“Infeksion va invazion kasalliklar. Transmissiv kasalliklar. Kasalliklarning tabiiy manbai haqidagi ta’limot”
![“Infeksion va invazion kasalliklar. Transmissiv kasalliklar. Kasalliklarning
tabiiy manbai haqidagi ta’limot”
REJA :
1. Infeksion va invazion kasalliklar. Ularning bir-biridan farqi va
o’xshashliklari.
2. Transmissiv kasalliklar. Obligat va fakultativ transmissiv kasalliklar.
3. Transmissiv kasalliklarning asosiy guruhlari.
4. Kasalliklarni tabiiy manbai holida tarqalishi haqida ta’limot. Uning
asosiy xususiyatlari.](/data/documents/29d41dbb-8a03-4c33-8406-46af3c787b92/page_1.png)
![Infeksion va invazion kasalliklar haqida tushuncha
Parazitlarning salbiy ta’siri tufayli hosil qilgan kasalliklarini yuqumli
kasalliklar deb atash qabul qilingan. Bunday kasalliklarni yuzaga keltiruvchilar esa
yuqumli kasalliklarni qo’zg’atuvchilar deb ataladi.
Yuqumli kasalliklar infeksion va invazion (parazitar) guruhlarga bo’linadi.
O’simliklar olamiga mansub bo’lgan kasallik qo’zg’atuvchilarining hosil qilgan
kasalliklari infeksion kasalliklari deyiladi. Ushbu infeksion kasalliklarni
qo’zg’atuvchilariga mikroorganizmlardan bakteriyalar, rikketsiyalar, spiroxetalar,
viruslar, zamburug’lar mansubdir. Infeksion kasalliklarga misol qilib bakterial
dizenteriya, toun, vabo, tif, paratif, sil, qizamiq, Botkin kasalligi va boshqalar.
Hayvonlar olamiga mansub bo’lgan kasallik qo’zg’atuvchilarining hosil
qilgan kasalliklari invazion (parazitar) kasalliklar deyiladi. Invazion kasalliklarni
parazit bir xujayralilar, chuvalchanglar, bo’g’im oyoqlilar, ayrim mollyuskalar
kabilar keltirib chiqaradi. Invazion kasalliklarga amyobiaz, bezgak kasalligi,
leyshmaniozlar, turli-tuman gelmintozlar hamda parazit kanalar, qandalalar, bitlar,
burgalar va boshqalar tomonidan keltirib chiqarilgan kasalliklar.
Ayrim adabiyotlarda barcha yuqumli kasalliklar infeksion kasalliklar deb
yuritiladi. Lekin bunday tushuncha ilmiy va amaliy jihatdan noto’g’ridir. Bundan
tashqari ko’p hollarda infeksion va invazion kasalliklarni ham qisqartirib
“infeksiya”, “invaziya” deb atashadi. Bunday atash ham to’g’ri emas, chunki
infeksiya va invaziya atamalari o’z mazmuni va mohiyati bilan xo’jayin va kasallik
qo’zg’atuvchining o’zaro ta’sir etish jarayonini bildiradi. Kasallik esa ushbu
jarayonning bir ko’rinish hisoblanadi.
Shuni aytish kerakki, invazion kasalliklarini atashda kasallik
qo’zg’atuvchining avlodini lotin tilidagi nomini o’zagiga “az”, “oz”, “yoz” kabi
suffikslar qo’shiladi. Masalan, leyshmaniya parazitining qo’zg’atgan kasalligi
“leyshmanioz”, ichburug’ amyobasi tomonidan keltirib chiqarilgan kasallik
“amyobiaz”, jigar qurti tomonidan keltirib chiqarilgan kasallik “fassiolyoz”
deyiladi va hokazolar.](/data/documents/29d41dbb-8a03-4c33-8406-46af3c787b92/page_2.png)
![Tranmissiv kasalliklar haqida tushuncha
Tranmissiv kasalliklar deganda yuqumli (infeksion va invazion) kasalliklarni
qo’zg’atuvchilari qon so’ruvchi bo’g’imoyoqlilar (kanalar, qandalalar, bitlar,
burgalar, chivinlar, pashshalar) yordamida bir issiq qonli xo’jayindan boshqa issiq
qonli xo’jayinga yuqtiriladigan kasalliklar tushuniladi. Ushbu tushunchani birinchi
bo’lib akad. Ye.N.Pavlovskiy ifodalab bergan.
Tranmissiv kasalliklarning ikki guruhi farq qilinadi, ya’ni chin (obligat)
transmissiv kasalliklar va fakultativ-tranmissiv kasalliklar.
Bezgak kasalligi, epidemik toshmali tif, bitli qaytalama tif, ensefalit, turli
shakllardagi isitmalar va bir qator kasalliklar chin (obligat) transmissiv kasalliklar
hisoblanadi, chunki ushbu kasalliklarni qo’zg’atuvchilari albatta yuqtiruvchilar
yordamida bir organizmdan boshqasiga o’tadi.
Fakultativ-transmissiv kasalliklarni qo’zg’atuvchilari har doim faqat
yuqtiruvchilar yordamida emas, balki boshqa bir qator tashqi muhit omillari orqali
kasal organizmdan sog’lom organizmga o’tishi ham mumkin. Bunday yo’llarga
suv, oziq-ovqat, havo orqali yuquvchi kasalliklarni, shuningdek sog’lom
organizmning kasallangan organizm bilan bog’lanishi, kontaktda bo’lishi va
boshqalarni aytib o’tish mumkin. Masalan, toun kasalligini qo’zg’atuvchi
mikroorganizmlar aslida burgalar yordamida kasal kemiruvchi hayvondan odamga
yuqadi. Kasallik gemiepizootiyasi davrida kasallik odamdan odamga havo orqali
o’tishi ham mumkin. Shuningdek odam kasallangan hayvonni so’yib terisidan
ajratganda, uning ichki organlarini kesib ochganda ham kasal yuqishi mumkin.
Sibir kuydirgi kasalligi hayvonlar orasida tarqalishida sunalar va ayrim
pashshalar mexanik ravishda yuqtiruvchilar vazifasini bajaradi. Bunday yo’l bilan
ayrim hollarda odamlarga ham yuqishi mumkin. Lekin odamning ushbu kasallik
bilan zararlanashini asosiy yo’li uning kasallangan hayvonni parvarish qilishi
jarayonida yoki kasal hayvonni so’yib, terisini tozalaganda, uning go’shtini yaxshi
pishirmay istemol qilganda, kasal hayvonning zararsizlantirilmagan terisi va
junidan tayyorlangan xar xil kiyim va buyumlar orqali yuqishi mumkin.](/data/documents/29d41dbb-8a03-4c33-8406-46af3c787b92/page_3.png)
![Tranmissiv kasalliklarni qo’zg’atuvchi parazitlarning xususiyatlari va
ularning xo’jayin bilan munosabatlariga qarab qo’yidagi guruhlarga ajratish
mumkin:
1. Zoonozlar. Ushbu guruhdagi kasalliklar faqat hayvonlar uchun xos
bo’ladi. Masalan, qushlarda uchrovchi bezgak kasalligi, faqat hayvonlarda
uchraydi.
2. Antropozoonozlar. Ushbu guruhdagi kasalliklar aksariyat hollarda
hayvonlar uchun xos bo’ladi, lekin ayrim hollarda odamlar ham kasallanishi
mumkin. Bunday kasalliklarga kanali qaytalama tif, kanali ensefalit, ayrim isitma
va boshqalar. Antropozoonozlar uchun har doim manba kasal hayvonlar
hisoblanib, yuqtiruvchilar qo’zg’atuvchilarni aynan ana shu manbadan oladi va
ba’zan uni odamga ham yuqtiradi.
3. Antroponozlar. Faqat odamlar uchun xos bo’lgan kasalliklar
hisoblanib, bironta ham hayvonlarda uchramaydi va ular kasallikka manba ham
bo’la olmaydi. Bunday kasalliklarga bezgak, epidemik toshmali tif, bitli qaytalama
tif, amyobiaz, lyamblioz, trixomonadoz va boshqalar.
Shunday qilib, yuqtiruvchilar tranmissiv kasalliklarning epidemiologik va
epizootologik zanjirida eng asosiy zvenolardan hisoblanadi.
Transmissiv kasalliklar uchun xarakterli xususiyat shundan iboratki, ular yil
davomida birxil ravishda tarqalmasdan, fasllar davomida o’zgarib turadi. Ushbu
xususiyat shu kasalliklarni yuqtiruvchi bo’g’imoyoqlilarning miqdori va
aktivligiga bog’liqdir. Masalan, antroponoz va yilning issiq fasllarida ko’payishi
(epidemiyasi), ushbu kasalliklarni yuqtiruvchi chivinlar, iskaptoparlar, so’nalar,
pashshalar, kanalar kabilarning aktivlik hayoti bilan bog’liqdir. Lekin antroponoz
kasalliklardan toshmali va qaytalama tif kasalliklari asosan yanvar-mart oylarida
ko’payadi. Buning asosiy sababini birinchidan yuqtiruvchi (bitlar)ning ekologik
xususiyati va ikkinchidan aynan shu faslda odamlarning turmush sharoitini o’ziga
xosligi bilan tushuntirish mumkin.
Transmissiv yuqumli kasalliklarning ma’lum hududda manba holida
mavjudligi kasal odamlar va hayvonlarning borligi bilan ifodalanadi. Bunday](/data/documents/29d41dbb-8a03-4c33-8406-46af3c787b92/page_4.png)
![manbalar epidemik yoki epizootik manbalarga bo’linadi. Yuqumli kasalliklarni
manbai kasal odamlar bo’lsa, bunday manba epidemik manba deyiladi. Kasal
qo’zg’atuvchilarning manbai hayvonlar bo’lsa, bunday manba epizootik manba
deyiladi. Aytilganlarga binoan antroponoz kasalliklarning (epidemik) manbai kasal
odamlar hisoblansa, antropozoonoz kasalliklarga esa ham kasal odamlar
(epidemik) va ham kasal hayvonlar (epizootik) manba bo’laoladi.
Kasalliklarni tabiiy manbai holida tarqalishi haqida ta’limot
Odam va hayvonlarning kasalliklarini tabiiy manba holida mavjud bo’lishi
haqidagi ta’limotni 1-nchi bo’lib akademik Ye.N. Pavlovskiy 1939 yilda kashf
etgan. Aslida esa 1911 yilda akademik D.K. Zabolotn ы y toun tabiiy manbali
kasallik ekanligi haqidagi fikrlarni e’lon qiladi. Ushbu ilmiy yangilik, shuningdek
Ye.N.Pavlovskiyning odamlarning turli xil transmissiv kasalliklar bilan og’rishi,
uning kelib chiqish sabablarini o’zoq yillar davomida o’rganadi. Bunday
kasalliklar asosan odamlar yashamaydigan joylar va o’zlashtirilmagan qo’riq
hamda bo’z maydonlar bilan bog’liq bo’lishini aniqlaydi.
Ma’lum harbir biotop o’zining xarakterli biosenoziga ega bo’ladi. Jumladan,
kasallik qo’zg’atuvchi, uni yuqtiruvchilari va umurtqali hayvonlar tabiiy manbali
kasallik bo’lgan biosenozning zvenolaridan hisoblanadi. Evolyusiya jarayonida
biosenozda kasallik qo’zg’atuvchi, yuqtiruvchi va xo’jayin hisoblanuvchi
umurtqali hayvonlar kabi turlar orasida shunday bog’lanishlar yuzaga keladiki,
ushbu aloqalar kasallik qo’zg’atuvchining uzluksiz ravishda bir xo’jayindan
boshqa bir xo’jayinga o’tishini ta’minlaydi. Ushbu bog’lanish sababi birinchi
navbatda organizmlar orasida oziqa zanjirining mavjudligidadir. Yuqtiruvchi (kana
yoki ektoparazit hasharot) umurtqali hayvonning (donorning) qonini so’rganda
kasallik qo’zg’atuvchini o’ziga oladi va ma’lum vaqt oralig’ida yuqtirish
imkoniyati paydo bo’lgandan keyin resepiyent-xo’jayin (boshqa bir umurtqali
hayvon) qonini so’rganda qo’zg’atuvchini yuqtiradi. Tabiiy manbali kasallikni](/data/documents/29d41dbb-8a03-4c33-8406-46af3c787b92/page_5.png)
![qo’zg’atuvchisining o’z hududida tur sifatida mavjud bo’lishida va uning doimiy
ravishda aylanishida atrof muhitning ma’lum omillari bo’lishini talab qiladi. Ushbu
mezon manbali kasalliklarni tarqalishi uchun asosiy shartlardan biri hisoblanadi.
Shuning uchun ham bunday kasalliklar o’ziga xos iqlimli geografik zonalarda
tarqalgan bo’ladi. Masalan, yapon ensefalit kasaligini qo’zg’atuvchi viruslarning
yuqtiruvchi-chivin tanasida ko’payishi va rivojlanishi uchun muhit harorati +21-
22 0
S dan past bo’lmasligi kerak. Shunga binoan ushbu kasallik Primorye
o’lkasining issiqroq qismida, ya’ni eng janubiy qismida tarqalgan. Toun
kasalligining tabiiy manbalarini tarqalishi qonuniyatlari ham xuddi yuqoridagiga
o’xshash bo’ladi. Masalan, Rossiyaning Urol tog’lari hududida shimoliy
kenglikning 50-51 0
S dan yuqoridagi joylarda toun kasalligiga manba bo’luvchi
kemiruvchilar tarqalgan bo’lsa ham tounning epidemiyasi umuman ko’zatilmaydi.
Ushbu hududning cho’l zonasida o’ziga xos iqlimi, tuprog’i, o’simlik va hayvonlar
uyushmasi mavjud. U yerlarda kemiruvchilar (qumsichqonlar, yumronqoziqlar,
sug’urlar) orasida toun kasalligining eng yuqori epizootik holati kemiruvchilar
sonining oshishi hamda yuqtiruvchi (burgalar)ning turlar soni va ularning
miqdorining ko’payishi bilan bog’liq. Ushbu jarayon faqatgina haroratning
ko’tarilishi davrlariga to’g’ri kelishi bilan bog’liq bo’ladi. Ushbu xususiyatlar
boshqa tabiiy manbali kasalliklar uchun ham xosdir.
Shunday qilib, tabiiy manbali kasalliklar o’zining birqator xususiyatlariga
egaki, bular qo’yidagilardan iboratdir, ya’ni 1) tabiiy manbali kasalliklar odamning
aralashuvisiz tabiatda doimo aylanib turadi; 2) tabiiy manbali kasalliklarni
saqlanishida yovvoiy hayvonlar, kasallik qo’zg’atuvchilar va yuqtiruvchilar
birgalikda biosenotik majmuani hosil qiladi va nihoyat 3) tabiiy manbali kasalliklar
hamma joylarda ham uchramasdan, ma’lum bir chegaralangan turli kattalikdagi
maydonni egallovchi o’ziga xos geografik landshaftning biotik va abiotik omillari
bilan chambarchas bog’langan holda bo’ladi.
Shuni ham aytish kerakki ma’lum bir yagona landshaft bir vaqtning o’zida
birnecha kasalliklarning tabiiy manbai bo’lishi mumkin. Masalan, cho’l va chala](/data/documents/29d41dbb-8a03-4c33-8406-46af3c787b92/page_6.png)
![cho’l sharoitida kemiruvchi hayvonlarning inlari biryo’la teri leyshmaniozi, kanali
qaytalama tif va toun kasalliklarining manbai bo’la olishi mumkin.
Dastlab tabiiy manbali kasalliklar faqat transmissiv kasalliklari bo’laolishi
mumkin degan yagona fikr mavjud edi. Shunga binoan bahorgi-yozgi tayga
ensefaliti, kanali qaytalama tif, toun, teri leyshmaniozi va boshqalarning tabiiy
manbalari ko’rsatilar edi. Lekin keyingi yillardagi ma’lumotlarga binoan
transmissiv xususiyatga ega bo’lmagan ayrim kasalliklar ham o’zlarining tabiiy
manbalariga ega bo’lishi aniqlangan. Bunday kasalliklar yuqtiruvchilarsiz ham
ma’lum bir hududda tarqalgan bo’lishi mumkin. Ushbu transmissiv bo’lmagan
gelmintozlarga opistorxoz, paragonimoz, trixinellyoz, difillobotrioz va boshqalarni
ko’rsatish mumkin.
Protozoy kasalliklaridan toksoplazmoz, virusli kasalliklaridan quturish
kabilarni ham aytib o’tish mumkin. Ushbu guruhga yana toun, tulyaremiya, tayga
ensefaliti, bavosilli nefrozo-nefrit kabilar ham mansubdir. Aytilgan barcha
trasmissiv bo’lmagan kasalliklarni qo’zg’atuvchilari oziq-ovqat va kontakt yo’li
bilan yuqish imkoniyatiga egadirlar. Akad. Ye.N. Pavlovskiyning kasalliklarning
tabiiy manbai haqidagi ta’limoti juda katta nazariy va amaliy ahamiyatga ega
bo’ldi, chunki ushbu guruhdagi kasalliklarning profilaktikasiga butunlay yangicha
yondoshish lozimligi ma’lum bo’ldi. Oldinlari tabiiy manbali kasalliklarni oldini
olishda faqat bemor organizmini davolash va yuqtiruvchi zvenoni yuqotish yetarli
deb hisoblangan bo’lsa, hozirgi vaqtda esa ushbu kasalliklarni tarqalashini oldini
olishda kasallik saqlovchi organizmni (rezervuar hayvonni) yuqotishdan iborat
bo’ldi.
Tabiiy manbali kasalliklarini tarqalishini oldini olish uchun yangicha
yondoshishni ahamiyatini teri leyshmaniozi misolida ko’rish mumkin. Ushbu
kasallikni ma’lum bir hududda yo’q qilish uchun birinchi navbatda rezervuar
zveno hisoblanuvchi kemiruvchi (qumsichqonlar, yumronqoziqlar) hayvonlarni
yo’q qilish va ular ichida yashovchi iskaptoparlarga qarshi ko’rashish ishlarini olib
borish juda katta ijobiy natijalar beradi. Masalan, O’zbikistonning teri
leyshmaniozi keng tarqalgan cho’l va chala cho’l (Mirza cho’l, Qarshi cho’li,](/data/documents/29d41dbb-8a03-4c33-8406-46af3c787b92/page_7.png)
![Surxon-Sherobod cho’li, Janubiy-Sharqiy Qizil Qum) hududlarda ko’msichqonlar
va yumronqozig’larni qirib tashlash hamda ularning inlarida doimo boshpana
topgan iskaptoparlarni yo’qotish tufayli ushbu hududlarda kasallik 90% dan 0,04%
gacha kamaytirildi.
Hozirgi vaqtda kasalliklarni tabiiy manbai haqidagi ta’limot barcha
mutaxassislar tomonidan tan olingan hamda u Jahon sog’liqni saqlash tashkiloti
tomonidan qabul qilingan. Ushbu nazariya qoydalariga amalga qilinib, Yer
yuzining ko’pgina davlatlari hududida ilgari fanga ma’lum bo’lmagan shu hudud
uchun xos bo’lgan ayrim tabiiy manbali kasalliklar aniqlandi. Bularga chagas,
tripanosomoz, shistozamatoz, sariq isitma va boshqalar kiradi.](/data/documents/29d41dbb-8a03-4c33-8406-46af3c787b92/page_8.png)
![Foydalanilgan adabiyotlar
1. Abduraxmanov G.M., Lopatan I.K., Ismailov Sh.I. Osnovo’ zoologii i
zoogeografii. Uchebnik dlya studentov vo’sshix pedagogicheskix uchebno’x
zavedeniy. M., Izdatelskiy tsentr «Akademiya» 2001.
2. A buladze K.I. i dr. Parazitologiya i invazionno’e bolezni selskoxozyaystvenno’x
jivotno’x. Uchebnik d lya studentov VUZov po spetsialnosti "Veterinariya". M.,
1990.
3 . Akbaev M.Sh. i dr. Parazitologiya i invazionno’e bolezni jivotno’x. Uchebnik
dlya studentov VUZov po spetsialnosti «Veterinariya». M. KOLOS, 2000.
4. Biologiya. Bolshoy entsiklopedicheskiy slovar. Nauchnoe izdatelstvo "Bolshaya
Rossiyskaya entsiklopediya". M. 1998.
5. Burdelev T.E. i dr. Osnovo’ veterinarii. Uchebnik. M.,1978.
6. Genis D.E. Meditsinskaya parazitologiya. M. 1991.](/data/documents/29d41dbb-8a03-4c33-8406-46af3c787b92/page_9.png)
“Infeksion va invazion kasalliklar. Transmissiv kasalliklar. Kasalliklarning tabiiy manbai haqidagi ta’limot” REJA : 1. Infeksion va invazion kasalliklar. Ularning bir-biridan farqi va o’xshashliklari. 2. Transmissiv kasalliklar. Obligat va fakultativ transmissiv kasalliklar. 3. Transmissiv kasalliklarning asosiy guruhlari. 4. Kasalliklarni tabiiy manbai holida tarqalishi haqida ta’limot. Uning asosiy xususiyatlari.
Infeksion va invazion kasalliklar haqida tushuncha Parazitlarning salbiy ta’siri tufayli hosil qilgan kasalliklarini yuqumli kasalliklar deb atash qabul qilingan. Bunday kasalliklarni yuzaga keltiruvchilar esa yuqumli kasalliklarni qo’zg’atuvchilar deb ataladi. Yuqumli kasalliklar infeksion va invazion (parazitar) guruhlarga bo’linadi. O’simliklar olamiga mansub bo’lgan kasallik qo’zg’atuvchilarining hosil qilgan kasalliklari infeksion kasalliklari deyiladi. Ushbu infeksion kasalliklarni qo’zg’atuvchilariga mikroorganizmlardan bakteriyalar, rikketsiyalar, spiroxetalar, viruslar, zamburug’lar mansubdir. Infeksion kasalliklarga misol qilib bakterial dizenteriya, toun, vabo, tif, paratif, sil, qizamiq, Botkin kasalligi va boshqalar. Hayvonlar olamiga mansub bo’lgan kasallik qo’zg’atuvchilarining hosil qilgan kasalliklari invazion (parazitar) kasalliklar deyiladi. Invazion kasalliklarni parazit bir xujayralilar, chuvalchanglar, bo’g’im oyoqlilar, ayrim mollyuskalar kabilar keltirib chiqaradi. Invazion kasalliklarga amyobiaz, bezgak kasalligi, leyshmaniozlar, turli-tuman gelmintozlar hamda parazit kanalar, qandalalar, bitlar, burgalar va boshqalar tomonidan keltirib chiqarilgan kasalliklar. Ayrim adabiyotlarda barcha yuqumli kasalliklar infeksion kasalliklar deb yuritiladi. Lekin bunday tushuncha ilmiy va amaliy jihatdan noto’g’ridir. Bundan tashqari ko’p hollarda infeksion va invazion kasalliklarni ham qisqartirib “infeksiya”, “invaziya” deb atashadi. Bunday atash ham to’g’ri emas, chunki infeksiya va invaziya atamalari o’z mazmuni va mohiyati bilan xo’jayin va kasallik qo’zg’atuvchining o’zaro ta’sir etish jarayonini bildiradi. Kasallik esa ushbu jarayonning bir ko’rinish hisoblanadi. Shuni aytish kerakki, invazion kasalliklarini atashda kasallik qo’zg’atuvchining avlodini lotin tilidagi nomini o’zagiga “az”, “oz”, “yoz” kabi suffikslar qo’shiladi. Masalan, leyshmaniya parazitining qo’zg’atgan kasalligi “leyshmanioz”, ichburug’ amyobasi tomonidan keltirib chiqarilgan kasallik “amyobiaz”, jigar qurti tomonidan keltirib chiqarilgan kasallik “fassiolyoz” deyiladi va hokazolar.
Tranmissiv kasalliklar haqida tushuncha Tranmissiv kasalliklar deganda yuqumli (infeksion va invazion) kasalliklarni qo’zg’atuvchilari qon so’ruvchi bo’g’imoyoqlilar (kanalar, qandalalar, bitlar, burgalar, chivinlar, pashshalar) yordamida bir issiq qonli xo’jayindan boshqa issiq qonli xo’jayinga yuqtiriladigan kasalliklar tushuniladi. Ushbu tushunchani birinchi bo’lib akad. Ye.N.Pavlovskiy ifodalab bergan. Tranmissiv kasalliklarning ikki guruhi farq qilinadi, ya’ni chin (obligat) transmissiv kasalliklar va fakultativ-tranmissiv kasalliklar. Bezgak kasalligi, epidemik toshmali tif, bitli qaytalama tif, ensefalit, turli shakllardagi isitmalar va bir qator kasalliklar chin (obligat) transmissiv kasalliklar hisoblanadi, chunki ushbu kasalliklarni qo’zg’atuvchilari albatta yuqtiruvchilar yordamida bir organizmdan boshqasiga o’tadi. Fakultativ-transmissiv kasalliklarni qo’zg’atuvchilari har doim faqat yuqtiruvchilar yordamida emas, balki boshqa bir qator tashqi muhit omillari orqali kasal organizmdan sog’lom organizmga o’tishi ham mumkin. Bunday yo’llarga suv, oziq-ovqat, havo orqali yuquvchi kasalliklarni, shuningdek sog’lom organizmning kasallangan organizm bilan bog’lanishi, kontaktda bo’lishi va boshqalarni aytib o’tish mumkin. Masalan, toun kasalligini qo’zg’atuvchi mikroorganizmlar aslida burgalar yordamida kasal kemiruvchi hayvondan odamga yuqadi. Kasallik gemiepizootiyasi davrida kasallik odamdan odamga havo orqali o’tishi ham mumkin. Shuningdek odam kasallangan hayvonni so’yib terisidan ajratganda, uning ichki organlarini kesib ochganda ham kasal yuqishi mumkin. Sibir kuydirgi kasalligi hayvonlar orasida tarqalishida sunalar va ayrim pashshalar mexanik ravishda yuqtiruvchilar vazifasini bajaradi. Bunday yo’l bilan ayrim hollarda odamlarga ham yuqishi mumkin. Lekin odamning ushbu kasallik bilan zararlanashini asosiy yo’li uning kasallangan hayvonni parvarish qilishi jarayonida yoki kasal hayvonni so’yib, terisini tozalaganda, uning go’shtini yaxshi pishirmay istemol qilganda, kasal hayvonning zararsizlantirilmagan terisi va junidan tayyorlangan xar xil kiyim va buyumlar orqali yuqishi mumkin.
Tranmissiv kasalliklarni qo’zg’atuvchi parazitlarning xususiyatlari va ularning xo’jayin bilan munosabatlariga qarab qo’yidagi guruhlarga ajratish mumkin: 1. Zoonozlar. Ushbu guruhdagi kasalliklar faqat hayvonlar uchun xos bo’ladi. Masalan, qushlarda uchrovchi bezgak kasalligi, faqat hayvonlarda uchraydi. 2. Antropozoonozlar. Ushbu guruhdagi kasalliklar aksariyat hollarda hayvonlar uchun xos bo’ladi, lekin ayrim hollarda odamlar ham kasallanishi mumkin. Bunday kasalliklarga kanali qaytalama tif, kanali ensefalit, ayrim isitma va boshqalar. Antropozoonozlar uchun har doim manba kasal hayvonlar hisoblanib, yuqtiruvchilar qo’zg’atuvchilarni aynan ana shu manbadan oladi va ba’zan uni odamga ham yuqtiradi. 3. Antroponozlar. Faqat odamlar uchun xos bo’lgan kasalliklar hisoblanib, bironta ham hayvonlarda uchramaydi va ular kasallikka manba ham bo’la olmaydi. Bunday kasalliklarga bezgak, epidemik toshmali tif, bitli qaytalama tif, amyobiaz, lyamblioz, trixomonadoz va boshqalar. Shunday qilib, yuqtiruvchilar tranmissiv kasalliklarning epidemiologik va epizootologik zanjirida eng asosiy zvenolardan hisoblanadi. Transmissiv kasalliklar uchun xarakterli xususiyat shundan iboratki, ular yil davomida birxil ravishda tarqalmasdan, fasllar davomida o’zgarib turadi. Ushbu xususiyat shu kasalliklarni yuqtiruvchi bo’g’imoyoqlilarning miqdori va aktivligiga bog’liqdir. Masalan, antroponoz va yilning issiq fasllarida ko’payishi (epidemiyasi), ushbu kasalliklarni yuqtiruvchi chivinlar, iskaptoparlar, so’nalar, pashshalar, kanalar kabilarning aktivlik hayoti bilan bog’liqdir. Lekin antroponoz kasalliklardan toshmali va qaytalama tif kasalliklari asosan yanvar-mart oylarida ko’payadi. Buning asosiy sababini birinchidan yuqtiruvchi (bitlar)ning ekologik xususiyati va ikkinchidan aynan shu faslda odamlarning turmush sharoitini o’ziga xosligi bilan tushuntirish mumkin. Transmissiv yuqumli kasalliklarning ma’lum hududda manba holida mavjudligi kasal odamlar va hayvonlarning borligi bilan ifodalanadi. Bunday
manbalar epidemik yoki epizootik manbalarga bo’linadi. Yuqumli kasalliklarni manbai kasal odamlar bo’lsa, bunday manba epidemik manba deyiladi. Kasal qo’zg’atuvchilarning manbai hayvonlar bo’lsa, bunday manba epizootik manba deyiladi. Aytilganlarga binoan antroponoz kasalliklarning (epidemik) manbai kasal odamlar hisoblansa, antropozoonoz kasalliklarga esa ham kasal odamlar (epidemik) va ham kasal hayvonlar (epizootik) manba bo’laoladi. Kasalliklarni tabiiy manbai holida tarqalishi haqida ta’limot Odam va hayvonlarning kasalliklarini tabiiy manba holida mavjud bo’lishi haqidagi ta’limotni 1-nchi bo’lib akademik Ye.N. Pavlovskiy 1939 yilda kashf etgan. Aslida esa 1911 yilda akademik D.K. Zabolotn ы y toun tabiiy manbali kasallik ekanligi haqidagi fikrlarni e’lon qiladi. Ushbu ilmiy yangilik, shuningdek Ye.N.Pavlovskiyning odamlarning turli xil transmissiv kasalliklar bilan og’rishi, uning kelib chiqish sabablarini o’zoq yillar davomida o’rganadi. Bunday kasalliklar asosan odamlar yashamaydigan joylar va o’zlashtirilmagan qo’riq hamda bo’z maydonlar bilan bog’liq bo’lishini aniqlaydi. Ma’lum harbir biotop o’zining xarakterli biosenoziga ega bo’ladi. Jumladan, kasallik qo’zg’atuvchi, uni yuqtiruvchilari va umurtqali hayvonlar tabiiy manbali kasallik bo’lgan biosenozning zvenolaridan hisoblanadi. Evolyusiya jarayonida biosenozda kasallik qo’zg’atuvchi, yuqtiruvchi va xo’jayin hisoblanuvchi umurtqali hayvonlar kabi turlar orasida shunday bog’lanishlar yuzaga keladiki, ushbu aloqalar kasallik qo’zg’atuvchining uzluksiz ravishda bir xo’jayindan boshqa bir xo’jayinga o’tishini ta’minlaydi. Ushbu bog’lanish sababi birinchi navbatda organizmlar orasida oziqa zanjirining mavjudligidadir. Yuqtiruvchi (kana yoki ektoparazit hasharot) umurtqali hayvonning (donorning) qonini so’rganda kasallik qo’zg’atuvchini o’ziga oladi va ma’lum vaqt oralig’ida yuqtirish imkoniyati paydo bo’lgandan keyin resepiyent-xo’jayin (boshqa bir umurtqali hayvon) qonini so’rganda qo’zg’atuvchini yuqtiradi. Tabiiy manbali kasallikni