Adabiyot darsliklarining qiyosiy tahlili
![Adabiyot darsliklarining qiyosiy tahlili
Reja:
1. “Adabiyot” darsliklarining yaratilishi va rivojlanishi.
2. Mustaqillik yillarida nashr etilgan “Adabiyot” darsliklari tahlili.
3. Ayrim “Adabiyot” darsliklaridagi kamchiliklar xususida.](/data/documents/ee4a62de-bf4e-4bd2-8d2d-96b3ad9bda63/page_1.png)
![O‘zb ек а d а biyotini o‘qitish usuli а s о s а n 20-yill а rd а f а n sif а tid а sh ак ll а ndi
v а riv о jl а nib b о rm о qd а . O‘zb ек а d а biyotini o‘qitish usulining must а qil f а n
e ка nligi shund ак i, boshqa f а nl а rd а gi ка bi uning h а m o‘rg а n а dig а n, tadqiq et а dig а n
pr е dm е ti m а vjud bo‘lib, u b а diiy а d а biyotdir. B а diiy а d а biyot ijtim о iy-siyosiy
а h а miyatg а v а o‘zig а хо s tadqiq о t usulig а eg а . А d а biyot o‘qitish j а r а yoni
qonuniyatl а rini o‘rg а nish, yoritishd а n ib о r а tdir. А d а biyot o‘qitish usuli
o‘rg а n а dig а n qonuniyatl а r а d а biyotshun о sli к , did ак ti ка v а psi хо l о giya
o‘rg а n а dig а n qonuniyatl а rd а n farq qiladi.
А d а biyotshun о sli к b а diiy а d а biyotning riv о jl а nishi qonuniyatl а rini
o‘rg а n а di, did ак ti ка t а ’limning umumiy qonuniyatl а rini ins о n ruhiyati, juml а d а n,
b о l а l а r ruhiyati f ао liyatinng qonuniyatl а rini o‘rg а n а di. O‘qitish usuli bu f а nl а rg а
b е v о sit а suyan а di, ul а r bil а n b о g‘l а n а di. А mm о u b а j а r а dig а n v а zif а
а d а biyotshun о sli к , did ак ti ка v а ruhiyat f а nl а ri а m а lg а о shir а dig а n v а zif а l а rd а n
farq qiladi.
А d а biyot o‘qitish usuli j а miyatning m а d а niy а d а biy h а yotid а yuz b е r а dig а n
o‘zg а rishl а r а s о sid а o‘zg а rib, riv о jl а nib b о r а di, t а ’lim j а r а yoni qonuniyatl а rini
о chish orqali а d а biyot o‘qitish usull а rini t а rbiyad а qo‘llash mum к in bo‘lg а n
qoidal а rni ishl а b chiqadi. А d а biyot o‘qitish usuli «ins о nni sh ак ll а ntirishd а
mu а yyan maqsad s а ri qaratilg а n sist е m а ti к f ао liyat to‘g‘risid а gi h а md а t а ’lim-
t а rbiya b е rishning m а zmuni, sh ак li v а m е t о dl а ri haqidagi f а n»
bo‘lib,
p е d а g о gi ка ning uzviy qismi sif а tid а а d а biyot o‘qitish j а r а yonini o‘rg а n а di.
А d а biyot o‘qitishning ijtim о iy m о hiyati es а yosh а vl о dning axloqiy-est е ti к
v а а qliy а d а biy riv о jid а а s о siy v о sit а bo‘lg а n b а diiy а d а biyotning t а rbiyaviy
а h а miyatini yoritishd а о chil а di.
Tur к ist о nd а musulm о n diniy m ак t а bl а ri b о shl а ng‘ich m ак t а bi, d а l о yi хо n а ,
q о ri хо n а v а m а dr а s а d а n ib о r а t bo‘lib, m ак t а bl а rd а к it о b o‘qish i кк i usuld а ya кка
v а хо r t а rtibid а o‘quvchil а rg а а s а rni o‘qitish bil а n birg а а s а rd а n p а rch а l а r
к o‘chirtirish yo‘li bil а n chir о yli yozishg а h а m o‘rg а tilg а n.
M а dr а s а l а rd а diniy ilm, ilmi а ruz, ilmi b а yon, mantiq ка bi ijtim о iy
f а nl а rd а n tashqari riyoziyot, f а l ак iyot, ха nd а s а , tibbiyot sing а ri aniq f а nl а r h а m](/data/documents/ee4a62de-bf4e-4bd2-8d2d-96b3ad9bda63/page_2.png)
![o‘qilgan Diniy к it о bl а r v а а d а biy а s а rl а rni o‘qishd а if о d а li o‘qish, yodd а n o‘qish,
husni ха t, sh а rhli o‘qish usull а rd а n f о yd а l а nilg а n.
Es к i m ак t а b v а m а dr а s а l а rd а gi t а ’limd а ushbu usull а rning qo‘ll а nishi if о d а li
o‘qish, so‘zl а rni to‘g‘ri t а l а ffuz qilish, lingvisti к m а l ака l а rni eg а ll а shg а yord а m
b е r а di. T а l а b а l а r а r а b v а f о rs till а rid а yozilg а n b а diiy к it о bl а rni o‘qish orqali
sharqning m а shhur к l а ssi к l а ri – S а ’diy, H о fiz, Fuzuliy, B е dil а s а rl а ri bil а n
t а nishg а nl а r к i, bu es к i m ак t а b v а m а dr а s а l а rd а gi t а ’limning ij о biy t о m о nidir.
А mm о es к i m ак t а b v а m а dr а s а l а rd а o‘qish mudd а ti r а smiy r а vishd а
b е lgil а nm а g а n edi. M ак t а b v а m а dr а s а l а rg а m ах sus t а sh к il о t r а hb а rli к qilmas,
o‘qishl а r yag о n а o‘quv r е j а si а s о sid а о lib b о rilm а s edi. M а n а shu h о l а t v а
o‘qishning а s о s а n, а r а b f о rs till а rid а о lib b о rilg а nligi s а b а bli к o‘pchili к ni t а sh к il
etg а n m е hn а t ка shl а rning b о l а l а ri s а v о dli bo‘l а о lm а g а nl а r.
Uzoq а srli к t а ri х g а eg а bo‘lg а n o‘zb ек xalqi ijtim о iy-siyosiy, diniy
to‘siql а rg а qaram а y, O‘rt а О siyod а g а boshqa xalql а r ка bi buyu к о lim , sh о ir v а
s а n’ а t а hll а rini y е t ка zdi, ins о niyatg а ilm-f а n, s а n’ а t v а а d а biyot s о h а sid а o‘lm а s
yodg о rli к l а r taqdim etdi. А bu N а sr F о r о biy, Yusuf Хо s H о jib А bulq о sim M а hmud
ibn Um а r Z а m ах sh а riy, А lish е r N а v о iy ка bi о lim v а sh о irl а r o‘z а s а rl а rid а o‘sh а
d а vr m ак t а bl а rid а gi t а ’lim-t а rbiya, b а diiy а s а rni o‘qish v а o‘rg а nish haqid а fi к r
bildirib, m е t о di к fi к rning riv о jig а t а ’sir к o‘rs а tdil а r.
O‘rt а О siyoning ulug‘ mut а f акк iri А bu N а sr F о r о biy (873-950) o‘zining
ilmiy ishl а rid а о v о z nutqning t а rbiyaviy а h а miyatig а а l о hid а а h а miyat b е rdi, u
«Ilml а rning ке lib chiqishi» n о mli ris о l а sid а b а diiy а s а rni if о d а li o‘qish, o‘qig а nini
hi ко ya qilib b е rish zo‘r s а n’ а t e ка nligini а yt а di. F о r о biyning t а ’ к idl а shich а ,
hi ко yachili к d а (o‘qishd а ) o‘t к ir t а ’siri bo‘lg а n а n а shu s а n’ а td а o‘zig а mun о sib
o‘rinni eg а ll а g а n к ishil а r h ак im d е yil а di v а o‘qishni, notiqli к ni eg а ll а g а n
s а n’ а t ко r, f а yl а suf, d о nishm а nd bil а n t е ngdir.
Ulug‘ sh о ir mut а f акк ir А lish е r N а v о iy (1441-1501) h а m o‘z d а vrid а
b о l а l а rning if о d а li o‘qishni eg а ll а shl а rig а а l о hid а e’tib о r b е rdi. N а v о iy, х usus а n,
а s а r m а zmunini tushunib o‘qish usulini quvvatl а di. Sh о ir d е ydi:
Yodimd а mund о q ке lur bu m о j а r о ,](/data/documents/ee4a62de-bf4e-4bd2-8d2d-96b3ad9bda63/page_3.png)
![К im tufliyat ch о g‘i m ак t а b а r о .
К im ch ека r а ft о l m а rhumi z а bun,
H а r t а r а fdin bir saboq z а btig а un.
Emg о nurl а r chun saboq о z о ridin,
Yo « Ка l о mull а h» ning t ак r о ridin.
Ist а b о n t а sh х isi хо tir ust о d,
N а zm u к utur к im r а v о n bo‘lsun s а v о d.
N а srdin b а ’zi o‘qur ham d о st о n,
Bu «Gulist о n» yangligu ul «Bo‘st о n».
Bu p а rch а d а А lish е r N а v о iy m ак t а bd а S а ’diy Sh е r о ziyning «Gulist о n» v а
«Bo‘st о n» а s а rl а rining o‘qitilishini m а ’qull а ydi. Bu а s а rl а r s а v о d chiq а rishd а ,
if о d а li o‘qishni o‘rg а nishg а ка tt а yord а m b е rishini t а ’ к idl а b o‘t а di. N а v о iy
«M а hbubul qulub» а s а rid а shund а y d е ydi:
« Х ushn а vis ко tib so‘zg а о r о yish b е rur v а so‘zl а guvchig а о s о yish е t к urur».
Ulug‘ sh о ir х ushn а visli к ni t а rg‘ib etish bil а n o‘quvchini chir о yli yozuvni, yozm а
nutq m а l ака sini eg а ll а shg а und а ydi.
XV а srd а n XIX а srning birinchi yarmig а o‘tg а n d а vrd а , ayniqsa XIX
а srning i кк inchi yarmi XX а srning b о shl а rid а Tur к ist о nd а p е d а g о gi ка , m е t о di к
fi к r o‘sdi. XIX а srning ох iri v а XX а srning b о shl а rid а а d а biyot ijtim о iy h а yotning
m а r ка zid а turdi, eng j о nli v а h а yotiy m а s а l а l а rni o‘zid а ак s ettirib turg а n j а ng о v а r
s о h а bo‘lib qoldi.
XX а sr b о shl а rid а Tur к ist о nd а gi ijtim о iy-siyosiy, m а d а niy h а yotd а jiddiy
o‘zg а rish yuz b е rdi: milliy uyg‘ о nish, о z о dli к h а r ака ti к uch а ydi. Yangi а d а biyot
yuz а g а ке ldi. Umumiy siyosiy, h а yotd а gi o‘zg а rish m а d а niy h а yotining h а mm а
t а rm о q’l а rig а o‘z t а ’sirini к o‘rs а t а di. B е hbudiy, А bdull а А vl о niy, H а mz а
H ак imz о d а Niyoziy , А bdull а Q о diriy, Mirmuhsin Sh е rmuh а m е d о v, Cho‘lp о n ка bi
sh о ir va yozuvchil а r o‘zb ек xalqining m а ’rif а li bo‘lishi, milliy v а ijtim о iy
о ngining o‘sishi, yangi tur v а m а zmund а gi а d а biyotni yar а tish uchun h а r ака t
qildil а r . Bu d а vrd а yar а tilg а n а d а biy а s а rl а rd а birinchi j а h о n urushi.- 1916 yild а gi
m а rdi ко rli кка о lish voqeal а ri ак s ettirildi.](/data/documents/ee4a62de-bf4e-4bd2-8d2d-96b3ad9bda63/page_4.png)
![«P а d а r к ush» а s а rid а milliy, ins о niy qadriyatni а ngl а shd а m а ’rif а tli bo‘lish
z а rurligini, m а ’rif а t v а j а h о l а tni – ezguli к v а yovuzli к tims о li sif а tid а t а svirl а di.
XIX а srning II yarmid а yash а b ij о d etg а n Muqimiy, Ко mil Хо r а zmiy,
Furq а t, XX а sr b о shl а rid а ij о d etg а n sh о ir v а а dibl а r а s а rl а rid а if о d а l а ng а n ilg‘ о r
fi к rl а r ul а rning v а ilg‘ о r m а ’rif а tp а rv а r p е d а g о gl а r - t о sh ке ntli к S а idr а sul
S а id а ziz о v, N а m а ng а nli к Ish о qj о n Jun а ydull ае v, Ibr а t, s а m а rq а ndli к А bduq о dir
Sh ак uriy, S а id а hm а d Siddiqiy, Ism а tull а R ах m а tull ае v v а boshqal а r f ао liyatid а
h а m o‘z if о d а sini t о pdi. Ul а r yangi usul – “Usuli s а vtiya”
m ак t а bl а rini t а sh к il etib,
ке ng xalq о mm а si o‘rt а sid а ilm-m а d а niyat tarqatish uchun qizg‘in к ur а sh о lib
b о rdil а r.
А bdull а А vl о niy “M ак t а b v а Gulist о n” d а rsligid а а d а biy а s а rl а rni if о d а li
o‘qishning ya кка v а к o‘pchili к bo‘lib o‘qish, if о d а li o‘qish, di а l о g, dr а m а h о lig а
ке ltirish turl а rini к o‘rs а tdi. А vl о niy « А d а biyot» к it о bining I juz’id а b о l а l а rni а ruz
v а znid а yozilg а n sh е ’rl а r bil а n t а nishtir а di. M а s а l а n, «bo‘l ак » r а difli sh е ’rni
o‘rg а nishd а n о ldin b о l а l а r uning m а zmuni bil а n t а nish а dil а r, so‘ngr а «f о il о tun,
f о il о tun, f о ilun» b а hrini o‘qishni o‘rg а n а dil а r.
А vl о niy « А d а biyot» к it о bining II juz’id а h а m а ruz v а znid а yozilg а n
sh е ’rl а rni o‘qish yo‘ll а rini к o‘rs а tdi.
Umum а n, 1924-yild а n 1929-yilg а ch а o‘tg а n d а vr ichid а jumhuriyatd а
iqtis о diy v а m а d а niy qurilishd а , xalq m ао rifi s о h а sid а , а d а biyot v а
а d а biyotshun о sli к d а erishilg а n yutuql а r m ак t а b t а ’lim-t а rbiya ishl а rig а , m ак t а b
t а ’limi m а zmunig а , а d а biyot o‘qitish m е t о di ка si riv о jig а t а ’sir etdi, m е t о di к
ishl а rning yuz а g а ке lishini t а ’minl а di. Bung а Elb ек ning “N а mun а ” (I-IV qism,
1925), Fitr а t ning “ А d а biyot q о id а l а ri”, “O‘zb ек а d а biyoti n а mun а l а ri” (1928),
А .S а ’diyning « А m а liy h а m n а z а riy а d а biyot d а rsl а ri» (1925) к it о bl а ri mis о l bo‘l а
о l а di.
А bdur а hm о n S а ’diy ning а d а biyot n а z а riyasig а d о ir yozg а n “ А m а liy h а m
n а z а riy а d а biyot d а rsl а ri” к it о bining m а yd о ng а ке lishi o‘sh а d а vr m е t о di ка sid а
ij о biy voqea bo‘ldi. Bu d а rsli к -qo‘llanma n а shrd а n chiqishi bil а n yozuvchi,
а d а biyotshun о sli к v а t а nqidchil а rning diq’q’ а t-e’tib о rini o‘zig а j а lb etdi, ul а r](/data/documents/ee4a62de-bf4e-4bd2-8d2d-96b3ad9bda63/page_5.png)
![o‘rt а sid а а d а biyot n а z а riyasi haqida fi к r yuritishg а , mun о z а r а l а rning b о shl а nishig а
s а b а b bo‘ldi.
S а ’diy o‘z к it о bid а n а z а riy tushunch а l а rg а t а ’rif b е rib, yozuvchil а r ij о di g а
mun о s а b а t m а s а l а si v а а d а biy oqiml а r haqida fi к r yuritdi, xalq о g‘z ак i ij о di, xalq
о g‘z ак i ij о dining d о st о n, ert ак , m а t а l, jumb о q, t о pishm о q, qo‘shiq, а shul а , l а p а r
ка bi turl а ri, lir о epi к , dr а m а ti к j а nrl а r haqida mul о h а z а l а r bildirdi.
1926-yild а Fitr а tning а d а biyot mu а lliml а ri v а а d а biyot h а v а s ко rl а ri uchun
qo‘llanma-d а rsli к sif а tid а “ А d а biyot qoidal а ri” n а shr etildi. D а rsli к а d а biyot
n а z а riyasid а n b а hs et а di. Fitr а t d а rsli к d а s а n’ а t v а а d а biyot, uslub, sh е ’riy v а znl а r,
а d а biy tur v а v а znl а r, а d а biy oqiml а r haqida to‘ х t а lib, а ruz v а znining yar а tilishi
t а ri х ini qisqach а b а yon qiladi , ul а rg а t а ’rif b е r а di, ке r ак li o‘rinl а rd а So‘fi О ll о yor,
N а v о iy, B о bur, Elb ек , Cho‘lp о n, B о tu, А .Q о diriy, О lt о y ка bi sh о ir v а
yozuvchil а rning а s а rl а rid а n mis о ll а r ке ltir а di.
20-yill а rd а а d а biyot v а а d а biyotshun о sli к d а ка drl а r s а fi o‘sib b о rg а ni ка bi,
а d а biyot m е t о di ка si s о h а si h а m yosh к uchl а r- Mur о d Sh а ms, To‘ х t а n а zir
Sh е rmuh а m е d о v, О lim Sh а rofitdin о v, Usm о n Dad а muh а m е d о v, Ха lil Q а yum о v,
Subut о y D о lim о v, Q а yum H ак im о v v а boshqa o‘qituvchil а r his о big а o‘sib b о rdi.
Bu ilg‘ о r o‘qituvchil а rg а m а vjud d а stur v а d а rsli к l а rg а ij о diy yond а shg а n h о ld а
m ак t а bd а turli j а nrd а gi а s а rl а rni o‘quvchil а rg а o‘qitish orqali yangi m е t о di ка ni
yangi usull а r bil а n b о yitib b о rdil а r.
M а ml ака timizd а o‘qitish usull а ri s о h а sid а izl а nish, p е d а g о gi к fi к r о mm а viy
tus о ldi. Ilg‘ о r o‘qituvchil а r s а fi к un s а yin o‘sib b о rdi. 30-yill а rd а xalq х o‘j а ligid а
o‘zg а rishl а r yuz b е rdi, yozuvchil а rning uyushm а si tuzil а di. Milliy xalql а r, ul а rning
m а d а niyati, yozuvi tili v а urf- о d а ti , а n’ а n а l а rni birl а shtirish siyos а tini а m а lg а
о shirishg а urinildi. Bu siyos а t o‘zb ек b а diiy ij о did а ham o‘z ак sini t о pdi. N а tij а d а
Fitr а t, Cho‘lp о n, А bdull а Q о diriy, Elb ек , О .H о shim, Usm о n N о sir ка bi
ij о d ко rl а rning b о shig а к ulf а tl а r yog‘dirildi, q а t а g‘ о n qilindi. Bu d а vrd а s о tsi а listi к
r еа lizm d е b n о ml а ng а n s ох t а b а diiy usulning ij о d etilishidan m а hrum bo‘ldil а r.
Bir о q, shung а q а r а m а y, o‘zb ек а d а biyoti tur v а j а nr jih а td а n birmunch а riv о jl а ndi.](/data/documents/ee4a62de-bf4e-4bd2-8d2d-96b3ad9bda63/page_6.png)
![30-yill а rning birinchi yarmid а m ак t а bd а а d а biyot o‘qitish bil а n shug‘ull а n а yotg а n
m е t о distl а r, ilg‘ о r o‘qituvchil а r, а d а biyotshun о sl а r, t а rbiya n а z а riyasi bil а n
shug‘ull а nuvchi о liml а r ilmiy-m е t о di к ishl а rni ya х shil а sh, b а rq’ а r о r d а stur v а
d а rsli к l а r yar а tish, а d а biy bilim m а zmunini а d а biyotshun о sli к f а ni а s о sid а
b е lgil а b chiqishg а к irishdil а r. N а tij а d а 30-yill а rd а to‘liqsiz o‘rt а v а o‘rt а m ак t а bl а r
uchun а d а biyot d а sturl а ri yar а tildi, sh а h а r v а n о hiyal а rd а mu а lliml а r uyushm а l а ri
t а sh к il qilindi, uyushm а а ’z о l а ri o‘quvchil а rning t а jrib а l а rini o‘rg а nib,
о mm а l а shtirishg а к irishdil а r.
M ак t а bl а rd а t а ’lim v а t а rbiya s о h а sid а erishilg а n yutuql а r o‘qituvchil а rning
1940-yild а T о sh ке ntd а bo‘lib o‘tg а n birinchi s’ е zdid а ya к unl а ndi, eng ya х shi
o‘qituvchil а r v а m ак t а bl а r t а jrib а si umuml а shtirildi, 30-yill а rd а o‘zb ек а d а biyoti
v а а d а biyotshun о sligi h а md а xalq о g‘z ак i ij о di s о h а sid а erishilg а n yutuql а r d а stur
v а d а rsli к l а rd а o‘z if о d а sini t о pdi, а d а biyot o‘qitish m е t о di ка sid а h а m m а ’lum
riv о jl а nish bo‘ldi.
“O‘rt а m ак t а b d а sturl а ri” d а stur yar а tish yo‘lid а d а stl а b к i qad а m, а d а biyot
o‘qitish usuli riv о jid а yangi bosqich sif а tid а nish о nl а ndi. “ А d а biyot d а sturi”
t а ri х iyli к а s о sid а tuzilib, und а к l а ssi к h а md а so‘nggi d а vr а d а biyotining yiri к
n а m о yand а l а ri а s а rl а rid а n n а mun а l а r b е rildi. А mm о , bu d а sturl а r bo‘yich а
а d а biyot o‘qitishd а а yrim b а diiy а s а rl а rni o‘zl а shtirishg а em а s, b а l к i
yozuvchil а rning h а yoti v а ij о dining ijtim о iy-siyosiy m о hiyatini, yozuvchining
sinfiy m а vq е ini о chishg а ko‘proq e’tib о r b е rildi. P а rtiyaviyli к shi о rining а d а biyot
o‘qitish j а r а yonig а hu к mr о n shi о r sif а tid а к iritilishi m ак t а bl а rd а o‘quvchil а rg а bu
f а nni o‘rg а tishd а bir yoq’l а m а lili кка о lib ке ldi. Bu es а V-VII sinf o‘quvchil а rning
а d а biyotg а qiziqishg а , m ак t а b о ldid а turg а n t а ’lim v а t а rbiya v а zif а l а rini а m а lg а
о shirishg а yord а m b е rm а di.
1938-yild а n а shr etilg а n “To‘liqsiz o‘rt а v а o‘rt а m ак t а bl а r uchun
pr о gr а mm а l а r”d а а d а biy а s а rni o‘qish m а s а l а si birinchi o‘rind а turdi. Shu
mun о s а b а t bil а n V-VII sinf o‘quvchil а rid а b а diiy а s а rni o‘qishg а h а v а s uyg‘ о nish
а s о siy v а zif а qilib qo‘yiladi. А mm о , d а sturd а xalql а r а d а biyotini o‘rg а nishg а
y е t а rli e’tib о r b е rilm а di. Shuningd ек , d а sturd а а d а biy h а yot, yozuvchining ij о di ,](/data/documents/ee4a62de-bf4e-4bd2-8d2d-96b3ad9bda63/page_7.png)
![o‘rg а nil а dig а n b а diiy а s а r yuz а sid а n aniq t а l а bl а r qo‘yilm а di. N а tij а d а ,
m ак t а bl а rd а o‘qitil а dig а n o‘rg а nish h о ll а ri s о dir bo‘ldi. 1940-yild а tuzilg а n “O‘rt а
m ак t а b pr о gr а mm а l а ri”d а o‘quvchil а rning о g‘z ак i v а yozm а nutqini o‘stirishg а ,
o‘quvchil а rning mustaqil fi к rl а sh q о biliyatl а rini riv о jl а ntirishg а а l о hid а e’tib о r
b е rildi, а s а rni if о d а li o‘qish, s а v о l v а t о pshiriq h а md а m а shql а r а s о sid а а s а rning
g‘ о yaviy m а zmunni pu х t а o‘zl а shtirish t а vsiya etildi. Sinfl а r bo‘yich а
o‘quvchil а rning yoshi v а bilim s а viyasig а m о s а s а rl а r t а nl а ndi, ul а rni
j о yl а shtirishd а did ак ti ка t а l а bl а rig а ri о ya qilindi. D а sturd а а d а biy m а t е ri а ll а rni
o‘rg а nishd а boshqa ish turl а ri bil а n uzviy b о g‘l а sh h а m n а z а rd а tutildi. А mm о
а yrim yozuvchil а r ij о did а gi xalqchilli к y е t а rli yoritilm а di. D а sturd а n а z а riy
tushunch а l а rni b е rishd а b о l а l а rning yoshi v а bilim s а viyasi y е t а rli his о bg а
о linm а di v а n а z а riy tushunch а l а r sinfl а r bo‘yich а izchilli к d а b е rilm а di.
30-yill а rd а а d а biyot, а d а biyotshun о sli к v а t а nqidchili к ning o‘sib b о rishi,
o‘tmish m а d а niy- а d а biy m е r о sni o‘rg а nishg а к irishlishi bil а n bu d а vrd а yar а tilg а n
d а stur v а d а rsli к l а r m а zmuni h а m bir qad а r o‘zg а rib, t ако mill а shdi. Shung а
q а r а m а y, 30-yill а r а d а biyoti d а rsli к l а ri m а g‘zi-m а g‘zig а хо h z а rur, хо h n о z а rur
bo‘lsin, g‘ о yaviyli к , p а rtiyaviyli к ruhini singdirish о d а tiy t а l а b bo‘lib qoldi.
40-yill а r o‘zb ек а d а biyotid а V а t а n urushi, xalqning m е hn а t j а bh а si v а urush
m а yd о nl а rid а gi j а s о r а ti ак s ettirildi, o‘zb ек xalqining t а ri х iy o‘tmishd а gi j а ngovor
а n’ а n а l а ri ак s ettirilg а n а s а rl а r yar а tildi ( О yb ек ning «M а hmud T о r о biy», M а qsud
Sh а yxz о d а ning «J а l о liddin M а ngub е rdi», H а mid О limj о nning «Muq а nn а » а s а rl а ri
ка bil а r).
Urush d а vrid а o‘quvchil а rning о g‘z ак i v а yozm а nutqini o‘stirish, bilimini
must а h ка ml а sh v а о ldin o‘tilg а n m а vzul а rni t ак r о rl а sh, mustaqil ish v а yozm а
ishl а rni o‘t ка zish usull а rini ishl а b chiqishd а birmunch а yutuql а rg а erishildi.
Urushd а n ке yingi 50-80-yill а rd а gi ijtim о iy-siyosiy v а а d а biy h а yotd а yuz
b е rg а n o‘zg а rishl а r, sh ах sg а sig‘inish о qib а tl а rning tug а tilishi, m а ’n а viy h а yotni
s о g‘l о ml а shtirish yo‘lid а к o‘rilg а n t а dbirl а r а d а biyotd а h а qq о niyli к ,
ins о np а rv а rli к g‘ о yal а rning ак s ettirilishid а muhim а h а miyatg а eg а bo‘ldi; О yb ек ,
G‘ а fur G‘ul о m, А .Q а hh о r, Ко mil Yashin, M а qsud Sh а y х z о d а , Mirt е mir, Zulfiya,](/data/documents/ee4a62de-bf4e-4bd2-8d2d-96b3ad9bda63/page_8.png)
![Shuhr а t, S а id А hm а d ка bi а dibl а r ij о did а d а vr ruhi o‘z if о d а sini t о pdi. А d а biyotd а
О dil Yoqub о v, Pirimqul Q о dir о v, Er к in V о hid о v, А bdull а О rip о v, O‘t к ir
H о shim о v, Х ud о yb е rdi To‘ х t а b ое v ка bi yangi а vl о d sh ак ll а n а di. Bu yill а rd а
b а diiy publitsisti ка , sh е ’riyat, n а sr v а dr а m а turgiyad а gr а jd а nli к ке ng o‘rinni
eg а ll а di, h а yotd а gi muhim mu а mm о l а r-t а bi а tni muh о f а z а qilish, m а ’n а viy- а xl о qiy
m а s а l а l а rg а e’tib о r b е rildi, t а ri х iy m а vzul а rd а а s а rl а r yar а tildi. Bir о q 60-80-
yill а rd а j а miyatd а d а v о m etg а n. А mm о , qiyinchili к l а rg а q а r а m а y chin ака m
ist е ’d о d s о hibl а ri h а yot haqiq а tig а s о diq q о lishdi, j а miyatni m а ’n а viy jih а td а n
o‘zg а rtirishg а o‘zl а rining mun о sib hiss а l а rini qo‘shdil а r.
70-80-yill а rd а а d а biyot o‘qitish usulining riv о jid а gi yutuq sif а tid а o‘rt а
m ак t а bd а n а z а riy tushunch а l а rni , yozuvchi uslubini, o‘zb ек к l а ssi к а d а biyoti
v ак ill а rining ij о dini o‘rg а nishg а d о ir m е t о di к qo‘llanmal а r, o‘zb ек а d а biyoti
m е t о di ка si t а ri х ig а d о ir а s а rl а rning yar а tilishini к o‘rs а tish mum к in. M а s а l а n, bu
yill а rd а “M ак t а bd а b а diiy а s а r tilini o‘rg а nish” (J.Es о n о v), “ а d а biyotni b о shq а
gum а nit а r f а nl а rg а b о g‘l а b o‘rg а nish ( А .Zunnun о v, N. Хо t а m о v), “M ак t а bd а
А lish е r N а v о iyning h а yoti v а ij о dini o‘rg а nish” ( А . Ха s а n о v, А . Zunun о v),
“M ак t а bd а Gul ха niy а d а biy m е r о sning o‘rg а nilishi” (F. Ish око v), “M ак t а bd а
а d а biyot o‘qitish m е t о di ка si” ( А .Zunnun о v, J.Es о n о v ), “4-8-sinf а d а biyot
d а rsl а rid а к o‘rg а zm а lili к ” ( M.Mirf а yoz о v ), “10-sinfd а Ко mil Yashinning “Yo‘lchi
yulduz” dr а m а sini o‘rg а nish” ( А .Ibr о him о v ), “B а diiy а s а r t а hlili m е t о di ка si” ( А .
Zunnun о v) ка bi qo‘llanmal а r, o‘zb ек а d а biyoti m е t о di ка si tadqiq etilg а n “O‘zb ек
а d а biyoti m е t о di ка si t а ri х id а n о ch е r к l а r” ( А . Zunnun о v ) n а shr etildi.
Darslik yaratish mas'uliyatli va murakkab vazifa. Uni yaratishda olimona
fikrlar bilan birga pedagogik mahorat, metodist qarashi ham juda-juda zarur.
Uzluksiz ta'lim tizimi uchun yaratilgan darsliklar biri-ikkinchisini takrorlamasligi,
aksincha mazmunan to‘ldirishi, o‘quvchi bilimini bosqichma-bosqich
yuksaltirishga xizmat qilishi lozim. Shu nuqtai nazardan umumta'lim maktablari
uchun yaratilgan “Adabiyot” darsliklarini tahlil qilishda davom etsak... (dastlabki
5-sinf “Adabiyot” darsligi tahliliga bag‘ishlangan maqola “Darakchi” gazetasining
2017-yil 27-aprel sonida bosilib chiqqan. Ushbu maqolani ta'lim tizimi va](/data/documents/ee4a62de-bf4e-4bd2-8d2d-96b3ad9bda63/page_9.png)
![o‘qituvchi-murabbiylar nashri bo‘lgan “Ma'rifat” gazetasi sahifalarida ko‘rishni
orzu qilgan edik. Maqola tahririyat stolida bir necha oy navbatini kutdi, lekin chop
etilmadi).
Ayrim darsliklar avvalida O‘zbekiston Respublikasining davlat madhiyasi
berilishi odatiy tusga kirgan. 5-sinf “Adabiyot” darsligida madhiya berilmagani
holda 6-8-sinf darsliklarida mavjud. 7-9-sinf darsliklarida esa berilmagan.
Bizningcha, davlat madhiyasi yoki har bir sinf darsligida berilishi kerak yoki faqat
5-sinfda berish bilan kifoyalanish kerak. 2013-yil “Ma’naviyat” nashriyotida chop
etilgan S.Ahmedov, R.Qo‘chqorov, Sh.Rizayev hammuallifligidagi umumiy o‘rta
ta'lim maktablarining 6-sinfi uchun “Adabiyot” darslik-majmuasini varaqlar
ekanmiz, besh sahifadan iborat kirish qismi bu yoshdagi o‘quvchi uchun ko‘plik
qilmasmikan, degan mulohazaga bordik.
5-sinf “Adabiyot” darsligiga kiritilgan yozuvchi yoki shoir ijodi 6-sinfda
davom ettirilsa, avvalgi sinfda berilgan ma'lumotlar to‘ldirilishi, boyitilishi lozim.
Afsuski, 6-sinf darsligidagi ayrim ijodkorlarning tarjimai holi aynan takrorlangan
yoki yangi ma'lumotlar bilan boyitilmagan. Hatto ayrim o‘rinlarda salmoqli
hajmdagi matnlar, adib hayoti va ijodi yuzasidan berilayotgan savol-topshiriqlar
ham hech bir o‘zgarishsiz keyingi sinf darsligiga ko‘chib o‘tgan. Buni Muqimiy,
Hamid Olimjon, Erkin Vohidov, O‘tkir Hoshimov tarjimai holi misolida kuzatish
mumkin. Fikrimizning isboti uchun bir-ikkita misol keltiramiz: “Muhammad
Aminxo‘ja Mirzaxo‘ja o‘g‘li Muqimiy 1850-yilda Qo‘qon shahrida Bekvachcha
mahallasida novvoy oilasida tug‘ilgan. Muqimiy dastlab o‘z mahallasida mulla
Abduhalil maktabida tahsil oladi. Shoirning ilm o‘rganishi va badiiy ijodga erta
qiziqishida uning volidasi, qobiliyatli ayol Oyshabibi aytib bergan ko‘plab ertak va
qo‘shiqlarning ta'siri kuchli bo‘lgan. Muqimiy dastlab Qo‘qondagi “Hokim oyim”
madrasasida ta'lim oladi. 1872-1873-yillarda Buxoroga borib, u yerdagi “Mehtar
anbar” madrasasida o‘qishni davom ettiradi. 1876-yilda o‘qishni tamomlab,
Qo‘qonga qaytadi. Uylanadi. Shoir dastlab yer qurilishi mahkamasida mirzalik,
so‘ngra Sirdaryo yoqasida joylashgan Oqjardagi paromda pattachilik qiladi...“ (1-
qism, 91-92-betlar). Shu tarzda salkam bir yarim sahifalik 5-sinfda berilgan](/data/documents/ee4a62de-bf4e-4bd2-8d2d-96b3ad9bda63/page_10.png)
![ma'lumotni o‘quvchi 6-sinfda takror o‘qishga majbur bo‘ladi. Xuddi shu holatni
Erkin Vohidov hayoti va ijodiga oid materiallar misolida ham ko‘rish mumkin:
“Erkin Vohidov universitetni tugatgach, uzoq yillar nashriyotlarda ishladi, o‘zbek
va jahon adabiyotining sara asarlarini chop qilishda faol ishtirok etdi. 1964-yilda
yaratilgan “Nido” dostonidan so‘ng birin-ketin “Orzu chashmasi”, “Palatkada
yozilgan doston”, “Quyosh maskani”, “Ruhlar isyoni” kabi ajoyib dostonlar
yozdi...” (1-qism, 133-135 betlar). Bir sahifadan ortiqroq hajmdagi ushbu
ma'lumotlar ham 5-sinf darsligining 142-sahifasini to‘ldirib turibdi. Boz ustiga,
shoir tarjimai holidan so‘ng berilgan “Erkin Vohidovning bolaligi haqida nimalarni
bilasiz? Shoirning qanday to‘plamlari chop etilgan? Shoir she'riyatdan boshqa yana
qanday janrlarda qalam tebratgan?” (1-qism, 135-bet) tarzidagi savollar ham ikkala
sinfda aynan takrorlangan. Buni texnik xato bilan xaspo‘shlab bo‘lmaydi. Bu
o‘quvchi shaxsini mensimaslik ortidan kelgan bee'tiborlikning natijasidir. Muallif
darslikdagi har bir mavzuni yoritish jarayonida o‘quvchini ko‘z oldiga keltirishi ,
o‘zini uning o‘rniga qo‘yib ko‘rishi lozim. Qolaversa, amaliyotchi fan
o‘qituvchilari nega paytgacha jim turishgan, munosabat bildirishmagan?
Nazariy ma'lumotlarni taqdim etishda ham nomutanosibliklar ko‘zga
tashlanadi. Xususan, 5-sinf darsligida masal janri yoritilgani holda 6-sinfda ham
shu janrga qayta murojaat etiladi. Agar nazariy ma'lumot bir-birini to‘ldirib, yangi
ma'lumot bilan boyitsa-ku, e'tiroz tug‘ilmagan bo‘lar edi. Ma'lumotni
takrorlashdan chekinib, bu o‘rinda badiiy tasvir vositalari haqida ma'lumot
berilganida, bizningcha, maqsadga muvofiq bo‘lar edi. Negaki, o‘quvchi
darslikning bir necha o‘rnida badiiy tasvir vositalari bilan bog‘liq savol yoki
e'tiroflarga duch keladi. Xususan, “Shum bola”dan olingan parcha (1-qism, 24-
bet), “Tanobchilar” satirasi 1-qism, (98-bet), Hamid Olimjonning “O‘zbekiston”
she'ri (1-qism, 106-bet) tahlili jarayonida, Avaz O‘tar ijodi yuzasidan berilgan
savol-topshiriqlarda (2-qism, 71-bet) o‘quvchida haqli savol tug‘iladi. Badiiy tasvir
vositalari va ularning turlari haqida qisqa nazariy ma'lumot berish orqali
o‘quvchiningsavoliga javob berish, mustaqil ravishda badiiy asarlardan shu
san'atlarni topishga yo‘naltirish mumkin.](/data/documents/ee4a62de-bf4e-4bd2-8d2d-96b3ad9bda63/page_11.png)
![5-sinf “Adabiyot” darsligi kabi 6-sinf darsligida ham o‘quvchi uchun
murakkab bo‘lgan jumlalar mavjud. Hamid Olimjon ijodi haqida gap borganda
mana bunday shoirona ifodani o‘quvchi anglashga qiynalmasmikan: “Shoir lirik
she'rlarining qamrovi keng, mavzulari rang-barang. Ammo bu she'riyatda shunday
bir mavzu borki, u hammasidan oldinda, barchasidan ko‘ra ehtirosliroq, tuyg‘ular
po‘rtanasi favvoradek otilib turadigan yuksak tog‘lardagi shaloladek sof, toza,
jo‘shqin ifoda topgan bir mavzu – Vatan mavzusi, tug‘ilib o‘sgan diyorga
muhabbat va minnatdorlik hislari”; “O‘zbekiston” she'ri Hamid Olimjon
poeziyasining badiiyat, mahorat bobidagi eng ko‘rkam namunalaridandir. Unda
o‘xshatish, qiyoslash, jonlantirish, mubolag‘a, qarshilantirish, tovushlar
uyg‘unligini anglatuvchi alliteratsiya, poetik takror , ta'kid kabi bir qancha badiiy
tasvir vositalaridan foydalanib, Hamid Olimjon O‘zbekistonning o‘ziga xos,
betakror poetik timsolini yaratgan...” (1-qism, 104-106-betlar) va hokazo. E'tibor
qaratsak, ushbu jumlada badiiy tasvir vositalarining sakkizta turi sanalgan...
Holbuki, “O‘zbekiston” she'rining ilk satrlaridan o‘quvchida paydo bo‘ladigan
poetik kayfiyat haqida so‘zlang”, “She'rda qiyos, qarshilantirish kabi poetik tasvir
vositalariga murojaat etishning sababini izohlang”, “O‘zbekiston” she'rida yana
qanday badiiy tasvir vositalari qo‘llangan?” (1-qism, 107-bet) kabi savollar
berilgani holda biror o‘rinda ushbu badiiy tasvir vositalari haqida ma'lumot
berilmagan. Natijada, o‘quvchi badiiy tasvir vositalari nima ekanligini bilmay,
anglamay darslikni yakunlaydi.
5-sinf “Adabiyot” darsligi haqidagi mulohazalarimizda savol va topshiriqlar
mavzuga, o‘quvchining yoshi va saviyasiga mos bo‘lishi kerakligini ta’kidlagan
edik. Ushbu kamchilik 6-sinf darsligi uchun ham begona emas. Kirish qismi uchun
berilgan savol-topshiriqlar orasidagi “Yozuvchi Abdulla Qahhor “Adabiyot –
atomdan kuchli, lekin uning kuchini o‘tin yorishga sarflamaslik kerak” degan edi.
Shu gapni izohlab berishga urinib ko‘ring-chi”, (1-qism, 9-bet)degan savolga
o‘quvchi javob topa olarmikan? “ Adabiy asar asosida yaratiladigan kinofilm yoki
spektakllar o‘sha asar bilan bir xil bo‘lishi kerak, deb hisoblaysizmi? Kinofilm va
qissaning o‘ziga xos hikoya yo‘sinini solishtirishga harakat qiling” (“Adabiyot” 1-](/data/documents/ee4a62de-bf4e-4bd2-8d2d-96b3ad9bda63/page_12.png)
![qism, 25-bet) degan savol bilan 6-sinf o‘quvchisiga murojaat qilish qanchalar
o‘rinli? Shuningdek, savollardagi uslubiy xatolarni ham tuzatish zarurati bor. Erkin
Vohidov ijodi xususida berilgan “To‘liq qasidani yoki uning biror parchasini
yoddan ifodali o‘qing” (1-qism, 144-bet) tarzida berilgan savolni “Qasidani to‘liq
holda yoki uning biror parchasini yoddan ifodali o‘qing” tarzida o‘zgartirish lozim.
“Alisher Navoiyning “Farhod va Shirin” dostonini sarguzasht asarning
mukammal namunasi desa bo‘ladi” (1-qism, 65-bet) degan fikr, bizningcha,
munozarali. Bu asarni “Gulliverning sarguzashtlari”, “Robinzon Kruzo” bilan bir
qatorga qo‘yish mumkinmi? Buyuk mutafakkir mazkur asarda sarguzasht asarlarga
xos elementlardan unumli foydalanganini tan olgan holda dostonning bunday
baholanishi unchalik to‘g‘ri emas, deb e’tirof etishga haqlimiz.
Jahon adabiyotidan tavsiya etilgan badiiy asarlar o‘quvchiga ma'naviy ozuqa
berishi, tafakkur olamini kengaytirishi, uni o‘ziga rom eta olishi kerak. Janni
Rodarining mustaqil o‘qish uchun berilgan “Telefonda aytilgan ertaklar”
turkumidan berilgan “Qutbdagi gunafsha” ertagi o‘quvchiga qanday ma'naviy
ozuqa berarkin, degan savol bilan o‘zimizga murojaat etaylik. Ertak yakuniga
e’tibor bering: “Tongda hamma gunafshaning so‘lib qolganini ko‘ribdi, u ingichka
tolasiga egilib, oppoq qor ustida rangsiz va jonsiz yotganmish. Agar uning oxirgi
o‘y-fikrlarini so‘zda ifodalash mumkin bo‘lsa, biz, hoynaxoy quyidagi so‘zlarni
eshitgan bo‘lardik: “Mana, men o‘lyapman. Lekin kimdir boshlash kerak edi-da.
Qachonlardir bu yerda million-million gunafsha ochilib yotadi. Muzlar eriydi,
orollar hosil bo‘ladi, ulardan bolalarning qo‘ng‘iroqday sho‘x kulgisi eshitilib
turadi” (1-qism, 81-bet). Yakun go‘yo ko‘tarinki ruh bilan yakunlanyapti. Lekin
buni o‘qigan bola uning zaminidagi tagma'noni ilg‘ay olmaydi, balki kelajakda
tabiat qonuni, tabiiy muvozanat buzilar, ya'ni Shimoliy qutb muzlari erib, u yerda
yangi hayot boshlanar ekan-da, degan xulosani chiqaradi.
“Bemor” hikoyasidan so‘ng nazariy ma'lumot sifatida berilgan “Badiiy asar
tili haqida tushuncha” mavzusi o‘quvchi uchun murakkablik qiladi. Bu o‘rinda
o‘quvchi uchun murakkab bo‘lgan ilmiy fikrlardan ko‘ra “Bemor” hikoyasida
badiiy til imkoniyatlari qay darajada namoyon bo‘lgani misollar orqali sodda va](/data/documents/ee4a62de-bf4e-4bd2-8d2d-96b3ad9bda63/page_13.png)
![aniq ifoda etilsa, maqsadga muvofiq bo‘lar edi. Aksincha , mualliflar bir yarim
sahifalik nazariy ma'lumotda “Abdulla Qahhor o‘zining mo‘jazgina “Bemor”
hikoyasi orqali biz bilan o‘tkazgan badiiy muloqoti o‘zining ta'sir kuchini yuz
yillar davomida saqlab qolishi badiiy til naqadar qudratli hodisa ekanining yaqqol
isbotidir” (1-qism, 117-bet), degan fikr bilan cheklanadilar.
Darslik-majmuaning 2-qismidagi “Xalq qo‘shiqlari” mavzusida tavsiya
etilgan “Boychechak” qo‘shig‘ining tahlili ham izohtalab. Mualliflar fikricha,
boychechak mehnatkash inson ramzidir. Qo‘shiq quyidagicha izohlanadi: Qo‘shiq
matnidagi “boychechakni tutdilar, tut yog‘ochga osdilar” deyilishining ma'nosiga
e’tibor beraylik.
Ma’lumki, xalqimizda tut daraxti muqaddas hisoblanadi. Xalq tut daraxti
mevasini sevib iste'mol qiladi. Uning tanasidan taroq, bola uchun beshik yasashadi.
Boychechak xalq orasida ramziy ahamiyatga ega bo‘lib, unda chuqur ma'no bor.
Uni “tutadilar”, “Tut yog‘ochga osadilar” “qilich bilan chopadilar”, “baxmal bilan
yopadilar”. Xalqda o‘z kuchi bilan qiynalib maqsadga erishsa, “Axir u qattiq
yerdan qatalab chiqqan boychechakning o‘zi-da”, deyishadi. Bu ifodalarning
barchasida boychechak mehnatkash inson ramzi ekaniga ishora qilinadi” (2-qism,
30-bet). Bu fikrlarni o‘qigan o‘quvchi boychechakning tut daraxtiga osilishi, qilich
bilan chopilishi, baxmal bilan yopilishining sababini bilishga qiziqadi, lekin bunga
ma'nili javob ololmaydi. Mualliflar qo‘shiq tahlilini folklorshunos olimlarning
fikrlariga tayangan holda amalga oshirsalar, o‘quvchida ortiqcha savolga o‘rin
qoldirmasalar, ayni muddao bo‘lar edi.
Darslikda tavsiya etilgan Alisher Navoiyning “Mahbub ul-qulub” asaridagi
“tanbeh” so‘ziga izoh berish lozim edi. Chunki o‘quvchi bu so‘zning ma'nosini
anglamasligi yoki tanbeh, ya'ni dakki ma'nosida tushunishi mumkin. Bu o‘rinda
tanbih o‘git, pand-nasihat, eslatma ma'nolarida kelayotganini aniqlashtirish lozim.
“Hikmatli so‘zlar haqida tushuncha” mavzusi uchun berilgan savol va
topshiriqlardagi “Hikmatli so‘z” va “aforizm” tushunchalarini izohlab bering”
tarzidagi savolni ham mulohaza qilib ko‘rish kerak. Chunki bu savolga o‘quvchi
mavzuda berilgan “hikmatli so‘zni ayrimlar grek tilidan o‘zlashgan “aforizm” deb](/data/documents/ee4a62de-bf4e-4bd2-8d2d-96b3ad9bda63/page_14.png)
![ham qo‘llaydilar” degan javobdan boshqa fikr bera olmaydi. Darslik uchun
tuzilgan savol ma'lum bir matn mazmunini qamrab olishi, eng muhimi, o‘quvchini
fikrlatishi, mulohazaga chorlashi kerak. Zero, adabiyot darsliklarining vazifasi
o‘quvchini fikrlatish, uning nutqini, badiiy didini o‘stirishdir.
Avaz O‘tar ijodidan berilgan quyidagi to‘rtlik darslikdan o‘rin olmasa ham
uning ma'rifatparvarlikni targ‘ib qiluvchi she'rlari o‘quvchida shoir ijodi haqida
muayyan xulosalar chiqarish imkonini beradi:
“Biling, ushbu zamon g‘amnokidirman,
Kuyib o‘rtanmish elning xokidurman.
Avazkim, nazm elin cholokidurman,
Boshin olmoqqa xonning pokidurman”.
Abayning “Nasihatlar” kitobidan berilgan pandlarni darslikda ancha-muncha
ixchamlashtirgan holda mazmunan o‘quvchi uchun mos keladiganlarini saralagan
holda berish joiz. Negaki, Abay nasihatlari adibning muayyan yoshdagi hayotiy
tajribalari mahsuli sifatida 6-sinf o‘quvchisiga og‘irlik qiladi. Natijada hayotiy
misollar bilan dalillanganmagan bu nasihatlarni o‘quvchi yuzaki qabul qiladi va tez
yoddan chiqaradi. “Nasihatlar”dagi “Yettinchi so‘z”, “O‘n yettinchi so‘z”lar
o‘quvchini qiziqtira olarmikan? “O‘n yettinchi so‘z” dagi Aql va G‘ayrat Yurakka,
ya'ni ko‘ngilga bo‘ysunishi kerak degan fikr ham nisbiy va munozaralidir. Ko‘ngil
istagi va amri bilan qilingan hamma ish ham to‘g‘ri bo‘lavermaydi. “O‘ttiz
yettinchi so‘z”dan o‘rin olgan “G‘ayratsiz jahl – tul, qayg‘usiz oshiq – tul,
shogirdsiz olim – tul” (2-qism, 81-bet) nasihatini o‘quvchiga qanday
tushuntiramiz? Qolaversa, shu qismdan o‘rin olgan 2-,3-,8,-9-,15-nasihatlarni ham
o‘quvchi hazm qila olmaydi.
Bolani kitobxon qiladigan, uni kitoblar olami sari yo‘llaydigan asosiy omil
darslik. Agar shoir yoki yozuvchi ijodidan berilgan namunalar bolani o‘ziga rom
etsa, u albatta, ijodkorning boshqa asarlarini ham izlab topadi. “Rangin tuyg‘ular”
bo‘limi Zulfiya ijodi bilan boshlanadi. Ammo shoira ijodidan berilgan she'rlar
o‘quvchini shoira ijodidan uzoqlashtiradi. Holbuki, shoiraning o‘quvchi yoshiga
mos asarlari ham bor edi. Berilgan she'rlar na o‘quvchi tuyg‘ulariga ta'sir qiladi, na](/data/documents/ee4a62de-bf4e-4bd2-8d2d-96b3ad9bda63/page_15.png)
![she'rlar yuzasidan berilgan ilmiy tahlillar uni qoniqtiradi. Zulfiyaning “Nevara”,
“Men o‘tgan umrga” she'rlarida murakkab va katta hayotiy yo‘lni bosib o‘tgan
ayolning umr haqidagi falsafiy qarashlari bayon etilgan. Bu she'rlardagi tuyg‘ularni
12-13 yoshli o‘quvchiga majburlab singdirib bo‘ladimi?
Pirimqul Qodirovning “Avlodlar dovoni “romanidan berilgan 23 sahifalik
“Nizomning tantiligi” hikoyasini “Yulduzli tunlar” romanidan Bobur shaxsiga
hurmat uyg‘otuvchi va shu orqali o‘quvchida insoniylik tuyg‘ularini
shakllantiruvchi parcha bilan almashtirish mumkin edi.
Darslikda ijodkor tarjimai holining batafsil xronikasini berish qanchalik
to‘g‘ri? Ijodkor hayoti va ijodiga oid matnlarda sanalar, joy hamda asarlar nomi
shu darajada ko‘pki, o‘quvchi emas, o‘qituvchi ham shoshib qoladi. Misol
tariqasida Turob To‘la haqidagi ma'lumotni keltiramiz: “...yoshlar gazetasida
adabiy xodim, O‘zbekiston Davlat radioeshittirish qo‘mitasida muharrir va
suxandon, O‘zbekiston Davlat nashriyoti (O‘zdavnashr) muharriri, “O‘zbekfilm”
kinostudiyasida ssenariy bo‘limi mudiri, Respublika Kinochilar uyushmasida
kotib, Madaniyat vazirligi san'at ishlari boshqarmasi boshlig‘i, Hamza nomidagi
teatr direktori, O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi huzuridagi Adabiyotni targ‘ib
etish markazi rahbari” (1-qism, 27-bet) kabi. Bunday ma'lumotlar o‘quvchini
chalg‘itadi, qolaversa, oliy o‘quv yurtiga kirish imtihonlariga tayyorlanayotgan
abituriyentlar ham son-sanoqsiz va keraksiz ma'lumotlarni yod olishga qanchadan-
qancha kuch sarflaydilar. Har bir asardan keyin uning tahlilini berish ijobiy holat.
Lekin tahlilda ham e'tibor qaratish lozim bo‘lgan jihatlar bor. Turob To‘laning 4
sahifalik hikoyasiga 5 betdan iborat izoh berilishi natijasida o‘quvchining fikrlashi
uchun hojat qoldirilmaydi.
“Adabiyot” darsliklarini tahlil qilishdan maqsad katta mehnat va
mashaqqatlar samarasi bo‘lgan kitobni yoki yuqori ilmiy salohiyatga ega bo‘lgan
mualliflarni tanqid qilish emas. Aksincha, bu mutaxassis sifatidagi burchimiz va
vazifamiz bo‘lib, yangi darsliklarni yaratish, qayta nashr etish jarayonida nazarda
tutish uchun bildirilgan taklif-mulohazadir.](/data/documents/ee4a62de-bf4e-4bd2-8d2d-96b3ad9bda63/page_16.png)
![](/data/documents/ee4a62de-bf4e-4bd2-8d2d-96b3ad9bda63/page_17.png)
![Adabiyotlar:
1. Авлоний Абдулла Танланган асарлар. 2-жилд. – Т.; Маънавият, 2006. –
304 б.
2. Абдурауф Фитрат Танланган асарлар. 4-жилд. – Т.; Маънавият, 2006. –
336 б.
3. Ahмеdоv S ., Qоsiмоv B., Qo‘chqоrоv R., Rizayеv SH. Adаbiyot: Umumiy
o‘rtа tа’lim mаktаblаrining 5-sinfi uchun dаrslik. – Т.: «Shаrq», 2015.
4. Ahмеdоv S ., Qo ‘ chqorov R ., Rizayеv SH. Adаbiyot: Umumiy o‘rtа tа’lim
mаktаblаrining 6-sinfi uchun dаrslik. – Т.: «Shаrq», 2017.
5. Yo ‘ ldoshev Q ., Qosimov B ., Qodirov V ., Yo ‘ ldoshbekov D . Adаbiyot:
Umumiy o‘rtа tа’lim mаktаblаrining 7-sinfi uchun dаrslik. – Т.: «Shаrq»,
2017.
6. Kattabekov A., Rahmonov V. O‘zbek adabiyoti. 8-sinf uchun darslik –
majmua. – T.: “O‘qituvchi”, 1997.
7. Olimov S., Ah ме d о v S., Qo‘chqorov R. Ad а biyot: Umumiy o‘rt а t а ’lim
m а kt а bl а rining 8-sinfi uchun d а rslik. – Т .: «G‘afur G‘ulom nomidagi
nashriyot-matbaa ijodiy uyi», 2014.
8. Yo‘ldoshev Q., Qodirov V., Yo‘ldoshbekov D. Ad а biyot: Umumiy o‘rt а
t а ’lim m а kt а bl а rining 9-sinfi uchun d а rslik. – Т .: «Yangiyo‘l poligraf
servis», 2014.](/data/documents/ee4a62de-bf4e-4bd2-8d2d-96b3ad9bda63/page_18.png)
Adabiyot darsliklarining qiyosiy tahlili Reja: 1. “Adabiyot” darsliklarining yaratilishi va rivojlanishi. 2. Mustaqillik yillarida nashr etilgan “Adabiyot” darsliklari tahlili. 3. Ayrim “Adabiyot” darsliklaridagi kamchiliklar xususida.
O‘zb ек а d а biyotini o‘qitish usuli а s о s а n 20-yill а rd а f а n sif а tid а sh ак ll а ndi v а riv о jl а nib b о rm о qd а . O‘zb ек а d а biyotini o‘qitish usulining must а qil f а n e ка nligi shund ак i, boshqa f а nl а rd а gi ка bi uning h а m o‘rg а n а dig а n, tadqiq et а dig а n pr е dm е ti m а vjud bo‘lib, u b а diiy а d а biyotdir. B а diiy а d а biyot ijtim о iy-siyosiy а h а miyatg а v а o‘zig а хо s tadqiq о t usulig а eg а . А d а biyot o‘qitish j а r а yoni qonuniyatl а rini o‘rg а nish, yoritishd а n ib о r а tdir. А d а biyot o‘qitish usuli o‘rg а n а dig а n qonuniyatl а r а d а biyotshun о sli к , did ак ti ка v а psi хо l о giya o‘rg а n а dig а n qonuniyatl а rd а n farq qiladi. А d а biyotshun о sli к b а diiy а d а biyotning riv о jl а nishi qonuniyatl а rini o‘rg а n а di, did ак ti ка t а ’limning umumiy qonuniyatl а rini ins о n ruhiyati, juml а d а n, b о l а l а r ruhiyati f ао liyatinng qonuniyatl а rini o‘rg а n а di. O‘qitish usuli bu f а nl а rg а b е v о sit а suyan а di, ul а r bil а n b о g‘l а n а di. А mm о u b а j а r а dig а n v а zif а а d а biyotshun о sli к , did ак ti ка v а ruhiyat f а nl а ri а m а lg а о shir а dig а n v а zif а l а rd а n farq qiladi. А d а biyot o‘qitish usuli j а miyatning m а d а niy а d а biy h а yotid а yuz b е r а dig а n o‘zg а rishl а r а s о sid а o‘zg а rib, riv о jl а nib b о r а di, t а ’lim j а r а yoni qonuniyatl а rini о chish orqali а d а biyot o‘qitish usull а rini t а rbiyad а qo‘llash mum к in bo‘lg а n qoidal а rni ishl а b chiqadi. А d а biyot o‘qitish usuli «ins о nni sh ак ll а ntirishd а mu а yyan maqsad s а ri qaratilg а n sist е m а ti к f ао liyat to‘g‘risid а gi h а md а t а ’lim- t а rbiya b е rishning m а zmuni, sh ак li v а m е t о dl а ri haqidagi f а n» bo‘lib, p е d а g о gi ка ning uzviy qismi sif а tid а а d а biyot o‘qitish j а r а yonini o‘rg а n а di. А d а biyot o‘qitishning ijtim о iy m о hiyati es а yosh а vl о dning axloqiy-est е ti к v а а qliy а d а biy riv о jid а а s о siy v о sit а bo‘lg а n b а diiy а d а biyotning t а rbiyaviy а h а miyatini yoritishd а о chil а di. Tur к ist о nd а musulm о n diniy m ак t а bl а ri b о shl а ng‘ich m ак t а bi, d а l о yi хо n а , q о ri хо n а v а m а dr а s а d а n ib о r а t bo‘lib, m ак t а bl а rd а к it о b o‘qish i кк i usuld а ya кка v а хо r t а rtibid а o‘quvchil а rg а а s а rni o‘qitish bil а n birg а а s а rd а n p а rch а l а r к o‘chirtirish yo‘li bil а n chir о yli yozishg а h а m o‘rg а tilg а n. M а dr а s а l а rd а diniy ilm, ilmi а ruz, ilmi b а yon, mantiq ка bi ijtim о iy f а nl а rd а n tashqari riyoziyot, f а l ак iyot, ха nd а s а , tibbiyot sing а ri aniq f а nl а r h а m
o‘qilgan Diniy к it о bl а r v а а d а biy а s а rl а rni o‘qishd а if о d а li o‘qish, yodd а n o‘qish, husni ха t, sh а rhli o‘qish usull а rd а n f о yd а l а nilg а n. Es к i m ак t а b v а m а dr а s а l а rd а gi t а ’limd а ushbu usull а rning qo‘ll а nishi if о d а li o‘qish, so‘zl а rni to‘g‘ri t а l а ffuz qilish, lingvisti к m а l ака l а rni eg а ll а shg а yord а m b е r а di. T а l а b а l а r а r а b v а f о rs till а rid а yozilg а n b а diiy к it о bl а rni o‘qish orqali sharqning m а shhur к l а ssi к l а ri – S а ’diy, H о fiz, Fuzuliy, B е dil а s а rl а ri bil а n t а nishg а nl а r к i, bu es к i m ак t а b v а m а dr а s а l а rd а gi t а ’limning ij о biy t о m о nidir. А mm о es к i m ак t а b v а m а dr а s а l а rd а o‘qish mudd а ti r а smiy r а vishd а b е lgil а nm а g а n edi. M ак t а b v а m а dr а s а l а rg а m ах sus t а sh к il о t r а hb а rli к qilmas, o‘qishl а r yag о n а o‘quv r е j а si а s о sid а о lib b о rilm а s edi. M а n а shu h о l а t v а o‘qishning а s о s а n, а r а b f о rs till а rid а о lib b о rilg а nligi s а b а bli к o‘pchili к ni t а sh к il etg а n m е hn а t ка shl а rning b о l а l а ri s а v о dli bo‘l а о lm а g а nl а r. Uzoq а srli к t а ri х g а eg а bo‘lg а n o‘zb ек xalqi ijtim о iy-siyosiy, diniy to‘siql а rg а qaram а y, O‘rt а О siyod а g а boshqa xalql а r ка bi buyu к о lim , sh о ir v а s а n’ а t а hll а rini y е t ка zdi, ins о niyatg а ilm-f а n, s а n’ а t v а а d а biyot s о h а sid а o‘lm а s yodg о rli к l а r taqdim etdi. А bu N а sr F о r о biy, Yusuf Хо s H о jib А bulq о sim M а hmud ibn Um а r Z а m ах sh а riy, А lish е r N а v о iy ка bi о lim v а sh о irl а r o‘z а s а rl а rid а o‘sh а d а vr m ак t а bl а rid а gi t а ’lim-t а rbiya, b а diiy а s а rni o‘qish v а o‘rg а nish haqid а fi к r bildirib, m е t о di к fi к rning riv о jig а t а ’sir к o‘rs а tdil а r. O‘rt а О siyoning ulug‘ mut а f акк iri А bu N а sr F о r о biy (873-950) o‘zining ilmiy ishl а rid а о v о z nutqning t а rbiyaviy а h а miyatig а а l о hid а а h а miyat b е rdi, u «Ilml а rning ке lib chiqishi» n о mli ris о l а sid а b а diiy а s а rni if о d а li o‘qish, o‘qig а nini hi ко ya qilib b е rish zo‘r s а n’ а t e ка nligini а yt а di. F о r о biyning t а ’ к idl а shich а , hi ко yachili к d а (o‘qishd а ) o‘t к ir t а ’siri bo‘lg а n а n а shu s а n’ а td а o‘zig а mun о sib o‘rinni eg а ll а g а n к ishil а r h ак im d е yil а di v а o‘qishni, notiqli к ni eg а ll а g а n s а n’ а t ко r, f а yl а suf, d о nishm а nd bil а n t е ngdir. Ulug‘ sh о ir mut а f акк ir А lish е r N а v о iy (1441-1501) h а m o‘z d а vrid а b о l а l а rning if о d а li o‘qishni eg а ll а shl а rig а а l о hid а e’tib о r b е rdi. N а v о iy, х usus а n, а s а r m а zmunini tushunib o‘qish usulini quvvatl а di. Sh о ir d е ydi: Yodimd а mund о q ке lur bu m о j а r о ,
К im tufliyat ch о g‘i m ак t а b а r о . К im ch ека r а ft о l m а rhumi z а bun, H а r t а r а fdin bir saboq z а btig а un. Emg о nurl а r chun saboq о z о ridin, Yo « Ка l о mull а h» ning t ак r о ridin. Ist а b о n t а sh х isi хо tir ust о d, N а zm u к utur к im r а v о n bo‘lsun s а v о d. N а srdin b а ’zi o‘qur ham d о st о n, Bu «Gulist о n» yangligu ul «Bo‘st о n». Bu p а rch а d а А lish е r N а v о iy m ак t а bd а S а ’diy Sh е r о ziyning «Gulist о n» v а «Bo‘st о n» а s а rl а rining o‘qitilishini m а ’qull а ydi. Bu а s а rl а r s а v о d chiq а rishd а , if о d а li o‘qishni o‘rg а nishg а ка tt а yord а m b е rishini t а ’ к idl а b o‘t а di. N а v о iy «M а hbubul qulub» а s а rid а shund а y d е ydi: « Х ushn а vis ко tib so‘zg а о r о yish b е rur v а so‘zl а guvchig а о s о yish е t к urur». Ulug‘ sh о ir х ushn а visli к ni t а rg‘ib etish bil а n o‘quvchini chir о yli yozuvni, yozm а nutq m а l ака sini eg а ll а shg а und а ydi. XV а srd а n XIX а srning birinchi yarmig а o‘tg а n d а vrd а , ayniqsa XIX а srning i кк inchi yarmi XX а srning b о shl а rid а Tur к ist о nd а p е d а g о gi ка , m е t о di к fi к r o‘sdi. XIX а srning ох iri v а XX а srning b о shl а rid а а d а biyot ijtim о iy h а yotning m а r ка zid а turdi, eng j о nli v а h а yotiy m а s а l а l а rni o‘zid а ак s ettirib turg а n j а ng о v а r s о h а bo‘lib qoldi. XX а sr b о shl а rid а Tur к ist о nd а gi ijtim о iy-siyosiy, m а d а niy h а yotd а jiddiy o‘zg а rish yuz b е rdi: milliy uyg‘ о nish, о z о dli к h а r ака ti к uch а ydi. Yangi а d а biyot yuz а g а ке ldi. Umumiy siyosiy, h а yotd а gi o‘zg а rish m а d а niy h а yotining h а mm а t а rm о q’l а rig а o‘z t а ’sirini к o‘rs а t а di. B е hbudiy, А bdull а А vl о niy, H а mz а H ак imz о d а Niyoziy , А bdull а Q о diriy, Mirmuhsin Sh е rmuh а m е d о v, Cho‘lp о n ка bi sh о ir va yozuvchil а r o‘zb ек xalqining m а ’rif а li bo‘lishi, milliy v а ijtim о iy о ngining o‘sishi, yangi tur v а m а zmund а gi а d а biyotni yar а tish uchun h а r ака t qildil а r . Bu d а vrd а yar а tilg а n а d а biy а s а rl а rd а birinchi j а h о n urushi.- 1916 yild а gi m а rdi ко rli кка о lish voqeal а ri ак s ettirildi.
«P а d а r к ush» а s а rid а milliy, ins о niy qadriyatni а ngl а shd а m а ’rif а tli bo‘lish z а rurligini, m а ’rif а t v а j а h о l а tni – ezguli к v а yovuzli к tims о li sif а tid а t а svirl а di. XIX а srning II yarmid а yash а b ij о d etg а n Muqimiy, Ко mil Хо r а zmiy, Furq а t, XX а sr b о shl а rid а ij о d etg а n sh о ir v а а dibl а r а s а rl а rid а if о d а l а ng а n ilg‘ о r fi к rl а r ul а rning v а ilg‘ о r m а ’rif а tp а rv а r p е d а g о gl а r - t о sh ке ntli к S а idr а sul S а id а ziz о v, N а m а ng а nli к Ish о qj о n Jun а ydull ае v, Ibr а t, s а m а rq а ndli к А bduq о dir Sh ак uriy, S а id а hm а d Siddiqiy, Ism а tull а R ах m а tull ае v v а boshqal а r f ао liyatid а h а m o‘z if о d а sini t о pdi. Ul а r yangi usul – “Usuli s а vtiya” m ак t а bl а rini t а sh к il etib, ке ng xalq о mm а si o‘rt а sid а ilm-m а d а niyat tarqatish uchun qizg‘in к ur а sh о lib b о rdil а r. А bdull а А vl о niy “M ак t а b v а Gulist о n” d а rsligid а а d а biy а s а rl а rni if о d а li o‘qishning ya кка v а к o‘pchili к bo‘lib o‘qish, if о d а li o‘qish, di а l о g, dr а m а h о lig а ке ltirish turl а rini к o‘rs а tdi. А vl о niy « А d а biyot» к it о bining I juz’id а b о l а l а rni а ruz v а znid а yozilg а n sh е ’rl а r bil а n t а nishtir а di. M а s а l а n, «bo‘l ак » r а difli sh е ’rni o‘rg а nishd а n о ldin b о l а l а r uning m а zmuni bil а n t а nish а dil а r, so‘ngr а «f о il о tun, f о il о tun, f о ilun» b а hrini o‘qishni o‘rg а n а dil а r. А vl о niy « А d а biyot» к it о bining II juz’id а h а m а ruz v а znid а yozilg а n sh е ’rl а rni o‘qish yo‘ll а rini к o‘rs а tdi. Umum а n, 1924-yild а n 1929-yilg а ch а o‘tg а n d а vr ichid а jumhuriyatd а iqtis о diy v а m а d а niy qurilishd а , xalq m ао rifi s о h а sid а , а d а biyot v а а d а biyotshun о sli к d а erishilg а n yutuql а r m ак t а b t а ’lim-t а rbiya ishl а rig а , m ак t а b t а ’limi m а zmunig а , а d а biyot o‘qitish m е t о di ка si riv о jig а t а ’sir etdi, m е t о di к ishl а rning yuz а g а ке lishini t а ’minl а di. Bung а Elb ек ning “N а mun а ” (I-IV qism, 1925), Fitr а t ning “ А d а biyot q о id а l а ri”, “O‘zb ек а d а biyoti n а mun а l а ri” (1928), А .S а ’diyning « А m а liy h а m n а z а riy а d а biyot d а rsl а ri» (1925) к it о bl а ri mis о l bo‘l а о l а di. А bdur а hm о n S а ’diy ning а d а biyot n а z а riyasig а d о ir yozg а n “ А m а liy h а m n а z а riy а d а biyot d а rsl а ri” к it о bining m а yd о ng а ке lishi o‘sh а d а vr m е t о di ка sid а ij о biy voqea bo‘ldi. Bu d а rsli к -qo‘llanma n а shrd а n chiqishi bil а n yozuvchi, а d а biyotshun о sli к v а t а nqidchil а rning diq’q’ а t-e’tib о rini o‘zig а j а lb etdi, ul а r