Badiiy asarlarni qiyosiy aspektda tahlil qilish. G‘azal tahlili. Sharq adabiyotshunosligi.
![Badiiy asarlarni qiyosiy aspektda tahlil qilish. G‘azal tahlili. Sharq
adabiyotshunosligi.
Reja:
1. Lirikaning kichik janrlari (fard, musallas, ruboiy, tuyuq, to‘rtlik)
2. Lirikaning o‘rtacha janrlari (g‘azal, marsiya, ashula, qo‘shiq, sonet)
3. Lirikaning yirik janrlari (tarji’band, tarki’band)](/data/documents/de2330ed-fd15-4ffc-b731-188137bf6327/page_1.png)
![“Kishini mashg‘ul etgan, to‘lqinlatgan, shodlatgan, qayg‘uga solgan,
zavqlantirgan, hayajonlantirgan nima bo‘lsa, qisqasi, subektning ichiga nima
kirsa, unda nima paydo bo‘lsa, shularning barchasini lirika o‘zining qonuniy
boyligi kabi qabul qiladi” (V.Belinskiy, 184-b). Demak, lirik asar shoirning
sezgi mevasi, bir oniy ilhomining natijasi, bir zumda “pishib” yetilgan poetik
fikr va tuyg‘usining ifodasidirki, ularning ko‘pi sarlavha (nom)siz bo‘ladi,
birinchi misra yoki radif nomi bilan nomlanadi: “Bu narsa - ta’riflash uchun
mazmuni tutqich bermaydigan, muzika sezgisi kabi, lirik asarning xossasidir”
(V.Belinskiy, 189-bet). “Uni na aytib berish va na izoh qilish mumkin; lekin
uni shoir qalamidan qanday chiqqan bo‘lsa, xuddi shunday o‘qib berish bilan
ikkinchi odamda ta’sir qoldirish mumkin; agarda uni so‘z bilan aytib berilsa
yoki prozaga aylantirilsa, u qanotlari chiroyli rang-barang kapalak hozirgina
ichidan uchib ketgan xunuk, o‘lik bir chag‘anoqqa aylanadi... bu narsa
shuning uchun ham qiyinki, sof lirik asar go‘yo bir kartinaga o‘xshaydi, lekin
unda muhim narsa kartinaning o‘zi emas, u bizda uyg‘otgan sezgidir”
(V.Belinskiy, 141-142 betlar); bu sezgilarning turli-tumanligini o‘zida
jamg‘argan va ularni voqe qiluvchi lirik tafakkurning janrlari ham xilma-
xildir; R.Orzibekovning hisoblashicha, birgina mumtoz o‘zbek she’riyatida
30 ga yaqin lirik janr va shakllar (R.Orzibekov. O‘zbek she’riyati janrlari.
SamDU nashri 1998, 10-bet)bor... Bular:
Debocha, nazira, faxriya, marsiya, soqiynoma, qasida, ta’rix, bag‘ishlov,
hasbi hol; madhiya, qo‘shiq, ashula, alla, lapar, yor-yor; mushoira, shiru-
shakar, muvashshah, g‘azal, tuyuq, ruboiy, fard, masnaviy, mustazod, sonet,
tarjeband, tarkiband; to‘rtlik, musallas, murabba, muxammas, musaddas,
musabba, musamman, mutassa, muashshar va h. Bularning hammasi ham
o‘zining muayyan janriy xususiyatlariga ega; katta – kichikligidan qat’i nazar
bo‘lishi mumkin bo‘lgan hayotning barkamol va betimsol obrazini –](/data/documents/de2330ed-fd15-4ffc-b731-188137bf6327/page_2.png)
![san’atning buyuk asarlarini voqe qilgandirlar; ularning ba’zilarini
o‘rganishning o‘ziyoq, mulohazalarimizni isbot etadi.
A.Lirikaning kichik janrlari
Fard (arabcha so‘z bo‘lib, yakka, yolg‘iz, toq ma’nolarini beradi) “shoir
tomonidan ma’lum mavzu va g‘oyaviy maqsadda ijod qilingan mustaqil
she’riy baytdir. Fard bir bayt hajmidagi, shaklidagi she’riy asardir. Unga
berilgan janr atamasi ham baytning yakkaligiga asoslanadi. Binobarin,
baytning yakkaligi uning janriy belgisini ham anglatadi. Shu nomning
lug‘aviy, istiholiy ma’nosida uning ixcham, o‘ta mo‘jaz she’r shakli ekanligi
ham anglashib turiladi: qisqalik va siqiqlik unda chuqur mazmunni, pandu
hikmat va donolikni ifodalashni taqozo etadi” (R.Orzibekov. O‘zbek
she’riyati janrlari va poetikasi, II kitob, Samarqand, SamDU nashri, 1999, 4-
bet):
Haq yo‘linda kim senga bir harf o‘qitdi ranj ila,
Aylamak oson emas haqqin ado ming ganj ila.
(Alisher Navoiy)
Fardni “mufradot”, “fardiyot” deb ham yuritadilar. Turkiyalik olim
Tohirul Mavlaviy, bir bayt qofiyadosh bo‘lsa (yuqoridagidek) “musarra’”,
qofiyadosh bo‘lmasa (pastdagidek) “fard” deb yuritadi.
Xalq og‘zaki ijodida bu shakl “maqol”, “matal”, “hikmat”, “otalar
so‘zi” nomlari bilan yuritilgan:
Dunyo chamanining bulbulisen,
Gul shoxida oshiyon etib ket.
(Nodira)
Ikki nafarning ovqati uch nafarga yetadi.](/data/documents/de2330ed-fd15-4ffc-b731-188137bf6327/page_3.png)
![Yaxshi odamning mehmoni ko‘p bo‘ladi.
(“Otalar so‘zi”)
Bo‘lar odam yoshida bosh bo‘lar,
Bo‘lmas odam qirqida ham yosh bo‘lar
(“Amir Temur o‘gitlari”)
Bilagi zo‘r birni yiqar,
Bilimi zo‘r mingni yiqar.
(Maqol)
Musallas (arabcha so‘z, ma’nosi uchlik, uchlama) mumtoz
poeziyamizda kam yaratilgan. “Bu shaklning kam qo‘llanilganining sababi 1-
2 juft misradan keyingi 3- misraning qofiya jihatidan toq bo‘lishidir (aab). Bu
holat esa she’rda notamomlikka, fikriy uzilishga sabab bo‘lishi mumkin”
(R.Orzibekov. O‘zbek she’riyati janrlari, 52-bet) deb asoslash noo‘rindir.
Bizningcha, uning asosini davr va odamlar ehtiyojidan izlash to‘g‘riroq
bo‘lgan bo‘lardi. Musallas Yevropa adabiyotida “tersina” (it. uchlik),
bugungi poeziyamizda “uch chanoq” deb yuritiladi. Unda poetik olamning
obrazi to‘liq ifodasini topa oladi; bugungi “tezkor” zamonda kishilarning
murakkab, ziddiyatlarga to‘la, shiddatkor, betakror ruhiy dunyolarini
borlig‘icha namoyon etishga qodir kuch-mo‘jiza bor. Unda olam
mohiyatining, tuyg‘ular mag‘zining falsafasi ifodasi, bu ifodaning eng nozik
va judayam ixcham jonli surati mujassam: Hech bir inson anglamas bizni,
Itdek tepib o‘tar kiborlar,
Yeh, naqadar baxtsizdir ular.
Rauf Parfi O‘zturkning bu asaridagi poetik falsafani faqatgina uchlik
real ifodalay oladi, uni boshqacha (ruboiy, to‘rtlik, muxammas...va h.) janrlar](/data/documents/de2330ed-fd15-4ffc-b731-188137bf6327/page_4.png)
![kashf eta olmaydi. Bu fikrning isbotini Rauf Parfi, Vosit Sa’dulla, Anvar
Obidjon kabi shoirlarning yetuk uchliklarida ko‘rsa bo‘ladi.
Ruboiy (ar. - to‘rtlik) – “ikki baytli she’r”(Qabul Muhammad) bo‘lib,
uning yuzaga kelishiga, xalq she’riyatidagi to‘rtliklar asos bo‘lgan”
(B.Sarimsoqov, N.Hotamov). Aruz hukmronlik qilgan davrlarda “hazaj
bahrining “ahram” va “ahrab” shajaralaridagi 24 sho‘bada yaratilgan... uning
yetakchi janr belgisi – undagi chuqur mazmunni hazaj bahri vaznlarida
ifodalash” (R.Orzibekov) sanalgan.
“Odatdagi ruboiyning birinchi misrasi tezis, ya’ni shoir keyin isbot etishi
lozim bo‘lgan fikrning da’vo shaklida o‘rtaga tashlashidir. Ikkinchi misra
antitezis, avvalgisiga zid, uning aksidek jaranglaydi. Biroq, dastlab qo‘yilgan
tezisning isbotiga xizmat qiladi. Uchinchi misra qofiyasiz bo‘lib, moddai
ruboiyya deb ataladi. Shoir xulosa chiqarishga tayyorlanar ekan, bu guyo
asosiy maqsadga, xulosaga olib keluvchi ko‘prik burchini o‘taydi. Nihoyat
so‘nggi misra, maqsadni ochiq, ravshan aytib tugatilishi sintezdir. Ruboiy,
to‘rt misraga sig‘dirilgan butun bir she’riyat dunyosi, insonning g‘oyat xilma-
xil va juda boy fikr-hislari, “qalb dialektikasi”ning ajoyib tarjimonidir”
(M.Yunusov. Barhayot an’analar, T., 1969, 77-bet).
Ruboiy qofiyalanishga qarab ikki xil bo‘ladi. Agar u a-a-b-a tarzida
qofiyalansa xosiy ruboiy, -a-a-a-a tarzida qofiyalansa taronai ruboiy deb
yuritiladi.
Bugungi poeziyamizda ham ruboiylar ko‘plab yaratilmoqda “... inson
hayotida, ichki kechinmalarida yuz bergan eng teran va keskin
momentlardagi mulohaza va fikrlarni quyma satrlarda gavdalantirishi”
(A.Hayitmetov. Navoiy lirikasi, T., “Fan”, 1961, 186 bet) va uning falsafiy
mohiyatini g‘oyatda chuqur va qabariqli, ixcham va lo‘nda aks ettirish hazaj
bahridan keyingi yetakchi belgiga aylandi.](/data/documents/de2330ed-fd15-4ffc-b731-188137bf6327/page_5.png)
![Shoirlar majlisi - hislar to‘foni,
O‘tkir tuyg‘ularning tinmas bo‘roni,
Unda olam tirik, ona-Yer uyg‘oq,
Unga erisholmas dunyo sultoni.
(To‘lan Nizom. “Uch yuz uch ruboiy”.)
Ular (bahr va falsafiylik)ning birbutunligi, ayniqsa, Umar Xayyom
ruboiylarida go‘zal ifodasini topgan. Xayyom mayni - Allohni ulug‘laydi,
undan boshqa ishonchi ham, umidi ham, hamdami ham yo‘q. Uning faryodi
ham, tug‘yoni ham, baxti ham, baxtsizligi ham-o‘zligining mohiyati
falsafasiga aylanib, quyma satrlarda jilolanaveradi. Ha, “Xayyom ruboiylari
foniy bandaning javobsiz faryodlaridir” (A.Muxtor).
Quloq tuting-a:
May ichsang, oqilu dono bilan ich,
Yoki bir gul yuzli zebo bilan ich.
Oz-oz ich, goh-goh ich, ham yashirin ich,
Yezma, rasvo bo‘lma, hayo bilan ich.
Yoki:
Ichganda, aqldan begona bo‘lma,
Yes jo‘yib, jahlga sen xona bo‘lma.
Istasang qizil may halol bo‘lishin,
Hech kimni ranjitma, devona bo‘lma.
Tuyuq (ar. – tuslash, tuymoq) – lirikaning o‘ynoqi, shoirning so‘z
san’atini yaqqol ko‘rsatuvchi janrdir. Uning tadqiqotchilaridan
R.Orzibekovning ta’kidlashicha, tuyuq “to‘rt misradan iborat mustaqil va
to‘liq ma’noga ega bir butun asar ekanligi; 2) ko‘proq a,a,b,a ba’zan a, a, a, a
shaklidagi qofiyalanish; 3) xuddi ruboiydagi singari tezis (1-misra), antitezis](/data/documents/de2330ed-fd15-4ffc-b731-188137bf6327/page_6.png)
![(2-misra), moddai tuyuq (3-misra) va sintez (4-misra) kompozitsiyasiga ega
bo‘lishi va nihoyat 4) murabba’ she’rlaridan farqli o‘laroq so‘nggi misralarda
shoir taxallusining ko‘rsatilmasligi kabi xususiyatlari bilan ruboiylarga
o‘xshasa ham, ammo o‘ziga xos yagona vazn-“ramali musaddasi maqsur”
(foilotun foilotun foilun)da yozilishi va shu “vazn bilan o‘z badaniga noz
libosini kiyishi”(A.Jomiy) aksar qofiyalarining tajnisli so‘zlardan iborat
bo‘lishi bilan farq qiladi”(R.Orzibekov. O‘zbek she’riyati janrlari,
Samarqand, 1999, 98-bet).
Tuyuqlar tajnis san’atining ishtirok etishi yoki etmasligiga ko‘ra 1)
tajnisli va 2) tajnissiz tuyuqlarga bo‘linadilar. Garchi bitta vaznda yozilishi
shartligi – uning imkoniyatlarini cheklasa-da, shoirning omonimlardan
foydalanish mahoratini to‘liq namoyon etishi bilan ardoqlidir.
Jumladan,
G‘am yuki to qomatim yo qilmadi,
Ohim o‘tig‘a falak yoqilmadi,
Qilmadi rahmi mango, xud o‘zgaga
Bilmadimkim, qildimu yo qilmadi.
Ogahiyning tuyug‘idagi qofiya shaklan bir xil, mazmunan uch ma’noga
ega bo‘lgan “yo qilmadi” so‘zi asosiga qurilgan, birinchi misrada-qomatni
egmadi, g‘am yukida qomatim bukilmadi ma’nosida, ikkinchi misrada - ohim
o‘tidan falak yonmadi ma’nosida, to‘rtinchi misrada – qilmadi ma’nosida
qo‘llanilgan.
To‘rtlik – ruboiy va tuyuq janri talablari(vazni)ga javob bermaydigan
to‘rt misralik barcha she’riy asarlarni to‘rtlik(qorishiq) janri deb yuritish
asoslidir. To‘rtliklarning mavzu va mundarijasi – hayotning barcha jihatlarini
qamrab oladi; ularda bu jihatlar siqiq tarzda poetiklashadi:](/data/documents/de2330ed-fd15-4ffc-b731-188137bf6327/page_7.png)
![Xalqqa ayting, men aslo o‘lganim yo‘q,
Yov qo‘liga taslim ham bo‘lganim yo‘q.
Men elimning yuragida yashayman,
Yerk deganning tilagida yashayman.
(Hamid Olimjon)
Mazkur “qorishiq janr”ning Jamol Kamol aytgandek, asosiy belgilari
bor. “Bular: a) lirik ifodaning erkin parvozi; b) kechinmalar doirasiga tushgan
eng uvoq mayda-chuydalarning ham shu ondayoq qayd etilishi v) bevosita
nutq-monolog bilan chuqur suvrat-tasvirlarning almashinib turishi; g) vazn va
mulohazalarning erkin qo‘llanishi kabi xususiyatlardir” 1
.
Orzum shul, o‘chmasin yongan charog‘ing,
Yulduzday nur sochsin chashming-qarog‘ing.
Magar chinor bo‘lsang chinorday yasha,
Bevaqt uzilmasin biror yaprog‘ing.
(Abdulla Oripov)
Ko‘rinadiki, bu xil to‘rtliklar – “universal”lik xususiyatini kasb etadi va
uning tarixi – xalq og‘zaki ijodidan to hozirga qadar yaratilgan to‘rtliklarning
barchasini o‘z ichiga oladi.
B.Lirikaning o‘rtacha janrlari
G‘azal (arabcha so‘z, ma’nosi “Ayollarga sevgi va munosabat izhor
qilish”) asosan ishq – muhabbatni kuylovchi, muhabbat kabi judayam
qadimiy, doimo yangi bo‘lgan lirik she’rdir. G‘azal mavlono Fuzuliy
ta’biricha, “Shoir qudratini bildiruvchi, hunarning guli- gulistoni”dir,
Mavlono Vohid Abdulla nazdida “Qalb qonidan ochilgan lola”dir.
1
Қаранг: Т.Бобоев. Адабиётшуносликка кириш, Т., “Ўқитувчи”, 1979, 226-бет.](/data/documents/de2330ed-fd15-4ffc-b731-188137bf6327/page_8.png)
![G‘azal aruzda ikki misrali bayt usulida yoziladi. Uning birinchi bayti
“matla’” (“boshlanma”) deb yuritiladi va undagi ikki misra qofiyadosh (a,a)
bo‘ladi. Keyingi baytlarning ikkinchi misralari matla’ga qofiyadosh (ba, va,
ga, da ... va h.) bo‘ladilar. G‘azalning oxirgi-xulosaviy bayti “maqta’”
(“tugallanma”) deb yuritiladi va unda g‘azal muallifining ismi yoxud
taxallusi (“qutilish, xalos bo‘lish”) qo‘llaniladi. G‘azalda, ko‘pincha,
qofiyadan so‘ng radif keladi.
G‘azal 3 baytdan 19 baytgacha bo‘lishi mumkin. Uning mumtoz
shakli 7 baytdir. Jumladan, Alisher Navoiyning “Xazoinul maoniy”
devonidagi 3244 asardan 2600 tasi g‘azal bo‘lib, ularning 1774 tasi 7
baytlidir. Ushbu ta’kiddan ko‘rinadiki, g‘azal mumtoz adabiyotimizda
janrlarning sardori bo‘lib kelgan. Qofiyalanish tartibiga ko‘ra g‘azal: 1) oddiy
(a-a, b-a, v-a, g-a...), 2) husni matla’ (a-a, a-a, b-a, v-a, g-a...), 3)
zulqofiyatayn (a-a, b-b, v-v, g-g...), 4) zebqofiyatayn (a-a, a-a, a-a, a-a...)ga,
g‘azal-mushoira, g‘azal-chiston, g‘azal-nazira, g‘azal-muvashshah, g‘azal-
musajja’, g‘azal-qit’a ko‘rinishlariga ega bo‘lgan.
Dunyoga kelib loyiga bilmay bota qoldim,
Darmon yo‘qidin zahri balosin yuta qoldim.
Ko‘rdim men oni dushmani ruhu tan ekandur,
Lo o‘qi bilan ikki ko‘ziga ota qoldim.
Mayxonaga kirdim, bila qoldim kuyarimni,
Masjidga kirib zohidi yaxdek qota qoldim.
Zohid, menga bir shishada may, senga namozing,
Ming taqvini bir kosai mayga sota qoldim.](/data/documents/de2330ed-fd15-4ffc-b731-188137bf6327/page_9.png)
![Vahdat mayini piri mug‘on ilgidin ichtim,
Mansur kabi boshimi dorg‘a tuta qoldim.
To telbalig‘im shuhrati olamni tutubdir,
Bir jilvasig‘a ikki jahondin o‘ta qoldim.
Ayb etmangiz bu Mashrabi bexudni yoronlar,
Naylayki, bu g‘urbat ko‘chasidin o‘ta qoldim.
Marsiya (arabcha so‘z, ma’nosi “Biror shaxsning vafoti munosabati bilan
uning xotirasiga bag‘ishlab yozilgan motam she’ri”) biror mashhur kishi
vafoti munosabati bilan og‘ir yo‘qotishni, g‘am-alamni, hasratu iztirobni
kuylovchi asardir. U xalq og‘zaki ijodida “yig‘i” deb yuritilgan va unda
o‘limdan, bevafo dunyodan shikoyat qilingan. Bugungi marsiyalarda esa
vafot qilgan buyuk shaxsning e’zozli ishlari ulug‘lanadi, xalqning
yo‘qotishdan topgan alamli iztirobi kuylanadi; marhumning bajarishga
ulgurmagan ishlarini davom ettirishga chorlaydi. Birgina jumla bilan
aytganda, odamiylik o‘lmasligini, uni boyitish har bir insonning vazifasi
ekanligini – pafos darajasiga ko‘taradi.
Zulfiyaning “Sog‘inganda”, “Bahor keldi, seni so‘roqlab”, Abdulla
Oripovning “Onajon”, “Alvido, ustoz”, “Sorlochin uchdi”, Dushan Fayziying
“Umr suvday oqar”, Vohid Abdulloning “Yuzidan nur tomardi”, Farruh
Hamroevning “Nuriddin Shukur marsiyasi”, Nodir Jonuzoqning “Ustoz”,
Sa’dulla Hakimning “Yolg‘on-shoir o‘limi” marsiyalari yuqoridagi
fikrlarimizning isboti bo‘la oladi.
Mana , aytilganlarning eng so‘nggisi :
Rayhon qolur , gul qolur
Ye voh , o‘tar Muhammad ,](/data/documents/de2330ed-fd15-4ffc-b731-188137bf6327/page_10.png)
![Oshiq ko‘ngil tul qolur ,
O‘rtab ketar Muhammad.
Yerka kiyikni endi
Kim suyadi erkalab.
Hayron ko‘zi g‘am to‘la
Jayron ketar Muhammad?
Yurtim deya kuyganni
Kuyib-yonib suyganni,
Xirad to‘nin kiyganni
Kim unutar, Muhammad?
Oy porlar o‘sha-o‘sha,
Yulduzlar qo‘sha-qo‘sha,
Nur yog‘ilgan tinch go‘sha,
Tonglar otar Muhammad.
Yer ulug‘lar elini,
Yolg‘on-shoir o‘limi.
Muhammadning yo‘lini
Yana tutar Muhammad.
Ashula (yakka xonanda, guruh yoki xor ijro etadigan vokal asar;
qo‘shiq) to‘rt misradan iborat band tuzilishigi ega bo‘lib, unda parallelizm
keng qo‘llaniladi, ya’ni to‘rtlikning birinchi ikki misrasi ramziy obrazlar
asosiga qurilsa, keyingi ikki misrada asosiy maqsad ifodalanadi. Birinchi ikki](/data/documents/de2330ed-fd15-4ffc-b731-188137bf6327/page_11.png)
![misra asosiy maqsad ifodalangan keyingi ikki misrani isbotlashga, aynan
shunday bo‘lishiga shubha qoldirmaslikka xizmat qiladi:
Qaldirg‘och qora bo‘lur;
Qanoti alo bo‘lur.
Yoshlikda bergan ko‘ngil
Ayrilmas balo bo‘lur...
Boshimdagi ro‘molim
Gul shoxiga ilindi.
Bevafo yorga qarab
Yurak bag‘rim tilindi.
Qo‘shiq ( 1.Vokal musiqiy asar, ashula; 2.Lapar, terma) ham ashula kabi
eng qadimiy janrdir. Unda ham so‘z, musiqa, raqs birlashadi. Ashuladek
hayotning hamma jarayonlari (to‘y, aza, bayramlarda, mehnat qilish, hordiq
olish paytlarida ham)da kishilarga hamrohlik qiladi, dardu hasratlarni,
shodligu quvonchlarni, orzu-armonlarni (qo‘yingki, insonga xos barcha
kechinmalarni) voqe qiladi, musiqiyligi va ohanraboligi bilan barcha
qalblarni zabt etadi, qalb torlarini chertib, kechinma va tuyg‘ularga ezgulik
jilosini beradi, harakatga yetaklaydi, hayotni sevishga, ardoqlashga,
e’zozlashga chorlaydi.
Deyarli barcha nazariy adabiyotlarda, hattoki “O‘zbek tilining izohli
lug‘ati”da ashula va qo‘shiq (so‘zlari) farqlanmagan. Holbuki, ashuladagi biz
ta’kidlagan yuqoridagi xususiyatlar qo‘shiqda uchramaydi. Unda ifoda
etilayotgan his-tuyg‘ular mantiqiy izchillikka bo‘ysinadi. Birinchi misra
(bayt)ni ikkinchi misra (bayt), ikkinchi misra (bayt)ni uchinchi misra (bayt)...
to‘ldirib boradi. Bu xususiyat g‘azal, marsiya, lapar, yor-yor, alla kabi
janrlarga ham xos bo‘lgani (aslida bu xususiyat lirikaning deyarli barcha](/data/documents/de2330ed-fd15-4ffc-b731-188137bf6327/page_12.png)
![janrlariga tegishlidir) va yaqqol ko‘zga tashlangani uchun, ularni qo‘shiq
qilib kuylash odat tusiga kirgandir. Ana shu asoslarga suyanib, adabiyot
qo‘shiq (aslida xirgoyi)dan boshlangan, desak mumkindir.
Bugungi adabiyotimizda Muhammad Yusuf, Oxunjon Hakimov,
Normurod Narzullaev, Xosiyat Bobomurodova kabi ko‘plab qo‘shiqchi
shoirlar bor. Ularning serzavq qo‘shiqlaridan biri – Xosiyat
Bobomurodovaning “Vatan yagonadir” asari hisoblanadi:
Derlar shirin so‘zning gadolari ko‘p,
Yonib turgan ko‘zning adolari ko‘p,
Yurtlar bor, hattoki xudolari ko‘p,
Vatan yagonadir, Vatan bittadir...
Nega uchgan qushlar qaytadi bot-bot,
Qozig‘iga izlab kelur uchqur ot,
Dunyoda bor bo‘lsin mehr-oqibat,
Vatan yagonadir, vatan bittadir!
Vatan, deb vatandan ketganlar aytsin,
Sog‘inch yoqasidan tutganlar aytsin,
Pushaymonlig‘ zahrin yutganlar aytsin:
Vatan yagonadir, Vatan bittadir!
Birov bor-onasin tashlab ketadi,
Birov bor-bolasin tashlab ketadi.
Ammo Vatan tashlab ketmas hech qachon,
Vatan yagonadir, Vatan bittadir!..](/data/documents/de2330ed-fd15-4ffc-b731-188137bf6327/page_13.png)
![Sonet (ital sonare –jaranglamoq) 14 misradan iborat bo‘ladi: uchta to‘rt
misralik va bitta ikki misralik banddan, ba’zan esa ikkita to‘rt misralik, ikkita
uch misralik banddan tashkil topadi. Birinchi ikki band-dastlabki qism
–“katren” (fr. quatrion – to‘rtlik), yakunlovchi qism – “terset”(lat. Tres -
uchlik ) deb yuritiladi va ular g‘oyaviy-kompozision jihatdan o‘zaro
bog‘lanib, yaxlitlikni yuzaga chiqiradi. Sonetda fikr g‘oyatda siqiq, ta’sirchan
tarzda voqe bo‘ladi. Oxirgi bandgacha fikr izchil rivojlanadi yoki uning
qirralari detallashtiriladi – bor bo‘y-bastining mohiyati ochilgandan so‘ng,
eng so‘nggi bandda poetik fikrga yakun yasaladi.
I.Bexer sonetni badiiyatning eng yorqin dialektik ko‘rinishlaridan biri;
dastlabki to‘rt misrasini tezis sifatida birinchi katren, keyingi to‘rtlikni
antitezis tarzida ikkinchi katren, so‘nggi ikki uchlikni sintez deb yuritishni
tavsiya qilsa, A.Muxtor uni – she’riyatning olifta kamzuli, deydi. Sonetlar
dastlab Italiyada (XIII-XIVasrlar) paydo bo‘lgan, Dante, Petrarka, keyinroq
Mekelenjelo; V.Shekspir (Angliya), Miskevich(Polsha), Derjavin,
A.S.Pushkin, Shchipaev (Rossiya) ijodlarida sonetning go‘zal namunalari
yaratilgan. O‘zbek adabiyotida sonetlarning namunalari Usmon Nosir ,
Maqsud Shayxzodalar tomonidan yaratildi . Barot Boyqobilov 700 dan ortiq
sonetlar bitdi , uning ijodida sonetlar guldastasi yuzaga keldi . Sonetlar
gulchambari-magistral (gr. magistralis-boshqaruvchi) 15 sonetdan (210
misradan) iborat bo‘ladi. Birinchi sonetning oxirgi misrasi bilan ikkinchi
sonet boshlanadi. Ikkinchi sonetning oxirgi misrasi bilan uchinchisi
boshlanadi. Shu tariqa 14 ta sonet yaratiladi va 15chi magistral sonet 14
sonetning birinchi misralaridan tuziladi. Oxirgi misra esa o‘z navbatida
birinchi misrani takrorlash bilan tugaydi. Muhammad Ali, Rauf Parfi, Mirzo
To‘ra, Ibrohim Yusupov kabi ijodkorlar ham ko‘plab sonetlar ijod etdilar.
Ularda falsafiylik, “yombi”lik - original fikrlar chuqurlasha boshladi, katren](/data/documents/de2330ed-fd15-4ffc-b731-188137bf6327/page_14.png)
![va tersetlarning vobastaligidan so‘nggi band uchun zarur bo‘lgan poetik
xulosalar chiqarish san’ati rivoj topdi.
O‘zbek sonetlarining eng go‘zallaridan biri Cho‘lponing “Men va
boshqalar” (O‘zbek qizi og‘zidan) asaridir:
Kulgan boshqalardir, yig‘lagan menman.
O‘ynagan boshqalar, ingragan menman.
Yerk ertaklarini eshitgan boshqa,
Qullik qo‘shig‘ini tinglagan menman...
Boshqada qanot bor, ko‘kka uchadir,
Shoxlarga qo‘nadir,bog‘da yayraydir.
So‘zlari sadafdir, tovushi naydir,
Kuyini har yerda elga sayraydir.
Menda-da qanot bor, lekin bog‘langan...
Bog‘ yo‘qdir , shox yo‘qdir , qalin devor bor .
So‘zlari sadafdek, tovushi naydek
Kuyim bor... uni – da devorlar tinglar.
Yerkin boshqalardir, qamalgan menman,
Hayvon qatorida sanalgan menman.
V.Lirikaning “yirik” janrlari
Hajm kengligi jihatidan tarji’band, tarkibband, soqiynoma va qasidalar
lirikaning yirik janrlari sanaladi. Jumladan, tarji’bandlar 16-24 misrali 5-10
band (Masalan, Alisher Navoiyning bir tarji’bandi har biri 10 baytli 10
banddan iborat. Bu degani 200 misradir)dan, tarkibbandlar 16 misrali bir](/data/documents/de2330ed-fd15-4ffc-b731-188137bf6327/page_15.png)
![necha bandlardan tashkil topadi. Ular mumtoz adabiyotimizda ham ko‘p
uchramaydi. Jumladan “Xazoyinul maoniy”dagi 3244 asarning to‘rttasi
tarji’band, bittasi tarkibbanddir, ikkitasi qasida va bittasi soqiynomadir.
Tarji’band (arabcha so‘z, ma’nosi: banddagi takror) “asosan bir
baytning har band oxirida aynan takrorlanib (tarji’) kelishi bilan
xarakterlanuvchi she’r bo‘lganligi uchun shu takrorlanuvchi bayt “vosita
bayt”, “bosh bayt”, “vosila bayt” deb yuritiladi va masnaviy shaklida
(aa,bb,vv) qofiyalanadi. Chunki bandlardagi boshlang‘ich baytning qofiyasi
aa-dir, navbatdagi baytlarda esa g‘azallardagi qofiyalanish usuliga o‘xshab
faqat ikkinchi misralar qofiyalanadi va ular oxirgi bosh baytgacha shu holda
davom etadi. Har band oxirida, muayyan tarzda takrorlanib turuvchi baytda
shoir aytmoqchi bo‘lgan g‘oyaviy muddao, asosiy fikr ta’kidlanadi va
o‘quvchi diqqati doim shu baytdagi xulosaga qaratib boriladi” (R.Orzibekov,
O‘zbek she’riyati janrlari, S., 1998, 112-bet).
“Badoe’ ul-vasat” (A.Navoiy)dagi tarji’bandning har (jami 7 band)
bandi 8 baytdan iborat bo‘lib, har band oxirgi:
Yodingni qilay harifi majlis
Fikringni etay ko‘ngilga munis
bayti takrorlanadi. Tarji’bandning oxirgi bandidagi tarji’bayt (vosita
bayt)dan oldin shoirning taxallusi ham ba’zida ko‘rsatiladi, ba’zida
ko‘rsatilmaydi. Aytilganlarni to‘liq anglash uchun, ushbu tarji’bandning
birinchi va so‘nggi bandlarini qayd etamiz. Uning birinchi bandi:
Ye y kirpiki neshu ko‘zi xunxor,
Jonimni necha qilursen afgor.
La’ling g‘amidin ko‘ngulda erdi,](/data/documents/de2330ed-fd15-4ffc-b731-188137bf6327/page_16.png)
![Har qonki sirishkim etti izhor.
Hayhotki, hajring ilgidindur
Jonimda alam, tanimda ozor.
Yuzungni ko‘rub meni ramida,
Ishq o‘tig‘a bo‘lg‘ali giriftor.
Sen erding majlisim harifi
Kim, yedi hasad sipehri g‘addor.
Yuz hasrat ila meni ayirdi
Vaslingdin, ayo, xujasta diydor.
Yemdiki firoq aro tushubmen,
Topquncha yana harif, yo yor.
Yodingni qilay harifi majlis
Fikringni etay ko‘ngulga munis.
Tarkibband (arabcha so‘z, ma’nosi: bandni biriktirish) qofiyalanishi va
kompozision tuzilishi jihatidan tarji’bandga o‘xshaydi. Faqatgina
tarkibbandda aynan takrorlanuvchi bayt bo‘lmaydi, balki har bir band oxirida
yangi va mustaqil qofiyaga ega bo‘lgan vosila bayt ishlatiladi, u go‘yo har
bandga xulosa yasaydi.
Alisher Navoiy yaratgan birgina tarkibbandning ikki (jami 7 band, har
bandi 8 bayt) bandini keltirsak, mulohazalarimiz isbot topadi:
Manga zulm o‘ldi falakdinki chu bo‘ldung bemor,](/data/documents/de2330ed-fd15-4ffc-b731-188137bf6327/page_17.png)
![Kerak erdiki men o‘lsam boshing uzra g‘amxor.
Sharbating ezsam edi shirai jonim qo‘shubon,
Ichururga qilibon jahd nekim mumkin bor.](/data/documents/de2330ed-fd15-4ffc-b731-188137bf6327/page_18.png)
![Adabiyotlar:
T. Boboev. Adabiyotshunoslik asoslari, T., «O‘zbekiston», 2002, 477-
512- betlar.
D. Quronov. Adabiyotshunoslikka kirish, T., A. Qodiriy nomidagi
Xalq merosi nashriyoti, 2004, 182-191-betlar.
H. Umurov. Adabiyotshunoslik nazariyasi, T., A. Qodiriy nomidagi
Xalq merosi nashriyoti, 2004, 225-238-betlar.](/data/documents/de2330ed-fd15-4ffc-b731-188137bf6327/page_19.png)
Badiiy asarlarni qiyosiy aspektda tahlil qilish. G‘azal tahlili. Sharq adabiyotshunosligi. Reja: 1. Lirikaning kichik janrlari (fard, musallas, ruboiy, tuyuq, to‘rtlik) 2. Lirikaning o‘rtacha janrlari (g‘azal, marsiya, ashula, qo‘shiq, sonet) 3. Lirikaning yirik janrlari (tarji’band, tarki’band)
“Kishini mashg‘ul etgan, to‘lqinlatgan, shodlatgan, qayg‘uga solgan, zavqlantirgan, hayajonlantirgan nima bo‘lsa, qisqasi, subektning ichiga nima kirsa, unda nima paydo bo‘lsa, shularning barchasini lirika o‘zining qonuniy boyligi kabi qabul qiladi” (V.Belinskiy, 184-b). Demak, lirik asar shoirning sezgi mevasi, bir oniy ilhomining natijasi, bir zumda “pishib” yetilgan poetik fikr va tuyg‘usining ifodasidirki, ularning ko‘pi sarlavha (nom)siz bo‘ladi, birinchi misra yoki radif nomi bilan nomlanadi: “Bu narsa - ta’riflash uchun mazmuni tutqich bermaydigan, muzika sezgisi kabi, lirik asarning xossasidir” (V.Belinskiy, 189-bet). “Uni na aytib berish va na izoh qilish mumkin; lekin uni shoir qalamidan qanday chiqqan bo‘lsa, xuddi shunday o‘qib berish bilan ikkinchi odamda ta’sir qoldirish mumkin; agarda uni so‘z bilan aytib berilsa yoki prozaga aylantirilsa, u qanotlari chiroyli rang-barang kapalak hozirgina ichidan uchib ketgan xunuk, o‘lik bir chag‘anoqqa aylanadi... bu narsa shuning uchun ham qiyinki, sof lirik asar go‘yo bir kartinaga o‘xshaydi, lekin unda muhim narsa kartinaning o‘zi emas, u bizda uyg‘otgan sezgidir” (V.Belinskiy, 141-142 betlar); bu sezgilarning turli-tumanligini o‘zida jamg‘argan va ularni voqe qiluvchi lirik tafakkurning janrlari ham xilma- xildir; R.Orzibekovning hisoblashicha, birgina mumtoz o‘zbek she’riyatida 30 ga yaqin lirik janr va shakllar (R.Orzibekov. O‘zbek she’riyati janrlari. SamDU nashri 1998, 10-bet)bor... Bular: Debocha, nazira, faxriya, marsiya, soqiynoma, qasida, ta’rix, bag‘ishlov, hasbi hol; madhiya, qo‘shiq, ashula, alla, lapar, yor-yor; mushoira, shiru- shakar, muvashshah, g‘azal, tuyuq, ruboiy, fard, masnaviy, mustazod, sonet, tarjeband, tarkiband; to‘rtlik, musallas, murabba, muxammas, musaddas, musabba, musamman, mutassa, muashshar va h. Bularning hammasi ham o‘zining muayyan janriy xususiyatlariga ega; katta – kichikligidan qat’i nazar bo‘lishi mumkin bo‘lgan hayotning barkamol va betimsol obrazini –
san’atning buyuk asarlarini voqe qilgandirlar; ularning ba’zilarini o‘rganishning o‘ziyoq, mulohazalarimizni isbot etadi. A.Lirikaning kichik janrlari Fard (arabcha so‘z bo‘lib, yakka, yolg‘iz, toq ma’nolarini beradi) “shoir tomonidan ma’lum mavzu va g‘oyaviy maqsadda ijod qilingan mustaqil she’riy baytdir. Fard bir bayt hajmidagi, shaklidagi she’riy asardir. Unga berilgan janr atamasi ham baytning yakkaligiga asoslanadi. Binobarin, baytning yakkaligi uning janriy belgisini ham anglatadi. Shu nomning lug‘aviy, istiholiy ma’nosida uning ixcham, o‘ta mo‘jaz she’r shakli ekanligi ham anglashib turiladi: qisqalik va siqiqlik unda chuqur mazmunni, pandu hikmat va donolikni ifodalashni taqozo etadi” (R.Orzibekov. O‘zbek she’riyati janrlari va poetikasi, II kitob, Samarqand, SamDU nashri, 1999, 4- bet): Haq yo‘linda kim senga bir harf o‘qitdi ranj ila, Aylamak oson emas haqqin ado ming ganj ila. (Alisher Navoiy) Fardni “mufradot”, “fardiyot” deb ham yuritadilar. Turkiyalik olim Tohirul Mavlaviy, bir bayt qofiyadosh bo‘lsa (yuqoridagidek) “musarra’”, qofiyadosh bo‘lmasa (pastdagidek) “fard” deb yuritadi. Xalq og‘zaki ijodida bu shakl “maqol”, “matal”, “hikmat”, “otalar so‘zi” nomlari bilan yuritilgan: Dunyo chamanining bulbulisen, Gul shoxida oshiyon etib ket. (Nodira) Ikki nafarning ovqati uch nafarga yetadi.
Yaxshi odamning mehmoni ko‘p bo‘ladi. (“Otalar so‘zi”) Bo‘lar odam yoshida bosh bo‘lar, Bo‘lmas odam qirqida ham yosh bo‘lar (“Amir Temur o‘gitlari”) Bilagi zo‘r birni yiqar, Bilimi zo‘r mingni yiqar. (Maqol) Musallas (arabcha so‘z, ma’nosi uchlik, uchlama) mumtoz poeziyamizda kam yaratilgan. “Bu shaklning kam qo‘llanilganining sababi 1- 2 juft misradan keyingi 3- misraning qofiya jihatidan toq bo‘lishidir (aab). Bu holat esa she’rda notamomlikka, fikriy uzilishga sabab bo‘lishi mumkin” (R.Orzibekov. O‘zbek she’riyati janrlari, 52-bet) deb asoslash noo‘rindir. Bizningcha, uning asosini davr va odamlar ehtiyojidan izlash to‘g‘riroq bo‘lgan bo‘lardi. Musallas Yevropa adabiyotida “tersina” (it. uchlik), bugungi poeziyamizda “uch chanoq” deb yuritiladi. Unda poetik olamning obrazi to‘liq ifodasini topa oladi; bugungi “tezkor” zamonda kishilarning murakkab, ziddiyatlarga to‘la, shiddatkor, betakror ruhiy dunyolarini borlig‘icha namoyon etishga qodir kuch-mo‘jiza bor. Unda olam mohiyatining, tuyg‘ular mag‘zining falsafasi ifodasi, bu ifodaning eng nozik va judayam ixcham jonli surati mujassam: Hech bir inson anglamas bizni, Itdek tepib o‘tar kiborlar, Yeh, naqadar baxtsizdir ular. Rauf Parfi O‘zturkning bu asaridagi poetik falsafani faqatgina uchlik real ifodalay oladi, uni boshqacha (ruboiy, to‘rtlik, muxammas...va h.) janrlar
kashf eta olmaydi. Bu fikrning isbotini Rauf Parfi, Vosit Sa’dulla, Anvar Obidjon kabi shoirlarning yetuk uchliklarida ko‘rsa bo‘ladi. Ruboiy (ar. - to‘rtlik) – “ikki baytli she’r”(Qabul Muhammad) bo‘lib, uning yuzaga kelishiga, xalq she’riyatidagi to‘rtliklar asos bo‘lgan” (B.Sarimsoqov, N.Hotamov). Aruz hukmronlik qilgan davrlarda “hazaj bahrining “ahram” va “ahrab” shajaralaridagi 24 sho‘bada yaratilgan... uning yetakchi janr belgisi – undagi chuqur mazmunni hazaj bahri vaznlarida ifodalash” (R.Orzibekov) sanalgan. “Odatdagi ruboiyning birinchi misrasi tezis, ya’ni shoir keyin isbot etishi lozim bo‘lgan fikrning da’vo shaklida o‘rtaga tashlashidir. Ikkinchi misra antitezis, avvalgisiga zid, uning aksidek jaranglaydi. Biroq, dastlab qo‘yilgan tezisning isbotiga xizmat qiladi. Uchinchi misra qofiyasiz bo‘lib, moddai ruboiyya deb ataladi. Shoir xulosa chiqarishga tayyorlanar ekan, bu guyo asosiy maqsadga, xulosaga olib keluvchi ko‘prik burchini o‘taydi. Nihoyat so‘nggi misra, maqsadni ochiq, ravshan aytib tugatilishi sintezdir. Ruboiy, to‘rt misraga sig‘dirilgan butun bir she’riyat dunyosi, insonning g‘oyat xilma- xil va juda boy fikr-hislari, “qalb dialektikasi”ning ajoyib tarjimonidir” (M.Yunusov. Barhayot an’analar, T., 1969, 77-bet). Ruboiy qofiyalanishga qarab ikki xil bo‘ladi. Agar u a-a-b-a tarzida qofiyalansa xosiy ruboiy, -a-a-a-a tarzida qofiyalansa taronai ruboiy deb yuritiladi. Bugungi poeziyamizda ham ruboiylar ko‘plab yaratilmoqda “... inson hayotida, ichki kechinmalarida yuz bergan eng teran va keskin momentlardagi mulohaza va fikrlarni quyma satrlarda gavdalantirishi” (A.Hayitmetov. Navoiy lirikasi, T., “Fan”, 1961, 186 bet) va uning falsafiy mohiyatini g‘oyatda chuqur va qabariqli, ixcham va lo‘nda aks ettirish hazaj bahridan keyingi yetakchi belgiga aylandi.