BUXGALTERIYA HISOBINING PREDMETI VA METODI
![BUXGALTERIYA HISOBI NING PREDMETI VA METODI
Reja:
1.1. Xo‘jalik hisobining mohiyati va funksiyalari.
1.2. Xo‘jalik hisobida qo‘llaniladigan o‘lchovlar.
1.3. Xo‘jalik hisobining turlari va ularning tavsifi
1.4. Buxgalteriya hisobining predmeti va metodlari (elementlari)](/data/documents/58e899fa-89d5-45c9-bb16-9ff747293284/page_1.png)
![1.1. Xo‘jalik hisobining mohiyati va funksiyalari.
X o‘jaliklar faoliyatida ma’lum bir jarayonni amalga oshirish uchun insonlar
(ishlovchilar) tomonidan amalga oshiriladigan jarayonlar xo‘jalik operatsiyalari
deyiladi. Xo‘jalik operatsiyalarining yig‘indisi xo‘jalik jarayoni deyiladi. Xo‘jalik
jarayonini son jihatdan aks ettirib, sifat jihatdan tavsifnoma berishga xo‘jalik hisobi
(uchyoti) deyiladi.
Xo‘jalik yurituvchi subyekt faoliyati to‘g‘risidagi axborotlar, agar barcha
hisobga olingan resurslar va xo‘jalik jarayonlari hisob o‘lchovlarida ifodalansa,
axborotdan foydalanuvchilar extiyojini qondiradi.
Respublikamiz iqtisodiyoti bozor munosabatlarini erkinlashtirish yo‘li orqali
rivojlanmoqda. Bozor iqtisodiyotini erkinlashtirish, davlat mulkini xususiylashtirish
jarayonini chuqurlashtirish, mulkchilikning turli - tuman shakllaridagi korxonalarini
yaratish hamda sog‘lom raqobatchilikni rivojlantirish asosida amalga oshiriladi. Yirik
ijtimoiy ishlab chiqarish yuqori sifatli ishlab chiqarishni va boshqarishni talab
qiladigan raqobatsiz rivojlana olmaydi.
Xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarni boshqarish, uning oldiga qo‘yilgan reja
ko‘rsatkichlariga doir vazifalarni bajarish maqsadida xo‘jalik faoliyati ustidan
kundalik kuzatib borishni talab qiladi. Bunday kuzatis’h va boshqarish xo‘jalik hisobi
yordamida amalga oshiriladi.
Korxona va tashkilotlarning xo‘jalik faoliyati ustidan rahbarlik qilish hamda
ishlab chiqarishning borishini boshqarish maqsadida axborotlarni olish uchun faqat
kuzatuvni amalga oshirishning o‘zi kifoya qilmaydi. Olingan ma’lumotlarni o‘lchash,
ya’ni menejerlarga zarur bo‘lgan ma’lum bir miqdoriy ko‘rsatkichlarda ifodalash
lozim bo‘ladi. Undan so‘ng bu ko‘rsatkichlar boshqarishga zarur bo‘lgan yo‘nalishda
axborotni guruhlash, korxonalar faoliyatini keyinchalik baholash va axborotning
saqlanishini ta’minlash hamda auditni tashkil qilish maqsadida hisobning tegishli
registrlarida ro‘yxatga olinishi lozim.
Demak, hisob deganda olingan ma’lumotp ilardan ma’lum bir amaliy yoki ilmiy
maqsadlarda keyinchalik foydalanish uchun yoki boshqa voqealar, harakatlar,
dalillarni qayd etishni tushunmoq kerak.](/data/documents/58e899fa-89d5-45c9-bb16-9ff747293284/page_2.png)
![Xo‘jalik hisobi deb xo‘jalik faoliyatining rivojlanish istiqbollarini aniqlash, uni
boshqarish va nazorat qilish maqsadida shu jarayonni miqdoriy (qiymat, mehnat) aks
ettirish va sifat jihatidan tavsiflashga aytiladi.
Bozor iqtisodiyotidagi xo‘jalik hisobining maqsadi foydaning shakllanish
jarayoni ustidan kuzatish hisoblanib, uning yordamida tadbirkorlar ishlab chiqarish
hajmini oshirish, mahsulot (ish, xizmat)lar sifatini yaxshilash hamda yaratilgan
mahsulot tannarxini kamaytirish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida ishlab chiqarish vositalarining katta qismiga ega
bo‘lgan tadbirkorlarning manfaatiga rioya qilinadi. Xo‘jalik hisobidan ham xuddi shu
yo‘nalishda foydalaniladi. Uning yordamida tadbirkorlar ishlab chiqarish
samaradorligini oshirishning yangidan - yangi vositalarini topib, amalga
oshirilayotgan faoliyatdan eng yuqori yutuqlarga ega bo‘ladilar va ularni olish
yo‘llarini aniqlaydilar.
Shunday qilib, bozor iqtisodiyotida xo‘jalik hisobidan, asosan tadbirkorlar -
mulk egalari manfaati uchun foydalaniladi. Shuni ta’kidlash lozimki, bunda xo‘jalik
hisobi tadbirkorlar uchun nafaqat hisobot tuzish uchun qurol bo‘libgina qolmay, u
eng avvalo korxona faoliyatining yuqori samaradorlikka erishishi uchun ishab
chiqarishni boshqarish quroli sifatida xizmat qiladi.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida xo‘jalik hisobining ko‘rsatkichlari ichki va tashqiga
bo‘linib, axborotdan ham tashqi hamda ichki qiziquvchilar-menejerlar tomonidan
foydalaniladi. Tabiiyki, xo‘jalik hisobining bu ma’lumotlari mulkchilikning har xil
shakldagi hamda sog‘lom raqobatchilikning rivojlanishi sharoitida obektiv ravishda
tashqi - e’lon qilinadigan va ichki - tijorat siri hisoblangan qismlarga bo‘linishi kerak.
Buni yuzaga chiqarish uchun tijorat sirini himoya qiluvchi qonun ishlab chiqilishi
kerak bo‘ladi. Bunday qonun tadbirkorlarga o‘z korxonalarining ishi bilan tanishish
uchun faqat tashqi foydalanuvchilarga mo‘ljallangan axborotni berish va tijorat siri
hisoblangan ichki axborotni saqlab qolish huquqini beradi. Shu bilan birga ta’kidlash
lozimki, tadbirkorlarning xo‘jalik faoliyati o‘z maqsadlariga munosib ravishda
axborotlarda buzib ko‘rsatishning oldini olish uchun bozor munosabatlari
mexanizmining zarur shartlaridan hisoblangan mustaqil auditorlik faoliyati keng](/data/documents/58e899fa-89d5-45c9-bb16-9ff747293284/page_3.png)
![rivojlantirilishi kerak.
Ishlab chiqarish vositalariga xususiy mulkchilik sharoitida mulk egalarining
mavjud imkoniyatlaridan kelib chiqqan ichki rejalashtirish o‘z rivojini topishi kerak.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida xo‘jalik hisobi har bir tadbirkor tomonidan
o‘zining xohishiga qarab tashkil qilinib, umumbelgilangan talablarga rioya qilish
bilan birga boshqarishning ma’muriy - buyruqbozlik tizimiga xos bo‘lgan qat’iy
tartibga solingan hisobning o‘rniga davlat tomonidan qo‘yiladigan tartibotini
minimumgacha kamaytirib boradi.
Buxgalteriya hisobida xo‘jalik operatsiyalari o‘lchov obekti bo‘lib hisoblanadi.
Ular firmaning moliyaviy ahvoliga ta’sir qiladigan xo‘jalik hayotining hodisalaridir.
Operatsiyalar ikki tomonlama bo‘lib, mustaqil sheriklar o‘rtasida qiymatliklarni
almashtirishdan yoki bir tomonlama, stanok va asbob-uskunalarning eskirishi, foizlar
bo‘yicha summalarning doimiy jamg‘arilishi va boshqalardan iborat bo‘lishi mumkin.
1.2. Xo‘jalik hisobida qo‘llaniladigan o‘lchovlar.
Hisob o‘lchovlari – xo‘jalik resurslari va jarayonlarini o‘lchash va hisoblash
asosida xo‘jalik yurituvchi subyektning har xil extiyojlari uchun ko‘rsatkichlarni
shakllantiradigan o‘lchov birliklari.
Xo‘jalik mablag‘larini va jarayonlarini hisobda miqdoriy aks ettirish uchun
natural, mehnat va pul o‘lchovlaridan foydalaniladi.
Natural o‘lchovlar– hisob obyektlarini og‘irlik (kg, s, t ), hajm (m.kub, litr),
uzunlik (mm, sm, m, km), maydon (kvadrat metr, ga) va boshqa o‘lchovlarda
ifodalash uchun qo‘llaniladi.
Natural o‘lchovlarda yuritiladigan hisob miqdoriy yoki natural hisob deb ham
ataladi. Miqdoriy hisob asosiy vositalar, nomoddiy aktivlar, o‘rnatiladigan asbob-
uskunalar, xom ashyo va materiallar, tayyor mahsulotlar va boshqa hisob
obyektlarini natural (fizik) hajmi to‘g‘risida axborotlar bilan ta’minlashdan iborat.
Bunday o‘lchovlar xo‘jalik mablag‘larining saqlanishini hamda xo‘jalik
faoliyatiga tezkor rahbarlik qilishni ta’minlaydi. Natural o‘lchovlar bir xildagi
xo‘jalik mablag‘larini hisobga olishda qo‘llaniladi.](/data/documents/58e899fa-89d5-45c9-bb16-9ff747293284/page_4.png)
![Turli xil natural ko‘rsatkichlarini jamlash mumkin emas. Shuning uchun ham
har xildagi xo‘jalik mablag‘larini tavsiflovchi umumlashgan ma’lumotlarni olishda
bunday ko‘rsatkichlardan foydalanib bo‘lmaydi.
Sarflangan ish vaqtini hisobga olish uchun mehnat o‘lchovidan foydalaniladi.
Mehnat o‘lchovlari – kishi/kuni, kishi/soati, norma/soat va boshqalarda
ifodalanadi. Mehnat o‘lchovlari ko‘p hollarda natural o‘lchovlar bilan birga
qo‘llaniladi. Masalan, bir ishchi bir soatda yoki bir kunda qancha miqdorda
mahsulot ishlab chiqargan va h.k. Ular asosan vaqtbay ishlovchilarga ish haqi
hisoblashda, ishbay ishlovchilarning normalarini bajarishini nazorat qilishda,
mehnat unumdorligini o‘rganishda va hokazolarda qo‘llaniladi.
Shunday qilib, mehnat o‘lchovlari, natural o‘lchovlari kabi qat’iy belgilangan
qo‘llanilish chegaralariga ega.
Turli xildagi xo‘jalik mablag‘larini, xo‘jalik ehtiyojlarini, hisoblashuv va
kredit munosabatlarini hisobda aks ettirishda hamda xo‘jalik faoliyatining yakunini
pul ifodasida chiqarishda pul o‘lchovi qo‘llaniladi. U tovar-pul munosabatlari
mavjudligi, mablag‘lardan juda tejab foydalanish, raqobatbardoshlikni ta’minlash
va tadbirkorlikni rivojlantirish bilan bevosita hamda chambarchas bog‘liqdir.
Pul o‘lchovi ko‘pincha natural va mehnat o‘lchovi bilan birga qo‘llaniladi.
Masalan, ishlab chiqarilgan mahsulot qiymatini aniqlash uchun bu mahsulot
miqdorini va bahosini, ishchiga ish haqi hisoblash uchun esa, ishchi tomonidan
ishlangan kunlar va vaqt birligi uchun to‘lanadigan haq summasini bilish zarur.
Ularning har biri o‘z predmetiga mos bo‘lgan hisob obyektlariga va mazkur
predmetni o‘rganadigan o‘z metodiga ega bo‘lganliklari bois mustaqildirlar. Ayni
vaqtda ulardan har birining mustaqilligi o‘zaro bog‘liqlik va bir-birini
taqozoqilishidan mustasno emas.
Hisobning har bir turi bir xildagi xo‘jalik jarayonlarining turli jihatlarini
o‘rganib, axborotdan foydalanuvchilarni qiziqtiradigan axborot oqimlarining
alohida bosqichlarda kesishishiga to‘sqinlik qilmaydi. Bu hisobning barcha
turlariga taalluqli bo‘lgan, ular uchun juda muhim bitta xususiyat tufayligina
mumkin. U ham bo‘lsa, yuqorida ko‘rib chiqilgan uchta: natural, mehnat va pul](/data/documents/58e899fa-89d5-45c9-bb16-9ff747293284/page_5.png)
![o‘lchovlarining uchala hisob turida ham qo‘llanilishidir. Shu boisdan, hisobning
uchta turini alohida va batafsil ko‘rib chiqamiz.
1.3. Xo‘jalik hisobining turlari va ularning tavsifi
Operativ hisob rejalarning bajarilishini nazorat qilish va ishlab chiqarishga
tezkor rahbarlikni amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan kundalik ma’lumotlarni
olish va umumlashtirishga xizmat qiladi. U tadbirkorlikni rivojlantirishda muhim
ahamiyatga egadir. Operativ hisob yordamida korxona resurslari va ular
miqdorining o‘zgarishini joriy tartibda kuzatish, buxgalterlik va statistik hisobda
aks ettirilmaydigan qator ma’lumotlarni ko‘rsatish mumkin. Masalan, ishlab
chiqarish me’yorlarining bajarilishi, shartnoma majburiyatlarning bajarilishi,
mashina va qurilmalardan foydalanishdarajasi va hokazolar hisobga olinadi.
Operativ hisob xo‘jalikka tezkor rahbarlik qilishni ta’minlash uchun iqtisodiy
ma’lumotlarni to‘plashda bevosita xo‘jalik bo‘linmalarida amalga oshiriladi.
Ayrim operativ hisob ma’lumotlaridan faqat bevosita korxonada foydalanilib
qolmasdan, balki ular korxonaga rahbarlik qiluvchi yuqori tashkilotlarda, hatto
iqtisodiyot tarmoqlari miqyosida alohida operativ hisobot ko‘rinishida ham
umumlashtirilishi mumkin. Bunday hisobotlardan esa, mahsulot ishlab chiqarish
miqdori va sifati, xom-ashyo bilan ta’minlanganlik darajasi, hosilni
yig‘ishtirishning borishi to‘g‘risidagiva boshqa ma’lumotlarni olishda
foydalaniladi.
Nazorat qilinayotgan xo‘jalik muomalalarining mazmuniga ko‘ra operativ
hisobda natura va mehnat o‘lchovlari, ayrim hollarda esa pul o‘lchovlari
qo‘llaniladi.
Ta’kidlanganidek, operativ hisob tomonidan boshqaruv apparatiga taqdim
etiladigan axborot kundalik xo‘jalik muomalalari alohida qismlarining mazmuni
to‘g‘risida javob bera olishi sababli zarur. Mazkur axborotning vaqt oralig‘ida
chegaralanganligi – operativ hisobning birinchi ajralib turuvchi belgisi hisoblanadi.](/data/documents/58e899fa-89d5-45c9-bb16-9ff747293284/page_6.png)
![Bunday axborotlarni hisobning boshqa turlaridan olish ularga g‘ov bo‘lishi va
quyilgan vazifalarni hal etishga tizimli yondashuvni qo‘llashni yuzaga
chiqarmasligi mumkin. Shuning uchun ushbu bo‘shliqni o‘z tabiatiga ko‘ra bir xil
bo‘lmagan, operativ hisob to‘ldiradi. Operativ hisob xo‘jalik hisobiga xos bo‘lgan
uchala o‘lchovdan foydalansa ham, shunga qaramasdan, pul o‘lchovidan
foydalanish unda cheklangan. Bu operativ hisobda asosan doimiy ravishda
umumlashtirish talab qilinmaydigan, ayrim bir xil xo‘jalik muomalalari aks
ettirilishi bilan bog‘liq. Mazkur hisob turining farq qiluvchi ikkinchi belgisi ham
mana shundan iborat.
Bunday axborotlarni olishning tezkorligi operativ hisobning uchinchi farq
qiluvchi belgisi hisoblanadi. Operativ axborotlarni olishga bo‘lgan talablarning
soddalashtirilishi shundan kelib chiqadi.
Operativ hisob axborotlari hujjatlashtirilmaganligi bois, ular yuridik
dalillovchi kuchga ega emas. Agar operativ hisob axborotlarining tayinlanishidan
kelib chiqiladigan bo‘lsa, bundaydalillash shart emas.
Operativ hisobning to‘rtinchi farqlovchi belgisi mana shundan iborat.
Operativ axborotlar, odatda, og‘zaki, telefon yoki telegraf, teletayp orqali
uzatiladi. Ayrim hollarda bunday axborotlar ma’lumotnoma, xizmat yozuvi va
boshqa ko‘rinishdarasmiylashtirilib, bu operativ hisobot tuzish deb qaralishi
mumkin. Zarur hollarda operativ hisobda statistik va buxgalterlik hisobdan olingan
axborotlar ham qo‘llaniladi. Bu operativ hisobning beshinchi o‘zishga xos
belgisidir. Hisobning boshqa turlariga xos bo‘lgan, axborotlarga ishlov berishning
maxsus usullari va amallarini qo‘llash operativ hisobda ishlatilmaydi.
Statistik hisobmiqdor ko‘rsatkichlarida ifodalanadigan ijtimoiyommaviy
hodisalarni sifat jihatdan tavsiflab, kuzatish va aks ettirish hamda jamiyat
taraqqiyoti qonuniyatlarini o‘rganish tizimidir.
Statistik hisob ishlab chiqaruvchikuchlar, ishlab chiqarish munosabatlari va
ijtimoiy turmushdagi siyosiy va madaniy jarayonlar rivojlanishining asosiy
qonuniyatlarini ochib beradi. Iqtisodiyotni boshqarish uchun zarur bo‘lgan
ma’lumotlarni yig‘ish, statistik tahlil qilish va axborotdan foydalanuvchilarga o‘z](/data/documents/58e899fa-89d5-45c9-bb16-9ff747293284/page_7.png)
![vaqtida taqdim etish statistik hisobning asosiy vazifasidir. Bu maqsadda statistik
hisob buxgalteriya va operativ hisob ma’lumotlaridan foydalanib, shu bilan birga
ularning tuzulishiga ham ta’sir etadi.
O‘rganilayotgan hodisalarning xususiyatiga ko‘ra statistik hisobda natura,
mehnat va pul o‘lchovlaridan foydalaniladi. Statistik hisob ma’lumotlarni to‘plash
va ishlov berishning muayyan metodik usullaridan, masalan, yalpi va tanlab
kuzatish, statistik to‘plash, statistik guruhlash, o‘rtacha miqdorlarni hisoblash,
indekslar va boshqalardan foydalanib, xo‘jalik faoliyatining asosiy qonuniyatlarini
ochib beradi.
Davlat boshqaruv organlari tomonidan statistik ma’lumotlar asosida
prognozlar ishlab chiqiladi, iqtisodiy siyosat sohasidagi qarorlar qabul qilinadi.
Mamlakat iqtisodiyotini tezkor boshqarish bo‘yicha aniq chora-tadbirlar
belgilanadi.
Buxgalteriya hisobixo‘jalik yurituvchi subyektning mablag‘lari va ular
manbalarining harakatini aks ettirib, xo‘jalik jarayonida sodir bo‘ladigan
muomalalarni yoppasiga vauzluksiz kuzatibborish, kuzatish natijalarini o‘lchash va
hujjatlarda rasmiylashtirish, ularni yagona bir o‘lchovda, ya’ni pul ifodasida
umumlashtirish hamda boshqaruv qarorlarini asoslash va qabul qilish uchun zarur
ko‘rsatkichlarni hisoblash va baholash, ularni tegishli axborotdan
foydalanuvchilarga taqdim etish maqsadida moliya-xo‘jalik faoliyatini nazorat
qilish tizimidir.
Buxgalteriya hisobini boshqa hisob turlaridan far q i (xususiyatlari):
1.Xo’jalik jarayonini yo ppasiga, uzluksiz va bir-biriga bog’liq holda hisobga
olib borishligi.
2.Faqat hujjatlar asosida ish yuritishi.
3.Boshqa o’lchov birliklari bilan birga doimo pul o’lchov birligini
qo’llanilashi.
1. 4 . Buxgalteriya hisobining predmeti va metodlari](/data/documents/58e899fa-89d5-45c9-bb16-9ff747293284/page_8.png)
![Buxgalteriya hisobi barcha xo’jalik operasiyalarini yaxlit, uzluksiz, hujjatlar
asosida hisobga olish yo’li bilan buxgalteriya axborotini yig’ish, qayd etish va
umumlashtirishning tartibga solingan tizimidan, shuningdek uning asosida
moliyaviy va boshqa hisobotni tuzishdan iboratdir.
Buxgalteriya hisobi xo’jalik operasiyasini buxgalteriya hisobining kamida
ikkita schyotida bir vaqtda va o’zaro bog’liq holda pulda baholab aks ettirish yo’li
bilan ikki yoqlama yozuv usulida yuritiladi.
Bozor iqtisodiyotining buxgalteriya hisobi oldiga qo‘yadigan talablari rejali-
taqsimot iqtisodiyotiga qaraganda ancha keng. Bu eng avvalo, boshqaruv
maqsadlari xo‘jalik yurituvchisubyekt faoliyatining yakuniy natijasi – foydaolishga
qaratilganligi bilan bog‘liq. Hozirgi sharoitda buxgalteriya hisobi ushbu vaziyatdan
kelib chiqqan holda uch turga bo‘linadi.
Moliyaviy hisob tashqi va ichki axborotdan foydalanuvchilar talabini
qondirishga qaratilgan hisob va hisobot tizimidan iborat. Boshqaruv hisobi faqat
ichki axborotdan foydalanuvchilar, ya’ni xo‘jalik yurituvchi subyekt boshqaruv
apparatini axborot bilan ta’minlaydi va uning joriy vazifalari (ishlab chiqarish
hisobi) kabi strategik maqsadlariga (strategik hisob) xizmat qiladi. Soliq
hisobisoliqlarning alohida turlari bo‘yicha soliqqa tortiladigan bazani to‘g‘ri
hisoblash va budjet bilan hisob-kitoblarni o‘z vaqtida amalga oshirishni
ta’minlashga qaratilgan. Shunday qilib, boshqaruvning ko‘rib chiqilgan
rejalashtirish, nazorat va qabul qilingan qarorlar bajarilishining samaradorligini
baholash kabi funksiyalaribuxgalteriya hisobi tufayli amalga oshiriladi.
Uning axborot tizimi ichki va tashqi axborotdanfoydalanuvchilarning xo‘jalik
yurituvchi subyekt moliya-xo‘jalik faoliyati to‘g‘risida yaqqol tasavvurga ega
bo‘lishini ta’minlaydi.
Buxgalteriya hisobi axborotlarini hisobning boshqa turlarida shakllanadigan
axborotlar bilan qiyoslaganda farq qiladigan belgilari uning asosiy tamoyillariga
tayanadi. Ularga asoslangan holda har bir xo‘jalik yurituvchi subyekt tomonidan
ma’lum mahsulot, ish va xizmatlar bozorida o‘zining moliya-xo‘jalik strategiyasi
ishlab chiqiladi.](/data/documents/58e899fa-89d5-45c9-bb16-9ff747293284/page_9.png)
![Buxgalteriya hisobi to‘g‘risidagi qonunning 3-moddasiga muvofiq
buxgalteriya hisobining asosiy tamoyillari quyidagilar:
• uzluksizlik;
• ishonchililik
• ko‘rsatkichlarning qiyoslanuvchanligi.
Buxgalteriya hisobining predmeti va ob’yektlari
Ma’lumki, u yoki bu sohani o‘rganuvchi har bir fan o‘z predmeti, ya’ni
o‘rganiladigan ob’yektlariga va metodi, ya’ni shu predmetni o‘rganish usullarining
ilmiy asoslangan majmuasiga ega bo‘lishi lozim. Shuningdek, buxgalteriya hisobi
ham iqtisodiy fanlarning mustaqil bir tarmog‘i sifatida o‘z predmeti va metodiga
ega.
2016 yil 13-aprelda qabul qilingan “Buxgalteriya hisobi to’g’risida”gi
Qonunning 7-moddasiga muvofiq “ Aktivlar, majburiyatlar, xususiy kapital,
zaxiralar, daromadlar, xarajatlar, foyda, zararlar va ularning harakati bilan bog’liq
xo’jalik operasiyalari buxgalteriya hisobining ob’yektlaridir . Buxgalteriya hisobi
ob’yektlari sintetik va analitik hisoblarda yuritiladi ” .
Buxgalteriya hisobining ob’yektlari xo’jalik mablag’lari va xo’jalik
mablag’larining tashkil topish manbalariga bo’linadi.
Xo‘jalik mablag‘lari mohiyati, tarkibi va joylanishiga ko‘ra ikkita guruhga
bo‘linadi:
I. Uzoq muddatli aktivlar – bularga a sosiy vositalar , nomoddiy aktivlar, u zoq
muddatli moliyaviy qo’ yilmalar va h.k. kiradi.
II. Joriy aktivlar – bularga materiallar, tayyor mahsulotlar , pul mablag’lari,
debetorlik qarzlar , qisqa muddatli moliyaviy qo’yil m alar, tugallanmagan ishlab
chiqarish va h.k. kiradi.
Xo‘jalik mablag‘lari tashkil topish manbalari va tayinlanishiga ko‘ra
bo‘linadi:
I. O‘z mablag‘lari manbalari.
II. Majburiyatlar.](/data/documents/58e899fa-89d5-45c9-bb16-9ff747293284/page_10.png)
![Korxonaning o‘z mablag‘lari manbalari xususiy kapital, maqsadli
tushumlarhamda kelgusi davr xarajatlari va to‘lovlari uchun zaxiralardan iborat.
“Buxgalteriya hisobi to’g’risida”gi Qonunning 19-moddasiga muvofiq
“ Xususiy kapital ustav fondidan (ustav kapitalidan), qo’shilgan, zaxira kapitalidan
va taqsimlanmagan foydadan tarkib topadi”.
Ustav fondi (ustav kapitali) ta’sis hujjatlarida belgilangan hissalarning (pulda
ifodalangan holdagi) yig’indisini aks ettiradi. Ustav fondiga (ustav kapitaliga)
hissalar shaklida kiritiladigan moddiy va nomoddiy aktivlar ta’sischilar
(ishtirokchilar) o’rtasidagi kelishuvga ko’ra baholanadi, qonunda nazarda tutilgan
hollarda esa, baholovchi tashkilot tomonidan baholanishi kerak.
Qo’shilgan kapital aksiyalarni nominal qiymatidan baland narxlarda dastlabki
sotishdan olinadigan emissiya daromadini, shuningdek ekvivalenti chet el
valyutasida ifodalangan ustav fondini (ustav kapitalini) shakllantirish jarayonida
yuzaga keladigan kurs farqini aks ettiradi.
Zaxira kapitali uzoq muddatli aktivlarni qayta baholashda hosil bo’ladigan
inflyasiya zaxiralarini, qonun hujjatlarida va ta’sis hujjatlarida nazarda tutilgan
miqdorlarda sof foydadan ajratmalarni, shuningdek tekinga olingan mol-mulkning
qiymatini aks ettiradi.
Taqsimlanmagan foyda foydaning jamg’arilayotganligini ifodalaydi va
mulkdorlarning qaroriga binoan ustav fondiga (ustav kapitaliga) qo’shilishi
mumkin .
Maqsadli tushumlarga maqsadli tadbirlarni amalga oshirish uchun
mo‘ljallangan va qaytarib berilmaydigan maqsadli moliyalashtirish mablag‘lari va
boshqa tushumlar kiradi. Bundaylarga grantlar, subsidiyalar, a’zolik
badallari,maqsadli foydalaniladigan soliq imtiyozlari va boshqa maqsadli
tushumlar misol bo‘ladi.
Kelgusi davr xarajatlari va to‘lovlari uchun zaxiralarga xarajatlar va
to‘lovlarni xarajatlarga bir tekisda qo‘shish uchun belgilangan tartibda tashkil
etiladigan zaxiralar kiradi.](/data/documents/58e899fa-89d5-45c9-bb16-9ff747293284/page_11.png)
![Xo’jalik majburiyatlari - bu korxonalarining moliya organlari, bank
muasasalari va boshqa xo’jaliklardan hamda shaxslardan bo’lgan qarzidir. B u lar
ham muddatiga q arab bo’linadi:
a) U zoq muddatli majburiyatlar. To’lov muddati bir yildan ortiq bo’lgan
majburiyatlar. Bularga uzoq muddatli bank kreditlari , ijara majburiyatlari, uzoq
muddatli qarzlar kiradi.
b) Qisqa muddatli majburiyatlar. To’lov muddati bir yilgacha bo’lgan
majburiyatlar. Bular qisqa muddatli bank kreditlar i va qarzlar, mehnat haqi
bo’yicha qarzlar , soliqdan qarzlar, ta’minotchilardan qarzlar va h.k. kiradi.
Buxgalteriya hisobining ob’yektlariga yuqorida ko‘rib chiqilgan xo‘jalik
mablag‘lari va ularning tashkil topish manbalaridan tashqari, xo‘jalik jarayonlari
ham kiradi. Xo‘jalik jarayonlari ta’minot, ishlab chiqarishva realizatsiya
jarayonlaridan iborat.
Xo’jalik jarayoni – xo’jalik operatsiyalarining yi g’ ind i si. Xo’jalik jarayoni
bo’linadi:
1) Ta’minot jarayoni. Bu jarayonda korxonalarda ishlab chiqarish faoliyatini
amalga oshirishda zarur bo’lgan aktivlar, shu jumladan, asosiy va aylanma aktivlar
sotib olinadi.
2) Ishlab chiqarish jarayoni. Bu jarayonda xodim kuchi yordamida aktivlardan
foydalanib mahsulot ishlab chiqari l adi yo ki ish va xizmat lar bajariladi
3) Sotish jarayoni. Bu jarayonda mahsulot (ish, xizmat) sotiladi va pulga
aylantirilib, kelgusi jarayo n ni boshlash uchun sharoit yaratiladi.
Demak, xo‘jalik mablag‘lari va ularning manbalari doimo harakatda bo‘lib,
o‘zgarib turar ekan. Xo‘jalik mablag‘lari va ular manbalarining tarkibi va
tuzulishida sodir bo‘lib, tegishli hujjatlar bilan tasdiqlangan ayrim o‘zgarishlar
xo‘jalik operatsiyasi deb ataladi. Masalan, ishlab chiqarishga moddiy boyliklarni
sarflash, olingan mahsulotlarni kirim qilish va boshqa shunga o‘xshash ayrim
muomalalar.
Shunday qilib, buxgalteriya hisobining predmeti korxona aktivlari, kapitali
va majburiyatlarini xo’jalik jarayonidagi doiraviy aylanishiga aytiladi.](/data/documents/58e899fa-89d5-45c9-bb16-9ff747293284/page_12.png)
![Qonunning 6-moddasi “ Buxgalteriya hisobi sub’yektlari ” deb nomlanib, unda
“ Davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari, O’zbekiston Respublikasida ro’yxatga
olingan yuridik shaxslar, ularning O’zbekiston Respublikasi hududida hamda
undan tashqarida joylashgan sho’ba korxonalari, vakolatxonalari, filiallari va
boshqa tarkibiy bo’linmalari buxgalteriya hisobi sub’yektlaridir” deyilgan.
Har qanday fanning predmeti va ob’yektlarining mohiyatini bilishga mazkur
fan metodining mazmunini bilish orqali erishiladi. Oldingi bo’limda
ta’riflanganidek, buxgalteriya hisobining predmeti deganda, mablag‘lar, manbalar
va xo‘jalik jarayonlari hamda faoliyat natijalari tushunilsa, uning metodi predmetni
qanday usullar va amallar yordamida o‘rganish zarurligini ko‘rsatadi.
Buxgalteriya hisobi metodini tashkil etuvchi asosiy usullar (elementlar)
quyidagilardan iborat:
1. Hujjatlashtirish;
2. Inventarizatsiya;
3. Schotlar tizimi;
4. Ikki yoqlama yozuv;
5. Baholash;
6. Kalkulyatsiya;
7. Buxgalteriya balansi;
8. Hisobot.
Buxgalteriya hisobi sodir bo‘layotgan xo‘jalik muomalalarini hujjatlarda
uzluksiz va yoppasiga aks ettirishdan boshlanadi.
Hujjatlashtirish – bu sodir bo‘lgan muomalani dastlabki ro‘yxatga olish
usulidir. Hujjatlarda xo‘jalik muomalalarining mazmuni, ularning miqdori va sifati
to‘g‘risidagi ma’lumotlar aks ettiriladi. Hujjatlarda aks ettirilgan xo‘jalik
muomalalarining to‘g‘riligi uchun mas'ul shaxslar imzolari bilan tasdiqlanib,
ularning dalillovchi kuchi ta’minlanadi. Hujjatlashtirish – buxgalteriya hisobi
ma’lumotlarining aniqligi va ishonchliligini ta’minlay turib, mulklarning
saqlanishini qat’iy nazorat qilish, tejamkorlikka rioya qilish va xo‘jalik faoliyati
jarayonida mablag‘lardan maqsadli foydalanishning muhim shartidir. Buxgalteriya](/data/documents/58e899fa-89d5-45c9-bb16-9ff747293284/page_13.png)
![hisobi ma’lumotlari mavjud mablag‘lar bilan bir xil bo‘lmog‘i kerak. Bunday bir
xillikni ta’minlash uchun vaqti-vaqti bilan inventarizatsiya o‘tkazib turish kerak.
Inventarizatsiya – bu sanash, tortish, o‘lchash va boshqa yo‘llar bilan
korxona mol-mulkini ro‘yxat qilish, olingan ma’lumotlarni buxgalteriya
ma’lumotlari bilan solishtirish, aniqlangan kamomad, ortiqcha chiqish,
nobudgarchilik vahokazolar tarzidagi farqlarni hujjatlar asosida rasmiylashtirish,
bu farqlarning sabablarini va aybdorlarini aniqlashdan iborat.
Buxgalteriya hisobi schotlari – bu korxona mablag‘lari, ularning tashkil
topish manbalari va xo‘jalik jarayonlarini guruhlash, joriy tartibda aks ettirish va
nazorat qilish usulidir. Xo‘jalik mablag‘lari, ularning tashkil topish manbalari va
xo‘jalik jarayonlarining har bir guruhi bo‘yicha yig‘ma ma’lumotlar olish uchun
iqtisodiy mazmuniga ko‘ra bir xil bo‘lgan xo‘jalik muomalalarini guruhlashda
schotlardan foydalaniladi.
Ikkiyoqlama yozuv – xo’jalik operatsiyalarni bir schyotning debetida,
ikkinchi bir schyotning kreditida aks ettirishdir . Xo‘jalik muomalasini buxgalteriya
schotlarida aks ettirish ikki yoqlama yozuv usuli yordamida amalga oshiriladi. Bu
usul xo‘jalik muomalalarining ikki taraflamalik xususiyatidan kelib chiqadi.
Masalan, moddiy boyliklar sotib olish redm bog‘liq bo‘lgan xo‘jalik muomalasi bir
tomondan moddiy boyliklar zaxirasini ko‘paytirsa, ikkinchi tomondan pul
mablag‘larining kamayishiga olib keladi. Xaridorda bu muomala aks ettirilganda
sotib olingan materiallarning kirimi va mol yetkazib beruvchiga to‘langan pul
mablag‘larining chiqimi bo‘yicha ko‘rsatkichlar o‘zaro bog‘lanadi. Mol etkazib
beruvchi bu muomalani aks ettirganda, xaridordan kelgan pulning ko‘payishi va
unga sotilgan materialning kamayishini o‘zaro bog‘liqlikda ko‘rsatadi.
Baholash – bu hujjatlarda ko‘rsatilgan xo‘jalik muomalalarini pulda ifodalash
usulidir. Buxgalteriya hisobida korxona mablag‘larini aks ettirish uchun hujjatlarda
qayd qilingan xo‘jalik muomalalarining natura va mehnat o‘lchovi
ko‘rsatkichlarini pul ifodasida baholash kerak. U har xil narsalardan tarkib topgan
xo‘jalik mablag‘larini yagona pul ifodasida ko‘rsatish imkonini beradi. Korxonalar
mablag‘larini baholashda ularning haqiqiy ishlab chiqarish yoki sotib olish](/data/documents/58e899fa-89d5-45c9-bb16-9ff747293284/page_14.png)
![tannarxi asos bo‘ladi. Hujjatlarda aks ettirilgan va pulda baholangan barcha
xo‘jalik muomalalari buxgalteriya hisobi schotlariga yoziladi.
Kalkulyatsiya –ishlab chiqarilgan mahsulot (ish, xizmat)ning bir birlik
tannarxini aniqlash hisob–kitobi aks ettirilgan jadval. Mahsulot (ish, xizmat) bir–
birligini, tannarxini aniqlash jarayoni kalkulyatsiya qilish (tannarxini aniqlash)
deyiladi. Kalkulyatsiyaning rejadagi, normativ, kutilayotgan (provizor) va hisobot
kabi turlari mavjud. Hisobot kalkulyatsiyalari buxgalteriya hisobi schotlaridagi
yozuvlar asosida tuziladi. Kalkulyatsiyalash qoidalarini yuqori organlar belgilaydi
va ular barchakorxonalar uchun majburiydir.
Buxgalteriya balansi – korxona aktivlari, kapitali va majburiyatlarini pul
o’lchov birligida, ma’lum bir kunga guruhlab aks ettirish dir. Buxgalteriya hisobi
schotlarida aks ettirilgan korxona mablag‘lari, mablag‘lar manbalari, xo‘jalik
jarayonlari va ularning natijalari to‘g‘risidagi ma’lumotlar vaqti-vaqti bilan balans
tarzida umumlashtirilishi zarur. Balansda xo‘jalik mablag‘lari to‘g‘risida
ma’lumotlar aks ettirilib, unda xo‘jalikda qanday mablag‘lar mavjudligi va ular
qaysi manbalar hisobidan tashkil topganligi hamda maqsadli tayinlanishi
ko‘rsatiladi. Balans mavjud mablag‘lar bilan ularning tashkil topish manbalarini
taqqoslab, xo‘jalik ahvolini o‘rganish imkonini beradi.
Buxgalteriya hisoboti – korxona larning ma’lum bir davrdagi faoliyati,
yakuniy ko’rsatkichlarni aks ettiruvchi jadvallar yig’indisi dir. Xo‘jalik yurituvchi
sub’yektlarning moliya-xo‘jalik faoliyati haqida xulosa chiqarish uchun xo‘jalik
mablag‘lari, ularning tarkibi va tashkil topish manbalarini ko‘rsatuvchi
ma’lumotlarga ega bo‘lgan balansdan tashqari, korxonadagi ayrim bo‘limlar
xo‘jalik faoliyatining umumiy ko‘rsatkichlari, xo‘jalik faoliyatining maxsus
tomonlarini tavsiflaydigan ko‘rsatkichlar ham zarur bo‘ladi. Bunday
ko‘rsatkichlarga ega bo‘lish buxgalteriya hisobi metodining muhim usullaridan
bo‘lgan hisobot yordamida erishiladi. Ma’lum davr uchun xo‘jalik faoliyatini aks
ettiruvchi umumlashtirilgan va o‘zaro aloqadorlikni ta’minlaydigan
ko‘rsatkichlarni aks ettiruvchi shakllar yig‘indisi hisobot deyiladi.](/data/documents/58e899fa-89d5-45c9-bb16-9ff747293284/page_15.png)
![Buxgalteriya hujjatlari haqida tushuncha . B uxgalteriya boshlang‘ich
hujjatlari va ularni rasmiylashtirish . Hujjatlarning turkumlanishi
Biror bir xo’jalik operatsiyasiga tegishli tartibda tuzilgan va rasmiylashtirilgan
hujjat bo’lmasa, hisobga olinishi mumkin emas. Shuning uchun har bir hujjat
ma’lum talablarni hisobga olgan holda tuzilgan bo’lishligi va undagi
operatsiyalarning sodir bo’lishi yoki rasmiylashtirilishida qatnashgan hamda shu
bilan tegishli jarayonlar haqiqatda korxonalarda sodir bo’lganligini tasdiqlovchi
shaxslarni imzolari bilan tasdiqlangan bo’lishi kerak.
Buxgalteriya yozuvlariga asos bo’lib hisoblangan hujjatlarda sodir bo’lgan
xo’jalik jarayonlari to’g’risidagi ma’lumotlar mavjud bo’ladi. Ulardan ko’pchiligi
tegishli xodimlarga u yoki bu operatsiyalarni bajarishga ruxsat etadi. Demak,
buxgalteriya hujjati operatsiyasining haqiqatda sodir bo’lganligi haqida hamda uni
amalga oshirishga bo’lgan huquqning yozma guvohnomasidir.
Hujjat lotincha «documentum» so’zidan olingan bo’lib, isbotnoma,
guvohnomani anglatadi.
Hujjat – rasmiy ish qog’ozlaridi r .
Buxgalteriya hujjati – xo’jalik muomalalarining haqiqatda sodir
bo’lganligini, bo’layotganligini yoki bo’lmoqchi ekanligini yozma ravishdagi
tasdig’igidi r .
Hujjatlashtirish – xo’jalik muomalalarini hujjatlarida rasmiylashtirish
jarayonidi r .
“Buxgalteriya hisobi to’g’risida”gi Qonunning 14-moddasida
“ Opera t siyalar amalga oshirilganligini qayd etuvchi boshlang’ich hisob hujjatlari
va ularni o’tkazishga doir farmoyishlar xo’jalik operatsiyalarining buxgalteriya
hisobi uchun asos bo’ladi. Xo’jalik yurituvchi subyektlar tomonidan savdo va
servis sohasida olinadigan tovarlar (ishlar, xizmatlar) haqi bank korporativ plastik
kartalaridan foydalangan holda to’langanida to’lov terminallarining cheklari ham
boshlang’ich hisob hujjatlari deb tan olinadi ” deyilgan .
Boshlang’ich hisob hujjatlari xo’jalik opera t siyalari amalga oshirilayotgan
paytda yoki opera t siyalar amalga oshirib bo’linganidan keyin tuziladi. Hisobot](/data/documents/58e899fa-89d5-45c9-bb16-9ff747293284/page_16.png)
![davriga tegishli bo’lgan xo’jalik operatsiyalari, agar ular amalga oshirilganligini
tasdiqlovchi hujjatlar olinmagan bo’lsa, tegishli boshlang’ich hujjat
rasmiylashtirilib, buxgalteriya hisobida aks ettiriladi.
Boshlang’ich hisob hujjatlarining majburiy rekvizitlari quyidagilardir:
buxgalteriya hisobi subyektining nomi;
hujjatning nomi va raqami, u tuzilgan sana va joy;
xo’jalik operatsiyasining nomi, mazmuni va o’lchov birliklari ko’rsatilgan
miqdor o’lchovi (natura va pulda ifodalangan holda);
xo’jalik operatsiyasini bajargan shaxslarning (shaxsning) identifikasiya
qilish uchun zarur bo’lgan familiyasi hamda ismi va otasi ismining bosh harflari
yoxud boshqa rekvizitlari ko’rsatilgan holda lavozimlari nomi va imzolari.
Boshlang’ich hisob hujjatlarini tuzgan hamda imzolagan shaxslar ularning o’z
vaqtida, to’g’ri va ishonchli tuzilishi, shuningdek buxgalteriya hisobida aks ettirish
uchun belgilangan muddatlarda topshirilishiga javobgardir. Boshlang’ich hisob
hujjatlari elektron hujjat tarzida tuzilishi va taqdim etilishi mumkin.
Hujjatlardan ikki marta (qayta) foydalanishga yo’l qo’ymaslik maqsadida
ulardan ba’zilari o’chiriladi. Bu kirim va chiqim orderlarga biriktiriladigan barcha
hujjatlar (arizalar, ishonchnomalar va shu kabilar)ga tegishlidir. O’chirish maxsus
to’rtburchak muhr (shtamp) bilan yoki «Olindi» yoki «To’lanadi» degan imzo
bilan, sanasi ko’rsatilgan holda amalga oshiriladi. «O’chirildi» degan muhr bilan
barcha bank hujjatlari hamda ish haqini hisoblash yoki boshqa to’lovlar qilishga
asos bo’lgan hujjatlarning amal qilishi to’xtatiladi.](/data/documents/58e899fa-89d5-45c9-bb16-9ff747293284/page_17.png)
![Adabiyotlar:
1. А. Kаrimov vа boshqаlаr. «Buхgаlteriya hisobi». T.: «Shаrq» NMАK, 2004 yil.
591 bet.
2. O. Bobojonov «Moliyaviy hisob». – T.: «Shаrq» NMАK, 2000 yil. 476 bet.
3. А. Аbdullаev «Moliyaviy hisob».– T.: «Fаn vа teхnаlogiya», 2005 yil. 286 bet.
4. I. Ochilov «Moliyaviy hisob». – T.: «Iqtisod v а moliya», 2006 yil. 396 bet.
5. M а hsulot (ish, х izm а tl а r) ni ishl а b chiq а rish v а sotish ха r а j а tl а ri t а rkibi h а md а
moliyaviy n а tij а l а rini sh а kll а nish t а rtibi to’g’risid а gi Nizomini t а sdiql а sh
to’g’risid а gi O’zbekiston respublik а si V а zirl а r M а hk а m а sining 1999 yil 5
fevr а ld а gi 54-sonli Q а rori.
6. Bu х g а lteriya hisobining milliy st а nd а rtl а ri. №0-23. T.: - 1998- 2002 yil.
7. O’zbekiston Respublik а si Konstitutsiyasi. T.: «O’zbekiston», 2002 yil. 71
8. O’zbekiston Respublik а si «Bu х g а lteriya hisobi to’g’risid а » gi Qonuni. 1996 yil
30 а prel.
9. O’zbekiston Respublik а si Prezidentining “Qishloq х o’j а ligid а islohotl а rni
chuqurl а shtirishning eng muhim yo’n а lishl а ri to’g’risid а ”gi F а rmoni. – T. “ Ха lq
so’zi” g а zet а si. 2003 yil, 25 m а rt;](/data/documents/58e899fa-89d5-45c9-bb16-9ff747293284/page_18.png)
BUXGALTERIYA HISOBI NING PREDMETI VA METODI Reja: 1.1. Xo‘jalik hisobining mohiyati va funksiyalari. 1.2. Xo‘jalik hisobida qo‘llaniladigan o‘lchovlar. 1.3. Xo‘jalik hisobining turlari va ularning tavsifi 1.4. Buxgalteriya hisobining predmeti va metodlari (elementlari)
1.1. Xo‘jalik hisobining mohiyati va funksiyalari. X o‘jaliklar faoliyatida ma’lum bir jarayonni amalga oshirish uchun insonlar (ishlovchilar) tomonidan amalga oshiriladigan jarayonlar xo‘jalik operatsiyalari deyiladi. Xo‘jalik operatsiyalarining yig‘indisi xo‘jalik jarayoni deyiladi. Xo‘jalik jarayonini son jihatdan aks ettirib, sifat jihatdan tavsifnoma berishga xo‘jalik hisobi (uchyoti) deyiladi. Xo‘jalik yurituvchi subyekt faoliyati to‘g‘risidagi axborotlar, agar barcha hisobga olingan resurslar va xo‘jalik jarayonlari hisob o‘lchovlarida ifodalansa, axborotdan foydalanuvchilar extiyojini qondiradi. Respublikamiz iqtisodiyoti bozor munosabatlarini erkinlashtirish yo‘li orqali rivojlanmoqda. Bozor iqtisodiyotini erkinlashtirish, davlat mulkini xususiylashtirish jarayonini chuqurlashtirish, mulkchilikning turli - tuman shakllaridagi korxonalarini yaratish hamda sog‘lom raqobatchilikni rivojlantirish asosida amalga oshiriladi. Yirik ijtimoiy ishlab chiqarish yuqori sifatli ishlab chiqarishni va boshqarishni talab qiladigan raqobatsiz rivojlana olmaydi. Xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarni boshqarish, uning oldiga qo‘yilgan reja ko‘rsatkichlariga doir vazifalarni bajarish maqsadida xo‘jalik faoliyati ustidan kundalik kuzatib borishni talab qiladi. Bunday kuzatis’h va boshqarish xo‘jalik hisobi yordamida amalga oshiriladi. Korxona va tashkilotlarning xo‘jalik faoliyati ustidan rahbarlik qilish hamda ishlab chiqarishning borishini boshqarish maqsadida axborotlarni olish uchun faqat kuzatuvni amalga oshirishning o‘zi kifoya qilmaydi. Olingan ma’lumotlarni o‘lchash, ya’ni menejerlarga zarur bo‘lgan ma’lum bir miqdoriy ko‘rsatkichlarda ifodalash lozim bo‘ladi. Undan so‘ng bu ko‘rsatkichlar boshqarishga zarur bo‘lgan yo‘nalishda axborotni guruhlash, korxonalar faoliyatini keyinchalik baholash va axborotning saqlanishini ta’minlash hamda auditni tashkil qilish maqsadida hisobning tegishli registrlarida ro‘yxatga olinishi lozim. Demak, hisob deganda olingan ma’lumotp ilardan ma’lum bir amaliy yoki ilmiy maqsadlarda keyinchalik foydalanish uchun yoki boshqa voqealar, harakatlar, dalillarni qayd etishni tushunmoq kerak.
Xo‘jalik hisobi deb xo‘jalik faoliyatining rivojlanish istiqbollarini aniqlash, uni boshqarish va nazorat qilish maqsadida shu jarayonni miqdoriy (qiymat, mehnat) aks ettirish va sifat jihatidan tavsiflashga aytiladi. Bozor iqtisodiyotidagi xo‘jalik hisobining maqsadi foydaning shakllanish jarayoni ustidan kuzatish hisoblanib, uning yordamida tadbirkorlar ishlab chiqarish hajmini oshirish, mahsulot (ish, xizmat)lar sifatini yaxshilash hamda yaratilgan mahsulot tannarxini kamaytirish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Bozor iqtisodiyoti sharoitida ishlab chiqarish vositalarining katta qismiga ega bo‘lgan tadbirkorlarning manfaatiga rioya qilinadi. Xo‘jalik hisobidan ham xuddi shu yo‘nalishda foydalaniladi. Uning yordamida tadbirkorlar ishlab chiqarish samaradorligini oshirishning yangidan - yangi vositalarini topib, amalga oshirilayotgan faoliyatdan eng yuqori yutuqlarga ega bo‘ladilar va ularni olish yo‘llarini aniqlaydilar. Shunday qilib, bozor iqtisodiyotida xo‘jalik hisobidan, asosan tadbirkorlar - mulk egalari manfaati uchun foydalaniladi. Shuni ta’kidlash lozimki, bunda xo‘jalik hisobi tadbirkorlar uchun nafaqat hisobot tuzish uchun qurol bo‘libgina qolmay, u eng avvalo korxona faoliyatining yuqori samaradorlikka erishishi uchun ishab chiqarishni boshqarish quroli sifatida xizmat qiladi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida xo‘jalik hisobining ko‘rsatkichlari ichki va tashqiga bo‘linib, axborotdan ham tashqi hamda ichki qiziquvchilar-menejerlar tomonidan foydalaniladi. Tabiiyki, xo‘jalik hisobining bu ma’lumotlari mulkchilikning har xil shakldagi hamda sog‘lom raqobatchilikning rivojlanishi sharoitida obektiv ravishda tashqi - e’lon qilinadigan va ichki - tijorat siri hisoblangan qismlarga bo‘linishi kerak. Buni yuzaga chiqarish uchun tijorat sirini himoya qiluvchi qonun ishlab chiqilishi kerak bo‘ladi. Bunday qonun tadbirkorlarga o‘z korxonalarining ishi bilan tanishish uchun faqat tashqi foydalanuvchilarga mo‘ljallangan axborotni berish va tijorat siri hisoblangan ichki axborotni saqlab qolish huquqini beradi. Shu bilan birga ta’kidlash lozimki, tadbirkorlarning xo‘jalik faoliyati o‘z maqsadlariga munosib ravishda axborotlarda buzib ko‘rsatishning oldini olish uchun bozor munosabatlari mexanizmining zarur shartlaridan hisoblangan mustaqil auditorlik faoliyati keng
rivojlantirilishi kerak. Ishlab chiqarish vositalariga xususiy mulkchilik sharoitida mulk egalarining mavjud imkoniyatlaridan kelib chiqqan ichki rejalashtirish o‘z rivojini topishi kerak. Bozor iqtisodiyoti sharoitida xo‘jalik hisobi har bir tadbirkor tomonidan o‘zining xohishiga qarab tashkil qilinib, umumbelgilangan talablarga rioya qilish bilan birga boshqarishning ma’muriy - buyruqbozlik tizimiga xos bo‘lgan qat’iy tartibga solingan hisobning o‘rniga davlat tomonidan qo‘yiladigan tartibotini minimumgacha kamaytirib boradi. Buxgalteriya hisobida xo‘jalik operatsiyalari o‘lchov obekti bo‘lib hisoblanadi. Ular firmaning moliyaviy ahvoliga ta’sir qiladigan xo‘jalik hayotining hodisalaridir. Operatsiyalar ikki tomonlama bo‘lib, mustaqil sheriklar o‘rtasida qiymatliklarni almashtirishdan yoki bir tomonlama, stanok va asbob-uskunalarning eskirishi, foizlar bo‘yicha summalarning doimiy jamg‘arilishi va boshqalardan iborat bo‘lishi mumkin. 1.2. Xo‘jalik hisobida qo‘llaniladigan o‘lchovlar. Hisob o‘lchovlari – xo‘jalik resurslari va jarayonlarini o‘lchash va hisoblash asosida xo‘jalik yurituvchi subyektning har xil extiyojlari uchun ko‘rsatkichlarni shakllantiradigan o‘lchov birliklari. Xo‘jalik mablag‘larini va jarayonlarini hisobda miqdoriy aks ettirish uchun natural, mehnat va pul o‘lchovlaridan foydalaniladi. Natural o‘lchovlar– hisob obyektlarini og‘irlik (kg, s, t ), hajm (m.kub, litr), uzunlik (mm, sm, m, km), maydon (kvadrat metr, ga) va boshqa o‘lchovlarda ifodalash uchun qo‘llaniladi. Natural o‘lchovlarda yuritiladigan hisob miqdoriy yoki natural hisob deb ham ataladi. Miqdoriy hisob asosiy vositalar, nomoddiy aktivlar, o‘rnatiladigan asbob- uskunalar, xom ashyo va materiallar, tayyor mahsulotlar va boshqa hisob obyektlarini natural (fizik) hajmi to‘g‘risida axborotlar bilan ta’minlashdan iborat. Bunday o‘lchovlar xo‘jalik mablag‘larining saqlanishini hamda xo‘jalik faoliyatiga tezkor rahbarlik qilishni ta’minlaydi. Natural o‘lchovlar bir xildagi xo‘jalik mablag‘larini hisobga olishda qo‘llaniladi.
Turli xil natural ko‘rsatkichlarini jamlash mumkin emas. Shuning uchun ham har xildagi xo‘jalik mablag‘larini tavsiflovchi umumlashgan ma’lumotlarni olishda bunday ko‘rsatkichlardan foydalanib bo‘lmaydi. Sarflangan ish vaqtini hisobga olish uchun mehnat o‘lchovidan foydalaniladi. Mehnat o‘lchovlari – kishi/kuni, kishi/soati, norma/soat va boshqalarda ifodalanadi. Mehnat o‘lchovlari ko‘p hollarda natural o‘lchovlar bilan birga qo‘llaniladi. Masalan, bir ishchi bir soatda yoki bir kunda qancha miqdorda mahsulot ishlab chiqargan va h.k. Ular asosan vaqtbay ishlovchilarga ish haqi hisoblashda, ishbay ishlovchilarning normalarini bajarishini nazorat qilishda, mehnat unumdorligini o‘rganishda va hokazolarda qo‘llaniladi. Shunday qilib, mehnat o‘lchovlari, natural o‘lchovlari kabi qat’iy belgilangan qo‘llanilish chegaralariga ega. Turli xildagi xo‘jalik mablag‘larini, xo‘jalik ehtiyojlarini, hisoblashuv va kredit munosabatlarini hisobda aks ettirishda hamda xo‘jalik faoliyatining yakunini pul ifodasida chiqarishda pul o‘lchovi qo‘llaniladi. U tovar-pul munosabatlari mavjudligi, mablag‘lardan juda tejab foydalanish, raqobatbardoshlikni ta’minlash va tadbirkorlikni rivojlantirish bilan bevosita hamda chambarchas bog‘liqdir. Pul o‘lchovi ko‘pincha natural va mehnat o‘lchovi bilan birga qo‘llaniladi. Masalan, ishlab chiqarilgan mahsulot qiymatini aniqlash uchun bu mahsulot miqdorini va bahosini, ishchiga ish haqi hisoblash uchun esa, ishchi tomonidan ishlangan kunlar va vaqt birligi uchun to‘lanadigan haq summasini bilish zarur. Ularning har biri o‘z predmetiga mos bo‘lgan hisob obyektlariga va mazkur predmetni o‘rganadigan o‘z metodiga ega bo‘lganliklari bois mustaqildirlar. Ayni vaqtda ulardan har birining mustaqilligi o‘zaro bog‘liqlik va bir-birini taqozoqilishidan mustasno emas. Hisobning har bir turi bir xildagi xo‘jalik jarayonlarining turli jihatlarini o‘rganib, axborotdan foydalanuvchilarni qiziqtiradigan axborot oqimlarining alohida bosqichlarda kesishishiga to‘sqinlik qilmaydi. Bu hisobning barcha turlariga taalluqli bo‘lgan, ular uchun juda muhim bitta xususiyat tufayligina mumkin. U ham bo‘lsa, yuqorida ko‘rib chiqilgan uchta: natural, mehnat va pul