatgan. XVIII asr ikkinchi yarmining yetakchi grammatigi Lout
1762-yilda nashr etgan grammatikasida gapga grammatik shakllanishni hisobga
olib, gap haqidagi o‘zining fikr va mulohazalarini atroflicha bayon qilib o‘tadi. 11
R.Loutning izdoshi L.Murriy 1795-yil chop etgan asarida Loutning gapga bergan
ta’rifini qisqartirgan. Olimning Lout grammatikasi matni asosida yaratgan
grammatikasi keng tarqaldi. Bu grammatika XIX asr birinchi yarmi tilshunoslari
uchun namuna mavqeida edi, balki shuning uchun ham ularning asarlarida
sintaktik nazariya rivojlantirilmagandir. XVIII asr ikkinchi yarmida grammatiklar
tarkibli gap ta’limotiga clauses tushunchasini kiritadilar. Lout bu tushunchadan
foydalanmagan. Punktuatsiya bo‘limida sodda va tarkibli gaplar qismlari haqida
fikr yurita turib, ularni members (bo‘laklar) deb ataydi, bu tushuncha periodning
bo‘linishi bilan bog‘liq edi. Clauses atamasi XIX asrning birinchi yarmida o‘z
terminologik ma’nosiga ega emas edi va olimlar unga nimalarni {bog‘lovchi -
tarkibli gaplar - bir nechta gaplar ...) kiritish mumkinligi haqida turli fikrlar
bildirardilar.
XIX asr oxiridan boshlab klassik ilmiy grammatika rivojlana boshlaydiki, XX
asr normativ grammatika ingliz tilshunosligida grammatikaning yagona tipi
bo‘lmay qoladi. Bu ikki grammatika bir davrda yashay olganining sababi shuki,
XX asrda XIX asrda yaratilgan asarlar qayta ishlanib, bir necha marta nashr etiladi.
Masalan, XIX asr oxirida chop etilgan Nesfild grammatikasi XX asrda qayta
ishlanib, ko‘p marta chop etildi. Struktural yo‘nalishdagi grammatikalarda ayrim
olimlar an’anaviy trixotomik tasnifni saqlab qoladilar, ayrimlari uni
chetlashtiradilar-u, ammo bu chetlashtirishning nazariy asosini keltirmaydilar,
ba’zilarida esa terminologiya yangilangan, ammo sistema an’anaviyligicha qolgan.
Struktural lingvistikaning ayrim vakillari qo‘shma gap nazariyasiga sodda va
qo‘shma gaplarning farqli tomonlarini yo‘qotishga yo‘naltirilgan fikrni
singdirmoqchi edilar.
11
Lowth R, A short introduction to English grammar. – London, 1783. –P. 118.
15](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_15.png)
![Demak, normativ grammatika vujudga keltirgan sodda gap - teng tarkibli gap
tobe tarkibli gaplar o‘rtasida farqlarning yo‘qligini targ‘ib qilib, gaplarning
umumiy trixotomik tasnifini o‘zgartirmoqchi bo‘lganlar. Xullas, ilmiy
grammatikada boshlangan va struktural lingvistikada rivojlangan sodda va
qo‘shma gaplar o‘rtasidagi struktur chegaralarning bartaraf etilishi Xarrisning
transformatsion grammatikasida o‘z nihoyasiga yetdi. Xarrisning maqsadi
nutqning tahliliga xalaqit bermasligi uchun transformatsiya yordamida matnni
normaga solish (me’yorlashtirish) edi. Uningcha, gap va uning qismlarini bir xil
strukturaga keltirish zarur. Demak, muallifni “so‘z birikmalari” komponentlari
yoki gaplar “ketma-ketligi”ning o‘xshashligi (struktur emas, balki mantiqiy
o‘xshashlik) ko‘proq qiziqtirgan, ularning farqlari, o‘ziga xos xususiyatlari diqqat
markazida bo‘lmagan, shuning uchun ham gap mavqeyi uyushiq bo‘laklar ham,
izohlovchi (aniqlovchi) va fe’lning shaxssiz shakllariga ham berilgan edi.
Ingliz tilshunosligidagi sodda gap borasida qilingan ishlarni tahlil qilgan
tadqiqotchilardan biri R.M.Asadovning “Ingliz tili sodda gap qurilmalarida
monovalentli va poliavalentli komponentlarning sintaksem tahlili” nomli
doktorlik dissertatsiyasida ingliz tili sintaksisida gap bo‘laklarini o‘rganish va
ular o‘rtasidagi aloqalarni tahlil qilgan qator olimlarning tadqiqot ishlariga
to‘xtalib, ular haqida ma’lumotlar berib o‘tadi. Shunday tilshunoslardan biri A.I.
Smirnitskiy sintaktik aloqalarni to‘rtta turga bo‘lib o‘rgangan: 1) Atributativlik
(aloqa turning eng qisqa turi) – hokim va tobe bo‘laklarni bir kompleks doirasidagi
o‘rganuvchi aloqa; 2) Predikativlik (eng mustaqil aloqa turlari) – gapning bosh
bo‘laklari o‘rtasidagi aloqa; 3) Kompletivlik (tuslanuvchi aloqa turi) – gapning
ikkinchi darajali bo‘laklari o‘rtasidagi aloqa; 4) Kopulyativ – gapning uyushiq
bo‘laklari o‘rtasidagi aloqa. Aloqalarning oxirgi turi, kopulyativlik aloqasi eng
oddiy aloqa turiga kiradi. Gapdagi kopulyativ aloqasi orqali gapning uyushiq
bo‘laklari boshqariladi, kopulyativ aloqa gapni alohida bo‘laklarga ajratadi.
A.I.Smirnitskiy tomonidan aniqlangan atributivlik aloqasi hokim va tobe bo‘laklar
o‘rtasidagi aloqa bo‘lib, u sintaksis bo‘limiga taalluqli hisoblanadi. Atributivlik
16](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_16.png)
![aloqasini ko‘pchilik tilshunoslar o‘z ilmiy ishlarida turlicha tadqiq etishgan. 12
Gapda ishtirok etadigan aloqalardan eng asosiylari predikativlik va kompletivlik
aloqalaridir. N.P.Gaman ham aloqalarni tovush tonlari asosida yoritib, o‘z
tadqiqotida predikativ aloqasi ustida chuqurroq to‘xtalgan. Gaman aloqalarini ikki
turga bo‘ladi: 1) Formal grammatika (grammatik ot va grammatik kesim
o‘rtasidagi aloqa); 2)Kommunikativ – dinamik (leksik ot va leksik kesim
o‘rtasidagi aloqa). O. Dolgova ham aloqalar haqida o‘z nazariyasida ish olib
borgan. O.V. Dolgova aloqalar o‘rtasida ishlab, asosan kompletivlik aloqasiga
ko‘proq e’tibor qaratgan. Dolgovaning fikricha, she’rda, uning oxirgi qatorida
kollokatsiya va kolligatsiya birligi esa sintaksis bo‘limida o‘rganiladi. Demak,
O.V. Dolgova, M.X. Chxarishvili. N.P. Gaman, O.S. Axmanova, M. Begliyeva
kabi olimlar o‘z tadqiqotlarida aloqalarni to‘rt turga ya’ni, atributivlik,
predikativlik, kopulyativlik va kompletivlik aloqalariga ajratishgan. Olimlar bu
aloqalarni she’r va prozalar orasida o‘rganib chiqib, ularni ma’lum bir pauza yoki
diorama asosida bo‘lishgan va bir-biridan farqlashgan. Jumladan, sintaktik-
semantik tahlil mavzusida ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan, chunonchi bu
mavzuda professor A.M. Muxin, V. Ilyish, M.A. Ganshinalar tadqiqot ishlarini
olib borishgan. B. Ilyishning “Zamonaviy ingliz tili strukturasi” (“The structure of
modern English”) asarini yozgan. 13
Gapning qurilishida elementar sintaktik birliklarning ikki turi – gapning
komponentli strukturasini, ikkinchisi esa gapning sintaksemali strukturasini tashkil
etadi. U yoki boshqa birliklarning xarakterli tomoni ularning sintaktik
bo‘linmasliklari hisoblanadi, shuning natijasida u elementar sintaktik birlik deb
nomlanadi. Tilshunos olim A.M. Muxin gapda ishtirok etgan mustaqil leksik
ma’noga ega bo‘lgan har bir so‘zga leksema deb ta’rif berib, ularga alohida
komponent sifatida qaraydi. A.M. Muxin nazariyasiga tayanib shuni aytsih
mumkinki gapdagi komponentlar ma’lum bir sintaktik bog‘lanish asosida bir-biri
bilan birikadi. Professor A.M. Muxin nazariyasiga ko‘ra oltita sintaktik-semantik
12
Смирницский А . И . – Синтаксис английского языка .
13
Ilysh B.A. – The structure of Modern English. – M., 1959.
17](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_17.png)
![bog‘lanish mavjud bo‘lib, ular: 1. Yadroviy predikativ bog‘lanish (Nuclear
Predicative Relation) – NP 2. Noyadroviy predikativ bog‘lanish (Non-nuclear
Predicative Relation) – NPR 3. Subordinativ bog‘lanish (Subordinative Relation)
– SR 4.Koordinativ bog‘lanish (Coordinative Relation) – CR 5. Appozitiv
bog‘lanish (Appositive relation) – AR 6. Introduktiv bog‘lanish (Introductive
Relation) – IR1. 14
Predikativ bog‘lanish ikki turga bo‘linadi: 1. Yadroviy
predikativ bog‘lanish; 2. Noyadroviy predikativ bog‘lanish; Yadroviy predikativ
bog‘lanish – gapning asosini tashkil etadi va o‘z-o‘zidan gap (jumla) hosil qiladi.
Ular shunday ikkita gap komponentlari orasida mavjud bo‘lib (ega va kesim), ular
o‘zaro birlikda bir-birlari bilan bog‘liqlik hosil qiladilar, ya’ni ikki tomonlama
yo‘nalish hosil qiladi.
Umuman olganda, kesim bosh bo‘laklarning biri sifatida barcha tillarda
universal harakterga ega bo‘lishiga qaramasdan, u ifodalanishiga ko‘ra
tasniflanganda tilshunoslarning kesim haqidagi fikri turli-tumanligining guvohi
bo‘lamiz. Masalan, ingliz tili nazariy grammatikalaridan birida kesim
quyidagicha tasniflanadi: sodda fe’l kesim, tarkibli fe’l kesim. Tarkibli kesim ikki
ko‘rinishga ega: 1) tarkibli ot-kesim; 2) tarkibli fe’l-kesim 15
. Ularning ifodalanishi
haqida fikr yuritilganda, sodda fe’l-kesim nafaqat yaxlit, yagona fe’l yordamida,
balki fe’lning murakkab shakli orqali ham ifodalanishi qayd etilgan. Bundan
tashqari, tarkibli ot-kesim bog‘lama fe’l hamda predikatni ifodalovchi ot, sifat, son,
olmosh, sifatdosh, holatni ifodalovchi so‘zlar, infinitiv, gerundiy yoki ravish orqali
ifodalanadi, deb ta’kidlanadi. V.D. Arakinning fikricha, kesim bir komponentli va
ikki komponentli kesimlarga bo‘linib, bir komponentli kesim ikki turga ajratiladi:
a) ega bilan moslashadigan; b) ega bilan moslashmaydigan. Ikki komponentli
kesimlar ham ikki turga ajratiladi: a) ot kesim; b) murakkab kesim 16
. Kesimning
bunday tasniflanishi B.A. Ilyishning fikrini ham tasdiqlaydi, ya’ni u ingliz tili
nazariy grammatikasida kesimni ikki katta guruhga bo‘ladi: fe’l kesim, ot kesim,
14
Muxin A . M ., – Синтаксемний анализ и проблемы уровней языка. – M ., 1980.
15
Жигадло В.Н., Иванова И.П., Иофик Л.Л. Современный английский язык (теоретический курс
грамматики). – М.: Лит. на иностр. языке, 1956. – С . 24 6 .
16
Аракин В.Д. Сравнительная типология английского и русского языков. – Л.: Просвещение, 1979. –
С.189-190
18](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_18.png)
![shuningdek, ularning har birini yana ikkiga bo‘ladi: sodda fe’l-kesim, qo‘shma
fe’l-kesim; sodda ot-kesim, qo‘shma ot-kesim 17
.
Ingliz tili amaliy grammatikasida kesim quyidagicha tasniflanadi: 1) Sodda
kesim (Simple predicate); 2) Qo‘shma kesim (The compound predicate) 18
. Birinchi
kesim turi fe’lning shaxsli shakli bilan ifodalanadi, ammo uning tarkibi frazeologik
birliklar yordamida ifodalanganini hisobga olib, u frazeologik kesim deb
nomlanadi. Masalan: I’ll get a divorce (Th.Dr.p.4).
Kesimning ikkinchi turi ifodalanishiga ko‘ra ikki qismdan iborat bo‘ladi,
birinchi qismi fe’lning shaxsli shakli bilan ifodalansa, ikkinchi qismi esa ot,
olmosh, sifat, sifatdosh, gerundiy va infinitiv yordamida ifodalanadi. Qo‘shma
kesimning o‘zi ikki guruhga bo‘linadi: 1) qo‘shma ot-kesim; 2) qo‘shma fe’l
kesim. Qo‘shma ot-kesim bog‘lama fe’l va boshqa so‘z turkumlari yordamida
ifodalanadi. Bu borada shuni ta’kidlash lozimki, ingliz tilida juda ko‘p fe’llar
borki, ular gapda bog‘lama, mustaqil va yordamchi fe’llar vazifasida ishlatiladi.
Bunday hol ingliz tilini o‘rganuvchilar uchun ma’lum qiyinchiliklar tug‘diradi.
Everyone was the king ( R.P.Warren, p.239). Qo‘shma fe’l-kesim ifodalanish
usuliga ko‘ra ikkiga bo‘linadi: 1) Qo‘shma modal fe’l-kesim; 2) qo‘shma aspekt
fe’l-kesim. Qo‘shma modal fe’l-kesim asosan, modal fe’llar yoki ularning
muqobillari hamda fe’lning infinitiv shaklini qo‘shish bilan ifodalanadi: We shall
have to exirt ourselves (J. Galsworthy, p.12). Kesimning bu turi haqida ham
ayrim qiyinchiliklarga duch kelamiz. Masalan, gap tarkibida to hope, to expect, to
intend, to attempt, to try, to want kabi fe’llarni infinitiv yoki gerundiy bilan
birikib kelsa ham qo‘shma modal fe’l-kesim deyish mumkin, lekin bu uni
chuqurroq tahlil qilishga undaydi. Masalan, I don’t want to take it to anybody (M.
Wilson, p.313) gapiga e’tibor qilaylik. Bu gapga shunday savol qo‘yish mumkin:
What don’t you want? Yana, ikkinchi bir gapni olaylik: He tried to open the tin
with a pocket knife . Bu gapga esa Why did he try? deb, savol qo‘yish mumkin.
Mazkur gaplarning birinchisiga qo‘yilgan savol to‘ldiruvchiga mos bo‘lsa,
ikkinchisidagi esa, maqsad holiga mos keladi. Yoki ba’zi darsliklarda qayd
17
Ilyish B.A. The structure of Modern English. – Л .: Просвещение , 1971. – С . 207-208.
18
Каушанская В.Л., Ковнер Р.Л. и др. Грамматика английского языка. – Л.: Просвещение, 1973. – С.230.
19](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_19.png)
![etilganidek, gapda kesim o‘rnida to be obliged, to be bound, to be anxious, to be
capable kabi birikmalar infinitiv bilan kelsa ham qo‘shma modal fe’l-kesim deb
atalishi mumkin.
Qo‘shma aspekt fe’l-kesim haqida to‘xtalsak, u gapda kesim o‘rnida to
begin, to start, to continue, to stop kabi fazali fe’llar bilan infinitiv yoki
gerundiyning birikib kelishi yordamida ifodalanadi. He began to speak ; He began
speaking . Har ikkala gapga bir xil savol, ya’ni to‘ldiruvchiga beriladigan savol
mos keladi, What did he begin? E’tibor berib qaralsa, bu kesim turini
alohida ajratishda fe’llarning leksik ma’nosi asosiy o‘rinni egallaydi.
Boshqalarida esa ifoda planiga qarab ajratilgani yaqqol ko‘rinib turibdi. Yuqorida
qayd etilganlardan ma’lum bo‘ladiki, aspekt kategoriyasi qaysi qatlamda, ya’ni
morfologik, sintaktik yoki leksik qatlamda o‘rganilishidan qat’iy nazar
izohtalabdir. Aspekt kategoriyasi L.S. Barxudarovning fikricha, fe’lning
zamon shakllariga qarab o‘rganilib davomsizlik (non—continuous aspect)
va davomlilik (continuous aspect) aspektlariga ajratiladi, ya’ni tilning
morfologik qatlamida o‘rganiladi 19
.
Ingliz tilshunosligida so‘nggi yillarda ham sintaksis qator ilmiy izlanishlar
olib borilgan bo‘lib, shulardan biri Amsterdam universitetining german
tilshunosligi faxriy professori Olga Fischer (ingliz tilining Kembrij tarixiga
muallif, “Dastlabki ingliz tili sintaksisi”(2000) kitobiga hammualliflik qilgan,
“Morfosintaktik o‘zgarish: funksional va rasmiy istiqbollar” muallifi), Hendrik
De Smet, Vim van der Vurf(Buyuk Britaniyadagi Nyukasl universititetidagi
tilshunoslik bo‘yicha katta o‘qituvchisi, “Dastlabki ingliz tili sintaksisi” kitobi
hammualifi, u modallik, buyruq gaplar, diaxronik sintaksis, sintaksisning paydo
bo‘lishi va unga turli tipdagi omillarning ta’sir qilgan omillarni o‘rganib
19
Бархударов Л.С. Очерки по морфологии современного английского языка. – М .: Высшая школа , 1975. –
С .113-116.
20](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_20.png)
![chiqqan)lar bilan birgalikda “Ingliz sintaksisining qisqacha tarixi” deb nomlangan
asari ahamiyatga molikdir. Bu kitobni yozish uchun ko‘p vaqt talab qilingan va u
9 bobdan iboratdir. Mazkur kitob keng qamrovli bo‘lib, 1500 yillik tarixi
davomida katta o‘zgarishlarga uchragan ingliz tili grammatikasidagi asosiy
o‘zgarishlar, jumladan so‘z tartibidagi, ot iborasi va fe’l so‘z birikmasi hamda gap
bo‘laklari tarkibiy qismlari o‘rtasidagi munosabatlarning o‘zgarishi va yangi tobe
konstruksiyalarning rivojlanishi kabilar haqida ma’lumot beradi. Kitobda bu
ma’lumotlar hozirda mavjud bo‘lgan, eng so‘nggi adabiyotlarga tayangan holda
va asosiy nazariy modellarga murojaat qilgan holda yozilgan. Ushbu kitobdan
ingliz tili sintaksisidagi o‘zgarishlariga qiziquvchilar ham foydalanishlari
mumkin. 20
Bundan tashqari Pensilvaniya universiteti tadqiqotchisi Syuzan Pintzuk ingliz
tilidagi so‘z tartibining o‘zgarishiga doir bo‘lgan “Raqobatdagi frazeologik
tuzilmalar: Eski inglizcha so‘z tartibining o‘zgarishi va variantlari” nomli
dissertatsiyasini yozgan. Ushbu dissertatsiya IX asrdan XII asr boshigacha eski
inglizcha so‘z tartibidagi o‘zgarishlarni o‘rganib, fe’lning holatiga alohida urg‘u
beradi . Ushbu tadqiqotdan shu narsa ayon bo‘ladiki, yuzaki so‘zlar tartibining
o‘zgarishi asosan iboralar tarkibidagi sinxron o‘zgarishning ta’siridir. Bunda
shuningdek, eski inglizcha sintaksisning strukturaviy tahlili ko‘rib chiqiladi. Ushbu
tadqiqotdan eski ingliz tilining tahlili O‘rta ingliz davrida sodir bo‘lgan sintaktik
o‘zgarishlarning mohiyatini anglab yetish uchun asos bo‘lib xizmat qilishi
haqidagi ma’lumotlarni olamiz. 21
Ingliz sintaksisida Noam Chomskiyning hissasi katta bo‘lib, “Sintaksis
nazariyasi aspektlari” (Aspects of the Theory of Syntax), “Sintaktik strukturalar”
(Syntaktik structures) kabi asarlarida nazariy sintaksis masalalari yoritilgan. 22
20
Olga Fischer, Hendrik De Smet. Wim van der Wurff. A Brief History of English Syntax. United Kingdom,
Cambridge University Press – 2017. www.cambridge.org/9780521747974
21
Susan Pintsuk. Phrase structures in competition: Variation and change in Old English word order. University of
Pennsylvania – 1991.
22
Chomsky, N. Aspects of the Theory of Syntax. The Massachusetts Institute of Technology, United States of
America–1965.
21](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_21.png)
![Jahon tilshunosligida bizning tadqiqot ishimiz bosh masalasi bo‘lgan sodda gap
va uning turlari bo‘yicha juda ko‘p tadqiqotlar yaratilgan. Biz o‘z tadqiqotimizda
so‘nggi yillarda qilingan ayrim ishlarga e’tibor qaratish bilan chegaralanamiz.
Yaqin yillarda qilingan tadqiqotlar orasida Indoneziyadagi Madura universiteti
Evha Nazalatus Sa’adiyah Sai tomonidan 2019-yil nashr ettirilgan “Sodda
gaplarning sintaktik tahlili” nomli tadqiqot ishi diqqatga molikdir . Ushbu tadqiqot
Kembhang Bobur kitobidagi sodda gaplarning sintaktik tuzilmalarini tavsiflash
asosida yozilgan. Shuningdek ushbu tadqiqotda Kembhang Bobur kitobidagi sodda
gaplarning uch xil tasnifi: (a) tasdiq gaplar, (b) inkor gaplar (c) so‘roq gaplardagi
farqlar haqida ma’lumotlar keltirilgan. 23
Lamongan Dorul Ulum Islom Universiteti tadqiqotchisi Xoyrul Huda ingliz va
indoneziya tilidagi “So‘roq gaplarning qiyosiy tahlili” deb nomlangan tadqiqot
ishini yozdi. Ushbu tadqiqotda ingliz tilidagi so‘roq gaplarni tahlil qilib, uning
indoneziya tillaridan farqli jihatlari o‘rganib chiqilgan. Ingliz tilini o‘rganishda
duch kelinadigan qiyinchiliklar hisobga olinib, ikki tildagi farqlar bir-biri bilan
qiyosan o‘rganilgan. Ushbu tahlil asosida ma’lum bo‘lishi mumkinki, ingliz tili va
Indoneziya tilidagi so‘roq gaplar orasida biroz farqlar mavjud. Bunday farqlar
asosan savol strukturasi, so‘roq so‘zlarning qo‘llanilishida va tasdiq so‘roq
gaplarda uchrashi tadqiqotdan ma’lum bo‘ladi. 24
Jakartadagi Davlat Islom Universitetining Sharif Hidoyatulloh nomidagi
Adabiyot va gumanitar fanlar fakulteti ingliz tili xati bo‘limi xodimi Novalinda
Puspita ham “Generativ transformatsion grammatikadan foydalangan holda
Akramulla ertaklaridagi gap strukturasini tahlil qilish” nomli dissertatsiyasida sifat
tahlilidan foydalangan holda ertaklarda foydalaniladigan gap turlarini hamda
asosiy turi qaysi ekanligini aniqlashni maqsad qilgan. Tadqiqot savollariga analitik
usulda javob beriladi va ertaklardan yig‘ilgan gap turlari tuzilishiga qarab
tavsiflanadi. Gap turlari Noam Chomskiyning strukturani tahlil qilish uchun ishlab
chiqilgan jadval va daraxt diagrammasi nazariyasi asosida tahlil qilinadi.
23
Evha Nazalatus Sa’adiyah Sy. A syntactical analysis of simple sentences in Kembhang Babur. Indonesia, 2019.
24
Khoirul Huda. A contrastive analysis of interrogative sentences in English and Indonesian language. Darul Ulum
Islamic University of Lamongman.
22](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_22.png)
![Tadqiqotda ertaklardan yigirma beshta ma’lumot to‘plangan. Ushbu tadqiqot shuni
ko‘rsatadiki, gapning turlari gapni tushunishni osonlashtiradi va o‘quvchi
yaxshiroq tushuna oladi. 25
Jakartadagi Davlat Islom Universitetining Sharif Hidoyatulloh nomidagi
Tarbiya va Ustozlar tayyorlash kafedrasi tadqiqotchisi Shri Rosmavatining “Oddiy
hozirgi zamonning darak gap shaklini inkor va so‘roq gapga o‘zgartirishdagi xato
tahlillar” deb nomlangan ishida o‘quvchilarning darak gaplarni inkor va so‘roq
gapga o‘zgartirishdagi ba’zi bir qiladigan xatolarini aniqladi. Ushbu tadqiqotda
yozuvchi 20 ta o‘quvchini tanlab oladi va tavsifiy tahlildan foydalangan holda
ularni ishini kuzatib, tekshirib, yig‘ilgan ma’lumotlarni tahlil qildi va ularga
tegishlicha sharhlar berib o‘tadi. 26
Nigeriya Semerang universiteti tadqiqotchisi Mashlihatul Umami ham sodda
gap turlaridan biri bo‘lgan so‘roq gapni ingliz va indoneziya tillarida ishlatilishi
bo‘yicha tadqiqot olib borgan va “Ingliz va indoneziya tillaridagi so‘roq gaplarning
qiyosiy tahlili” deb nomlangan tadqiqot ishini yozgan. Bu tadqiqot ishida ingliz va
indoneziya tillaridagi savol turlarini o‘rganish va ulardagi o‘xshash va farqli
jihatlarni aniqlagan. Qiyosiy tahlilda lingvistik tuzilmalarga ikki xil qarash
mumkin: taxmin qilish kuchi va oydinlashtirish ta’siri. Shuningdek ushbu
tadqiqotda talabalarning ingliz tilini o‘rganishda so‘roq gaplarni o‘rganishning
ahamiyatini hamda ikki til o‘rtasidagi o‘xshash va farqli jihatlarini aniqlab
chiqilgan. 27
Alparslan turkiya fan va texnologiya universiteti professori Duygu Ispinar
Akchayo‘glu “Ko‘plab talabalarning ingliz tilidagi so‘roq gaplarni tahlil qilishi”
nomli tadqiqot ishini yozgan. Ushbu tadqiqotda so‘roq jumlasi berilishidan maqsad
taxminni to‘g‘ri yoki yo‘qligini bilish uchun berilishini, argument mantiqiy tahlil
qilib, noma’lum narsani bilib olishga qaratilgan bo‘lishini keltirib o‘tadi. Hattoki
25
Novalinda Puspita. A syntactical analysis of sentence structure on a fairy tales by Akramulla using generative
transformational grammar. – Jakarta, 2017.
26
Sri Rosmawati. Error analysis on transforming affirmative to negative and interrogative sentences of simple
present tense. – Jakarta, 2014
27
Mashlihatul Umami. A contrastive analysis of interrogative sentences in English and Indonesian. Universitas
Negeri Semerang
23](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_23.png)
![faylasuflar ham ma’ruza qilish o‘rniga savol berib talabalarni mantiqiy xulosa
chiqarishga undaganligi aytib o‘tilgan. Ushbu tadqiqotda o‘qituvchilarning
mashg‘ulotlar jarayonida foydalanadigan so‘roq konstruksiyasi va o‘quvchilarning
bunga e’tibori va savollarni shakllantirishda duch kelinadigan qiyinchiliklar
o‘rganib chiqish uchun Tarjima fakultetining 30 nafar talabasiga rasmlar tarqatilib
rasmlar asosida iloji boricha ko‘proq savol tuzishi kerakligi aytildi. Shuningdek
ushbu mavzu bo‘yicha so‘rovnoma o‘tkazildi. Natijalar talabalar asosan Wh-
so‘roq konstruksiyasidan foydalanishgan hamda savollarni tuzishda so‘z tartibi
hamda fe’lda xato qilganliklarini va o‘qituvchilar bunga yechim topishi kerakligini
ko‘rsatdi. 28
Ganesha ta’lim universitetidagi bir guruh tadqiqotchilar, jumladan, Ida
Bargus Putrayasa, Deva Putu Ramendra va Ida Bagus Putra Manik Aryanalar “Bali
provinsiyasidagi boshlang‘ich maktablarning VI sinf o‘quvchilarining yozish
jarayonidagi gap strukturalarini tahlil qilish” deb nomlangan tadqiqot ishini olib
borishdi va ba’zi xulosalarga kelishdi. Talabalar o‘z fikrlarini yozma ravishda
bayon etish uchun jumla tuzishlarida ba’zi qiyinchiliklarga duch kelishadi.
Tuzilgan gaplar tuzilish jihatdan aniq emas, shu sababli bildirilgan fikrlarni yaxshi
tushunib bo‘lmaydi. Shunga asoslanib, ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi
o‘quvchilar foydalanadigan gaplar tuzilishini tavsiflash edi. Yig‘ilgan ma’lumotlar
Burton-Roberts tahlil modeli orqali tahlil qilindi. Natijalar Bali provinsiyasidagi
o‘quvchilarning insholarida mavjud sodda va qo‘shma gaplarning tuzilishi xilma-
xil ekanligini ko‘rsatdi va o‘quvchilarga insho yozishda gap tuzilishiga ko‘proq
e’tibor berishlari lozimligi bildirib o‘tildi. 29
Indoneziyadagi Persada Bunda Pekanbaru chet tillari kolleji tadqiqotchisi
Silviya Utamining “Ingliz tili adabiyotidagi talabalarning dissertatsiyaning
annotatsiyasini yozishda foydalanadigan gaplar tuzilishi” deb nomlangan tadqiqot
ishida ham gaplar strukturasiga qanday e’tibor berish kerakligi aytib o‘tilgan.
28
Duygu Ispunar Akcayoglu. An analysis of English major students’ interrogative constructions. Journal of the
Faculty of Education. Vol 20, No 2, 2019.
29
Ida Bagus Putrayasa, Dewa Putu Ramendra, Ida Bagus Putra Manik Aryana. The analysis of sentences’ structure
of students’ compositions at grade VI of elementary schools in Bali province. – Ganesha University of Education.
ICLLE, 2018.
24](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_24.png)
![Xususan, dissertatsiyaning annotatsiyasini yozishda tadqiqotning umumiy
mazmunini qisqa qilib yetkazish eng muhim vazifa hisoblanadi va u 200 dan kam
bo‘lgan so‘zdan foydalanish talab etiladi. Bu tadqiqotning asosiy maqsadi ham
ingliz adabiyotida yaratilgan gaplar strukturasini tasniflash edi. Natijalar shuni
ko‘rsatdiki, 61 foizi grammatik bo‘lmagan va 39 foizi grammatika jihatdan
tuzilgan gaplardan tashkil topadi. Grammatik bo‘lmagan gaplar asosan ot bilan
bog‘liq artikl, predloglar, kelishiklarni qo‘llashdagi muammolar sabab yuzaga
keladi. Ushbu tadqiqot talabalar gap tuzilishi haqidagi lingvistik tushunchalarni va
uning ma’noga ta’sirini o‘rganish orqali lingvistik malakasini oshirishlari lozim
degan xulosaga keldi. 30
Chexiyaning Olomouts universiteti filologiya fakulteti Ingliz-amerika
kafedrasi tadqiqotchisi Leo Heji 2014-yilda “Gap bo‘laklari tushunchasining
evolyutsiyasi” deb nomlangan ilmiy ishini yoqladi. Ushbu tadqiqot: Kirish qism;
Gap bo‘laklari: evolyutsiya; Gap bo‘laklari: asosiy masalalar deb nomlangan
bo‘limlardan iborat. Ushbu kitobida Leo Heji gap bo‘laklari haqida turli qarashlar
mavjud bo‘lib, har bir davr tilshunoslari o‘zlarining nuqtayi nazarlari bilan
yondashganligini va u sintaktik analizning fundamental tushunchasi sifatida
qaralishi haqida fikr yuritadi. Shuningdek, gap bo‘laklari muhim qism hisoblanadi,
chunki ular tilshunoslarga umumiy xulosalarni chiqarishda yordam beradi degan
fikrlar hamda bir tomondan ular sintaksisning asosiy qismi bo‘lib, so‘z bilan
aloqadorlikda bo‘ladi, yana boshqa qarashlarda ular asos bo‘lib xizmat qilolmasligi
sababi ularga berilgan ta’riflar sintaksisning boshqa qismlarini tushunishni talab
etadi degan qarashlar haqida ushbu tadqiqotda aytiladi. Gap bo‘laklari haqidagi
nazariyalarning kelib chiqishi qadimgi Gretsiya va Rim grammatikachilariga borib
taqaladi va ularning qarashlari lotin grammatikachilarining fikrlash tarziga va
boshqa shu soha vakillariga o‘z ta’sirini o‘tkazgan bo‘lib, natijada gap bo‘laklari
haqidagi ma’lumotlar lotin tiliga asoslangan edi va bu XX asrgacha davom etadi.
Lotin tiliga asoslangan bunday tushunchalar sekinlik bilan bo‘lsa-da zamonaviy
tushunchalarga o‘z o‘rnini ingliz tilidagi tushunchalarga bo‘shatib bermoqda va
30
Silvia Utami. Sentence structure on the English literature students’ thesis abstract. Indonesia.
25](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_25.png)
![so‘zlarni turkumlashtirish yevrosentrik qolip asosida amalga oshishini, lekin har
bir til o‘z ichki imkoniyatlaridan kelib chiqqan holda ko‘rib chiqilishi va
tasniflanishi kerak deya ta’kidlaydi Gil o‘z qarashlarida. Ikkinchi bo‘limda
nutqning turli qismlarini farqlashga yordam beradigan qanday mezonlar bor, gap
bo‘laklari umumiy yoki tilga xos kategoriyami, gap bo‘laklarini qanday aniqlash
mumkin, prototip (yadro) va periferik toifaning roli qanday degan savollarga javob
izlaydi. Asosiy e’tibor gap bo‘laklari so‘z tushunchasiga asoslanishi haqida so‘z
yuritiladi. 31
1.3. Sodda gaplarning turkiy tilshunoslikda o‘rganilishi
XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab XX asr boshlariga qadar g‘arb qiyosiy-
tarixiy tilshunosligining ta’sirida mashhur ajnabiy va rus turkshunos tilshunos
olimlari turkiy tillarni qiyosiy o‘rganish sohasida ham samarali izlanishlar olib
borganlar. Ayniqsa, bu sohadagi izlanishlar XX asr tilshunosligida keng yoyildi:
Rossiya fanlar akademiyasining Tilshunoslik instituti turkiy tillar bo‘limi, uning
Peterburg va Sibir bo‘limlari tilshunoslari tomonidan turkiy xalqlar yashovchi
hududlardagi barcha turkiy elat va xalq tillari yetarli o‘rganib chiqildi; barcha
hozirgi turkiy tillarning tovushlar tizimi, lug‘at boyligi va grammatik qurilishini
o‘rganish bo‘yicha chuqur ilmiy-tekshirish ishlari olib borildi; shu asosda
hozirgacha ko‘plab ilmiy maqolalar, monografiyalar, turkiy tillarning qiyosiy
lug‘atlari yaratildi. Turkiy tillarning mukammal qiyosiy grammatikalari asosan XX
asrning II yarmida Rossiya fanlari akademiyasi Moskva va Sankt-Peterburg
tilshunoslik institutlari olimlari tomonidan yaratildi. 32
N.A.Baskakov,
B.A.Serebrennikov, N.Z.Gadjiyeva, A.M.Shcherbak kabi rus tilshunos
olimlarining ko‘p yillik samarali izlanishlari natijasida turkiy tillarning bir necha
jildlik ilmiy tarixiy grammatikalari va monografiyalari yaratildi 33
.
31
Leo Hejl. Evolution of the Conception of Parts of Speech. Czech, Olomouc 2014.
32
Abdurasulov Y. Turkiy tillarning qiyosiy-tarixiy grammatikasi. –Toshkent: Fan, 2008. – B.79.
33
Гаджиева Н.З. Основн ы е пути развития синтаксической структуры тюркских языков. – Москва, 1973 ;
Серебренников Б.А., Гаджиева Н.З. Сравнительно-историческая грамматика тюркских яз ы ков. –Баку, 1979.
26](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_26.png)
![Turkiy tillarda sodda gaplarning strukturasi va tiplarini o‘ rganish,
asosan, 20-yillardan kеyin boshlangan bo‘lib, unda M.A.Kazеmbеk, G.Sa’diy,
Q.Nosiriy, M.Korbagaliyеv va X.Badigi, G.Alparov, E. J a k u b o v k a b i
t i l s h u n o s l a r a s a r l a r i d a g a p n i n g l o g i k t a s n i f i bilan struktural tasnifi
aralashtirilganligi uchun sodda gap turlicha tasnif qilingan. Bu o‘ rinda bir
guruh tilshunoslarning fikri diqqatga sazovor: “... turkiy tillarning
birortasining sintaktik sistеmasi to‘liq va h a r t o m o n l a m a i s h l a b
c h i q i l m a g a n . Q u m u q , o l t o y , s h o r , t u r k , q o z o q , boshqird, o‘ zbеk va
boshqa tillarning mavjud grammatikalarida faqat gap strukturasi masalan,
A.N.Kononovning o‘ zbеk va turk tillariga oid ishlarida ifodalanadi 3 4
yoki
sintaksisning ayrim muhim masalalarigina bayon etiladi. Masalan,
N.K.Dmitriyеvning “Boshqird tili grammatikasi” asarida bu qism “Sodda gap
sintaksisining asosiy masalalari” dеb nomlangan.
I.Rasulovning “Hozirgi o‘zbek adabiy tilida bir sostavli gaplar”
monografiyasida ham turkiy tillarda sodda gaplar sintaksisini o‘rganish borasidagi
dastlabki ishlar va so‘ nggi yillardagi tadqiqotlar haqida so‘z yuritib
quyidagilarni bayon qiladi: “Turkiy tillarning sintaktik qurilishini
o‘rganishga yetarli ahamiyat berilmaganligini turk tilshunosi V. Qilich o‘g‘li
ham qayd qiladi. U “Turk tili” jurnalining 1953-yil 21-sonida e’lon qilgan
“Turk grammatikasi bo‘yicha yangi asarlar” nomli asarida turkologlarning
sintaksisga yetarli e’tibor bermayotganliklarini ko‘rsatadi. N. A. Baskakov
shu jurnal sahifalarida ham 1957 - yillargacha si n taktik masalalarga oid
maqolalar kam bosilganligini aytadi. 35
Lekin so‘nggi yillarda tilning sintaktik
qurilishi ko‘pgina tilshunoslarimizning diqqatini o‘ziga jalb qila boshladi.
“ Turkiy tillarning sintaksisini keng ko‘lamda o‘rganish endi boshlanyapti ” ,—
deb ta ’ kidlagan edi Ye. I. Ubryatova. 36
Keyingi vaqtlarda turkiy tillarning
sodda gap sintaksisi bo‘yicha anchagina ilmiy maqolalar, monografiyalar
34
А.Н.Кононов. Грамматика современного узбекского-литературного языка.- M ., 1960
35
Н.А.Баскаков. Обзор лингвистических статей в журнале «Турецкий язнк», ВЯ, 1957, № 4.
36
Е.И . У б р я т о в а . Исследования по синтаксису якутского язика, М.-Л., 1950, стр. 16.
27](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_27.png)
![yuzaga keldi. Masalan, K.Axmerovning boshqird tili, M.B.Balakayevning
qozoq tili, I.Budagovning ozarbayjon tili, M.Zakiyevning tatar tili, A.
Safayevning o‘zbek tili, E.F.Tenishevning salar tili, N.Gadjiyevaning turkiy
tillar sintaktik qurilishi bo‘yicha yoqlagan doktorlik dissertasiyalari shular
jumlasidandir. 37
Bular sodda gap sintaksisini o‘rganish sohasida o‘zining boy
ilmiy xulosalari bilan muhim ahamiyatga ega bo‘ldi.”
Bir bosh bo‘lakli gaplar ikki bosh bo‘lakli gaplarga qaraganda nutqiy tejamli
sintaktik tuzilmadir. Bunday gaplar biron hodisa yoki o‘ta ahamiyatli bo‘lgan
axborot (harakat, holat, belgi, predmet va hodisalar)ni faollashtiradi. Bu esa ikki
bosh bo‘lakli gaplar singari tarkibiy va ma’no xususiyatlarni ifoda qilishda tilda
teng xizmat qila olishini namoyon etadi. Biz S. Ashirboyev, I.Azimovlarning
“O‘zbek tilining tarixiy grammatikasi” deb nomlangan kitobida qadimgi
bitiktoshlarda ham sodda gapning uchrashi haqida quyidagilarni aytib o‘tadi
“Turkiy tilshunoslikda ham bir bosh bo‘lakli gaplar til taraqqiyotining barcha
davrlariga xos bo‘lgan sintaktik hodisa hisoblanadi. Bunga turkiy xalqlarning eng
qadimgi yodgorligi bo‘lgan “Kul tigin” bitiktoshidan ko‘plab misol keltirishimiz
mumkin: “... ilg ә r ү k ү n tog‘siqqa, birg ә r ү k ү n ortusIng‘aru, qurig‘aru k ү n batisi ң a,
yirg‘aru tun ortusing‘aru, anta ichr ә ki buduni qop m(ancha k ә r ү r, anch)a budun
qon etdim”. Bunday gaplar yodgorliklarda ko‘p uchraydi”. 38
Bir bosh bo‘lakli
gaplar turkiy tilshunoslikda ancha mukammal tadqiq qilingan, ammo ularning
ichki tasnifida har xilliklarni uchratish mumkin. M.Z.Zakiyev bir bosh bo‘lakli
gaplar bosh bo‘lagining qaysi so‘z turkumi bilan ifodalanishiga qarab fe’lli, otli va
so‘z-gaplarga ajratadi. I.Jakipov esa egasiz gap, egasiz shaxsli gap, shaxsi noaniq
egasiz gap, shaxsi umumlashgan egasiz gap kabi turlarga ajratadi, biroq qozoq
tilshunoslari bir bosh bo‘lakli gaplar sirasida shaxsi aniq gapni sanab o‘tmaydilar
va shaxsi noaniq gap hamda shaxssiz gap larnigina qayd etadilar, shuningdek, atov
37
К.3.Ахмеров. Исследоваиня ло синтаксису башкирского язнка, Уфа, 1962; М.Б.Балакаев. Основние
вопроси сиитаксиса простого предложения в современном казахском язнке, АДД, Алма-Ата, 1950; 3.;
М.3.3акиев. Сннтакспческий строй тагарского язмка, АДД, Казань, 1963; А.С.Сафаев. Исследования по
синтаксису ўзбекского язмка, Ташкент, 1968; Э. Ф. Т е н и ш е в . Строй саларского язмка, АДД, М., 1969;
Н.3. Г а д ж и е в а . Основнме пути развития синтаксической структурн тюркских язнков, АДД, М., 1970.
38
Аширбоев C ., Азимов И. Ўзбек тилининг тарихий грамматикаси . – Тошкент : 2012. – Б.74.
28](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_28.png)
![gap, undov gap tiplarini bir bosh bo‘lakli gap sifatida qaramaydilar. 39
O‘zbek
tilshunosligida ham G.Abdurahmonov, A.G‘ulomov, Asqarova M, A.Safoyev,
A.X.Sulaymonov, E.Shodmonov, B.O‘rinboyev, X.G‘ofurov, I.Rasulovlarning
tadqiqotlarida bir bosh bo‘lakli gaplar va ularning nazariy asoslari ochib berilgan.
Ayniqsa, I.Rasulov bir bosh bo‘lakli gaplarni shakliy jihatdan chuqur tahlil qilib
bergan.
Prof. A.N.Kononov o‘zbek va turk tillariga oid grammatikalarida uyushgan bosh
va ikkinchi darajali bo‘laklarni alohida-alohida qayd qilib o‘tadi. Tilshunos turk
tiliga oid asarida gapning uyushiq bo‘laklarining ifodalanishi, bog‘lovchi vositalar
bilan qo‘llanishi, bundagi ayrim xususiyatlar kabi masalalar haqida mulohaza
yuritadi. 40
Prof. M.B.Balakayev hozirgi zamon qozoq tilining sodda gap sintaksisiga oid
kitobida gapning uyushiq bo‘laklari to‘g‘risida ancha keng ma‘lumot beradi.
Muallif uyushiq bo‘laklarning tiplari, ularning shakllanishi, yoyiq va yig‘iq bo‘lib
kelishlari, bog‘lovchi vositalar bilan qo‘llanishi kabi masalalarni alohida yoritib
beradi. 41
D.Mayrikov qirg‘iz tilidagi gapning uyushiq bo‘laklarini maxsus tekshirib,
ularning o‘ziga xos grammatik xususiyatlarini ancha batafsil bayon qilib berdi.
Turk tilshunosligida ham sodda gap va uning turlari bo‘yicha ko‘plab tadqiqot
ishlari olib borilgan bo‘lib, ularning ayrimlariga to‘xtalamiz. Masalan,
Z.Xudoyberganova “O‘zbek va turk tilshunosligida ega talqini” nomli maqolasida
turk tillarida eganing o‘rganilishiga doir tadqiqot ishlari haqida ma’lumot bergan.
Unda, turk tilshunosligida ega kesimdan keyingi ikkinchi bo‘lak bo‘lib, kesimdan
anglashilgan harakat-holatning bajaruvchisini bildiruvchi bo‘lak ekanligi, ega
kesimdan anglashilgan ish-harakatning amalga oshiruvchisi, reallashtiruvchisi
hisoblanishi aytib o‘tilgan. 42
39
Qozoq tilining grammatikasi. – Alma-ata, 1967. – B.126.
40
А.Н.Кононов. Грамматика современного узбекского-литературного языка. – M., 1960.
41
Балакаев М.Б.. Современный казакский язык. – Синтаксис. – Алма-ата, 1959.
42
Xudoyberganova Z. O‘zbek va turk tilshunosligida ega talqini. –Turkiya, 2019.
29](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_29.png)
![Turk tilshunoslaridan O‘sman Bo‘lulu egani mavjud bo‘lgan tasniflardan
birmuncha boshqacha tartibda guruhlarga ajratadi. Bunda eganing o‘n turi qayd
etiladi: 1) bajaruvchi ega(yapıcı özne) tub fe’l bilan ifodalangan kesimning
bajaruvchisini bildiradi; 2) ta’sirlovchi ega (etkileyici özne)ning kesimi o‘timli
fe’llar bilan ifodalanadi; 3) ta’sir o‘tkazmaydigan ega (etkisiz özne) kesimi
o‘timsiz tub fe’llar bilan ifodalangan gaplarning egasidir; 4) egasiz
gaplar(öznesizlik – egasizlik)ning kesimi -(y)ıl, -(ı)n affikslari bilan yasalgan
fe’llar bilan ifodalanadi. Bu o‘rinda majhul nisbatdagi fe’l bilan ifodalangan
kesimli gaplar e’tiborda tutiladi; 5) ta’sirlangan ega(etkilenen özne) kesimi o‘zlik
nisbat shaklidagi gapning egasi; 6) birgalik egali(imeceli özne) gap kesimi
vazifasida birgalik nisbatdagi fe’llar qo‘llaniladi; 7) bajartiruvchi ega(yaptırıcı
özne) o‘timlidan o‘timsizga aylangan fe’l bilan ifodalangan kesimning egasidir.
Masalan, «Anne çocuğu bahçede gezdirdi – Ona bolasini bog‘da kezdirdi» gapida
harakat bajaruvchi ona emas, boladir; 8) bavosita ega(aracılı özne); 9) tazyiq
o‘tkazuvchi ega(baskıcı özne); 10) majburlovchi ega(zorlayıcı özne). 43
M.Bilgin, yana bir turk tilshunosi, turk tilidagi eganing to‘rt qo‘llanish shaklini
ajratadi: umumiy ega, kuchaytirilgan ega, izohli ega, murojaatli ega. 44
Umumiy
ega, boshqa tilshunoslar qayd etganidek, uyushgan kesimlarning umumiy egasidir.
O‘zlik olmoshi yoki -ki yuklamasi ishtirokidagi, xususan, takroriy shaklda
qo‘llangan ega kuchaytirilgan ega turini yuzaga keltirib chiqaradi. Izohli ega
o‘zbek tilidagi ajratilgan egaga, murojaatli ega o‘zbek tilidagi undalmaga teng
keladigan sintaktik birlik hisoblanadi.
Shu jumladan O‘.Demirjan ham turk tilida fe’lning tuslanish tizimini tadqiq etar
ekan, fe’lning nisbat shakllariga teng keluvchi grammatik ko‘rsatkichlar vositasida
yuklanuvchi valentliklar masalasini tahlil qiladi. O‘.Demirjan U.Bo‘lulu singari
fe’l nisbatlarining ko‘rsatkichlari vositasida gapdan anglashilgan voqea-hodisa
ishtirokchilarini ifodalaydigan gap bo‘laklarini bayon etadi. Xususan, fe’lning
nisbatlari asosida bajaruvchi, bajartiruvchi, yuzaki bajartiruvchi, vositachi-
43
Bolulu O. Türkçede Eylemin ve Gerçekleştiricinin Özellikleri. Eylemler ve Özneler Üzerinde Bir Anlam
İncelenmesi. Türk Dili-1992, 46-52.
44
Bilgin, M. Anlamdan Anlatıma Türkçemiz. Ankara-2006. Anı Yayıncılık. 459-461
30](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_30.png)
![bajartiruvchi, majburlovchi ega turlarini farqlaydi. 45
R.Anderxill ham nisbat
ko‘rsatkichlari yangi ega turini yaratadi, deya e’tirof etadi. 46
Z.Xudoyberganova turkshunoslarning ega borasidagi tadqiqot ishlarini tahlil
qilib quyidagi xulosalarni beradi: “O‘zbek va turk tillarida sodda gapning bosh
bo‘laklaridan biri bo‘lgan ega har ikki tilda deyarli bir xil ta’riflansa-da, ammo ular
turlarining ajratilishi(turk tilida), ifoda materiallarining sharhlanishiga ko‘ra
tafovutlanadi. Turk tilshunoslari tomonidan taqdim etilgan ega tasniflarida
morfologik tasnif va tahlillardagi farqli qarashlarning sintaksisga ham bevosita
ta’sir ko‘rsatganligi, ba’zi stilistik hodisalar sintaktik hodisa sifatida
baholanganligi, tamomila boshqa sintaktik hodisa ega turi deb ajratilganligi,
xususan, ayrim adabiyotlarda transformatsion grammatika me’yorlari asosida
yangi ega turlari tasniflanganligi ayon bo‘ladi. Birinchi holatda, avval
ta’kidlanganidek, ega turlari ba’zi sintaktik, stilistik hodisalarning aralashtirib
yuborilishi natijasida tasniflangan bo‘lsa, ikkinchi holatda fe’l bilan ifodalangan
kesimning nisbat shakllari eganing yangi turlari farqlanishiga sabab bo‘lgan. Zero,
mantiqiy sub’ekt har ikki tilda umumiy bo‘lishi mumkin, ammo ularni ifodalovchi
vositalar o‘rtasida tafovutlar kuzatiladi. Shu bois, o‘zbek va turk tillaridagi eganing
universal va relevant belgilarini aniqlash uchun gap bo‘laklarining tuzilishiga ko‘ra
tasnifiga asoslanish qulay. 47
Birinchi bob bo‘yicha xulosalar
Gap – obyektiv borliq va unga bo‘lgan munosabatni ifoda qilib, nisbiy
tugal fikr yoki his-tuyg‘u anglatib, tugal intonatsiyaga ega bo‘lgan so‘z hamda
grammatik qonun-qoidalar asosida o‘zaro birikkan so‘zlar bog‘lanmasi deyiladi.
Har qanday gap shakl va mazmun birligidan iborat bo‘lgan bir butunlikdir.
Gapning bu ikki tomoni o‘zaro dialektik aloqda bo‘lsa ham, bir butunlikni tashkil
etuvchi alohida tuzilmadir. Sodda gaplar eganing ishtirok etish etmasligiga ko‘ra 2
xil bo‘ladi: Egasi mavjud gaplar va egasiz gaplar: Biz yangi filmni tomosha qildik
45
Demircan, Ö. (2003). Türk Dilinde Çatı. İstanbul: Papatya. 11-17.
46
Underhill, R. (1976). Turkish Grammar. The MIT press.
47
Xudoyberganova Z. O‘zbek va turk tilshunosligida ega talqini. – Turkiya, 2019.
31](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_31.png)
![– yangi filmni tomosha qildik. Sodda gaplar ikkinchi darajali bo‘laklarning
ishtirokiga ko‘ra 2 ga bo‘linadi: sodda yig‘iq gap (Madina kirib keldi), sodda yoyiq
gap: (Madina darvozadan shoshilib kirib keldi).
Jahon tilshunosligida sodda gap va uning turlari ko‘plab tadqiqotchilar
tomonidan o‘rganilgan bo‘lib, jumladan, ularga A.Mеyе, O.Еspеrsеn,
A.Smirnitskiy, V.Admoni, L.Tеnyеr, V.Vinogradov, A.A.Shaxmatov, Xoyrul
Huda, Novalinda Puspita, Mashlihatul Umami, Shri Rosmavatining, Duygu Ispinar
Akchayo‘glu, V.A.Beloshapkova va E.A.Brizgunova kabi olimlar ilmiy
tadqiqotlar olib borishgan.
Turkiy tilshunoslikda ham sodda gap va uning turlari bo‘yicha bir qator
tadqiqotlar olib borilgan. Bu tadqiqotchi olimlar qatoriga quyidagi
M.A.Kazеmbеk, G.Sa’diy, Q.Nosiriy, M.Korbagaliyеv va X.Badigi,
G.Alparov, E. J a k u b o v , A.N.Kononov, M.B.Balakayev, D.Mayrikov, turk
tilshunosligidan O‘sman Bo‘lulu, M.Bilgin, O‘.Demirjan k a b i olimlarni aytib
o‘tish ahamiyatga molikdir .
II BOB. SODDA GAPLARNING O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA
O‘RGANILISHI
2.1.Sodda gap va uning turlarining o‘zbek tili darslik va o‘quv
qo‘llanmallarida o‘rganilishi
Sodda gap va uning turlari dastlab kollektiv tomonidan yozilgan “Til
saboqligi” darsligiga, keyinchalik Munavvar Qori va boshqalar tomonidan
32](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_32.png)
![yaratilgan “O‘zbekcha til saboqlig‘i” va Sh.Zunnunning “Til qoidalari”,
H.G‘oziyevning “Sintaksis” asarlarida sodda gap haqida fikrlar bildirilgan. 48
A.Fitratning “Nahv” asarida sodda gap haqida ilmiy ma’lumotlar berilgan.
Asarda gap ta’rifi, gap bo‘laklari, so‘zlarning gapdagi vazifasi, gaplarning
tuzilishiga ko‘ra turlari, ega va kesim orasidagi sintaktik munosabat hamda ega va
kesimning shaxs va sonda moslashishi, kirish so‘zlar, bir tarkibli gaplarning ayrim
turlari haqida, gap bo‘laklarining tushib qolishi haqida fikrlar keltirilgan. Bu
fikrlarni o‘rganish M.Qurbonova ta’kidlaganidek, sintaksis tarixi uchun, xususan,
sodda gap sintaksisini o‘rganish uchun qimmatli materiallar beradi. 49
Fitrat bosh
bo‘laklar haqida gapirganda tahlilni kesimdan boshlab, so‘ng egaga to‘xtaladi.
Fitratning bosh bo‘laklar to‘g‘risidagi fikrlari an’anaviy tilshunoslikdan
boshqacharoq hal etilgan bo‘lib, yangicha yo‘nalishlarga mos keladi. Bu haqida
A.Nurmonov va N.Mahmudovlar quyidagi fikrlarni keltiradi: “Fitrat so‘zlar
qo‘shilmasining gap bo‘lishida kesimning mazmuniy-mantiqiy jihatdan hal
qiluvchi ahamiyatga molik ekanligini, garchi bugungi zamonaviy grammatik
tushunchalar asosida bo‘lmasa-da, alohida ta’kidlagan, ayni kesim terminini
yasagan va qo‘llagan birinchi o‘zbek tilshunosidir”. 50
Darhaqiqat, Fitrat sintaksis
sohasida salmoqli ishlarni amalga oshirgan. Masalan, “hol” atamasi ham birinchi
bor Fitrat asarlarida qo‘llangan.
Sodda gap nazariyasiga oid ilk qarashlar prof.A.G‘ulomov tomonidan
o‘rtaga tashlangan 51
va 1937-yilda uning “O‘zbek tili sintaksisi” darsligi chop
etilgan. A.G‘ulomovning “Sodda gap” darsligi 1948-yilda shu nom bilan bosib
chiqarilgan darslikning qayta ishlangan nashri bo‘lib, unda gap va uning turlari,
gap bo‘laklari, gap bo‘laklari tartibi, uyushiq bo‘laklar, gap bo‘laklari bilan
grammatik jihatdan bog‘lanmagan so‘zlar kabi mavzular nazariy jihatdan
48
Тил сабоқлиғи. Самарқанд –Тошкент, 1924 ; Мунаввар Қори ва б. Ўзбекча тил сабоқлиғи. Тошкент, 1925;
Зуннун Ш.Тил қоидалари. Самарқанд –Тошкент, 1929; Ғозиев Ҳ. Синтаксис. Тошкент,1938.
49
Фитрат. Наҳв. Самарқанд – Тошкент, 1930; Қурбонова М. Абдурауф Фитрат ва ўзбек тилшунослиги.–
Тошкент: Университет, 1997. –Б.30-43.
50
Ма ҳмудов Н., Нурмонов А. Ўзбек илмий тилшунослигининг ёрқин намояндаси // Ўзбек тили ва адабиёти.
2014.№1.–Б.53-63.
51
Ғуломов А. Содда гап. – Тошкент: Фан, 1955 .
33](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_33.png)
![o‘rganilgan. 52
Olimning “Gapning asosiy grammatik belgisi predikativlikdir”
degan mulohazasi bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotgan emas.
A.G‘ulomovning yuqoridagi fikrlari va “Intonatsiya predikativlikni ifodalashdagi
vositalarning eng muhimidir, og‘zaki nutqimizda gapning fikriy grammatik bir
butunligini intonatsiya ifodalaydi” degan mulohazalari bugungi kunda maktab
darsliklaridan o‘rin olgan. 53
A.G‘ulomov gapni fikriy jihatdan darak, so‘roq,
buyruq, undov gaplarga ajratgan. U bugungi kunda adabiyotlarda 54
istak gap deb
atalayotgan gapni ham nazardan qochirmagan, faqat bunday gapni darak-istak gap
deb atagan. 55
Olim so‘roq gap haqida gapirganda so‘roq yuklamalari bilan hosil
qilingan gaplarning javobi ha yoki yo‘q so‘zidan tuzilgan darak gap bo‘lishi, biroq
har vaqt gapning bu tarzda ifodalanmasligi, bu so‘zlardan keyingi so‘zning
o‘zigina qo‘llanishi mumkinligini ta’kidlagan. A.G‘ulomov undov gapni darak,
so‘roq, buyruq gaplar qatoriga kiritgani bilan undov gap shu gaplarga maxsus
undov intonatsiyasining qo‘shilishi bilan hosil bo‘lishini aytib o‘tadi. U tasdiq va
inkor gaplarni bo‘lishli va bo‘lishsiz gap deb atagan. Sodda gapning ikki xili:
yig‘iq va yoyiq gaplar haqida mulohaza bildirgan. Bundan tashqari u kesimning
qaysi so‘z turkumi bilan kelishiga qarab, ikkiga: fe’lli va otli gaplarga ajratadi.
Gapdagi so‘zlarning bog‘lanishi haqida gapirganda so‘z birikmasi va sintagma,
ularning farqi misollar bilan yoritilgan. 56
Olim kesimlarni tuzilishiga ko‘ra ikkiga
ajratadi: sodda kesim va qo‘shma kesim. A.G‘ulomov to‘ldiruvchini to‘ldiruchi
deb nomlab uni ikkiga to‘g‘ri (vositasiz) to‘ldiruvchi va vositali to‘ldiruvchiga
bo‘lgan. To‘g‘ri to‘lduruchi tushum, ba’zan chiqish kelishigidagi so‘z bilan
ifodalanishi, chiqish kelishigi bilan ifodalansa, harakatning predmetga tamoman
emas, qisman o‘tishi aytib o‘tilganki, bu fikr hozirgi kunda litsey darsligidan ham
52
Ғуломов А.Содда гап. Т.: ЎзФА нашриёти, 1955. 99 б.
53
Қодиров М., Неъматов Ҳ., Абдураимова М., Сайфуллаева Р. Она тили. (8-синф учун дарслик) Т.: Чўлпон
номидаги НМИУ, 2014. –Б.46.
54
Ма ҳмудов Н., Нурмонов А., Собиров А ва бошқ. Она тили. (5-синф учун дарслик) Т.: Маънавият, 2007. –
Б.34.. Қодиров М., Неъматов Ҳ., Абдураимова М., Сайфуллаева Р. Она тили. (8-синф учун дарслик) Т.:
Чўлпон номидаги НМИУ, 2014. –Б.46.
55
Ғуломов А.Содда гап. Т.: ЎзФА нашриёти, 1955. –Б.12.
56
Шу асар.–Б.13-35.
34](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_34.png)
![o‘rin olgan. 57
Asarda aniqlovchi, uning turlari; hol, uning turlari haqida batafsil
ma’lumot berilgan. Holni o‘ziga qaratgan hokim so‘z doim kesim vazifasida
kelishi shart emasligi, ba’zan boshqa vazifada bo‘lishi ham mumkinligi
aytilganki 58
, bugungi kunda bu fikr mustaqil va nomustaqil hol deb
ta’riflanmoqda. 59
Darslikda gap bo‘laklari tartibi, tartibning grammatik holatga
ta’sir etish o‘rinlari, so‘zlar tartibining o‘zgarish sabablari (logik-grammatik,
stilistik talab bilan, poetik talab bilan o‘zgarishi) o‘rganilgan. 60
Olim to‘liq va
to‘liqsiz gaplar, shaxsli va shaxssiz gaplar, uyushiq bo‘lakli gaplar haqida ham
to‘xtalib, ayrim o‘rinlarda ularning stilistik xususiyatlari haqida ham fikr bildirgan.
Darslikda sodda gapning grammatik jihati yoritilib, sintaktik birliklarning ayrim
uslubiy xususiyatlari haqida qisqacha aytilish zarur bo‘lgan o‘rinlardagina (bu ham
she’riy asarlar misolida) fikr bildirilgan. A.G‘ulomov sodda gap haqidagi
qarashlarini keyinchalik boshqa darsliklarida kengaytirdi, mukammallashtirdi. 61
Masalan, M.Asqarova bilan hamkorlikda chiqarilgan, bir necha bor nashr qilingan
“Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Sintaksis” kitobi fikrimiz dalilidir. Biz
foydalanganimiz shu kitobning qayta ishlangan va to‘ldirilgan uchinchi nashri
bo‘lib, darslikning “So‘z birikmasi”, “Gap”, “Sodda gap” qismlari A.G‘ulomov
tomonidan yozilgan bo‘lib, avvalgi nashrlardan yangi nazariy ma’lumotlar
kiritilgani (mualliflar o‘tgan yillar davomida lingvistika fani erishgan yutuqlar
tufayli deb izohlashadi.), gapni, uning struktura va mazmun xususiyatlarini,
bo‘laklarini o‘rganishda uning dinamikasi ham ko‘zda tutilgani, hozirgi o‘zbek
adabiy tilining sintaktik me’yorlarini ko‘rsatishga alohida e’tibor berilgani kabi bir
qancha kiritilgan o‘zgarishlar mualliflar tomonidan aytib o‘tilgan. 62
Darslikda
A.G‘ulomov bosh bo‘laklardan egani hokim bo‘lak deb olgan bo‘lsa ham, gapga
57
Nurmonov A., Mahmudov N., Sobirov A., Yusupova Sh. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. (Akademik litseylar va kasb-
hunar kollejlarining 3-bosqich talabalari uchun darslik) T.: 2011.–B.36.
58
Ғуломов А.Содда гап. Т.: ЎзФА нашриёти, 1955. –Б.82.
59
Nurmonov A., Mahmudov N., Sobirov A., Yusupova Sh. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. (Akademik litseylar va kasb-
hunar kollejlarining 3-bosqich talabalari uchun darslik) T.: 2011.–B.63.
60
Ғуломов А.Содда гап. Т.: ЎзФА нашриёти, 1955. –Б.5-89.
61
Ғуломов А., Асқарова М. Ҳозирги ўзбек адабий тили: Синтаксис. –Т . : Ўқитувчи , 1961,1967, 1987 .
62
Ғуломов А., Асқарова М. Ҳозирги ўзбек адабий тили: Синтаксис. – Т.: Ўқитувчи, 1987.–Б.3.
35](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_35.png)
![xos belgilarni ko‘rsatishda kesimning o‘rni kuchli ekanligini, modallik, zamon,
shaxs-son ko‘rsatkichlari, intonatsion tugallik kesimda bo‘lishini ta’kidlab o‘tgan. 63
Demak, bugungi kunda gapning markazi va hokim bo‘lak etib kesimning
olinishiga yuqoridagi mulohazalar ham turtki bo‘lgan bo‘lsa kerak. 64
Gapda
eganing qatnashuvi yoki qatnashmasligi, kesimning qo‘llanmasligi yoki takror
qo‘llanilishi nutqning mazmun tomonidan yo‘nalishi bilan, grammatik, stilistik
xususiyatlar bilan bog‘liq bo‘lishi aytilib, barcha grammatik xususiyatlariga
to‘xtalgan.
Xullas, “Sodda gap sintaksisi” (1948), “Sodda gap” (1955), “Hozirgi zamon
o‘zbek tili. Sintaksis” (1961, 1967, 1987) kitoblarining nashr etilishi
tilshunosligimizda nazariy sintaksisning shakllanishida muhim ahamiyatga ega
bo‘ldi. Nafaqat sintaksis sohasida, balki o‘zbek tilshunosligi rivojida
A.G‘ulomovning xizmatlari beqiyoski, N.Mahmudov, A.Nurmonovlarning
quyidagi e’tiroflari fikrimizni tasdiqlaydi: “O‘zbek tilining fonetikasidan tortib
sintaksisiga qadar eng dolzarb masalalar bo‘yicha qalam tebratib, o‘zbek ilmiy
tilshunosligining yalovbardoriga aylandi. ...uning nomi tilshunoslik tarixidan haqli
ravishda o‘zbek ilmiy tilshunosligining asoschisi sifatida o‘rin oldi”. 65
1966-yili
G‘.Abdurahmonov tahriri ostida nashr etilgan “Hozirgi o‘zbek adabiy tili.
Sintaksis” asari ikki qismli kitobning ikkinchi qismi bo‘lib, unda o‘zbek adabiy
tilining sintaktik qurilishi, gap turlari, gap bo‘laklari, murakkab hamda qo‘shma
gap sintaksisi, ularning grammatik xususiyatlari yoritilgan. 66
Asarda gaplar
strukturasiga ko‘ra uch xilga sodda, murakkab, qo‘shma gaplarga bo‘lingan.
Boshqa darsliklarda sodda gap tarkibida qaraladigan ajratilgan bo‘laklar, undalma,
kirish bo‘lak va birikmalari bo‘lgan gaplar murakkab gap deb nomlangan.
63
Шу асар.–Б.74.
64
Ма ҳмудов Н., Нурмонов А., Собиров А ва бошқ. Она тили. (5-синф учун дарслик) – Т.: Маънавият, 2007.
–Б.3 9; Қодиров М., Неъматов Ҳ., Абдураимова М., Сайфуллаева Р. Она тили. (8-синф учун дарслик) – Т.:
Чўлпон номидаги НМИУ, 2014. –Б.57; Nurmonov A., Mahmudov N., Sobirov A., Yusupova Sh. Hozirgi o‘zbek
adabiy tili. (Akademik litseylar va kasb-hunar kollejlarining 3-bosqich talabalari uchun darslik) – T.: 2011.–B.46.
65
Маҳмудов Н., Нурмонов А. Ўзбек илмий тилшунослигининг ёрқин намояндаси // Ўзбек тили ва адабиёти.
2014.№1.–Б.53-63.
66
Ҳозирги ўзбек адабий тили, II том.Синтаксис. – Т.: Фан,1966. – 504 б.
36](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_36.png)
![A.G‘ulomov “O‘zbek tili sintaksisining ba’zi masalalari” maqolasida mana shu
murakkab gaplarga ham to‘xtalib, bunday gaplar murakkab gap atamasi bilan
emas, murakkablashish atamasi bilan sodda gap tarkibida qolishi, sintaksisning
ikki qismli traditsion sxemasi saqlanishi kerakligini aytib o‘tgan. 67
G‘.Abdurahmonov tahriri ostida nashr etilgan “Hozirgi o‘zbek adabiy tili.
Sintaksis” asarida eganing ifodalanishida birikmali ega haqida alohida mavzu
ajratilganki, bu hozirgi maktab va litsey darsliklarida juda qisqa izoh berib
ketayotgan fikrni to‘ldirishga bemalol asos bo‘la oladi. Umuman olganda,
asarda gap bo‘laklari, uyushiq bo‘laklar, bir tarkibli gaplar, so‘z-gaplar, to‘liqsiz
gaplarning grammatik xususiyatlari batafsil yoritilgan. 68
1976-yilda yaratilgan
“O‘zbek tili grammatikasi” kitobida o‘zbek tilining sintaktik xususiyatlari
mukammal tarzda tahlil qilingan bo‘lib, sintaksisning ko‘pgina masalalari,
jumladan, sodda gap va uning turlari batafsil yoritib berilgan asosiy darslikdir. 69
G‘.Abdurahmonov, A.Sulaymonov, X.Xoliyorov, J.Omonturdiyevlar 1979-yil
nashr etilgan “Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Sintaksis” qo‘llanmasida ham
sintaksisning muhim jihatlari nazariy jihatdan yoritilishidan tashqari, sintaktik
birliklarning uslubiy xususiyatlari ham aytib o‘tilgan. 70
O‘zbek tilshunosligida sistemaviy tadqiq usullarining ommalashuvi
natijasida yana bir yangi yo‘nalish – mazmuniy sintaksis vujudga keldi. Bu
yo‘nalishga N.Mahmudov va A.Nurmonovlar asos solgan. Bu yo‘nalishning asosiy
tamoyillari A.Nurmonov, N.Mahmudov, A.Ahmedov, S.Solixo‘jaevalarning
“O‘zbek tilining mazmuniy sintaksisi” kitobida o‘z aksini topgan. Monografiyada
o‘zbek tilidagi sintaktik birliklarning tarkibi, eng muhim sintaktik birliklar – sodda
gap hamda qo‘shma gaplarning mazmuniy tuzilishi, uning shakliy-grammatik
tuzilishga munosabati, bundagi muvofiqlik va nomuvofiqlik tahlil etilgan. Bundan
67
Ғуломов А.Ўзбек тили синтаксисининг баъзи масалалари // Ўзбек тили ва адабиёти.1968. №2. –Б.9-10.
68
Ҳозирги ўзбек адабий тили, II том.Синтаксис. – Т.: Фан, 1966. –Б.68-74 ; –Б.142; –Б.182.
69
Ўзбек тили грамматикаси . II том. 2-том. Синтаксис. – Тошкент: Фан , 1976.
70
Абдураҳмонов Ғ., Сулаймонов А., Холиёров Х., Омонтурдиев Ж. Ҳозирги ўзбек адабий тили. Синтаксис. –
Тошкент: Фан, 1979.
37](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_37.png)
![tashqari kitobning so‘zboshisida aytilgan quyidagi fikrlar bevosita mazmuniy
sintaksisning o‘rganish obyekti hamdir. “Ushbu kitobda sintaksis nutq jarayonida
funksiyalashishga tayyor turgan va nutqiy faoliyatda imkoniyatlarini o‘zlarining
sistem ma’nolari asosida turli shakllarda namoyon qiluvchi vertual birliklar
sistemasi sifatida talqin qilinadi va ularning namoyon bo‘lish shakllari o‘rganiladi.
Gapning mazmuniy aspekti qismining mundarijasi gap hosil qilish bosqichlarini
ko‘rsatish niyatida onomasiologik tarzda tuzildi. Shu bilan birga, nutqiy faoliyat
hosilasi bo‘lgan lingvistik birliklar – jumlalar semasiologik jihatdan o‘rganildi va
ular umumlashgan ma’nolariga ko‘ra tiplarga birlashtirildi. Shunday qilib, nutqiy
faoliyatdagi ikki tomonlama yo‘nalish dialektikasini yoritishga harakat qilindi”. 71
Keyinchalik A. Nurmonov va N.Mahmudovlarning qarashlari “O‘zbek tilining
nazariy grammatikasi (Sintaksis)” da yanada batafsil bayon qilindi. 72
Biz yuqorida
aytib o‘tgan yangi yo‘nalishlar asosida yaratilgan darslik, monografiya, tadqiqot
ishlarida sodda gap, sodda gap turlarining funksional-stilistik, lingvopoetik
xususiyatlariga e’tibor qaratilmagan. Bu holatni ularda ilgari surilgan tamoyillar
bilan hamohang kela olmasligida deb sharhlash mumkin, bizningcha, chunki bu
ishlarda sintaktik birliklar, jumladan, sodda gap, sodda gap turlari sistem-strukrur
va mazmuniy jihatdan yoritilganligidadir.
2.2. Sodda gap va uning turlarining alohida tadqiqot obyekti sifatida
monografik tarzda o‘rganilishi
A.G‘ulomov, A.N.Kononov, F.Kamol, S.N.Ivanov, G‘.Abdurahmonov,
M.Asqarova, A.Sulaymonov, A.Ahmedov, I.Rasulov, A.Sayfulla y ev, F.Uba y eva,
H.Boltabo y eva, U.Tursunov, A.Berdiali y ev, I.Tursun, S h .S h oabdurahmonov,
S h .S h ukurov, J.Omonturdi y ev, M.Mirtoji y ev, A.Nurmonov, N.Mahmudov,
H.Ne’matov, X.Abdurahmonov, R.Sayfulla y eva, M.Qurbonova, N.Turniyozov,
A.Bobo y eva, X.Ismatulla y ev, O.Toji y ev, S.Usmonov, B.O‘rinbo y ev hamda
ularning yuzlab shogirdlari va izdoshlari tadqiqotlarida sodda gap sintaksisi chuqur
o‘rganildi.
71
Нурмонов А., Маҳмудов Н., Аҳмедов А., Солихўжаева С. Ўзбек тилининг мазмуний синтаксиси. – Т.: Фан,
1992. –Б 4.
72
Нурмонов А., Маҳмудов Н. Ўзбек тилининг назарий грамматикаси. (Синтаксис). – Т.: Ўқитувчи, 1995.
38](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_38.png)
![Sodda gap nazariyasiga oid ilk qarashlar prof.A.G‘ulomov tomonidan
o‘rtaga tashlandi. 73
nashr etilgan 1940-yilda olimning 1-monografiyasi “O‘zbek
tilida aniqlovchilar” bo‘lib, bu ish A.G‘ulomovning filologiya fanlari kandidati
ilmiy darajasini olish uchun yozgan dissertatsiyasidir. 74
Ishda qaratqich
aniqlovchilarning belgili va belgisiz shakllari haqida fikr bildirilib, ba’zan ikkisi
ham (qaratqich va qaralmish) qo‘shimchasiz bo‘lishi, bu holatning she’riy
asarlarda va jonli xalq tilida ko‘p uchrashi, qaratqich va qaralmishning shaxs-
sonda mosligi, ba’zan biri tushib qolganda mos kelmasligi (bizning Ashur chol,
o‘zimizning dunyo), bunda uslubiy ma’nolar: ta’kid, mensimaslik yoki hurmat
ma’nolari anglashilishi, qaratqich va qaralmish tartibi ko‘p o‘zgarmasligi,
she’rlarda vazn, ohang, qofiya talabi bilan yoki hayajonli nutqlarda, kuchli
ifodalarda o‘zgarishi, qaratqich va qaralmish orasida qaralmishga bog‘liq bo‘lgan
so‘zlar kirib qolishi, bundan qaratqich va qaralmish aloqasini anglash og‘irlashishi,
bunday qo‘llash uslubning ochiq bo‘lishiga biroz xalal berishi aytilgan. 75
Gapning
ifoda maqsadiga ko‘ra turlari darsliklarda yoritilishdan tashqari alohida tadqiqot
obekti qilib olingan. 76
Bundan tashqari gap bo‘laklari, shaxsi ma’lum, shaxsi umumlashgan, shaxsi
noma’lum, atov gaplar bir tarkibli gaplar nomi ostida alohida tadqiqot obyekti qilib
olindi. 77
XX asrning keyingi yillarida ham bu masalalar tilshunoslikning dolzarb
masalalari qatoridan tushmagan. Sh. Akromovning “O‘zbek tilining gap qurilishida
73
Ғуломов А. Содда гап. – Тошкент: Фан, 1955 .
74
Айюб Ғуломовнинг илмий мероси. (4-китоб) Ўзбек тилида аниқловчилар. – Т., 2008.
75
Шу асар. –Б.22-43.
76
Аҳмедов А. Ҳозирги замон ўзбек тилида сўроқ гаплар: Филол.фан.номз. ...дисс. –Тошкент, 1965; Аҳмедов
А. Ўзбек тилида гапнинг коммуникатив турлари. –Тошкент: Фан, 1979; Ҳайназарова М. Сўроқ гапларда
шакл ва мазмун номувофиқлиги: Филол.фан.номз. ...автореф.дисс. –Тошкент, 1999. –26 б.
77
Акромов Т. Именное сказуемое в современном узбекском литературном языке. –Тошкент, 1967. -27 б;
Расулов И. Ҳозирги ўзбек адабий тилида бир составли гаплар. – Тошкент: Фан, 1974.
39](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_39.png)
![to‘ldiruvchi va hol”, N.Dosanovning “O‘zbek xalq ertaklari tilida aniqlovchilar”
kabi tadqiqotlari fikrimizning yaqqol dalilidir. 78
I.Rasulovning “Hozirgi o‘zbek adabiy tilida bir sostavli gaplar”
monografiyasida ham tadqiqot ishimizning mavzusi haqidagi masalalar tahlil
qilingan. Monografiyada sodda gap sintaksisining muhim problemasi – bir sostavli
gaplar yoritilgan bo‘lib, sodda gaplarni ikki sostavli va bir sostavli gaplarga
ajratishda gap struktura asosining sostavi asosiy kriteriya qilib olingani xususida
so‘z yuritiladi. Ushbu monografiyada, shuningdek, bir sostavli gaplar, ularning
logik-grammatik xususiyatlari, bir sostavli gaplarning klassifikatsiyasi, bir sostavli
gap tiplarining o‘xshash va o‘ziga xos tomonlari, ularning to‘liqsiz va so‘z-
gaplardan farqi, bir sostavli gaplarning stilistik xususiyatlari kabi masalalar boy til
materiallari asosida chuqur analiz qilingan. 79
1955-yilda G‘.Abdurahmonovning “Ajratilgan ikkinchi darajali bo‘laklar”
nomli monografiyasi e’lon qilinаdi. Bu ish o‘zbek tilida ajratilgan bo‘laklarni va
ularning xilma-xil ko‘rinishlarini ilmiy asosda ko‘rsatib berishga urinishning
dastlabki natijasi bo‘ldi. Olim mazkur ishida ajratilgan bo‘laklarning ergash
gaplardan farqini, ularning bir turdan ikkinchi turga aylantirish usullarini to‘la
yoritib ber а di. G‘.Abdurahmonovning fikricha, ajratilgan bo‘laklar o‘zining
semantik funksiyasi va shunga muvofiq o‘ziga xos intonatsiyasi bilan ajralib
turuvchi alohida sintaktik qurilmadir. 80
Keyinchalik D.Ashurova, F.Uba y eva,
H.Boltabo y evalarning “Gapning uyushgan va ajratilgan bo‘laklari” kitobi nashr
etiladi. Bu kitobda uyushiq va ajratilgan bo‘laklarning rus va turkiy tilshunoslikda
o‘rganilish tarixi to‘liq bayon qilingan. Ajratilgan bo‘laklar, gap bo‘laklarining
ajralish usullari, ajratilgan bo‘laklarning grammatik vositalariga ko‘ra tiplari va
ularning ahamiyati, ajratilgan izohlarning semantik xarakteristikasi, ularning
78
Акрамов Ш. Ўзбек тилининг гап қурилишида тўлдирувчи ва ҳол( [ WPm ] валентлиги аспектида:
Филол.фан.номз. ...автореф.дисс. –Тошкент, 1999. –21 б; Досанов Н. Ўзбек халқ эртаклари тилида
аниқловчилар. –Тошкент: 1994. -25 б.
79
Расулов И. Ҳозирги ўзбек адабий тилида бир составли гаплар. – Тошкент: Фан, 1974.
80
Абдураҳмонов Ғ. Ажратилган иккинчи даражали бўлаклар. –Тошкент, 1955.
40](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_40.png)
![grammatik xususiyatlari, turlari, ajratilgan izohlarning intonatsion xususiyatlari
ochib berilgan. 81
H.Boltaboyevaning “O‘zbek tilida murakkablashgan sodda gaplar”
monografiyasida ajratilgan bo‘laklarning grammatik xususiyatlari batafsil
izohlangan. Kitobda ajratilgan bo‘laklar muhim stilistik vosita ekanligi aytilib,
yozuvchi bu stilistik vositadan nima maqsadda foydalanishi haqida bir qancha
fikrlar bildirilgan: “1.Yozuvchi ma’lum voqelik yoki obraz, xarakter yoki qiyofani
chizishda uning asosiy o‘ziga xos xususiyatlarini ifodalovchi gap bo‘laklarini
o‘quvchiga shu asosiy xususiyatlarni anglatish maqsadida ajratadi, ya’ni o‘ziga xos
so‘z tartibini tuzadi. 2. Yozuvchi ba’zan obrazni yoki hodisani o‘quvchiga yaxshi
tanishtirish maqsadida uni ikkinchi biror narsa va hodisaga yoki holatga o‘xshatish
orqali ifodalaydi, ya’ni obrazli gap bo‘laklarini, oborotlarni qo‘llaydi. 3.Ta’sirni
kuchaytirish, kuchli emotsiya yaratish, ritordatsiya uchun ajratilgan bo‘laklar
ishlatiladi. 4.Yozuvchi yordamchi so‘zlar vositasidagi tayyor nutq formalarini
asosiy hukmga tirkab ishlatadi.” 82
I.Toshaliyevning “Hozirgi o‘zbek adabiy tilida
kiritma konstruksiyalar” nomli monografiyasida kiritma konstruksiyalar gap
strukturasini murakkablashtiruvchi sintaktik kategoriya sifatida nazariy jihatdan
tasvirlab berilgan, ularning struktur jihatdan turlari hamda leksik-grammatik
xususiyatlari o‘rganilgan. 83
Ajratilgan bo‘laklar va kiritmalarga o‘xshab ketadigan,
biroq butunlay boshqa bir hodisa parsellyativ va ilova qurilmalar ham sodda
gaplarning bir ko‘rinishi bo‘lib, A.G‘afforovning nomzodlik dissertatsiyasi o‘zbek
tilida parsellyativ va ilovali qurilmalarning o‘ziga xos xususiyatlari haqida
ma’lumot berilgan. 84
A.G‘afforov bu hodisa haqida quyidagi fikrlarni keltiradi:
“Parsellyatsiya hodisasi ma’lum bir fikrning alohida bo‘laklar orqali berilishini
taqozo qilsa, ilovali qurilmalar asosiy fikrga qo‘shimcha tarzda yangi xabar ilova
81
Ашурова Д., Убаева Ф., Болтабоева Ҳ. Гапнинг уюшган ва ажратилган бўлаклари. Т.: ЎзФА, 1962. –Б.109-
178.
82
Болтабоева Ҳ. Ўзбек тилида мураккаблашган содда гаплар. Т.: Фан, 1969. –Б.31 ; –Б.155-160.
83
Тошалиев И. Ҳозирги ўзбек адабий тилида киритма конструкциялар. – Т.: Фан, 1976. – 121 б.
84
Ғаффоров А. Ҳозирги ўзбек тилида парцеллятив ва иловали қурилмаларнинг синтактик диревацияси:
Филол.фан.номз… дисс.автреф. – Самарқанд, 1997. –26 б.
41](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_41.png)
![qilinishini anglatadi. Parsellyatsiya hodisasi yolg‘iz bir gap doirasida ifodalanishi
mumkin bo‘lgan fikrning bo‘linib, parchalanib berilishini taqozo etadi. Parsellyat
yetakchi gapsiz mustaqil qo‘llanilmaydi. Parsellyatlarni transformatsion sintez
yo‘li bilan yetakchi gap tarkibiga singdirib yuborish mumkin. Yetakchi gap bilan
ilova qurilmalar nutq materiallari sifatida ma’lum bir semantik-sintaktik butunlikni
tashkil etsa-da, til materiallari sifatida alohida bo‘laklardir. 85
Ushbu hodisa haqida
yana bir tadqiqot ishi yaratilib, ushbu tadqiqotda to‘ldiruvchi bilan ifodalangan
ilovali elementlarning funksiyalari ochib berilgan. 86
Bizga ma’lumki, tasdiq va inkor gaplar harakatning bajarilgani yoki
bajarilmagani, voqeaning yuz bergani yoki yuz bermagani haqidagi xabarni
ifodalaydi. D.Lutfullayeva “Tasdiq gaplarda inkor va shakliy-mazmuniy
nomuvofiqlik” nomli tadqiqot ishida tasdiq va inkor gaplarning farqlanish asoslari
haqida fikr yuritib, tasdiq gaplarning voqelikning predmet va hodisalari orasida
aloqa bog‘lanishning mavjudligini, inkor gaplarning esa bunday aloqa
bog‘lanishning mavjud emasligini aytib, tasdiq va inkor gaplarning hosil bo‘lish
yo‘llari, nutqda tasdiq orqali inkor, inkor orqali tasdiq gaplar shaklanishi, uning
sodir bo‘lish sabablari, yo‘llari haqida fikrlar bildiradi, har bir fikr-mulohazani
misollar bilan asoslaydi. Gapning tasdiq va inkor shaklda bo‘lishi uning hamma
turiga xosligi, lekin logik jihatdan qaralganda, tasdiq va inkor hodisasi xabar
berishning eng xarakterli xususiyatlaridan ekanligi, bu jihatdan uning darak gap
bilan yana ham zich bog‘liqligi, gapning tasdiq va inkor shaklda bo‘lishi
borliqning turli hodisalari orasidagi, har xil tushunchalar orasidagi
munosabatlarning xarakteriga asoslanishi, gap shu munosabatlarni til materiallari
vositasi bilan ifodalashi kabi fikrlar tadqiqot ishida aytib o‘tiladi. 87
85
Шу манба. – Б.12,13,15,16,18.
86
Бегматов М. Тўлдирувчилар билан ифодаланган иловали элементларнинг функциялари:
Филол.фан.номз… дисс.автреф. – Тошкент, 1999. –24 б.
87
Лутфуллаева Д. Тасдиқ гапларда инкор ва шаклий-мазмуний номувофиқлик: Ф илол. фан. номзоди...дисс.
автореф. – Тошкент, 1997.–Б.7.
42](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_42.png)
![2.3.Sodda gap va uning turlariga yangicha qarashlar aks etgan ilmiy
tadqiqotlar haqida.
Ma ’lumki, tilning o‘z ichki qonuniyatlari mavjud bo‘lib, u nafaqat shaxsga,
hattoki jamiyatga ham bo‘ysunmaydi va u tilshunoslarning talqin hamda
hukmlariga ham mutlaqo befarqdir. Shuningdek, u tilni bilmagan kishini o‘ziga
bo‘ysundiradi. Shu o‘rinda tilshunos olim A.Peshkovskiyning “grammatikani
bilmagan kishi tilni boshqarmaydi, aksincha, uni til boshqaradi” 88
- degan iborasini
eslashimiz kifoya. O‘zbek tilshunosligi tom ma’nodagi mustaqil fan sifatida
o‘zbek tilining o‘zbekona tabiatini ochiq-oydin o‘rganib, uni milliy g‘oya va
milliy mafkurani targ‘ib qilishning tarkibiy qismiga aylantirdi. Bugungi kunda
morfologiyada grammatik kategoriya va shakllarning, so‘z turkumlarining
yangicha tasnifi, sintaktik hodisalarning yangi nuqtayi nazardan tadqiq qilinishi
natijasida ta’limga olib kirilayotgan ilmiy yangiliklar – gapning markazi sifatida
kesimning qaralishi, gap va so‘z kengaytiruvchilarining farqlanishi, gap
bo‘laklarining darajalanishi, sodda va qo‘shma gap oralig‘ida uyushgan gaplarning
ajratilishi, gap markaziga tayangan holda qo‘shma gaplarning yangicha
tasniflanishi kabilar fikrimizning dalilidir. Rus tili darsliklari namunasi asosida
tuzilgan qo‘llanmalar XX asrning 90-yillarigacha amalda bo‘ldi. XIX asrning
ikkinchi yarmidan boshlangan Yevropa tilshunosligi me’yorlarida o‘zbek tilini
o‘rganish tilshunoslarimiz oldiga o‘zbek tili me’yorlarini belgilash va
ommalashtirish, “ona tili ta’lim mazmunini yangilash, o‘zbek tili grammatik
qurilishini rus tili grammatik meyorlari chizmasi asosida baholash asoratidan
qutqarish” kabi maqsadlarni qo‘ydi. Bu masalalar bilan XX asrning 90-yillariga
kelib, o‘zbek sistemaviy tilshunosligi shug‘ullandi. O‘zbek sistemaviy
tilshunosligining vakillari bo‘lgan H.Ne’matov, R.Sayfullayeva, B.Mengliyev,
S.Nazarova, M.Qurbonova, M.Abuzalovalar hamda ularning shogirdlari o‘z
tadqiqotlarida o‘zbek tilshunosligida ham sintaktik hodisada substansial va
aksidensial jihatni farqladi, gap va so‘z birikmasining lison-nutq nuqtayi nazaridan
izchil tavsifini berdi va o‘z “tadqiqotlarida so‘z birikmasi, sodda gap, qo‘shma
88
Пешковский А.М. Русский синтаксис в научном освещении. – М.: Учпедиздат, 1956. – C .511.
43](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_43.png)
![gap, an’anaviy so‘z-gaplarning substansial mohiyati, lisoniy-sintaktik qoliplarini
ishlab chiqishdi”. Bu tadqiqotchilar gapning eng kichik qurilish qolipini lisoniy
birlik sifatida olishdi.
Bugungi kunda an’anaviy tilshunoslik vakillari rivojlantirgan qonun-
qoidalarga, yaratilgan nazariy qarashlarga asoslanib, bu tilshunoslik negizida
sistem tilshunoslik va mazmuniy sintaksis shakllandi. Bu haqida
M.Qurbonovaning “Bosh bo‘laklar talqiniga doir” risolasida quyidagi fikrlar
keltirilgan: “Takidlash joizki, A.G‘ulomov talimoti o‘sha davr uchun ham keyingi
davr tilshunosligi uchun ham shubhasiz katta ilmiy qimmatga ega. Bu tilshunoslik
o‘sha davr uchun yagona tahlil asoslarini yaratgan bo‘lsa, o‘zidan keyingi sistem
tilshunoslik uchun zaruriy bosqich vazifasini o‘tadi”. 89
O‘zbek tilshunosligida
sistem-struktur talimotlarni prof. S.N.Ivanov boshlab berdi. Olim lisoniy birliklar
mohiyatini ochishda dialektik falsafa, tadqiq manbai haqida ilmiy-nazariy hukm
chiqarish jarayonida dialektik gnoseologiya, jumladan, dialektologik
kategoriyalardan onglilik va izchillik bilan foydalanish (metodologiya)
masalalarini o‘rtaga qo‘ydi. Bu yondashuv dialektikaning umumiylik-xususiylik,
mohiyat-hodisa, imkoniyat-voqelik, sabab-oqibat kategoriyalarining til tizimi
birliklariga bevosita amaliy tatbig‘idan iborat edi. Bu yo‘nalish H. Ne’matov,
R.Sayfullaeva, M.Qurbonova, M.Abuzalova, R.Bobokolonov, L.Raupova,
S.Muhamedova, B.Yorov, H.Shokirova, Sh.Akramov, S.Inoyatov,
N.Yuldashevalar tomonidan izchil davom ettirildi va sistemaviy tahlil usullari
chuqurlashtirildi. 90
Bu yo‘nalishning o‘ziga xos xususiyatlarini quyidagi fikrlar
89
Қурбонова М. Бош бўлаклар талқинига доир. – Т., 1998. –Б. 17.
90
Неъматов Ҳ.Тажалли тасаввуф билиш назарияси ва тилшуносликда синтаксисни ўрганиш масалалари //
Ўзбек тили ва адабиёти. 1993. №2.–Б.12-16; Сайфуллаева Р., Абузалова М. Гапнинг энг кичик қурилиш
қолиплари ҳақида. Ўзбек тили ва адабиёти, 1991, №4. б.42-44; Абузалова М.Ўзбек тилида содда гапнинг
энг кичик қурилиш қолипи ва унинг нутқда воқеланиши: Ф илол. фан. номзоди...дисс. автореф. Тошкент,
1994.–Б.21 ; Акрамов Ш. Ўзбек тилининг гап қурилишида тўлдирувчи ва ҳол: Ф илол. фан. номзоди...дисс.
автореф. Тошкент, 1997.–Б.22 ; Раупова Л. Ўзбек тилида номустақил кесим масаласи ва [WPm –> WPm]
қурилишли гаплар: Ф илол. фан. номзоди...дисс. автореф. Тошкент, 1999.–Б.26 ; Иноятов С. Ўзбек тилида
предикатив муносабат: Ф илол. фан. номзоди...дисс. автореф. Тошкент, 1999.–Б.22 ; Муҳамедова С. Ўзбек
тилида йўналма ҳаракат феълларининг предикативлиги ва валентлиги: Ф илол. фан. номзоди...дисс. автореф.
Тошкент, 1999.–Б.22 ; Бобоколонов Р.Ўзбек тилида семантик-функционал шаклланган сўз-гаплар. Ф илол.
фан. номзоди...дисс. Тошкент, 2000 ; Қурбонова М. Ўзбек тилшунослигида формал-функционал йўналиш ва
содда гап қурилишининг талқини: Ф илол. фан. доктори...дисс. автореф. Тошкент, 2001.–Б.51 ; Ёров Б.Уюшиқ
кесим: унинг зотий (субстанциал) табиати ва гапдаги мавқеи: Ф илол. фан. номзоди...дисс. автореф.
44](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_44.png)
![orqali bilib olishimiz mumkin. “O‘zbek tili sintaksisini bu yo‘sinda tadqiq qilish
formal-funksional (shakl-vazifaviy) tadqiq deyilmoqda. Hozirgi kunda formal-
funksional talqinga ko‘ra gap deganda so‘z formasi va unga qo‘shilib kelgan
kesimlik ko‘rsatkichlari tushuniladi. Bu esa fanimizda sodda gapning eng kichik
qurilish qolipi degan tushunchaning vujudga kelishiga sabab bo‘ladi. Sodda
gapning minimal qolipi [WPm] deb belgilandi. Bu erda [W]-atov birligi +[Pm]
kesimlik ko‘rsatkichlari= hukm”. 91
Formal-funksional talqinda yasama so‘zlar va sintaktik hosilalar (so‘z
birikmalari, gaplar) nutqiy birliklar sifatida faqat ularning qoliplari (modellari)
qabul qilinadi. Lisoniy qolip (model) matematik tenglama tabiatiga ega bo‘lib, u
ikki tarkibiy qismdan iborat. Lisoniy qolipning shakli va mazmuni. Lisoniy
qolipning shakliy tomonini bu qolipning tuzuvchilari tashkil etadi. Lisoniy qolip
hosilasining ma’naviy (vazifaviy) qiymati esa bu qolipning mazmun tomonini
tashkil etadi. [WPm]ning o‘zbek tilshunosligida vujudga kelishi sintaksis bobidagi
ko‘pgina masalalarni yangidan ko‘rib chiqishga zamin yaratdi. Endi sodda gap
deganda [WPm] va uning kengayish imkoniyatlari tushuniladigan bo‘ldi. Eng
kichik gap qolipi [WPm] ning nutqda kengayishi shuni ko‘rsatadiki, gapning asosi-
markazi kesimdir. C h unki kesimlik ko‘rsatkichlari bilan shakllangan
(predikativlikni ifodalagan) atov birligi bu kesim demakdir. [WPm] va uni
nutqning talabi bilan xohlaganga kengaytirishimiz va ifodalanayotgan fikrni
to‘ldirishimiz mumkin. Formal-funksional talqinda kesim gapning markazi (asosi)
qolgan barcha bo‘laklar uning kengaytiruvchilaridir. Formal-funksional
yo‘nalishda gapning tarkibiy qismlari tahlil qilinganda ananaviy yo‘nalishdan
farqli o‘laroq boshqacha atamalar asosida ish ko‘riladi. Bu yo‘nalishda sintaktik
qoliplarning shakliy tamonlarining tarkibiy qismlari ham alohida zot
(substansiya)dir. S h uning uchun ularning har biri o‘zida malum bir belgilarni
mujassamlashtiradi. Bu esa sintaktik sathda zotiy yondashuv bilan tilshunoslikda
Тошкент, 2001.–Б.23 ; Шокирова Ҳ. Ўзбек тилида кесимлик категорияси: шахс актанти ва унинг нутқий
воқеланиши: Ф илол. фан. номзоди...дисс. автореф. Тошкент, 2009.–Б.27 ; Юлдашева Н. Йиғиқ гапнинг
формал-функционал талқини: Ф илол. фан. номзоди...дисс. автореф. Тошкент, 2010.–Б.23 .
91
Сайфуллаева Р., Абузалова М. Гапнинг энг кичик қурилиш қолиплари ҳақида. Ўзбек тили ва адабиёти,
1991, №4. б.42-44.
45](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_45.png)
![keng ommalashgan valentlik nazariyasining birlashishiga olib keladi.
[WPm=hukm] qolipida atov birligi – [W] – leksema va [Pm] – grammatik formalar
alohida zotlar sifatida nutqda kengayishi, boshqa birliklar bilan munosabatlarga
kirishish qobiliyatiga egadir. Bu yo‘nalishda ega [WPm]ning [Pm]qismi valentlik
aktanti deb qaraladi va gap kengaytiruvchi sifatida baholanadi.
Tildan foydalanish fikrni shakllantirish va bayon qilishdan iboratdir. Bu esa
gap orqali amalga oshar ekan, demak, til yaxlit vujud sifatida sintaksisda namoyon
bo‘ladi. Sintaksis sistemaviy-struktur asoslarda o‘rganila boshlangandan so‘ng shu
tahlil asosida turli nazariya vujudga keldi. Jahon tilshunosligidagi sistemaviy oqim
zaminida o‘zbek sistemaviy tilshunosligi ham shakllandi va taraqqiy etdi. O‘zbek
tilshunosligida tilga sistema sifatida yondashilib, lison va nutq hodisasi farqlandi
va gapning til sathidagi eng kichik qolipi ishlab chiqildi. “Nutqimizda berilgan va
an’anaviy sintaksisimizda atroflicha tahlil etilgan gap uning shakl va vazifa turlari
til sathida ongimizda mavjud bo‘lgan umumiylikning, gap eng kichik qolipining
turli lug‘aviy qurshov va nutq sharoitlarida minglab muayyan shakllarda yuzaga
chiqishida namoyon bo‘lishi aniqlandi”.
O‘zbek tilining sintaktik qurilishi o‘rganila boshlangandan so‘ng,
tilshunoslar gapning faqat tashqi tomoniga emas, balki ichki tomoniga ham e’tibor
qarata boshladi. Formal tilshunoslikda esa til yopiq tizim sifatidagi sathlarga
ajratilib, “lisoniy birliklarning o‘zi ifodalayotgan obyektiv borliq bilan munosabati
tadqiqotdan chetda qoldi”. Formal sintaksis bevosita kuzatishda berilgan og‘zaki,
yozma shakllarda voqelangan hodisani o‘rganishga e’tiborni qaratdi va uning tahlil
asosini bevosita kuzatishda berilgan nutqiy sintaktik hodisa tashkil etdi. Formal
tilshunoslikda lison va nutq hodisasini farqlamaslik, imkoniyat va voqelik,
umumiylik va xususiylik kabi tushunchani chalkashtirish sintaktik hodisaning
substansial mohiyatini ochishga to‘siq bo‘ladi. Shu asosda “an’anaviy sintaksisda
gapning bir va ikki tarkibliligi, asosan, sodda gap materiali asosida o‘rganiladi” 92
va sodda gaplar yig‘iq va yoyiq turlarga bo‘linadi.
92
Qurbonova M. Hozirgi zamon o‘zbek tili. –T.: 2002. – B 53.
46](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_46.png)
![O‘zbek tilshunosligi rus tilshunosligi zamirida rivojlanganligi,
shuningdek, logik oqimning ta’siri tufayli sodda gap [S-P] qolipida tasvirlandi va
talqin etildi. Gap haqidagi formal ta’limotning o‘zbek tili grammatik qurilishini
talqin qilishida ko‘proq rus tilining grammatik qurilishiga xos meyor va qoidaga
tayanilgan. Bu fikr asosini tilshunos A.G‘ulomovning quyidagi qarashida ko‘rish
mumkin: “Sintaksis asosida gap haqida ta’limot yotadi”. “So‘zlarning predikativ
munosabati (predikat–kesim), odatda, gapni hosil qiladi. Predikativ bog‘lanish -
ega va kesim munosabati gapning yadrosidir”. “Gapning asosini tobelanish tashkil
qiladi, busiz gap maydonga kelmaydi. Gapning asosi bo‘lgan ega va kesimning
o‘zaro aloqasi ham tobelanish yo‘li bilan bo‘ladi”. A.G‘ulomovning bu fikri
o‘zbek tilining substansial talqinida boshqacha ahamiyat kasb etadi. Chunki
“gapning asosi va yadrosi ega va kesim” degan fikrga zid o‘laroq, “gap
tushunchasi kesim tushunchasi bilan zich bog‘langan”. 93
Gap – kishilarning bir-biriga fikr, axborot uzatish uchun ishlatadigan asosiy
birlik bo‘lib, fikr ifodalashning eng oddiy va tipik ko‘rinishidir. Gapni gap qilib
turgan asosiy belgi uning kesimlik (predikativlik) belgisi ekanligidan xabaringiz
bor. Gapning kesimlik belgisi kesimlik ma’nolarini [zamon, shaxs son, tasdiq,
inkor, modal (mayl)lik] ifodalovchi kesimlik shakillari orqali ifodalanadi.
Kesimlik ma’nosini ifoda etgan har qanday sintaktik birlikgap sanaladi. Masalan,
Borma+sa(y)+di+m. Ko‘m-ko‘k dala. Bu gaplarning birinchisida kesimlik
ma’nolari alohida-alohida kesimlik shakllari: tasdiq inkor ma’nosi -ma shakli
orqali, modal (mayl) ma’no -sa(y) shakli orqali, zamon ma’nosi -di shakli orqali,
shaxs ma’nosi esa -m shakli orqali ifodalanmoqda. Ikkinchi gapda ham shu [WPm]
kesimlik ma’nolarining hammasi: tasdiq, aniqlik (modal ma’no), hozirgi zamon,
III shaxs ma’nolari anglashiladi, lekin ular moddiy ko‘rsatkichlarga ega emas.
Nol ko‘rsatkich orqali umumiy tarzda ifodalangan. Ana shu ma’nolar mavjudligi
uchun ham u sintaktik birlik gap sanaladi. Gap uchun muhim belgi sanalgan
kesimlik belgisining miqdori gaplarni sodda va qo‘shma gaplarga bo‘lishga asos
93
Sayfullayeva R. Hozirgi o‘zbek tilida qo‘shma gaplarning formal-funksional talqini: monografiya. –T.: Fan, 1994.
– B. 47.
47](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_47.png)
![bo‘ladi. Bitta kesimlik belgisiga ega bo‘lgan gap sodda, ikki va undan ortiq
kesimlik belgisiga ega bo‘lgan gap esa qo‘shma gap sanaladi. Qo‘shma gap ikki
va undan ortiq sodda gaplarning o‘zaro grammatik va mazmuniy munosabatidan
tashkil topadi. Demak, har qanday gapning tuzilish jihatidan turlarini uning
grammatik asosi belgilab beradi. Gapning grammatik asosini bosh bo‘laklar: ega
va kesim tashkil etadi. Gap tarkibidagi grammatik asos (ega va kesim) ning
ishtirokiga ko‘ra gaplar tuzilish jihatidan ikki turga bo‘linadi: sodda gaplar va
qo‘shma gaplar. Bitta grammatik asosiga ega bo‘lib ma’lum bir fikr va his-
hayajonni ifodalovchi gaplar sodda gaplar deyiladi. Hozirgi kunda, gapning eng
kichik qurilish qolipi [WPm] sifatida o‘rganiladi. Bu yerda W - atov birligi,
lug‘aviy asos, Pm - kesimlik ko‘rsatkichi. Shundan kelib chiqib, bordim so‘zi bu
ramzda W- bor-, Pm-dim sifatida belgilanadi.
O‘zbek tilshunosligida boshqa turkiy tilda bo‘lgani kabi, shaxs-son
kategoriyasi mustahkam o‘ringa ega bo‘lib, bu bilan shakllangan kesim, harakat
(holat), (belgi)ning qaysi shaxs-songa oidligiga ishora qilib turadi. Bu esa gap
tarkibida ega mavqeining pasayishiga, ko‘p holda ega tushib qolishiga olib keladi.
Demak, o‘zbek tilida zarurat bo‘lmasa, ega tushirib qoldiriladi va kesimning o‘zi
gapni tashkil etadi: O‘qituvchiman.
Gap bo‘lagi ikki va undan ortiq morfemalarning sintagmatik munosabatidan
tashkil topgan ma’lum sintaktik vaziyatdagi butunlik – so‘z shakli sanaladi. XIX
asrga qadar dunyo tilshunosligida sintaksisning asosiy o‘rganish obyekti gap
hisoblanadi. Uning tarkibidagi so‘zlarning o‘zaro aloqasi gap bo‘laklari sifatida
o‘rganiladi. Shuning uchun sintaksis gap va uning bo‘laklari haqidagi ta’limot
sifatida e’tirof etildi. Sintaksisning asosiy birligi gapdir. Gap fikrni shakllantirish,
ifodalash va bayon qilishning asosiy vositasi, muayyan tilning qunun–
qoidalari asosida shakllangan sintaktik birligidir. Gapning asosiy belgisi ya’ni
fikr ifodalash va bayon qilish vazifasidir. Til kishilar o‘rtasida eng muhim
fikr ifodalash vositasi ekan, demak, tilning bu vazifasini yuzaga chiqaruvchi
asosiy vosita gap hisoblanadi. So‘z ham, so‘z birikmasi ham bu vazifani bajara
olmaydi.
48](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_48.png)
![Gap mohiyatini [WPm] sifatida bеlgilash nafaqat gapning tildagi
mohiyatini ochib bеrishga, balki tilshunoslikdagi qator chigal muammolarni
yеchishga, sodda va qo‘shma gaplar orasidagi farqlarni to‘g‘ri bеlgilashga,
tilshunosligimizda nihoyasiga yеtkazilmagan qator fikrlarni, kuzatishlarni asosli
ravishda xulosalashga imkoniyat yaratib bеradi.
Gapning sintaktik qatlami tahlil qilinganda gapda ega yoki kesimning
muhim ahamiyatga ega ekanligi ham ayrim bahslarning kelib chiqishiga sabab
bo‘ladi. A. G‘ulomov va M. Asqarovalar bu haqda shunday deydi: “Bosh bo‘laklar
gapning asosini tashkil etadi: ular gap konstruksiyasining asosidir, markazidir-
gapdagi ikki uyushtiruvchi markazdir. Lekin bosh bo‘laklarning yolg‘iz o‘zi ham
mustaqil gapni tashkil qiladi, biroq ba’zi o‘rinlarda ularning o‘zidan to‘liq fikr
ifodalanmaydi”, deb yozadilar. Bu olimlar egani hokim tarkibning grammatik
markazi, shuningdek, uni tobe tarkibdagi bosh bo‘lakka – kesimga ham hokimdir,
deb ta’kidlashadi 94
. Kesim haqidagi bunday talqin 1980-yillargacha, ya’ni
fanimizga sistem-struktur sintaktik tadqiqotlar kirib kelgunga qadar davom etib
keldi. Ammo H. Ne’matov, N. Mahmudov, A. Nurmonov, R. Sayfullayeva, M.
Abuzalova kabi o‘zbek hamda boshqa xorijiy tadqiqotchilarning ishlarida
kesimning mavqyei yangicha baholandi – kesim gap qurilishidagi mutloq hokim
bo‘lak, gap markazi sifatida talqin etildi”. 95
Uning eng ixcham shakli moddiy jihatdan [P
m ] ko‘rsatkichlariga ega
bo‘lgan bir so‘zga tеng bo‘ladi. Chunonchi, “Yoz!”, “Yozgin!”, “Kеldim”,
“Bahor”, “O‘qituvchiman”, “Borish kеrak”, “O‘qisa bo‘ladi”. Ixcham sodda
gaplarning mohiyati shundan iboratki, bunday gaplar faqat bitta so‘z bilan
ifodalangan bo‘lib, bir markazdan iborat bo‘ladi. Shu bir so‘z yoxud bir markazda
gapning gap bo‘la olishi uchun zarur va majburiy bo‘lgan barcha elеmеntlar
mujassamlangan bo‘ladi.
94
Ғ уломов А., Ас қа рова М. Ҳо зирги ў збек адабий тили. Синтаксис. – Тошкент: Ўқ итувчи, 1987. – Б. 72-77.;
Жигадло В.Н., Иванова И.П., Иофик Л.Л. Современный английский язык (теоретический курс грамматики).
- М.: Лит. на иностр. языке, 1956. - С . 244.
95
Теньер Л. Основа структурного синтаксиса: Перевод с франц. -Редкол.: Г.В.Степанов (Предисловие) и др.
- Вступ. статья и общ. ред. В.Г. Гака. - М.: Прогресс, 198. - 656 с. ; Ne ' matov H ., Mahmudov N ., Sayfullaeva
R ., G ‘ ulomov A ., Abduraimova M . Ona till . 8- sinf uchun darslik . - Toshkent , 2002. - B . 37.
49](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_49.png)
![Ixcham gaplar nutq sharoitida fikr almashtirish jarayoni talablariga ko‘ra
kеngayishi mumkin. Bu kеngayish ikki omil hisobida bo‘lishi mumkin:
1.[WP
m ]ning fikr va hukmga aloqador bo‘lgan tasdiq/inkor, mayl/zamon,
shaxs/son ma’nolari, ya’ni [P
m ] asosida.
2. Kеsimning lug‘aviy ma’nosini ifodalab kеlayotgan so‘zning valеntligi
(ma’noviy kеngaytiruvchilari) asosida.
Ma’lumki, [P
m ]ning ma’no tarkibi tasdiq/inkor, mayl/zamon, shaxs/son
kabi tarkibiy qismlardan iborat. Bu tarkibiy qismlarning har biri asosida [WP
m ],
uning nutqdagi eng qisqa ko‘rinishi – ixcham gaplar kеngayishi mumkin. [P
m ]ning
har bir ma’no tarkibi asosida ixcham gaplarning kеngayishi o‘z xususiyatlariga ega
va ko‘pincha, mayl, zamon shakllarining ma’nolari bilan aloqadordir. Lеkin [P
m ]
tarkibidagi bir ma’no turi, aniqrog‘i, shaxs-son ma’nosi asosida ixcham gapning
kеngayishi gap qurilishida muhim ahamiyat kashf etadi. Bu ham bo‘lsa, gap
tarkibida eganing bo‘la olishi yoki bo‘la olmasligi masalasidir.
Ma’lumki, ega gap qurilishida aniqlovchi, to‘ldiruvchi, hollardan ko‘ra
boshqacharoq mavqеga ega. Formal tilshunoslikda ikkinchi darajali bo‘laklar dеb
ataladigan bu bo‘laklarning in’ikosi (aksi, simvoli, qandaydir ishorasi) [WP
m ]
tarkibida yo‘qdir. Lеkin egaga ishora [P
m ] tarkibida mavjud.
Qandaydir ishoraning gapning markazi, bosh bo‘lagi bo‘lgan kеsimda
bo‘lishligi egani gap qurilishida boshqa gap bo‘laklaridan farqli o‘rin tutishini
ko‘rsatadi. Ega gapning qurilishi uchun majburiy, zaruriy bo‘lak mavqеini
egallamasa ham, aniqlovchi, to‘ldiruvchi, hollardan ko‘ra yuqori mavqеga ega,
chunki uning bеlgilari [WP
m ] tarkibida mavjuddir. Shuning uchun biz [WP
m ]
ixcham ko‘rinishda bo‘lgan kеsimni gap markazi, gapning bosh bo‘lagi dеb
baholasak, egani gapning birinchi darajali bo‘lagi dеb baholashimiz mumkin.
Ixcham sodda gaplarda eganing bosh bo‘lakda ishora orqali tiklash mumkin yoki
mumkin emasligiga ko‘ra ixcham sodda gaplar ikki turli bo‘ladi (ot markazli
gaplar ham, fе’l markazli gaplar ham):a) ikki tarkibli gaplar; b) bir tarkibli gaplar;
Ikki tarkibli ixcham sodda gaplarda kеsim tarkibidagi shaxs/son ko‘rsatkichlari
asosida gapning egasi tiklanishi mumkin:
50](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_50.png)
![“Kеldim” “Mеn kеldim”
“Boradi” “U boradi”
Bir tarkibli ixcham sodda gaplarda kеsim tarkibida III shaxs birlik son
ma’nosiga ishora bo‘lsa ham, gapning egasini tiklash mumkin emas. C h unonchi,
“Boriladi”, “O‘qisa bo‘ladi”, “Aytish mumkin”, “Bahor edi” va h.k.
Eganing gapda ifodalangan va ifodalanmaganligiga ko‘ra ikki tarkibli
sodda gaplarning o‘zi yana 2 turli bo‘ladi: a) ikki tarkibli egali sodda gaplar; b)
ikki tarkibli egasiz sodda gaplar.
Faqat ega bilan kеngaygan ikki tarkibli sodda gapga nisbatan sodda yig‘iq
gap an’anaviy tushunchamizni ishlatishimiz mumkin. [W] asosida kеngayish [W]
vazifasida kеlgan so‘zning sеmantik valеntligi asosida kеngayishidir. [W]ning
kеngaytiruvchilari mohiyatan so‘z valеntligining aktantlari bo‘lganligi sababli,
gap qurilishida ma’lum bir o‘rinni egallaydigan bu kеngaytiruvchilarning tabiati
[W] o‘rnida qanday so‘z kеlganligi bilan bog‘liq. Shuning uchun [W] vazifasida ot
yoki fе’lning kеlishi gap qurilishida qanday bo‘laklarning bo‘la olishini bеlgilaydi.
[W] ot bilan ifodalangan hollarda gapda, asosan, aniqlovchilar va qisman hollar,
fе’llar bilan ifodalangan taqdirda esa hollar va to‘ldiruvchilar bilan birga,
kеyingilar, ya’ni hol va to‘ldiruvchi tarkibida aniqlovchilar ham kеla oladi. [P
m ]
ifodasi bilan bog‘liq bo‘lgan ega vazifasida kеlgan so‘zning ham o‘z
kеngaytiruvchilari bo‘la olishini hisobga olsak, [WP
m ] tarkibining [P
m ] asosida
kеngayishi ega, hol va kirish bo‘laklarni olib kеlsa, [W] asosida kеngayishi
to‘diruvchi va aniqlovchilarni, ular tarkibida boshqa bo‘laklarni olib kеladi. Agar
ega yoki [W]ning kеngaytiruvchilaridan biri sifatdosh, ravishdosh, harakat nomi
kabi oborotlar bilan ifodalangan bo‘lsa, ular murakkab (G‘.Abdurahmonov
tеrmini) yoki murakkablashgan (H.Boltaboyеva) sodda gap tiplarini bеradi. Bu
gaplar ham ikki turli: a) umumiy bajaruvchili murakkab sodda gaplar; Chunonchi,
“Uyga qaytgach, uni ko‘rdim” – ikki tarkibli, fе’l markazli, yig‘iq kеsimlikli,
egasiz, yoyilgan, umumiy bajaruvchili murakkab sodda gap. b) xususiy
bajaruvchili murakkab sodda gaplar.
51](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_51.png)
![N.Turniyozov, K.Turniyozova va X.Xayrullayevlarning “Struktur sintaksis
asoslari” deb nomlangan monografiyasida struktur tilshunoslik va uning
shakllanishi, sintaktik strukturalar va sintaktik munosabat, gapning bevosita
ishtirokchilar va transformatsion metodlar asosidagi tahlili hamda gap
komponentlarining struktur-funksional tahlili haqida keng ma’lumot beriladi. Bu
monografiyada struktur tilshunoslik: uning shakllanishi va til materialining tahlil
metodlari, sintaktik munosabat va sintaktik strukturalar, gapning bevosita
ishtirokchilari va transformatsion metodlar asosidagi tahlili, gap
komponentlarining struktur-funksional tahlili haqidagi masalalar ko‘rib chiqiladi.
Monografiyada sintaktik strukturalar doirasida gapning lingvistik maqomi,
applikativ usulda shakllangan gap, tranformatsiya asosida shakllangan gap,
sintaktik derivatsiya nazariyasining ish mexanizmlari haqida fikr yuritiladi. 96
N.Yuldashevaning “Ona tili ta’limida sodda gapning substansial talqini va
undagi muammolar” nomli maqolasida ona tili ta’limidagi sodda gapning
substansial talqini va unda duch kelinayotgan muammolar hamda o‘zbek
tilshunosligida bir tarkibli gaplar maslasining to‘g‘ri qo‘yilishi, ya’ni sodda
gapning eng kichik qurilish asosiga [WPm] ning olinishi va hal qilinishi o‘zbek
substansial sintaksisining yutug‘i sintaktik qurilishni formal-funksional
tekshirishning asosi ekanligi haqida so‘z boradi. Shuningdek, mazkur maqolada
sodda gap va qo‘shma gaplarning bir-biridan farqi xususida ham fikr yuritilgan.
Ikkinchi bob bo‘yicha xulosa
Sodda gap va uning turlari haqida dastlabki darslik va o‘quv qo‘llanmalarida
fikr va mulohazalar keltirilgan edi. Keyinchalik esa Fitratning “Nahv” kitobidan
o‘zbek tili sintaksisiga oid bo‘lgan nazariy qarashlarni uchratish mumkin va
bundagi yangicha qarashlar sintaksisni o‘rganish uchun, xususan bizning tadqiqot
ishimizning mavzusi bo‘lgan sodda gap va uning turlari bo‘yicha biz uchun
qimmatli bo‘lgan ma’lumotlarni olishimiz mumkin.
96
Турниёзов Н., Турниёзова К., Хайруллаев Х. Структур синтаксис асослари. – Тошкент: Фан, 2009. – 138 б.
52](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_52.png)
![Tilshunosligimizning yuksak faxrli darg‘alaridan bo‘lgan A.G‘ulomov ham
sodda gap bo‘yicha ko‘plab ilmiy izlanishlar olib brogan bo‘lib, ularning barchasi
bu sohani o‘rganishda katta ahamiyat kasb etadi desak mubolag‘a bo‘lmaydi.
Shuningdek, G‘.Abdurahmonov, A.Sulaymonov, X.Xoliyorov, J.Omonturdiyevlar
ham bu yo‘nalishga o‘zlarining olib borgan tadqiqotlari bilan hissalarini qo‘shgan.
Sodda gap va uning turlarining alohida tadqiqot obyekti sifatida monografik
tarzda o‘rganilishi da A.G‘ulomov, A.N.Kononov, F.Kamol, S.N.Ivanov,
G‘.Abdurahmonov, M.Asqarova, A.Sulaymonov, A.Ahmedov, I.Rasulov,
A.Sayfulla y ev, F.Uba y eva, H.Boltabo y eva, U.Tursunov, A.Berdiali y ev, I.Tursun,
S h .S h oabdurahmonov, S h .S h ukurov, J.Omonturdi y ev, M.Mirtoji y ev,
A.Nurmonov, N.Mahmudov, H.Ne’matov, X.Abdurahmonov, R.Sayfulla y eva,
M.Qurbonova, N.Turniyozov, A.Bobo y eva, X.Ismatulla y ev, O.Toji y ev,
S.Usmonov, B.O‘rinbo y ev hamda ularning yuzlab shogirdlari va izdoshlari
tadqiqotlarida sodda gap sintaksisi atroflicha o‘rgan ganligini ko‘rishimiz mumkin.
Bizning tilshunosligimizda dastavval, rus tilshunosligi namunasi asosidagi
qo‘llanmalar amalda bo‘lgan bo‘lsada, XX asrning 90- yillaridan keyin faoliyat
olib borgan o‘zbek sistemaviy tilshunosligining vakillari bo‘lgan H.Ne’matov,
R.Sayfullayeva, B.Mengliyev, S.Nazarova, M.Qurbonova, M.Abuzalovalar hamda
ularning shogirdlari o‘z tadqiqotlarida o‘zbek tilining ichki imkoniyatlaridan kelib
chiqqan holda sintaktik hodisada substansial va aksidensial jihatni farqladi va bu
tilshunos olimlar gapning eng kichik qurilish qolipini lisoniy birlik sifatida olishdi.
53](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_53.png)
![III BOB. O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA SODDA GAPLARNING
TARIXIY, DIALEKTAL, STILISTIK VA LINGVOPOETIK JIHATDAN
O‘RGANILISHI
3.1. Sodda gap va uning turlarining til tarixi va dialektal jihatdan
o‘rganilishi.
Samixon Ashirboyevning “Alisher Navoiyning nasriy asarlaridagi sodda
gaplarning tarkibiy va ma’no xususiyatlari” deb nomlangan doktorlik ishining
kirish qismida tadqiqotning ilmiy yo‘nalishi undan qo‘llangan yangi atamalar,
tadqiqot obyekti bo‘lgan manbalardagi gaplarning chegarasini aniqlash masalasi,
nasriy asarlarda gapning boshlanishi, sodda gaplarning mazmunga ko‘ra turlari, bir
bosh bo‘lakli gaplarning asosiy xususiyatlari, Alisher Navoiy tili sintaksisi va jonli
so‘zlashuv tili kabi masalalarga o‘rin berilgan. Ushbu tadqiqotning birinchi bobi
gap bo‘laklari, ularning tarkibiy va ma’no xususiyatlariga bag‘ishlangan bo‘lib,
54](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_54.png)
![unda sodda bo‘lak, yoyiq bo‘lak, tarkibli bo‘lak va ega va uning turlari, kesim,
to‘ldiruvchi, hol va ularning tasnifi haqidagi masalalar ko‘rib chiqiladi. Ishning
ikkinchi bobida esa murakkablashgan sodda gaplar haqida so‘z boradi va unda
sodda gaplarning kirish so‘zlar va kirish iboralar, izoh va kiritma iboralar,
ajratilgan bo‘laklar va ilova iboralar bilan murakkablashishi kabi masalalar
atroflicha ko‘rib chiqiladi. Shuningdek tadqiqotda Alisher Navoiyning nasriy
asarlari tili sintaktik qurilishiga fors-tojik tili kuchli ta’sir qilgan gaplarning
xususiyatlari ko‘rsatib berilgan hamda qo‘shma gap ko‘chimidagi gaplarning
tarkibiy, mazmun va ulardagi aloqa (kommunikatsiya) xususiyatlarini ko‘rsatib
berdi. 97
Dialektologiya tilshunoslikning bir sohasi bo‘lib, u biror tilning mavjud
dialektlarini, ya’ni mahalliy lahja va shevalarini o‘rgatadi. O‘zbek dialektologiyasi
O‘zbekiston territoriyasidagi va qardosh respublikalardagi (Qozog‘iston,
Qirg‘iziston, Tojikiston, Turkmaniston, Qoraqalpog‘istondagi) o‘zbek tilining turli
dialekt, lahja va shevalarini tekshiradi. 98
O‘zbeklar hozirgi O‘zbekiston Respublikasi, Markaziy Osiyo mamlakatlarida,
Afg‘oniston, Turkiya, Saudiya Arabistoni, Avstraliya, Xitoy Uyg‘uristonida va
boshqa mamlakatlarda istiqomat qiladilar. Albatta, ularning tili o‘zbek tili bo‘lsa-
da, o‘ziga xos mahalliy xususiyatlarga ega. O‘zbek shevalarining sintaktik
xususiyatlari kam bo‘lsa-da, o‘rganilgan. Masalan, Mashhura Turopovaning
“O‘zbek shevalari sintaksisi (qarluq lahjasi materiallari asosida)” deb nomlangan
monografiyasi o‘zbek tilshunosligida emas, balki turkologiyada ham
o‘rganilmagan sohalardan biri – dialekt va shevalar sintaksisini yoritishga
bag‘ishlangan. Ushbu monografiyada dialekt va shevalar sintaksisi o‘ziga xos
konstruksiya va oborotlarga egaligi sababli, ularni tahlil qilish uzoq o‘tmishga
aloqador bo‘lgan qadimiy formalarni aniqlash imkonini berishi haqida aytib
o‘tilgan. Shuningdek, unda keyingi yillarda prozaik va publisistik asarlarda
ko‘plab uchrayotgan turli konstruksiya va gap bo‘laklari tartibini o‘zgartirgan
97
Аширбоев С. Алишер Навоий насрий асарларидаги содда гапларнинг таркибий-маъновий хусусиятлари :
Филол.фан.докт. ...дисс.автореф . –Тошкент, 1990 . – 44б.
98
Решетов В., Абдура ҳ монов Ш. Ўзбек диалектологияси. –Тошкент: Ўқитувчи, 1978. –Б. 6 .
55](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_55.png)
![holda qo‘llash kabi hodisalarning tub mohiyatini ochishga hamda hozirgi o‘zbek
adabiy tilida mavjud bo‘lgan gap qurilishi haqidagi grammatik qoidalarni yanada
batafsilroq yoritishga yordam berishi borasidagi fikrlar keltiriladi. Mazkur
monografiya 5 bobdan iborat bo‘lib, ushbu boblarda gap bo‘laklari, yig‘iq gaplarda
bo‘laklar tartibi, murakkablashgan sodda gaplar, adabiy til bilan shevalarning
o‘zaro sintaktik munosabatlari haqidagi masalalar ko‘rib chiqiladi. 99
B.Egamovning “O‘zbek xalq shevalarida bir sostavli sodda gaplar” deb
nomlangan maqolasida sodda gaplarning o‘zbek xalq shevalarida qo‘llanilishiga
doir masalalarni ko‘rib chiqadi. Mazkur maqolada Samarqand viloyatidagi ayrim
tumanlarning nutqida qo‘llaniladigan bir sostavli sodda gaplarning qurilishi,
ulardagi gap bo‘laklarining ifodalanishi masalalari yoritilgan. Shuningdek, bunda
bir sostavli sodda gaplarning shaxsi aniq, shaxsi nomalum gap, shaxsi
umumlashgan gap va to‘liqsiz gap kabi turlarini olingan shavalarda qo‘llanilishiga
doir masalalarni misollar yordamida o‘rganib chiqiladi. 100
B.Egamovning yana bir “O‘zbek shevalarining sintaktik qurilishi” deb
nomlanuvchi maqolasida xalq shevalarining rus tilshunosligida o‘rganilganligini
aytib o‘tadi va bunga misol qilib A.B.Shapiro, N.Yu.Shvedovalarning rus xalq
shevalari haqidagi yirik monografiyalari haqida aytib o‘tadi. Maqolada, jumladan,
xalq shevalarining sintaktik qurilishiga aloqador masalalar ko‘rib chiqilishi
lozimligi aytib o‘tiladi va shevalardagi sintaktik hodisalar “kitobiy” nutqqa
nisbatan ma’lum darajada turli-tuman bo‘lib shu sababli shevalarning sintaksisisni
o‘rganish kitobiy nutq adabiy til sintaksisining ko‘pgina hodisalarga juda ko‘p
foyda yetkazadi, badiiy adabiyot tilining vositalarini boyitish va kuchaytirishga
xizmat qiladi degan fikrlarni bildirib o‘tadilar. 101
X.Abdurahmonovning “Sodda gap sintaksisi xususiyatlarining o‘rganilishiga
doir” qo‘llanmasida gapning bosh bo‘laklari, ikkinchi darajali bo‘laklari, bir
tarkibli gaplar, gapning parselyasion birliklari, so‘zlarning takror qo‘llanilishi, gap
99
Туропова М. Ўзбек шевалари синтаксиси (қарлуқ лаҳжаси материаллари асосида). – Тошкент: Фан, 1984.
100
Ўзбек тили сўзлашув нутқи синтаксиси масалалари. – Самарқанд, 1973. –Б.84-97.
101
Ўзбек тили сўзлашув нутқи синтаксиси масалалари. – Самарқанд, 1973. –Б.113-120.
56](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_56.png)
![bo‘laklari tartibi maqol, matal, topishmoq materiallari asosida tahlil qilingan. 102
Qo‘llanmada xalq poetik ijodi tilning eng ta’sirchan vositalardan biri sanalishi, shu
sababdan unda gap bo‘laklarining ifodalanishi, uning struktura-sintaktik
xususiyatlari birmuncha boshqacharoq shakllanishi, shu jihatdan adabiy til
modellari hamma vaqt ham xalq og‘zaki ijodining funksional-stilistik xususiyatlari
bilan mos tushavermasligi, unda asosan ixchamlikka, soddalikka intilish
tendensiyasi kuchliligi, bu bilan xalq og‘zaki ijodi namunalarining ta’sirchanligi
yanada ortishi aytib o‘tilgan. 103
M.Saparniyazovaning “O‘zbek xalq
topishmoqlarining sintaktik-semantik xususiyatlari” dissertatsiyasida adabiy til va
xalq tilining ayrim hodisalaridagi o‘xshash va farqli o‘rinlar xalq
topishmoqlarining sintaktik xususiyatlarini tadqiq qilish orqali ochib berilgan,
topishmoqlarning sintaktik jihatdan o‘ziga xos tomonlari yoritilgan.
Topishmoqlarda predikativ munosabat, gap bo‘laklarining qo‘llanish
imkoniyatlari, ularda qo‘llanilgan gapning mazmun munosabatiga ko‘ra turlarida
o‘ziga xos tomonlarni aniqlash, bir tarkibli gaplarning topishmoqlardagi
ko‘rinishlari, gap bo‘laklari tartibining qat’iyligi o‘rganilgan. Biroq
topishmoqlardagi mana shu o‘ziga xos sintaktik qurilishning sababi, uning
ekspressivlikka xizmati batafsil yoritilmagan. 104
3.2. Sodda gap va uning turlarining uslubshunoslik nuqtayi nazaridan
o‘rganilishi.
O‘zbek tilshunosligida o‘zbek tilining funksional stilistikasi haqida bir qator
risolalar, adabiyotlar yaratilgan, ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. Milliy
stilstilistikaning mundarijasi birmuncha keng bo‘lib, u tilning barcha stilistik
sistemasini tekshiradi, – degan edi soha tadqiqotchilaridan biri I.Rasulov. Shu
102
Абдураҳмонов Х. Содда гап синтаксиси хусусиятларининг ўрганилишига доир. – Т.: Ўқитувчи, 1976. - 197
б.
103
Абдураҳмонов Х. Содда гап синтаксиси хусусиятларининг ўрганилишига доир. Т.: Ўқитувчи, 1976. –Б.56-
57.
104
Сапарниязова М. Ўзбек халқ топишмоқларининг синтактик-семантик хусусиятлари:
Филол.фан.номз...дисс. – Т., 2005. 23 б.
57](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_57.png)
![ma’noda uslubshunoslar har bir uslubning o‘ziga xos jihatlarini tilga olganda,
uning sintaktik tomoniga ham e’tibor qaratadi. Rus olimi M.Verli “Umumiy
adabiyotshunoslik” asarida “Stilistika so‘zga qaraganda ko‘proq gapda namoyon
bo‘ladi”, – deya ta’kidlagan edilar. I.R.Galperin esa uslubning o‘ziga xos belgilari
uning sintaktik qurilishidadir, – deb qayd etadi. A.Yefimov V.Belinskiyning
individual belgilar ko‘proq nutqda ko‘rinadi degan fikrini davom ettirib, “oliy
sintaksisning” stilistika uchun ahamiyatini alohida ta’kidlab o‘tadi. 105
Umuman
olganda, vazifaviy uslublarning shakllanishida sintaksis muhim o‘rin egallaydi.
Ifoda maqsadi, mazmuni, ifoda shaklini belgilaydi. Ayrim sintaktik hodisalar
stilistik vosita sifatida funksional chegaralanganligi bilan o‘ziga xos xususiyatga
ham egadir. Masalan, sifatdosh va ravishdosh shakllari, bog‘lovchilarning ayrim
turlari kitobiy uslubga xos bo‘lib, to‘liqsiz gaplar, kesimi harakat nomi va undov
bilan ifodalangan gaplar ko‘proq so‘zlashuv nutqiga xosligi bilan ajralib turadi.
Poetik sintaksis vositalari esa ko‘proq badiiy uslubga xosdir.
So‘zlovchi yoki yozuvchi biror fikrni ro‘yobga chiqarishda turli sintaktik
birliklardan maqsadga muvofig‘ini tanlab ishlatadi. Shu asosda aytilayotgan fikrni
ta’sirchan va ma’noli bo‘lishini ta’minlaydi. Buning uchun sintaktik uslubiy
vositalar: sintaktik sinonimiya, sintaktik omonimiya, she’riy sintaksisdagi uslubiy
figuralarga murojaat qiladi. So‘zlashuv uslubi o‘ziga xos sintaktik tabiati bilan
ajralib turadi. Mazkur uslubda gaplar ixcham, qisqa, aniq aytiladi. Ayniqsa, sodda
gaplarning qo‘llanishi o‘ziga xosdir. Bir tarkibli gaplarning turli ko‘rinishlari keng
qo‘llanadi. Badiiy uslub uchun struktural jihatdan gaplarning faqat bir turi xos deb
keskin aytish qiyin, ayrim asarlarda gaplarning ma`lum turlari qo‘llanishda
ustunlik qilib turishini sezish mumkin. Ilmiy uslubda bayon etilayotgan mat nning
sintaktik qurilishi fikriy tugallikka, mantiqiy izchillikka xizmat qil adi hamda
bayonning tabiatidan kelib chiqib, bir tarkibli gaplarning shaxssiz, shaxsi
umumlashgan turlari faol qo‘llanadi. Bir bosh bo‘lakli gaplarning faolligi
ommabop uslubga xos xususiyat sana ladi.
105
Е фимов А. Стилистика руского языка. – M. , 19 69. –Б. 5 .
58](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_58.png)
![Rus olimi M.Verli “Umumiy adabiyotshunoslik” asarida “Stilistika so‘zga
qaraganda ko‘proq gapda namoyon bo‘ladi”, – deya ta’kidlagan edilar.
I.R.Galperin esa uslubning o‘ziga xos belgilari uning sibtaktik qurilishidadir deb
qayd etadi. A.Yefimov V.Belinskiyning individual belgilar ko‘proq nutqda
ko‘rinadi degan fikrini davom ettirib, “oliy sintaksisning” stilistika uchun
ahamiyatini alohida ta’kidlab o‘tadi 106
. Gapda so‘zlarning oddiy tartibining o‘zi
turli variantlarni hosil qiladi, turli ma’no yoki ekspressiv ottenkalarni ifodalaydi.
Umuman funksional stillarning shakllanishida sintaksis muhim rol o‘ynaydi. Ifoda
maqsadi, mazmuni, ifoda shaklini belgilaydi. Ayrim sintaktik hodisalar stilistik
vosita sifatida funksional chegaralanganligi bilan o‘ziga xos xususiyatga ham
egadir. Masalan, sifatdosh va ravishdosh shakllari, bog‘lovchilarning ayrim turlari
kitobiy uslubga xos bo‘lib, to‘liqsiz gaplar, kesimi harakat nomi va undov bilan
ifodalangan gaplar ko‘proq so‘zlashuv nutqiga xosligi bilan ajralib turadi. Poetik
sintaksis vositalari esa ko‘proq badiiy uslubga xosdir. Turli uslublarning stilistik
vositalari haqida yoki sintaktik vositalarning funksional stilga munosabati haqida
fikr yuritilganda, birinchi navbatda, u yoki bu sintaktik birlikning qo‘llanish
me’yori, stilistik bo‘yoq olgan-olmaganligi ko‘zda tutiladi.
Badiiy nutqning ta’sirchanligini ta’minlashda sintaktik usuldan keng va
samarali tarzda foydalaniladi. Ekspressivlikning namoyon bo‘lish shakllarini
chuqur tarzda tadqiq qilgan tilshunos Adham Abdullayev “sintaktik gradatsiya
sintaktik sinonimiya, bog‘lovchilarning maxsus qo‘llanishi, antiteza, monolog,
sukut, inversiya, takroriy gaplar, ritorik so‘roq” singari uslubiy figuralar “fikrning
o‘ta ta’sirchanifodalanishi”ga xizmat qiladi deya ta’kidlab o‘tadi. 107
“Badiiy
matnning lingvistik tahlili” kitobi mualliflari O‘rinboyev B., Qo‘ng‘urov R.,
Lapasov J. kabi tilshunoslar sintaktik figuralarning quyidagi asosiy ko‘rinishlari
mavjudligini bayon qilishadi: “anafora, epifora, takror, gradatsiya, antiteza,
alliteratsiya, ellipsis, ritorik so‘roq kabilar” shular jumlasidan. Bu uslubiy vositalar
106
A . Ефимов. Стилистика руского яз ы ка . – М., Просвеодение , 1969. – Б. 5 .
107
Ўринбоев Б., Қўнғуров Р., ЛапасовЖ. Бадиий текстнинг лингвистик таҳлили. – Т.1990. –Б.34.
59](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_59.png)
![mavzuga aloqador bo‘lgan deyarli barcha adabiyotlarda uchrashini ko‘rishimiz
mumkin. Yuqorida nomlari tilga olingan olimlar shular yuzasidan tahlillar olib
borganlar.
Bu soha bilan shug‘ullangan deyarli barcha taniqli olimlar funksional uslublarga
o‘z munosabatlarini bildirishgan, ularning tasnifini berishga harakat
qilishgan,xususan, V.V.Vinogradov,I.A.Yefimov, M.N.Kojina, N.A.Baskakov,
I.V.Gorelov, X.Kurbatov, I.V.Xovanskaya kabilar tadqiqotlarida ko‘rishimiz
mumkin. A.Sulaymonovning “Til stillari” haqida nomli maqolasida “Stilistikaning
vazifasi u yoki bu stilda yoki nutq formasida, ya’ni og‘zaki va yozma nutqda
qanday til hodisalari ko‘proq qo‘llanishini aniqlashdan iboratdir” degan gaplaridan
tushunish mumkinki, u til yoki nutq uslublarini yozma va og‘zaki uslublarga
ajratgan. Akademik G‘.Abdurahmonov ham “Stilistik normalar haqida” nomli
maqolasida ham bu masalaga to‘xtalib o‘tgan. B.O‘rinboyev “Funksional uslubiyat
va uning mohiyati” asarida, S.Muhammedov “O‘zbek tili funksional stillarini
belgilash to‘g‘risda” nomli maqolasida o‘zbek tilidagi uslublar sonini 3 ta deb
ko‘rsatgan: rasmiy-ish funksional uslubi, ilmiy va publisistik uslublarga ajratgan.
I.Qo‘chqortoyev “O‘zbek adabiy tilining stilistik ixtisoslashuvi,uning funksional
uslublari ilmda ham qat’iy chegaralab berilgan emas. Shuning uchun bu masala
yuzasidan xozirchalik izchil bir fikr aytish qiyin, albatta. Lekin o‘zbek adabiy tili
doirasida badiiy, ilmiy, ijtimoiy-siyosiy uslublarning o‘ziga xos xususiyatlari,
ularni bir-biridan farqlaydigan belgilar ma’lum darajada aniq sezilib turadi”,
deyish bilan bu masalaga ancha ehtiyotkorlik bilan yondashganligi sezilib turadi.
O‘zbek tilshunosligida 1987-yilda D.Babaxonova “Hozirgi o‘zbek adabiy tilining
rasmiy-ish uslubi” mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilgan. 108
Dissertatsiya muallifi o‘zbek tilshunosligida birinchi bo‘lib rasmiy uslub
doirasidagi hujjatlar ro‘yxatini batafsil keltiradi va ularning har birini bir uslub
ichida yana o‘z shakllanish uslubi (podstillari) mavjudligini ta’kidlaydi. Masalan,
hukumat qarorlari, farmonlar, farmoyishlar, chaqiriqlar, qonunlar, buyruqlar,
108
Бабаханова Д.А. Официально -деловой стиль современного узбекского литературного языка:
Канд.филол.наук. ….автореф.дисс. –Ташкент, 1987.
60](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_60.png)
![nizomlar, yo‘riqnomalar, diplomatik, hujjatlar, xalqaro shartnomalar, kelishuvlar,
rasmiy xabarlar, notalar, ultimatumlar, elchilik konvensiyalari, kodekslar, chaqiriq
qog‘ozlari, ishonch qog‘ozlari, ijro varaqalari, ajrimlar, sud varaqalari, yuridik
dalolatnomalar, raddiyalar, tavsiyanomalar, tilxat, ayblov, tashqariga chiqmaslik
haqida tilxat, ayblov nutqi, sudning alternativ qarori, hukm, davlat tashkilotlari
o‘rtasidagi yozishmalar, dalolatnoma, bayonnoma, tushuntirish xati,
ma’lumotnoma, tarjimai hol, tavsifnoma, ariza va boshqalar. Mazkur
dissertatsiyada rasmiy hujjatlarning har birining o‘ziga xos va umumuslubiy
xususiyatlarini leksik-semantik, morfologik va sintaktik jihatdan tahlil etganligi
bilan ilmiy ahamiyatga ega. Mazkur dissertatsiyada sintaktik jihatdan tahlil
qilinganda rasmiy uslubda so‘roq, undov mazmunidagi gaplar uchramasligi,
shuningdek eganing ishtirokiga ko‘ra shaxsi ma’lum, shaxsi noma’lum gaplar
mazkur uslubga xos emasligi ta’kidlab otilgan bo‘lsa-da, ammo rasmiy uslubda
sodda gaplarning qurilishi haqida ma’lumotlar ko‘p keltirilmagan. Mazkur tadqiqot
ishi yuzaga kelganligiga ham chorak asrdan ko‘proq vaqt o‘tdi va tadqiqot ishi
sobiq kommunistik mafkura davrida yozilganligini ham e’tiborga olish lozim.
Mazkur tadqiqot ishida o‘zbek rasmiy uslubining shakllanishida rus tilining ta’siri
mavjudligi qayd etilganligini ko‘rishimiz mumkin. Mustaqillikka erishganimizdan
so‘ng esa ona tilimizning rasmiy uslub doirasidagi hujjatlarda qo‘llanishi o‘ziga
xos ma’no kasb etdi.
O‘zbek tili sintaksisi uslubiy tomondan o‘rganilgan qator tadqiqotlar
mavjud. Bu tadqiqot ishlarida sodda gap va uning turlarining stilistikadagi
ahamiyati haqida bir qancha fikrlarni bayon etganlar. A.Shomaqsudov, I.Rasulov,
R.Qo‘ng‘urov, H.Rustamov larning “O‘zbek tili stilistikasi” asarida sintaktik
stilistikaning maqsad va vazifalari, sintaksisning stilistik imkoniyatlari, vazifaviy
uslublarda sintaktik o‘ziga xosliklar, sodda gap va uning turlarining stilistik
xususiyatlari yoritilgan bo‘lsa, keyinchalik olimlarimiz tomonidan har bir
vazifaviy uslub alohida o‘rganildi. 109
109
Шомақсудов А., Расулов И., Қўнғуров Р., Рустамов Х. Ўзбек тили стилистикаси. – Тошкент: Ўқитувчи,
1983. – 248 б.
61](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_61.png)
![M.Mukarramovning “Hozirgi o‘zbek adabiy tilining ilmiy stili”
monografiyasida ilmiy uslubning sintaktik xususiyatlari atroflicha yoritilgan
bo‘lib, uni o‘rganib chiqqanimizda, bizning tekshiruv obyektimiz bo‘lgan badiiy
matnda qo‘llaniladigan sintaktik birliklar, xususan, sodda gap va uning turlariga
aynan zid bo‘lgan birliklar qo‘llanilishining guvohi bo‘ldik. Masalan, badiiy va
so‘zlashuv nutqida ma’lum maqsadlarda yoki nutq, vaziyat talabi bilan
qo‘llaniladigan ritorik so‘roq gaplar, undov gaplar, tasdiq orqali inkor, inkor orqali
tasdiq gaplar, atov gaplar, to‘liqsiz gaplar, so‘z-gaplarning ilmiy uslubda deyarli
qo‘llanilmasligi, darak gaplarning, sodda yoyiq gaplar, shaxssiz, shaxsi
umumlashgan gaplarning ko‘p qo‘llanilishi, inversiyaga yo‘l qo‘yilmasligi, kirish
so‘z, kiritmalarning qo‘llanilishdagi o‘ziga xosligi asarda qayd etib o‘tilgan. 110
B.O‘rinboyevning “Hozirgi o‘zbek tilining so‘zlashuv uslubi”
monografiyasida so‘zlashuv uslubi, uning o‘ziga xos fonetik, intonatsion, leksik,
frazeologik, morfologik va sintaktik xususiyatlari tahlil qilingan. Asarning
“So‘zlashuv nutqi uslubining sintaktik xususiyatlari” qismida so‘zlashuv nutqi
sintaksisining alohida jihatlari: gaplarning o‘ziga xos ritm va melodika bilan ajralib
turishi, izoh bo‘laklarning gap ichida ko‘p qo‘llanishi, so‘zlovchi nutqida muhim
hisoblangan fikrni ifodalovchi gapni yoki biror qismini takrorlanishi, xulosa
xarakteriga ega bo‘lgan gaplarning ko‘p ishlatilishi, qo‘shma gaplarga nisbatan
sodda gaplarning qo‘proq qo‘llanilishi, bir tarkibli sodda gaplar, to‘liqsiz gaplar,
so‘roq gaplarning ko‘proq ishlatilishi, gaplarning qisqa, ixcham bayon etilishi,
yig‘iq gaplar, bo‘lingan (bir kishi tomonidan aytilayotgan fikrning boshqasi
tomonidan bo‘linishi) gaplar uchrashi aytib o‘tilgan. 111
S.Karimov “O‘zbek tilining badiiy uslubi” nomli monografiyasida sodda
gap turlari o‘rganiladi. Monografiyada badiiy uslubda so‘z tartibi, sodda va
qo‘shma gaplarning qo‘llanilishi, to‘liqsiz gaplar, atov gaplar, so‘z-gaplarning
ishlatilishi, uyushiq bo‘laklar, kiritma gaplarning janr imkoniyatiga qarab
keltirilishi haqida fikrlar bildirilib, gapning ifoda maqsadiga ko‘ra turlarining
110
Мукаррамов М. Ҳозирги ўзбек адабий тилининг илмий стили. – Т.: Фан, 1984.–Б.111-131 .
111
Ўринбоев Б., Ўринбоева Д. Ҳозирги ўзбек тилининг сўзлашув услуби. – Т.: Фан, 1991 . – Б.146-160.
62](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_62.png)
![uslubiy qo‘llanishi haqida quyidagi fikrlarni bildiradi : “Gapning ifoda maqsadiga
ko‘ra turlari – darak, so‘roq va buyruq gaplarning funksional uslublarda ishlatilishi
ham bir xil emas. Darak gaplarning ishlatilishi barcha uslublarda aktiv. So‘roq va
buyruq gaplarning qo‘llanilishi esa chegaralangan. Masalan, ilmiy nutqda bunday
gaplarga faqat kitobxonning diqqatini tortish kerak bo‘lgan holatlardagina
murojaat qilinadi. Badiiy asarlarda ular matn sintaksisining ajralmas qismini
tashkil qiladi.” 112
Shuningdek ushbu monografiyada so‘zlovchining o‘ziga ma’lum
bo‘lmagan narsalarni bilishga intilishini yoki kuchli his-hayajonni ifodalashda
so‘roq gaplarning ketma-ket kelishi mumkinligi, shunday so‘roq gaplar badiiy va
so‘zlashuv uslubiga xosligi aytib o‘tiladi va misollar bilan isbotlanadi. 113
H.Xoliqovning “Hozirgi o‘zbek adabiy tilida murakkablashgan sodda gaplar
uslubiyati” dissertatsiyasi gap strukturasini murakkablashtiruvchi qismlar –
uyushiq bo‘laklar, ajratilgan bo‘laklar, undalmalar, kirish va kiritmalarning uslubiy
xususiyatlariga bag‘ishlangan bo‘lib, o‘zbek tili uslubshunosligi, sintaktik
uslubshunoslik bo‘yicha bajarilgan ishlardan biridir. Unda murakkablashgan
sodda gaplar A.Qahhor asarlari asosida o‘rganilgan. 114
A.Musayеv “O‘zbеk so‘zlashuv nutqi uslubida gap bo‘laklari tartibi” mavzudagi
tadqiqotida o‘zbеk so‘zlashuv nutqi uslubida to‘ldiruvchi, payt, maqsad, shart,
to‘siqsiz ergash gapli qo‘shma gaplarda invеrsiya hodisasi ko‘p uchrab turishi,
lеkin ergash gapli qo‘shma gapning aniqlovchi, ega, kеsim, sabab, natija, ravish,
qiyos kabi turlarida gaplarning joylashish o‘rni turg‘un bo‘lib, ularda invеrsiya
hodisasi dеyarli yuz bеrmasligini ta’kidlab o‘tgan edilar. 115
Invеrsiya hodisasining
sodda gaplar tarkibida ham uchrashini quyidagi misollar isbotlaydi: Bu muhitda u,
baliq suvda suzganday, huzur qilib suzdi (N.). Mardonbеk, orqadan qaroqchilar
quvgandеk., otini qattiq haydab kеtdi (N.).
112
Каримов C. Ўзбек тилининг бадиий услуби. – Самарқанд: Зарафшон, 1992. –Б.78 ; 128.
113
Ў збек тили стилистикаси. –Б.156.
114
Холиқов Ҳ. Ҳозирги ўзбек адабий тилида мураккаблашган содда гаплар услубияти.
Филол.фанлар.номз...дисс.Тошкент, 1993.–Б.122.
115
Мусаев А. Ўзбек сўзлашув нутқи услубида гап бўлаклари тартиби: Филол.фан. номз. ..дисс. автореф. –
Самарқанд, 2000. -25 б.
63](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_63.png)
![N.Hojiyevaning “Sodda gaplarning uslubiy qo‘llanishi” dissertatsiyasida sodda
gap tasnifi va talqini zaminida turli asoslarning olinganligi hamda o‘zbеk tili
sodda gap iga uning mohiyatidan kеlib chiqib yondashilganini tahlil etish, o‘zbеk
tilidagi sodda gap lar talqinidagi o‘xshash hamda farqli tomonlarini ochish, s odda
gap larning uslubiy alomatlarini sintaktik bеlgilar asosida qiyoslash, o‘ziga xos
xususiyatlarini ko‘rsatish kabi qator masalalarga atroflicha to‘xtalib o‘tadi. 116
Xullas, o‘zbek uslubshunosligida sodda gap va uning turlari atroflicha
o‘rganilgan. Faqat ayrim tadqiqotlar davrdagi o‘zgarishlar, til taraqqiyotidagi
o‘zgarishlar sabab yangicha tadqiqotlarni talab etadi.
3.3. O‘zbek lingvopoetikasida sodda gaplarning o‘rganilishi
Keyingi yillarda ma’lum bir sintaktik birliklarning lingvopoetik tadqiqi
amalga oshirilgan ayrim tadqiqotlar yaratildiki, bu ishlar sintaktik birliklar ham
boshqa til birliklari singari badiiy matnda o‘ziga xos alohida o‘ringa egaligini
isbotladi. Jumladan, I.Mirzayevning “She’riy matnni lingvopoetik talqin qilish
muammolari” nomli doktorlik dissertatsiyasida she’riy nutqning leksik, morfologik
xususiyatlari o‘rganilish bilan bir qatorda, uning sintaktik tuzilishi unsurlari:
misra ko‘chishi, so‘z birikmasi yoki gapning keyingi misraga ko‘chgan holatlarda
misra ko‘chishining o‘ziga xos ko‘rinishlari tahlil qilingan. She’riy nutqda
kiritmalarning qo‘llanilish xususiyatlari uch aspektda – tarkibiy-sintaktik,
mazmuniy-uslubiy, ritm-qofiya yasash aspektida o‘rganilgan. Bundan tashqari
ishda she’riyatda so‘z tartibi, uning ikki asosiy turi (to‘g‘ri va teskari turi) tahlil
qilinib, har ikkalasi usluban betaraf va funksional nuqtayi-nazardan teng
qimmatlidir, degan xulosalar bayon qilingan 117
Sodda gap va uning turlarining lingvopoetik xususiyatlari bo‘yicha
atroflicha qilingan tadqiqot bu – M.Yo‘ldashevning “Badiiy matnning lingvopoetik
116
Hojiyeva N. Sodda gaplarning uslubiy qo‘llanishi . Fil...fan. .nom…diss… – Buxoro, 2013.
117
Мирзаев И.К. Шеърий матннинг лингвопоэтик таҳлили муаммолари: Филол.фан.д-ри… дисс.автореф. –
Тошкент,1992.
64](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_64.png)
![tadqiqi” nomli doktorlik dissertatsiyasi sanaladi. Dissertatsiyaning 260-287-
sahifalarida sintaktik vositalarningbadiiy matndagi estetik ifoda imkoniyatlari
ochib berilgan bo‘lib, hatto tilda sintaktik vositalarning tasviriy ifoda
imkoniyatlarini o‘rganadigan alohida soha, ya’ni ekspressiv sintaksis yuzaga
kelganligini aytib o‘tadi. M.Yo‘ldoshev olimlar keltirib o‘tgan ekspressiv sintaktik
vositalarni umumlashtirib, ularga sintaktik parallelizm, emotsional gap, ritorik
so‘roq gap, inversiya, ellipsis, gradatsiya, antiteza, farqlash, o‘xshatish kabilarni
kiritib, ularning har biriga alohida to‘xtaydi. 118
D.Jamoliddinovaning tadqiqot ishida nasriy asarlar misolida kiritmalarning
gap va matnga munosabati, semantik-grammatik xususiyatlari, ekspressiv
sintaksisdagi o‘rni ochib berilgan bo‘lsa, F.Ibragimovaning dissertatsiyasida
tejamkorlik tamoyilining sintaktik sathda voqelanishi, shuning natijasi o‘laroq,
ellipsis hodisasining yuzaga kelishi, uning lingvopoetik xususiyatlari hamda
tejamkorlik hodisasiga qarshi qo‘yiladigan ortiqchalik tamoyili – antiellipsisning
lingvopoetik xususiyatlari yoritilib, ularning badiiy matnda qo‘llanish nisbati tahlil
qilingan. 119
Z.Choriyevaning tadqiqotida, asosan, sodda gaplarda uyushiq bo‘laklarning
poetiklikni shakllantirishdagi roliga e’tibor ko‘proq qaratilgan bo‘lsa, Gap –
obyektiv borliq va unga bo‘lgan munosabatni ifoda qilib, nisbiy tugal fikr yoki his-
tuyg‘u anglatib, tugal intonatsiyaga ega bo‘lgan so‘z hamda grammatik qonun-
qoidalar asosida o‘zaro birikkan so‘zlar bog‘lanmasi deyiladi. Har qanday gap
shakl va mazmun birligidan iborat bo‘lgan bir butunlikdir. Gapning bu ikki tomoni
o‘zaro dialektik aloqada bo‘lsa ham, bir butunlikni tashkil etuvchi alohida
tuzilmadir. Sodda gaplar eganing ishtirok etish etmasligiga ko‘ra 2 xil bo‘ladi:
Egasi mavjud gaplar va egasiz gaplar: Biz yangi filmni tomosha qildik – yangi
filmni tomosha qildik. Sodda gaplar ikkinchi darajali bo‘laklarning ishtirokiga
118
Юлдашев М. Бадиий матннинг лингвопоэтик тадқиқи: Филол.фан.д-ри …дисс. – Тошкент, 2009. – Б.260 -
287.
119
Жамолиддинова Д. Бадиий нутқда парантез бирликларнинг семантик-грамматик ва лингвопоэтик
хусусиятлари: Филол.фан. номз. ...дисс.автореф. – Тошкент, 2009. –26 б.; Ибрагимова Ф. Бадиий матнда
эллипсис ва антиэллипсис: Филол.фан. номз. ..дисс. – Тошкент, 2011.–26 б.
65](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_65.png)
![ko‘ra 2 ga bo‘linadi: sodda yig‘iq gap (Madina kirib keldi), sodda yoyiq gap:
(Madina darvozadan shoshilib kirib keldi).
Sh.Haydarovning “Badiiy matnda parsellyativ konstruksiyalarning
qo‘llanilishi” nomli nomzodlik dissertatsiyasida 120
badiiy matnning shakllanishi va
asar badiiyatini ta’minlashda parsellyativ qurilmalarning o‘rni o‘rganilgan,
ularning lingvistik mohiyati ochib berilgan, ilova hamda boshqa sintaktik
qurilmalardan farqli jihatlari izohlangan.
T.Allayorov o‘z tadqiqotida badiiy matnda so‘roq va buyruq gaplarning
nutqni individuallashtiruvchi vosita sifatidagi imkoniyatlarini ochib bergan bo‘lsa,
A.Sobirovning “She’riyatda so‘z tartibi” mavzusidagi tadqiqot ishida so‘z tartibi,
uning turlari, yondosh hodisalarga munosabati o‘rganilgan. She’riyatda so‘z
tartibining to‘g‘ri, o‘zgargan, kontakt, distant va aralash turlarining birlamchi va
ikkilamchi vazifalari aniqlangan. Xullas, inversiyaning asosiy vazifalari hozirgi
o‘zbek she’riyati misolida tadqiq etilga n. 121
R.Yusubovaning “ Tejamlilik va ortiqchalikning lingvopoetik xususiyatlari ”
mavzusidagi tadqiqot ish ida s intaktik sathdagi tejamlilikning lingvopoetik
imkoniyatlari so‘z-gaplar, tasdiq-inkor mazmunining semantik-sintaktik
nomuvofiqligi hamda ellipsis turlarining badiiy kommunikatsiyada qo‘llanish
ko‘lamidan kelib chiqib tahlil qilingan. Tadqiqotning e’tiborli tomoni unda
mumtoz she’riyatda lisoniy ortiqchalikning lingvopoetik imkoniyatlari yoritib
berilganligidir.
O.Yusupovaning “O‘zbek tilida sodda gaplar sotsiolingvistikasi va
lingvopoetikasi” nomli monografiyasi 2020-yil Germaniyaning “Lambert”
nashriyotida chop etildi. O‘zbek tili sintaksisining o‘ziga xos jihatlari, so‘zlashuv
nutqi sintaksisi va sintaktik birliklarning lingvopoetik xususiyatlari, badiiy
imkoniyatlari, emotsional-ekspressivligi yoritilgan ushbu monografiya dastlab
olti tilga, so‘ng jahonning boshqa tillariga tarjima qilindi. O‘zbek tili ifoda
120
Ҳайдаров Ш. Бадиий матнда парцеллятив конструкцияларнинг қўлланилиши: Филол.фан. номз. ...дисс.
автореф. – Тошкент, 2011.–26б.
121
Аллаёров Т. Ўзбек тилида буйруқ ва сўроқ конструкцияларининг лингвопоэтик хусусиятлари: Филол.фан.
бўйича фалсафа д-ри (РhD) дисс. автореф –Гулистон, 2020. – 58 б ; Собиров А. Шеъриятда сўз тартиби:
Филол.фан. бўйича фалсафа д-ри (РhD) дисс. автореф. – Самарқанд, 2020. – 47 б.
66](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_66.png)
![imkoniyatlariga benihoya boy tillardan bo‘lib, uning beqiyos go‘zalligi, ta’sir
qudrati, bir so‘zning turli ko‘rinishlarda tovlana olishi, bir necha ma’no anglatishi
so‘zlashuv nutqida, ayniqsa, badiiy matnlarda yaqqol namoyon bo‘ladi.
Monografiyada tilimizning mana shu tomonlari sintaktik birliklar misolida tadqiq
qilingan bo‘lib, bunday kuzatishlar ona tilimiz qa’rida yashiringan ulkan xazinadan
dunyo xalqlarining bahramand bo‘lishiga sabab bo‘ladi, o‘zbek tilini jahonda
tadqiq va talqin qilayotgan chet el tilshunos olimlari uchun bir manba bo‘lib
xizmat qiladi. 122
O.Yusupovaning ham bir qator maqolalari ham sodda gap va uning
turlarining badiiy matndagi ahamiyati va o‘rni hamda ularning xususiyatlari haqida
o‘z fikr-mulohazalarini bildirib o‘tganlar. Jumladan, “Badiiy matnda istak gaplar”
tadqiqotida istak gaplarning badiiy matndagi ahamiyati va adiblarning istak
gaplardan qanday foydalanishlari xususida tahlillarini misollar asosida yoritib
beradilar. Masalan, istak gaplar barcha asarlarda qo‘llanilsa-da, ammo hamma
asarlarda ham lingvopoetik vazifa bajaravermasligi, A.Qodiriy, Cho‘lpon,
A.Qahhor, P.Qodirov, O.Yoqubov, O‘.Umarbekov, O‘.Hoshimov, T.Murod,
E.A’zam, Sh.Xolmirzayev, N.Eshonqul, U.Hamdam kabi adiblarning asarlarini
sinchiklab o‘rganlarida O‘.Hoshimov asarlarida bunday faolligi, oddiy darak,
so‘roq yoki buyruq gaplar o‘rnida ham istak qo‘llanilishining guvohi
bo‘lganliklarini misollar keltirib aytib o‘tadilar. 123
Bundan tashqari, “She’riy
matnlarda sodda yig‘iq gaplarning o‘rni” maqolasida sodda yig‘iq gaplarning
lingvopoetik vazifa bajarishi badiiy matnning barcha turlarida uchrashi, ayniqsa,
qisqalik va ixchamlikka asoslangan she’riy nutqda bu tipdagi gaplar keng
qo‘llanilishi borasidagi qrashlarini U.Azim she’rlari misolida tahlil qilib beradi. 124
O.Yusupovaning yana bir “Badiiy matnda atov gaplarning lingvopoetik
122
Yusupova O. S. Sociolinguistic linguopoetic of simple sentences in uzbek language. – Germaniya: LAP
LAMBERT Academic Publishing nashriyoti, 2020. – 58 p.
123
Юсупова О. Бадиий матнда истак гаплар. // Филология ва уни ўқитиш соҳасидаги фундаментал ва
инновацион тадқиқотлар. (Республика илмий-назарий анжуман материаллари) –Нукус, 2019. –Б. 128-129
124
Юсупова О. Шеърий матнларда содда йиғиқ гапларнинг ўрни // Таълимда “Устоз-шогирд тизими – сифат
ва самарадорлик кафолати. (Республика илмий-амалий онлайн конеренция материаллари) – Навоий, 2020.
20-апрель. –Б.294-296.
67](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_67.png)
![xususiyatlari” nomli maqolasida atov gaplarning badiiy matndagi o‘ziga xos o‘rni
misollar yordamida tahlil etilib, atov gaplarning badiiy uslubda emotsional-
ekspressivlikni ta’minlovchi vositalardan sanalib, mabodo bu vazifani bajarmagan
taqdirda ham ular nutqiy samaradorlikka – lo‘ndalik, qisqalik, ixchamlik, kabi
stilistik ottenkalarning yuzaga chiqishiga xizmat qilishi haqidagi xulosalarni
keltirib o‘tganlar. 125
“Gap bo‘laklari lingvopoetikasiga doir ayrim mulohazalar”
nomli maqolasida esa badiiy asar matnida barcha sintaktik birliklar, xususan, gap
bo‘laklari ham estetik vazifa ado etishi mumkin bo‘lsa-da, ularning tasviriylik
darajasi bir xil emas. Garchi badiiy matndagi voqea-hodisalar bayon etilishida gap
bo‘laklari faol ishtirok etsa-da, lingvopoetik nuqtai nazardan sodda gap tarkibidagi
ikkinchi darajali bo‘laklar, ayniqsa, aniqlovchi, izohlovchi hamda ravish holi
muayyan ahamiyat kasb etadi degan mazmundagi fikrlarni bayon etadi. 126
Uchinchi bob bo‘yicha xulosa
O‘zbek tilshunosligida bir qator tadqiqotchilar tomonidan o‘zbek tilining
dialektologiyasi tadqiq etilgan bo‘lib, bu tadqiqotlarda sodda gap va uning turlari
xususida ham ilmiy kuzatishlarni uchratishimiz mumkin. Shular jumlasiga
Samixon Ashirboyev, B.Egamov, M.Turopova, X.Abdurahmonov,
M.Saparniyazovlarning ilmiy ishlaridan bilib olishimiz mumkin.
O‘zbek tilshunosligida o‘zbek tilining funksional stilistikasi haqida ham bir
qator risolalar, adabiyotlar yaratilgan, ilmiy tadqiqotlar olib borilgan bo‘lib, bu
tadqiqot ishlarida sodda gap va uning turlarining stilistikadagi ahamiyati haqida bir
qancha fikrlarni bayon etganlar. A.Shomaqsudov, B.O‘rinboyev, I.Rasulov,
R.Qo‘ng‘urov, H.Xoliqov, A.Musayеv, H.Rustamov, M.Mukarramov, S.Karimov
kabi tilshunoslarning monografiya va dissertatsiyalarida bu kabi masalalar tahlil
qilib chiqilgan.
So‘nggi yillarda ma’lum bir sintaktik birliklarning lingvopoetik tadqiqi
amalga oshirilgan ayrim tadqiqotlar yaratilganki, bu ishlar sintaktik birliklar ham
125
Yusupova O. Badiiy matnda atov gaplarning lingvopoetik xususiyatlari.//SamDU “Ilmiy axborotnoma” –
Samarqand: SamDU nashri, 2015. №2. –B.118-120.
126
Yusupova O. Gap bo‘laklari lingvopoetikasiga doir ayrim mulohazalar .// Til va adabiyot muammolari (Ilmiy
maqolalar to‘plami) – Samarqand, 2016. –B. 74-75.
68](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_68.png)
![boshqa til birliklari kabi badiiy matnda o‘ziga xos alohida o‘ringa egaligini
isbotladi. Bu singari tadqiqotlarni I.Mirzayev, M.Yo‘ldashev, D.Jamoliddinova,
F.Ibragimova, Z.Choriyeva, Sh.Haydarov, T.Allayorov, R.Yusubova kabi
tilshunoslar tomonidan olib borilgan.
XULOSA VA TAKLIFLAR
O‘zbek tilshunosligida sodda gap va uning turlarining o‘rganilishi tarixini
tadqiq etishimiz mobaynida quyidagi xulosalarga kelindi:
1. Gaplar kommunikativ maqsadga ko‘ra, emotsionallikka, voqelikka, bosh
bo‘laklar ishtirokiga ko‘ra, tuzilishiga ko‘ra tasnif qilinadi. Tasnifda gapning
tashqi tomoni – tuzilishi va ichki tomoni – mazmuni hisobga olinadi. Gaplar
tuzilish jihatdan ikki turga bo‘linadi: sodda gaplar va qo‘shma gaplar. Sodda
gaplarning struktura asosi bitta bo‘lib, ma’lum bir fikrni ifoda qiladi. Qo‘shma
gaplarning struktura asosida esa ikki yoki undan ortiq gap bo‘lib, bir murakkab
fikrni ifoda qiladi.
2. Jahon tilshunosligida sodda gap va uning turlari ko‘plab tadqiqotchilar
tomonidan o‘rganilgan bo‘lib, jumladan, ularga A.Mеyе, O.Еspеrsеn,
A.Smirnitskiy, V.Admoni, L.Tеnyеr, V.Vinogradov, A.A.Shaxmatov, Xoyrul
Huda, Novalinda Puspita, Mashlihatul Umami, Shri Rosmavatining, Duygu Ispinar
Akchayo‘glu, V.A.Beloshapkova va E.A.Brizgunova kabi olimlar ilmiy
tadqiqotlar olib borishgan.
3. B.Djonson va Butlerlarning grammatikalarida punktuatsiya qoidalariga
bog‘liq ravishda gap haqida ma’lumot berilganligi, K.Kuper ( XVII ) tomonidan
yaratilgan grammatika da yangi tushunchalar bilan bir qatorda bosh gap, tobe
gaplar yoki gap qismlari kabi tushunchalar berilganligi, Dj.Braytlend yaratgan va
XVIII asrning boshida chop etilgan grammatikada asos sifatida gap va uning sodda
hamda tarkibli gaplarga bo‘linishi haqida ta’limotlar berilganligi, XVII -XVIII
69](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_69.png)
![asrda Angliyada mantiq asosida grammatikalar chop etilishi, XIX asr oxiridan
boshlab klassik ilmiy grammatika rivojlana boshla ganligi , XIX asr oxirida chop
etilgan Nesfild grammatikasi XX asrda qayta ishlanib, ko‘p marta chop etil ganligi
o‘rganib chiqildi.
4.Olga Fischer ning va boshqa olimlar tomonidan yaratilgan “Ingliz
sintaksisining qisqacha tarixi” deb nomlangan asar da ingliz tili grammatikasidagi
asosiy o‘zgarishlar, jumladan so‘z tartibidagi, gap bo‘laklari tarkibiy qismlari
o‘rtasidagi munosabatlarning o‘zgarishi va yangi tobe konstruksiyalarning
rivojlanishi haqida ma’lumot berilgan bo‘lib, bu ma’lumotlar o‘rganib chiqildi va
o‘zbek tilidagi sodda gaplar haqidagi fikrlar bilan solishtirildi . Syuzan Pintzuk
ingliz tilidagi so‘z tartibining o‘zgarishiga doir tadqiqoti, Evha Nazalatus
Sa’adiyah Sai tomonidan 2019-yil nashr ettirilgan “Sodda gaplarning sintaktik
tahlili” , Xoyrul Huda ingliz , va indoneziya tilidagi “So‘roq gaplarning qiyosiy
tahlili” deb nomlangan tadqiqot ishi , Mashlihatul Umamining sodda gap
turlaridan biri bo‘lgan so‘roq gap haqidagi fikrlari, Leo Heji ning g ap bo‘laklari
evolyutsiyasi xususiyatlari haqidagi ma’lumotlari o‘rganildi va o‘rni bilan bu
tadqiqotlarga mulohaza bildirildi.
5. Turkiy tilshunoslikda ham sodda gap va uning turlari bo‘yicha bir qator
tadqiqotlar olib borilgan. Bu tadqiqotchi olimlar qatoriga quyidagi
M.A.Kazеmbеk, G.Sa’diy, Q.Nosiriy, M.Korbagaliyеv va X.Badigi,
G.Alparov, E. J a k u b o v , A.N.Kononov, M.B.Balakayev, D.Mayrikov, turk
tilshunosligidan O‘sman Bo‘lulu, M.Bilgin, O‘.Demirjan k a b i olimlarni aytib
o‘tish ahamiyatga molikdir.
6 . O‘zbek tilshunosligida sodda gaplarning o‘rganilishi XX asrning 20-30-
yillaridan boshlangan. Bu davrda yaratilgan qo‘llanma va darsliklardagi sodda gap
bo‘yicha fikrlar o‘rganildi. A.G‘ulomovning “Sodda gap sintaksisi” (1948),
“Sodda gap” (1955), M.Asqarova bilan hamkorlikda nashr ettirgan “Hozirgi zamon
o‘zbek tili. Sintaksis” (1961, 1967, 1987) kitoblari, 1966-yili G‘.Abdurahmonov
tahriri ostida nashr etilgan “Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Sintaksis” asari,
A.G‘ulomovning “O‘zbek tili sintaksisining ba’zi masalalari” maqolasi,
70](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_70.png)
![G‘.Abdurahmonov tahriri ostida nashr etilgan “Hozirgi o‘zbek adabiy tili.
Sintaksis” asari, 1976-yilda nashr etilgan “O‘zbek tili grammatikasi. Sintaksis”
asari, G‘.Abdurahmonov, A.Sulaymonov, X.Xoliyorov, J.Omonturdiyevlarning
“Hozirgi o‘zbek adabiy tili” darsligi kitobi, A.Nurmonov, N.Mahmudov,
A.Ahmedov, S.Solixo‘jaevalarning “O‘zbek tilining mazmuniy sintaksisi” kitobi
va ulardagi sodda gap bo‘yicha qarashlar o‘rganib chiqildi.
7.Sodda gap va uning turlarining alohida tadqiqot obyekti sifatida
monografik tarzda o‘rganilishida A.G‘ulomov, A.N.Kononov, F.Kamol,
S.N.Ivanov, G‘.Abdurahmonov, M.Asqarova, A.Sulaymonov, A.Ahmedov,
I.Rasulov, A.Sayfullayev, F.Ubayeva, H.Boltaboyeva, U.Tursunov, A.Berdialiyev,
I.Tursun, Sh.Shoabdurahmonov, Sh.Shukurov, J.Omonturdiyev, M.Mirtojiyev,
A.Nurmonov, N.Mahmudov, H.Ne’matov, X.Abdurahmonov, R.Sayfullayeva,
M.Qurbonova, N.Turniyozov, A.Boboyeva, X.Ismatullayev, O.Tojiyev,
S.Usmonov, B.O‘rinboyev hamda ularning yuzlab shogirdlari va izdoshlari ishari
ahamiyatga ega.
8. O‘zbek tili sintaksisi, xususan, sodda gaplar formal-funksional (shakl-
vazifaviy) jihatdan tadqiq qilingan H. Ne’matov, R.Sayfullaeva, M.Qurbonova,
M.Abuzalova, R.Bobokolonov, L.Raupova, S.Muhamedova, B.Yorov,
H.Shokirova, Sh.Akramov, S.Inoyatov, N.Yuldashevalarning ishlari o‘rganib
chiqildi, o‘rni bilan ayrim ishlarga munosabat bildirildi.
10 . Samixon Ashirboyev tadqiqotida sodda gap va uning turlarining tarixiy
taraqqiyoti o‘rganilgan. Bu birliklarning dialektologiyada o‘rganilishi
M.Turopova, B.Egamov ishlari bilan, xalq o‘g‘zaki ijodiga xos matnlarda sodda
gap qurilishi va turlarining o‘rganilishi X.Abdurahmonov, M.Saparniyazovalar
ishlari asosida o‘rganildi.
11 . O‘zbek tilshunosligida o‘zbek tilining funksional stilistikasi haqida ham
bir qator risolalar, adabiyotlar yaratilgan, ilmiy tadqiqotlar olib borilgan bo‘lib, bu
tadqiqot ishlarida sodda gap va uning turlarining stilistikadagi ahamiyati haqida bir
qancha fikrlar bayon etilgan. Tadqiqotimizda A.Shomaqsudov, B.O‘rinboyev,
I.Rasulov, R.Qo‘ng‘urov, H.Xoliqov, A.Musayеv, H.Rustamov, M.Mukarramov,
71](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_71.png)
![S.Karimov kabi tilshunoslarning monografiya va dissertatsiyalarida sodda gap va
uning turlari haqida berilgan muhim ma’lumotlarga e’tibor qaratildi.
12. So‘nggi yillarda I.Mirzayev, M.Yo‘ldashev, D.Jamoliddinova,
F.Ibragimova, Z.Choriyeva, Sh.Haydarov, T.Allayorov, R.Yusubova kabi
tilshunoslar olimlar tomonidan ma’lum bir sintaktik birliklarning lingvopoetik
tadqiqi amalga oshirilgan tadqiqotlar yaratilib, ularda sodda gaplar boshqa til
birliklari kabi badiiy matnda o‘ziga xos alohida o‘ringa egaligi asoslangan. Sodda
gap va uning turlarining badiiy, estetik, emotsional-ekspressiv xususiyatlari tadqiq
etilgan. Ishimizda ushbu ishlarning eng muhim jihatlari yoritib berildi.
72](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_72.png)
![Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
I. Normativ-huquqiy hujjatlar va metodologik ahamiyatga molik nashrlar:
1. 1. Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Олий таълим тизимини
янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида (Халқ сўзи 2017 йил, 21
апрел)
1.2. 2019-yil 21-oktyabrdagi “O‘zbek tilining davlat tili sifatidagi nufuzi va
mavqeini tubdan oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni. –Toshkent, 2019.
1.3.Президент Шавкат Мирзиёевнинг ў збек тилига давлат тили мақоми
берилганининг ўттиз йиллигига бағишланган тантанали маросимдаги нутқи.
http://xs.uz/uz/ –Toshkent, 2019.
II. Monografiya, dissertatsiya, ilmiy maqola va ilmiy to‘plamlar :
1. Абдуллаев А. Ўзбек тилида экспрессивликнинг ифодаланиши. –
Тошкент: Фан, 1983. – 8 б.
2. Абдураҳмонов Ғ., Шукуров Ш., Маҳмудов Қ. Ўзбек тилининг
тарихий грамматикаси. Тошкент: Ўзбекистон файласуфлари миллий
жамияти нашриёти, 2008. –Б.323-35.
3. Абдураҳмонов Х. Содда гап синтаксиси хусусиятларининг
ўрганилишига доир. – Тошкент: Ўқитувчи, 1976. –197 б.
4. Акрамов Ш. Ўзбек тилининг гап қурилишида тўлдирувчи ва
ҳол([WPm] валентлиги аспектида: Филол.фан.номз. ...автореф.дисс. –
Тошкент, 1999. –21 б.
73](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_73.png)
![5. Аллаёров Т. Ўзбек тилида буйруқ ва сўроқ конструкцияларининг
лингвопоэтик хусусиятлари: Филол.фан. бўйича фалсафа д-ри (РhD) дисс.
Автореф . –Гулистон, 2020. – 58 б.
6. Аширбоев С. Алишер Навоийнинг насрий асарларидаги содда
гапларнинг таркибий ва маъно хусусиятлари: Филол.фан.д-ри …дис.автореф.
– Тошкент, 1990. – 44 б.
7. Аширбоев С. Алишер Навоий насрий асарларидаги содда гапларнинг
таркибий ва маъно хусусиятлари. –Тошкент: Ўқитувчи, 1990. –150 б.
8. Ашурова Д., Убаева Ф., Болтабоева Ҳ. Гапнинг уюшган ва
ажратилган бўлаклари. Т.: ЎзФА, 1962.
9. Аҳмедов А. Ўзбек тилида гапнинг коммуникатив турлари. –Тошкент:
Фан, 1979.
10. Аҳмедова Н . Ўзбек тилида мурожаат бирликларининг семантик-
коннотатив тадқиқи: Филол.фан. номз. ...дисс. автореф. – Тошкент, 2008. –
Б.26.
11. Аракин В.Д. Сравнительная типология английского и русского
языков. - Л.: Просвещение, 1979. - С.189-190.
12. Бабаханова Д.А. Официально -деловой стиль современного
узбекского литературного языка: Канд.филол.наук. ….автореф.дисс. –
Ташкент, 1987.
13. Балакаев М.Б.. Современный казакский язык. – Синтаксис. – Алма-
ата, 1959 .
14. Бегматов М. Тўлдирувчилар билан ифодаланган иловали
элементларнинг функциялари: Филол.фан.номз… дисс.автреф. – Тошкент,
1999. –24 б.
15. Белошапковой В.А. Современный русский язык . – М., 1981.
16. Бобоева А. Ҳозирги ўзбек адабий тилида тўлиқсиз гаплар. –
Тошкент: Фан, 1978.
17. Буслаев Ф.И. Историческая грамматика русского языка. Москва,
1959.
74](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_74.png)
![18. Bo‘ronov J.B. – Ingliz va o‘zbek tillari qiyosiy grammatikasi.
19. Bolulu O. Türkçede Eylemin ve Gerçekleştiricinin Özellikleri.
Eylemler ve Özneler Üzerinde Bir Anlam İncelenmesi. Türk Dili-1992
20. Bilgin, M. Anlamdan Anlatıma Türkçemiz. Ankara-2006. Anı
Yayıncılık.
21. Гаджиева Н.З. Основные пути развития синтаксической
структуры тюркских языков. – Москва, 1973.
22. Досанов Н. Ўзбек халқ эртаклари тилида аниқловчилар. –
Тошкент , 1994. -25 б.
23. Demircan, Ö. (2003). Türk Dilinde Çatı. İstanbul: Papatya. 11-17.
24. Duygu Ispunar Akcayoglu. An analysis of English major students’
interrogative constructions. Journal of the Faculty of Education. Vol 20, No 2,
2019.
25. Evha Nazalatus Sa’adiyah Sy. A syntactical analysis of simple
sentences in Kembhang Babur. Indonesia–2019 .
26. Жамолиддинова Д. Бадиий нутқда парантез бирликларнинг
семантик-грамматик ва лингвопоэтик хусусиятлари:
Филол.фан.номз. ...дисс.автореф. – Тошкент, 2009. –26 б.
27. Жигадло В.Н., Иванова И.П., Иофик Л.Л. Современный английский
язык (теоретический курс грамматики). – М.: Лит. на иностр. языке, 1956. –
С . 24 6 .
28. Жамолиддинова Д. Бадиий нутқда парантез бирликларнинг
семантик-грамматик ва лингвопоэтик хусусиятлари: Филол.фан.
номз. ...дисс.автореф. – Тошкент, 2009. –26 б.
29. Ибрагимова Ф. Бадиий матнда эллипсис ва антиэллипсис.
Филол.фан.н омз. ...дисс.автореф. – Тошкент, 2011. – 26 б.
30. Ilysh B.A. – The structure of Modern English. – M., 1959
31. Йўлдошев М. Бадиий матн ва унинг лингвопоэтик таҳлили
асослари. – Т ошкент : Фан, 2006. – 75 б.
75](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_75.png)
![32. Йўлдошев М. Бадиий матн лингвопоэтикаси. – Тошкент: Фан,
2008. – 160 б.
33. Khoirul Huda. A contrastive analysis of interrogative sentences in
English and Indonesian language. Darul Ulum Islamic University of Lamongman.
34. Лутфиллаева Д. Тасдиқ гапларда инкор ва шаклий-мазмуний
номувофиқлик: Филол.фан.номз. …дис.автореф. – Тошкент, 1997. – 26 б.
35. Leo Hejl. Evolution of the Conception of Parts of Speech. Czech,
Olomouc 2014.
36. Махмудов Н. Эл липсис в узбекском языке: Автореф.дис. …
канд.филол.наук. – Ташкент, 1978. – 20 с.
37. Маҳмудов Н. Ўзбек тилидаги содда гапларда семантик-синтактик
ассиметрия. – Тошкент, 1984.
38. Маҳмудов Н., Нурмонов А. Ўзбек тилининг назарий грамматикаси.
– Тошкент: Ўқитувчи, 1995. –228 б.
39. Mashlihatul Umami. A contrastive analysis of interrogative sentences
in English and Indonesian. Universitas Negeri Semerang .
40. Mengliyev B. O‘zbek tilining struktur sintaksisi.- Qarshi, 2003. - B. 27.
41. Мирзаев И.К. Шеърий матннинг лингвопоэтик таҳлили
муаммолари: Филол.фан.д-ри… дисс.автореф. – Тошкент,1992. – 40 б.
42. Миртожиев М. Гап бўлакларида семантик-синтактик
номутаносиблик. – Тошкент: Университет , 2008. –200 б.
43. Мусаев А. Ўзбек сўзлашув нутқи услубида гап бўлаклари тартиби:
Филол.фан. номз. ..дисс. автореф. – Самарқанд, 2000. -25 б.
44. Muxin A.M., – Синтаксемний анализ и проблемы уровней языка. M.,
1980.
45. Мусаев А. Ўзбек сўзлашув нутқи услубида гап бўлаклари тартиби:
Филол.фан. номз. ..дисс. автореф. – Самарқанд, 2000. -25 б.
46. Муҳаммаджонова С. Уюшган гаплар: Филол.фан.номз. …
дисс.автореф. – Самарқанд, 1999.
76](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_76.png)
![47. Неъматов Ҳ., Сайфуллаева Р., Қурбонова М. Ўзбек тили структурал
синтаксиси асослари. –Тошкент: Университет, 1999. – 55 б.
48. Нурмонов А., Маҳмудов Н, Аҳмедов А., Солихўжаева С. Ўзбек
тилининг мазмуний синтаксиси. – Тошкент: Фан, 1992. –292 б.
49. Нурмонов А. Айюб Ғуломнинг синтактик қарашлари // Ўзбек тили
ва адабиёти. – Тошкент, 2005. –№1. –Б.41.
50. Novalinda Puspita. A syntactical analysis of sentence structure on a
fairy tales by Akramulla using generative transformational grammar. Jakarta–2017.
51. Омонтурдиев Ж. Ҳозирги ўзбек адабий тилида гап бўлаклари
типологияси. – Тошкент: Фан, –210 б.
52. Olga Fischer, Hendrik De Smet. Wim van der Wurff. A Brief History
of English Syntax. United Kingdom, Cambridge University Press , 2017.
53. Qurbonova M. Hozirgi zamon o‘zbek tili. –T.: 2002.
54. Расулов И. Ҳозирги ўзбек адабий тилида бир составли гаплар. –
Тошкент: Фан, 1974.
55. Решетов В., Абдура ҳ монов Ш. Ўзбек диалектологияси. –Тошкент:
Ўқитувчи, 1978.
56. Сапарниязова М. Ўзбек халқ топишмоқларининг синтактик-
семантик хусусиятлари: Филол.фан.номз...дисс. – Т., 2005. – 23 б.
57. Сайфуллаева Р., Менглиев Б., Боқиева Г., Қурбонова М., Юнусова
З., Абузалова М. Ҳозирги ўзбек адабий тили. Синтаксис. – Тошкент, 2006. –
172 б.
58. Сайфуллаев А.Р. Ҳозирги ўзбек тилида ундалма. Тошкент: Фан,
1968.
59. Сайфуллаева Р., Абузалова М. Гапнинг энг кичик қурилиш
қолиплари ҳақида. Ўзбек тили ва адабиёти, 1991, №4. – Б .42-44.
60. Серебренников Б.А., Гаджиева Н.З. Сравнительно-историческая
грамматика тюркских яз ы ков. –Баку, 1979.
61. Собиров А. Шеъриятда сўз тартиби: Филол.фан. бўйича фалсафа д-
ри (РhD) дисс. автореф. – Самарқанд, 2020. – 47 б.
77](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_77.png)
![62. Содиқов Б. Ҳозирги ўзбек адабий тилида боғлама. –Тошкент: Фан,
1984. –86 б.
63. Sri Rosmawati. Error analysis on transforming affirmative to negative
and interrogative sentences of simple present tense. Jakarta–2014 .
64. Susan Pintsuk. Phrase structures in competition: Variation and change
in Old English word order. University of Pennsylvania– 1991.
65. Тошалиев И. Ҳозирги ўзбек адабий тилида киритма
конструкциялар. –Т.: Фан, 1976. -121б.
66. Тошалиев И. Ҳозирги ўзбек тили. Синтаксис. Синтактик ва
синтагматик қайта бўлиниш. Парцелляция. – Тошкент: Zar qalam, 2004. – 145
б.
67. Турниёзов Н., Турниёзова К., Хайруллаев Х. Структур синтаксис
асослари. – Тошкент: Фан, 2009. – 138 б.
68. Туропова М. Ўзбек шевалари синтаксиси.–Тошкент: Фан, 1984. –
143 б.
69. Тўйчибоев Б. Ҳозирги ўзбек тилида синтактик синонимика. –
Тошкент: Фан, 198.
70. Underhill, R. Turkish Grammer. The MIT press –1976.
71. Холиқов Ҳ. Ҳозирги ўзбек адабий мураккаблашган содда гаплар
услубияти (А.Қаҳҳор асарлари материаллари асосида): Филол.фан.номз. …
дисс. – Тошкент, 1993.
72. Xudoyberganova Z. O’zbek va turk tilshunosligida ega talqini. Turkiya-
2019. Turklad .
73. Шомақсудов А., Расулов И., Қўнғуров Р., Рустамов Х. Ўзбек тили
стилистикаси. – Тошкент: Ўқитувчи, 1983. – 248 б.
74. Шорасулова Ш. Содда гап таркибидаги сифатдошли
қурилмаларнинг семантик-синтактик хусусиятлари: Филол.фан.номз. …дис.
автореф. – Тошкент, 2005. - 22 б.
75. Юлдашев М. Бадиий матннинг лингвопоэтик тадқиқи:
Филол.фан.д-ри …дисс. – Тошкент, 2009. -313 б.
78](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_78.png)
![76. Юсубова Р.Тежамлилик ва ортиқчаликнинг лингвопоэтик
хусусиятлари: филол.фан.доктори(ДSc)дисс.автореф. – Самарқанд, 2021. –б.
77. Юсупова О. Бадиий матнда истак гаплар. // Филология ва уни
ўқитиш соҳасидаги фундаментал ва инновацион тадқиқотлар. (Республика
илмий-назарий анжуман материаллари) –Нукус, 2019. –Б. 128-129 .
78. Yusupova O. S. Sociolinguistic linguopoetic of simple sentences in
uzbek language. – Germaniya: LAP LAMBERT Academic Publishing nashriyoti,
2020. – 58 p.
79. Yusupova O. Gap bo‘laklari lingvopoetikasiga doir ayrim mulohazalar .//
Til va adabiyot muammolari (Ilmiy maqolalar to‘plami) – Samarqand, 2016. –B.
74-75.
80. Юсупова О. Шеърий матнларда содда йиғиқ гапларнинг ўрни
//Таълимда “Устоз-шогирд тизими – сифат ва самарадорлик кафолати.
(Республика илмий-амалий онлайн конеренция материаллари) – Навоий,
2020. 20-апрель. –Б.294-296.
81. Yusupova O. Badiiy matnda atov gaplarning lingvopoetik
xususiyatlari.//SamDU “Ilmiy axborotnoma” – Samarqand: SamDU nashri, 2015.
№2. –B.118-120.
82. Ўзбек тили грамматикаси . II том. 2-том. Синтаксис. – Тошкент:
Фан, 1976. – 560 б.
83. Qurbonova M. Hozirgi zamon o‘zbek tili. –T., 2002. –B 53.
84. Ғуломов А . Содда гап. –Тошкент, 1955. –100 б.
5. Айюб Ғуломовнинг илмий мероси. (4-китоб) Ўзбек тилида
аниқловчилар. – Т., 2008.
86. Ғуломов А., Асқарова М. Ҳозирги ўзбек адабий тили. Синтаксис. –
Тошкент:Ўқитувчи, 1987. –256 б.
87. Ғуломов А. Ўзбек тили синтаксисининг баъзи масалалари // Ўзбек
тили ва адабиёти –Тошкент, 1968. –№2. –Б.9-13.
79](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_79.png)
![8. Ғаффоров А. Ҳозирги ўзбек тилида парцеллятив ва иловали
қурилмаларнинг синтактик деривацияси: Филол.фан. номз. ...дисс. автореф. –
Самарқанд, 1997. -Б.26.
89. Ҳайдаров Ш. Бадиий матнда парцеллятив конструкцияларнинг
қўлланилиши: Филол.фан. номз. ...дисс. автореф. – Тошкент, 2011. -Б.26.
90. Ҳайназарова М. Сўроқ гапларда шакл ва мазмун номувофиқлиги
ҳақида: Филол.фан. номз. ...дисс. автореф. – Тошкент, 1999. –26 б
III. Internet sahifalari:
1. http://www.Ziyonet .
2. Uz/ru/library/book/779/libid/20703.
3. http://en.wikipedia.org/wiki/Structuralism
4. http://www.eng.fju.edu.tw/Literary_Criticism/structuralism
5. www.google.uz
6. www.filfak.uz
7. www.ziyonet.uz
8. www.ziyo.uz .
80](/data/documents/63efeb8f-9344-4e59-983b-26b678f9cc3a/page_80.png)
O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA SODDA GAPLARNING O‘RGANILISH TARIXI MUNDARIJA Kirish. Ishning umumiy tavsifi……………………………………….…………3 I BOB. JAHON TILSHUNOSLIGIDA SODDA GAPLARNING O‘RGANILISHI 1.1. Sodda gap va uning turlari bo‘yicha ma’lumot…………………………….7 1.2. Jahon tilshunos olimlarining sodda gaplar bo‘yicha olib borgan tadqiqotlari 1.3. Turkiy tilshunoslikda sodda gaplarning o‘rganilishi……………………….14 I bob bo‘yicha xulosa……………………………………………………………..32 II BOB. SODDA GAPLARNING O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA O‘RGANILISHI 2.1. Sodda gap va uning turlarining o‘zbek tili darslik va o‘quv qo‘llanmallarida o‘rganilishi ………………………………………………………………………..34 2.2. Sodda gap va uning turlarining alohida tadqiqot obyekti sifatida monografik tarzda o‘rganilishi…………………………………………………………………40 2.3. Sodda gap va uning turlariga yangicha qarashlar aks etgan ilmiy tadqiqotlar haqida……………………………………………………………………………..44 II bob bo‘yicha xulosa…………………………………………………………….54 III BOB. O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA SODDA GAPLARNING DIALEKTAL, STILISTIK VA LINGVOPOETIK JIHATDAN O‘RGANILISHI 3.1. Sodda gap va uning turlarining til tarixi va dialektal jihatdan o‘rganilishi …………………………………………………………………………………….56 3.2. Sodda gap va uning turlarining uslubshunoslik nuqtayi nazaridan o‘rganilishi………………………………………………………………………...59 3.3. O‘zbek lingvopoetikasida sodda gaplarning o‘rganilishi………………...66 III bob bo‘yicha xulosa……………………………………………………………70 1
Xulosa ……………………………………………………………………………71 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati ……………………………………………74 Kirish. Ishning umumiy tavsifi Magistrlik dissertatsiyasi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi. Hozirgi kunda xalqimizning milliy o‘zligi, ma’naviyati, madaniyati, dunyoqarashi, yashash tarzi o‘z aksini topgan o‘zbek tiliga e’tibor yanada kuchaytirilmoqda. D avlat ahamiyatiga molik yirik uchrashuvlar, xalqaro anjumanlar da o‘zbek tili ning faol qo‘llanil ayotganligi, o‘zbek tilida gaplashuvchilar soni ortganligi ham tilimiz rivojining bir ko‘rinishidir. “Hozirgi vaqtda o‘zbek tilida sozlashuvchilar soni jahon miqyosida 50 million kishiga yaqinlashib qoldi. Bu ona tilimizning dunyodagi yirik tillardan biriga aylanib borayotganidan dalolat beradi. Bugungi kunda xalqaro maydonda obro‘-e’tibori tobora yuksalib borayotgan O‘zbekistonimizni dunyoga tarannum etishda ona tilimiz ham katta hissa qo‘shmoqda”, 1 – degan yurtboshimizning faxr bilan aytgan gaplari fikrimizning yaqqol isboti sanaladi. O‘zbek tili o‘zining keng imkoniyatlarini eng murakkab fan sohalarida to‘liq namoyon qil ayotganligi, o‘ zbek tili ta’limi ga e’tibor qaratilyotganligi tilshunoslarimiz oldiga tilimiz ravnaqiga daxldor yangidan yangi vazifalarni qo‘ymoqda. O‘zbek tili fonetikasi, leksikasi, grammatikasi bo‘ yicha hozirga qadar yaratilgan ishlarni o‘rganib, bu sohalarda navbatda qilinishi zarur bo‘lgan muammoli jihatlarni ajratib olish va yangicha qarashlar, nazariyalar, yo‘nalishlar asosida qayta o‘rganish bugungi davr o‘zbek tilshunosligi oldidagi navbatdagi vazifalardan sanaladi. “ O‘zbek tilshunosligida sodda gaplarning o‘rganilish tarixi” magistrlik tadqiqot ishi ana shu vazifani bajarish yo‘lidagi bir qadam sanaladi. Sodda gaplarning jahon va o‘zbek tilshunosligida o‘rganilish tarixi alohida monografik tarzda tadqiq qilinmaganligi mavzuning dolzarbligini belgilaydi. 1 Президент Шавкат Мирзиёевнинг ў збек тилига давлат тили мақоми берилганининг ўттиз йиллигига бағишланган тантанали маросимдаги нутқи. http://xs.uz/uz/ –Toshkent, 2019. 2
Muammoning o‘rganilganlik darajasi. O‘zbek tilshunosligida sodda gap va uning turlari bo‘yicha qator tadqiqotlar olib borilgan va ushbu tadqiqotlarda tadqiqotchilar o‘z mavzu doirasida muammoning o‘rganilish darajasi xususida ma’lumot berib o‘tganlar. Masalan, N.Rahmatovaning “Ikki tarkibli sodda gaplarning nutqiy voqealanishi” deb nomlangan dissertatsiyasida A.G‘ulomovning “Sodda gap” nomli tadqiqoti, shuningdek, A.Abdulla y еv, G‘.Abdurahmonov, X.Abdurahmonov, X.Boltabo y еva, I.Rasulov, A.Safo y еv, A.Sulaymonov, O.Turdi y еv, B.Egambеrdi y еv, I.Xayrulla y еv, E.Shodmonov, B.O‘rinbo y еv, H.G‘ofurov, A.Hazratqulov kabi olimlarning sodda gapning qurilishiga doir masalalar ko‘rib chiqilgani haqidagi fikrlar bildirib o‘tilgan 2 . Biroq sodda gap va uning turlarining o‘zbek tilshunosligida kimlar tomonidan, qay darajada tadqiq etilgani alohida tarzda o‘rganilmagan. Tadqiqotning maqsadi va vazifalari . O‘zbek tilshunosligida sodda gaplarning o‘rganilishi tarixini monografik planda yoritib berish ishning asosiy maqsadini tashkil etadi. Tadqiqotda quyidagi vazifalarni bajarish ko‘zda tutildi: – s odda gap va uning turlari haqida qisqacha ma’lumot berish; – sodda gap turlarining jahon tilshunosligida o‘rganilishiga e’tibor qaratish; – turkiyshunoslikda sodda gap va uning turlarining o‘rganilish darajasiga ahamiyat qaratish ; – o‘zbek tilshunosligida sodda gap va uning turlari o‘rganilgan darslik va qo‘llanmalarni tadqiq etish; – o‘zbek tili sintaktik qurilishining an’anaviy talqinida sodda gap masalasi o‘rganilishini sharhlash; – sodda gap va uning turlari bo‘yicha qilingan ilmiy tadqiqotlarni o‘rganish; –sodda gaplar dialektal hamda tarixiy jihatdan yoritilgan ishlarga e’tibor qaratish va tadqiq etish; 2 Rahmatova N. Ikki tarkibli sodda gaplarning nutqiy voqelanishi: Filol.fan.nomz….diss.–Buxoro, 2012. –B.3-4. 3
–funksional-stilistik, lingvopoetik nuqtayi nazardan sodda gap va uning turlari o‘rganilish holatini tahlil etish; Tadqiqotning obyekti. O‘zbek tilida sodda gaplarning o‘rganilish tarixi ilmiy ishning tadqiq obyektini belgilaydi. Tadqiqotning predmeti. Sodda gap va uning turlari tilshunosligimizda qay darajada o‘rganilganligi tahlili ishning predmetini tashkil qiladi. Ishning obyekti va predmetini ochib berishda o‘ zbek tilshunosligida sodda gap va uning turlari o‘rganilgan dissertatsiyalar, monografiyalar, darsliklar, o‘quv qo‘llanmalar, ilmiy maqolalar material vazifasini o‘tadi. Tadqiqotning metodologik asosi va qo‘llanilgan metodlar. Tadqiqotning metodologik asosi sifatida dialektikaning umumiylik-xususiylik, shakl-mazmun tamoyillari tanlandi. Ishda tavsifiy, qiyosiy, diaxron va sinxron tahlil metodlaridan keng foydalanildi. Shuningdek, A. G‘ulomov, N.Mahmudov, A.Nurmonov, M.Qurbonova va boshqalarning shu yo‘lda olib borgan kuzatishlaridagi nazariy qarashlar va tadqiq metodlariga ham tayanildi. Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat: – sodda gap turlarining jahon va turkiy tilshunosli k da o‘rganilishiga e’tibor qarati ldi; – o‘zbek tilshunosligida sodda gap va uning turlari o‘rganilgan darslik va qo‘llanmalar, ilmiy tadqiqotlar, yangicha qarashlar tahlil etildi; – sodda gaplar dialektal hamda tarixiy jihatdan yoritilgan ishlarga ahamiyat berildi; – funksional-stilistik, lingvopoetik nuqtayi nazardan sodda gap va uning turlari o‘rganilish holati tahlil etildi. Tadqiqotning nazar iy va amaliy ahamiyati. Ushbu tadqiqotda umumlashtirilgan nazariy xulosalar sodda gaplarni umumiy yaxlit tizim sifatida o‘rganilishini oydinlashishiga xizmat qiladi. Shu sababli tadqiqotda erishilgan natijalardan sodda gap va uning turlari bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar olib borishda foydalanish mumkin. Ayni paytda dissertatsiya natijalari “Hozirgi o‘zbek tili”, 4
“Tilshunoslik nazariyasi”, “Nazariy tilshunoslik masalalari” kabi kurslarni o‘qitishda, darsliklar, o‘quv-uslubiy qo‘llanmalar, ilmiy risolalar yaratishda ahamiyat kasb etadi. Shuningdek dissertatsiya ishining asosiy natijalari va materiallaridan oliy ta’lim muassasalarining o‘zbek filologiyasi fakultetlari talabalari uchun va magistratura yo‘nalishlarida o‘tiladigan sintaksis darslarida keng foydalanish tavsiya etiladi. Natijalarning e’lon qilinganligi. Tadqiqot bo‘yicha ilmiy to‘plamlarda 4 ta maqola e’lon qilindi. Ishning tuzilishi va hajmi. Dissertatsiya kirish, III asosiy bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Ishning umumiy hajmi 81 sahifani tashkil etadi. 5