OTLARDA UCHRAYDIGAN INVAZION KASALLIKLARI
![OTLARDA UCHRAYDIGAN INVAZION
KASALLIKLAR I
Reja:
1. Invazion kasalliklarning umumiy tavsifi
2. Gelmintozlar
3. Otlar paraskaridozi
4. Otlar onxo t serkozlari
5 Otlar p iroplazmozi
6. Nuttallioz
7. Ektoparazitar kasalliklar](/data/documents/fb997af1-5651-47bc-a342-a43e931c6f23/page_1.png)
![1. Invazion kasalliklarning umumiy tavsifi
Invazion kasalliklar guruhiga tirik organizmlar (gelmint, o’rgamchiksimon,
hasharot va sodda hayvonlar) kiradi. Hayvonlarga bu kasalliklar alimentar
(ozuqa bilan birgalikda og’izga tushadi), kontaktli (sog’lom hayvon
kasallangan bilan to’qnashganda), ona ichida bo’lganda, qon so’ruvchi
bo’g’imoyoqlilar orqali yuqadi.
Barcha invazion kasalliklar qo’zg’atuvchisiga qarab, yana bir nechta
guruhlarga – gelmintozlar, protozoozlar, araxnozlar va entomozlarga bo’linadi
Invazion kasalliklarni d avolash uchun qo’llanadigan etiotrop (spesifik)
vositalarga quyidagi preparatlar guruhlari kiradi:
Antgelmint vositalar yoki antgelminti klar, – organizmni gelmintlar
yoki parazitik qurtlardan tozalash uchun qo’llanadigan preparatlar. Ular odatda
og’iz orqali kiritiladi.
Insekti sidlar – parazitik hasharotlarga qarshi qo’llanadigan preparatlar
(akarisidlar – kanalarga qarshi vositalar, repellentlar – zararli bo’g’imoyoqlilarni
haydaydovchi vositalar , attraktantlar – hasharotlarni jalb etadigan vositalar,
xemo–sterilyantlar – jinsiy sterilizatorlar).
Hasharotlarga va kanalarga qarshi ta’sir etuvchi preparatlar
“ insektoakarisidlar” deb ataladi .
Teri qoplamasiga ishlov berish uchun qo’llanadi.
Anti protozoy vositalar – sodda hayvonlar chaqiradigan kasalliklarga
qarshi qo’llanadi, teri ostiga yuboriladi.
2 Gelmintozlar
Gelmintozlar – parazitik qurtlar chaqiradigan invazion kasalliklar. Ular eng
ko’p sonli bo’lib (60 %), deyarli hamma joylarda uchraydi. Gelmintozlarga
trematodozlar, sestodozlar va nematodozlar kiradi.
Trematodozlar
Trematodozlar – trematodalar sinfiga kiruvchi qo’zg’atuvchilar chaqiradigan
i nvazion kasalliklar . Otlarda nisbatan kam uchraydi.](/data/documents/fb997af1-5651-47bc-a342-a43e931c6f23/page_2.png)
![Nematodozlar
Nematodozlar – nematodalar yoki yumaloq qurtlar chaqiradigan invazion
kasalliklar bo’lib, ular jun, soch va muguz to’qimadan tashqari organizmning
barcha to’qimalarini zararlaydi. Rivojlanish sikli har bir gelmint uchun individual
bo’lib, oraliq xo’jayin ishtiroqisiz ham o’tishi mumkin.
3 Otlar paraskaridozi
Paraskaridoz – tok tuyoqli hayvonlarning gelmintozi bo’lib, ko’pincha yosh
hayvonlar ingichka ichagida parazitlik qiluvchi askarida oilasiga mansub nematoda
orqali chaqiralidi. Invaziyaga ot, eshak va xachirlar chalinadi. Kasallik asosan qish
faslida tarqaladi.
Kasal hayvon fekaliyalari bilan ajralgan tuxumlar tashqi muhitda 10–20
kunlarda yetiladi. Oshqozonda tuxumdan lichinka chiqadi va qon bilan o’pkaga
tushadi, 7–10 kunlardan so’ng u kapillyarlarni yoradi, alveola va bronxlarga o’tadi
va shilliq bilan halqumga tushib, qayta yutiladi. O’pka orqali migrasiyadan so’ng
lichinka ingichka ichakda yetilgan shaklga aylanadi. Ot organizmida paraskaridalar
44–77 kunlarda yetiladi.
Invaziya alimentar yo’l bilan tushadi.
Kasal toylarda praskaridozda hazm qilish buziladi, yo’tal, yengil shaklda
pnevmoniya, oriqlash, anemiya, qisqa vaqtga tana harorati ko’tarilishi, ayrim
hollarda asabning qo’zg’alishi kuzatiladi, hayvon o’lishi mumkin. Katta yoshli
hayvonlarda kasallik yaqqol belgilarsiz kechadi. Sog’aygan hayvonlar qayta
kasallanmaydi.
Tashhisni aniq qo’yish maqsadida fekaliylar paraskarida tuxumlari
mavjudligiga tekshiriladi.
Davolash uchun piperazin asosida tayyorlangan preparatlar qo’llanadi, ular
individual va guruhli usullarda 2 kun, 7–10 kunlik och qoldirishdan so’ng sal
namlangan omixta yem (1–2 kg) bilan beriladi, 3–10 oylik qulunlarga ich surgini
ishlatmasdan 8–10 g dan, 10 oydan 1 yoshli toylarga – 12–15 g dan, 1–2 yoshli
yosh otlarga – 15–20 g dan, 2 yoshdan katta otlarga – 20–25 g/bosh dan
(degelmintizasiya kursi mobaynida piperazin miqdori hayvon og’irligiga nisbatan](/data/documents/fb997af1-5651-47bc-a342-a43e931c6f23/page_3.png)
![100 mg/kg dan oshmasligi lozim). Undan tashqari fenbendazol 6 oylik – 4 yashar
otlarga – 15 mg, 4 yoshdan kattalarga – 10 mg bir marta og’iz orqali, febentel –
6 mg/kg tana vazniga nisbatan og’iz orqali beriladi.
Kasallikning oldini olish uchun qulunlar avgustda va sutdan ajratilgandan
so’ng, toylar va katta otlar bahorda va kuzda rejali degelmintizasiya qilinadi.
Otxona fenol qatoriga kiruvchi preparatlar bilan ishlanadi.
4. Otlar onxoserkozlari
Otlar onxoserkozlari – filariata kenja tartibi, Onxoserka turkumiga mansub
nematodalar orqali chaqiriladigan gelmintozlar. Jinsiy yetilgan onxoserklar
otlarning oldingi oyoqlar paylarida va bo’yin usti payida, lichinkalar
(mikroonxoserklar) esa – terida parazitlik qiladi. Qo’zg’atuvchi hamma joylarda,
ko’pincha o’rmon va o’rmon – cho’l zonalarida uchraydi. Otlar onxoserklari –
uzun ipsimon nematodalar bo’lib, oraliq xo’jayin – qon so’ruvchi hasharot
(mokres; rus.) ishtiroqi bilan rivojlanadi.
3–20 yoshli otlar pastlikda joylashgan, suv xavzalari mavjud yaylovlarda
bo’lganda zararlanadi.
Kasallik surunkali kechadi. Kasallik boshida yag’rin, ensa, bo’yin va orqa
sohalarida kattaligi tovuq tuxumiday og’riqsiz shishlar paydo bo’ladi. Yag’rinning
yon tomonlarida joylashgan yoki ko’krak umurtqalari yelka o’simtalari ostida tez
vaqtda oqmalar paydo bo’ladi, ulardan tarkibida parazitlar fragmentlari mavjud
ekssudat oqib chiqadi. Ot oyoqlari paylari zararlanganda oqsash, tendovaginit,
flegmonalar qayd etiladi.
Tashhis kindik sohasidan olingan teri na’munalarini tekshirish
(dermolarvoskopiya) yo’li bilan qo’yiladi.
Davolash faqat jarrohlik yo’li bilan amalga oshiriladi.
5. Otlar p iroplazmozi
Piroplazmidozlar – invazion kasalliklarning katta guruhi bo’lib, eritrositlar
va mononuklear fagositlarda joylashgan sodda hayvonlar orqali chaqiriladi.
Qo’zg’atuvchilarni kanalar o’tkazadi. Kasallikda yuqori harorat, shilimshiq](/data/documents/fb997af1-5651-47bc-a342-a43e931c6f23/page_4.png)
![pardalar anemiyasi, puls va nafas olish tezligi, hazm qilish tizimi faoliyatining
buzilishlari kuzatiladi.
Otlar p iroplazmozi – ot, eshak va xachirlarning transmissiv (bir issiq qonli
hayvondan boshqasiga bo’g’imoyoqlilar orqali o’tkaziladigan invazion kasallik)
kasalligi bo’lib, uni eritrositlar parazitlari piroplazmalar chaqiradi.
Piroplazmalarning haytiy sikli ikki xo’jayinlarda: tok tuyokli hayvonda va
kanada kechadi. Hayvon organizmida piroplazma qonda, kanada esa to’qima,
gemolimfa va tuxumlarida oddiy bo’linish bilan ko’payadi. Otlar organizmida ular
ichki a’zolarda keyin esa periferik qonda ko’payadi.
Kasallik asosan bahorda va kuzda kuzatiladi. Spontan zararlanishda
inkubasion davr 8–15 kun tashkil qiladi. Kasallik ko’pincha o’tkir, kam hollarda
surunkali kechadi. Birinchi kunlarda tana harorati 42 °C gacha ko’tariladi, hayvon
kuchli jabrlanadi. Shilimshiq pardalar kasallik boshida anemik, 3–4 inchi kunlarda
esa sarg’ish bo’ladi. Hayvonlar ko’pincha yotadi, suv va ozuqani qabul qilmaydi,
ko’zlardan suyuqlik ajraladi. Yurak kuchli uradi, bo’yinturuq vena pulsasiyasi
kuzatiladi. Hazm tizimi faoliyati salbiylashadi. Birinchi bosqichda siydik
sarg’ayadi, keyin esa qizaradi, 3–4 unlarda uning rngi to’q qizil bo’ladi. Siydik
ajralishi tez – tez va og’riqli bo’ladi. Kasallik 8–12 kunlar davom etadi.
Piroplazmozning surunkali kechishi yuqori rezistentlikka ega yoki avval kasallanib
sog’aygan hayvonlarda kuzatiladi. Ayrim hollarda kasallik residivlari bo’lishi
mumkin, bunda qaytalagan harorat ko’tarilishi, jabrlanish, kaxeksiya, shishlar
rivojlanadi.
Piroplazmalarni davolash uchun 7 % li berenilning (azidin) suvli eritmasi
shaklida muskul orasiga yoki teri ostiga 3,5 mg/kg miqdorda bir marta yuboriladi.
Og’ir holatlarda inyeksiya takrorlanadi; 10 % li diamedinning suvli eritmasi –
2 mg/kg miqdorda muskul orasiga ikki marta 24 soat oralatib yuboriladi.
Hayvonlarga tinch sharoit va parxezli oziqlantirish ta’minlanadi. Bu kasallikda
V12 (siankobalamin) vitamini defisiti hosil bo’lishi sababli u ozuqa bilan berildi
yoki inyeksiya qilinadi. Undan tashqari sulfokamfokain kabi yurak preparati va
gemodez qo’llanadi. Oldini olishda ximioprofilaktika va kanalarga qarshi kurash](/data/documents/fb997af1-5651-47bc-a342-a43e931c6f23/page_5.png)
![tadbirlari qo’llanadi, buning uchun hayvonlar repellentlar bilan ishlanadi va ularga
har 10 kunda berenil yuboriladi.
6. Nuttallioz
Nuttallioz – otlarning transmissiv kasalligi bo’lib, bir hujayrali parazit –
nuttalliya orqali chaqiriladi.
Nuttalliyalar – eritrositlar parazitlari bo’lib, malta xochi ko’rinishida o’ziga
xos shaklga ega bo’ladi. Qo’zg’atuvchi 8 tur jinsiy yetilgan iksodli kanalar orqali
o’tkaziladi. Nuttalliyalar transovarial (bo’g’imoyoqlilar tuxumlari orqali) yo’l
bilan, transfazali (kanalarning bitta generasiyasida) va jinsiy yetilgan
tashuvchining bitta fazasida amalga oshiriladi. Nuttallioz asosan bahorda va yozda
qayd etiladi, ammo kanalar xashak bilan keltirilganda boshqa mavsumlarda ham
paydo bo’lishi mumkin.
Nuttallioz o’tkir va yarim o’tkir, kam hollarda surunkali shakllarda kechishi
mumkin. O’tkir kechishda inkubasion davr 8–10 kunlar davom etadi, tana harorati
40–41,5 °C ga ko’tariladi, shilimshiq pardalar sarg’ayadi, nafas qisishi, yurak
urishi, puls tezlashishi, ishtaxa pasayishi, ich qotishi va ketishi kuzatiladi.
Keyinchalik anemiya rivojlanib, qondagi eritrositlar va gemoglobin miqdorlari
pasayadi. Sog’aygan hayvon uzoq vaqt parazit tashuvchisi bo’lib qoladi.
Kasallikning yarim o’tkir shaklda belgilar nisbatan kuchsiz bo’ladi.
Nuttalliozning surunkali shaklida tana harorati qisqa vaqt mobaynida
ko’tarilib turadi va kuchsiz parazitemiya kechadi. Kasallik 3 oy davom etadi,
qondagi o’zgarishlar esa faqat 40–50 kunlarda paydo bo’ladi.
Tashhis kasallikning klinik va epizootologik belgilari va periferik qonning
surtmalarini tekshirish natijalari asosida qo’yiladi.
Davolash uchun berenil 0,002 g/kg, diamedin 0,002–0,003 g/kg miqdorda
muskul orasiga 24 soatda ikki marta yuboriladi, undan tashqari flavakridin
(tripaflavin), piroplazimin (akaprin), sulfantrollar instruksiyalari bo’yicha
qo’llanadi. Nuttallotashuvchilar organizmini sterilizasiya qilish uchun har 72
soatda 4 marta 10 % li diamedinning suvli eritmasi sag’rining o’ng va chap
sohalariga muskul orasiga yuboriladi. Otda toksikoz belgilari (bezovtalanish, nafas](/data/documents/fb997af1-5651-47bc-a342-a43e931c6f23/page_6.png)
![olish va siydik ajralishlar tezlashishi) kuzatilganda atropin sulfati 0,02–0,08 g dan
(quruq modda hisobida) 0,1 % yoki 1 % li eritma shaklida teri ostiga yoki muskul
orasiga yuboriladi.
Nuttalliozning oldini olish uchun tashuvchi kanalar agro–meliorativ tadbirlar
yordamida yo’qotiladi. Berenil yoki diamidin bilan 1 oyda 1 marta
kimyoprofilaktika o’tkaziladi.
7. Ektoparazitar kasalliklar
Araxnozlar va entomozlar
Araxnozlar va entomozlar – bo’g’imoyoqlilar – kana va hasharotlar
chaqiradigan invazion kasalliklar bo’lib, yilqichilikka o’lkan iqtisodiy zarar
keltiradi. Ular bilan kurashish uchun bir nechta usullar qo’llanadi:
mexani k – zararkunandalarni yo’qotish va hayoti uchun yomon
sharoitlarni yaratish maqsadida yashash muhitiga ta’sir qilish ishlarini olib borish:
botqoqliklar va nam yaylovlarni quritish, o’rmonlarni qurigan va kasal
daraxtlardan tozalash, hayvonlar suv ichadigan joylarni obodonlashtirish;
fizi kaviy – hasharotlar lichinkalariga ular ko’payadigan va yashaydigan
joylarda salbiy ta’sir etadigan issiq, sovuq, yorug’lik, suv va boshqa omillarni
qo’llash;
biologi k – zararkunandalarning tabiiy dushmanlarini, masalan baqalarni
qo’llash ;
kimyoviy – kimyoviy vositalarini qo’llash.
Araxnoz lar
Araxnozlar – invazion kasalliklar bo’lib, ularni vaqtinchalik yoki doimiy
parazitlar – o’rgimchaksimonlar sinfiga kiruvchi ikkita tartib vakillari: xaqiqiy
yoki akariform kanalar va parazitiform kanalar chaqiradi.
Birinchi tartibga sarkoptoid, demodekoz kanalar, ikkinchisiga – iksod
kanalar kiradi. Otlar ko’pincha sarkoptoid kanalardan jabr tortadi
Entomozlar
Entomozlar – invazion kasalliklar bo’lib, hayvonlarda vaqtincha va doimo
parazitlik qiluvchi hasharotlar orqali chaqiriladi. Otlarda parazitlik qiladi :](/data/documents/fb997af1-5651-47bc-a342-a43e931c6f23/page_7.png)
![ teri osti so’nalar – lichinka bosqichida parazitlik qiladigan tuxum
qo’yadigan ikki qanotli hasharotlar ;
haqiqiy va ko’k – yashil go’sht pashshalari – ko’pchilik invazion va
infeksion kasalliklar qo’zg’atuvchilarini tashuvchilar ;
qon so’ruvchi ikki qanotli hasharotlar – s o’na , m ayda chivin , moskit, qon
so’ruvchi pashsha – jigalk alar , qaysikimlar nafaqat bezovtalanish, oriqlash va
ishchanlik pasyishini, teri shishishini, dermatitlarni chaqiradi, balki invazion va
infeksion kasalliklarni tashuvchilari hamdir;
bitlar – hayvonlarning doimiy ektoparazit lari bo’lib , qichishish, teri
qayzg’oq bilan qoplanishi, junlar to’kilishi, anemiya va ishchanlik pasayishini
chaqiruvchi sifunkulyatoz lar ;
burgalar – vaqtinchalik qon so’ruvchi ektoparazit lar bo’lib , terining
qichishishini , qashlagandan tirnalishlarni , ishchanlik va tana vazni o’sish
tezligining pasayishi sababchilari.](/data/documents/fb997af1-5651-47bc-a342-a43e931c6f23/page_8.png)
![Foydalanilgan adabiyotlar:
Dorosh M. V. Bolezni loshadey. Veche, 2007 g.http://www.e–
reading. club/book.php?book=83010](/data/documents/fb997af1-5651-47bc-a342-a43e931c6f23/page_9.png)
OTLARDA UCHRAYDIGAN INVAZION KASALLIKLAR I Reja: 1. Invazion kasalliklarning umumiy tavsifi 2. Gelmintozlar 3. Otlar paraskaridozi 4. Otlar onxo t serkozlari 5 Otlar p iroplazmozi 6. Nuttallioz 7. Ektoparazitar kasalliklar
1. Invazion kasalliklarning umumiy tavsifi Invazion kasalliklar guruhiga tirik organizmlar (gelmint, o’rgamchiksimon, hasharot va sodda hayvonlar) kiradi. Hayvonlarga bu kasalliklar alimentar (ozuqa bilan birgalikda og’izga tushadi), kontaktli (sog’lom hayvon kasallangan bilan to’qnashganda), ona ichida bo’lganda, qon so’ruvchi bo’g’imoyoqlilar orqali yuqadi. Barcha invazion kasalliklar qo’zg’atuvchisiga qarab, yana bir nechta guruhlarga – gelmintozlar, protozoozlar, araxnozlar va entomozlarga bo’linadi Invazion kasalliklarni d avolash uchun qo’llanadigan etiotrop (spesifik) vositalarga quyidagi preparatlar guruhlari kiradi: Antgelmint vositalar yoki antgelminti klar, – organizmni gelmintlar yoki parazitik qurtlardan tozalash uchun qo’llanadigan preparatlar. Ular odatda og’iz orqali kiritiladi. Insekti sidlar – parazitik hasharotlarga qarshi qo’llanadigan preparatlar (akarisidlar – kanalarga qarshi vositalar, repellentlar – zararli bo’g’imoyoqlilarni haydaydovchi vositalar , attraktantlar – hasharotlarni jalb etadigan vositalar, xemo–sterilyantlar – jinsiy sterilizatorlar). Hasharotlarga va kanalarga qarshi ta’sir etuvchi preparatlar “ insektoakarisidlar” deb ataladi . Teri qoplamasiga ishlov berish uchun qo’llanadi. Anti protozoy vositalar – sodda hayvonlar chaqiradigan kasalliklarga qarshi qo’llanadi, teri ostiga yuboriladi. 2 Gelmintozlar Gelmintozlar – parazitik qurtlar chaqiradigan invazion kasalliklar. Ular eng ko’p sonli bo’lib (60 %), deyarli hamma joylarda uchraydi. Gelmintozlarga trematodozlar, sestodozlar va nematodozlar kiradi. Trematodozlar Trematodozlar – trematodalar sinfiga kiruvchi qo’zg’atuvchilar chaqiradigan i nvazion kasalliklar . Otlarda nisbatan kam uchraydi.
Nematodozlar Nematodozlar – nematodalar yoki yumaloq qurtlar chaqiradigan invazion kasalliklar bo’lib, ular jun, soch va muguz to’qimadan tashqari organizmning barcha to’qimalarini zararlaydi. Rivojlanish sikli har bir gelmint uchun individual bo’lib, oraliq xo’jayin ishtiroqisiz ham o’tishi mumkin. 3 Otlar paraskaridozi Paraskaridoz – tok tuyoqli hayvonlarning gelmintozi bo’lib, ko’pincha yosh hayvonlar ingichka ichagida parazitlik qiluvchi askarida oilasiga mansub nematoda orqali chaqiralidi. Invaziyaga ot, eshak va xachirlar chalinadi. Kasallik asosan qish faslida tarqaladi. Kasal hayvon fekaliyalari bilan ajralgan tuxumlar tashqi muhitda 10–20 kunlarda yetiladi. Oshqozonda tuxumdan lichinka chiqadi va qon bilan o’pkaga tushadi, 7–10 kunlardan so’ng u kapillyarlarni yoradi, alveola va bronxlarga o’tadi va shilliq bilan halqumga tushib, qayta yutiladi. O’pka orqali migrasiyadan so’ng lichinka ingichka ichakda yetilgan shaklga aylanadi. Ot organizmida paraskaridalar 44–77 kunlarda yetiladi. Invaziya alimentar yo’l bilan tushadi. Kasal toylarda praskaridozda hazm qilish buziladi, yo’tal, yengil shaklda pnevmoniya, oriqlash, anemiya, qisqa vaqtga tana harorati ko’tarilishi, ayrim hollarda asabning qo’zg’alishi kuzatiladi, hayvon o’lishi mumkin. Katta yoshli hayvonlarda kasallik yaqqol belgilarsiz kechadi. Sog’aygan hayvonlar qayta kasallanmaydi. Tashhisni aniq qo’yish maqsadida fekaliylar paraskarida tuxumlari mavjudligiga tekshiriladi. Davolash uchun piperazin asosida tayyorlangan preparatlar qo’llanadi, ular individual va guruhli usullarda 2 kun, 7–10 kunlik och qoldirishdan so’ng sal namlangan omixta yem (1–2 kg) bilan beriladi, 3–10 oylik qulunlarga ich surgini ishlatmasdan 8–10 g dan, 10 oydan 1 yoshli toylarga – 12–15 g dan, 1–2 yoshli yosh otlarga – 15–20 g dan, 2 yoshdan katta otlarga – 20–25 g/bosh dan (degelmintizasiya kursi mobaynida piperazin miqdori hayvon og’irligiga nisbatan
100 mg/kg dan oshmasligi lozim). Undan tashqari fenbendazol 6 oylik – 4 yashar otlarga – 15 mg, 4 yoshdan kattalarga – 10 mg bir marta og’iz orqali, febentel – 6 mg/kg tana vazniga nisbatan og’iz orqali beriladi. Kasallikning oldini olish uchun qulunlar avgustda va sutdan ajratilgandan so’ng, toylar va katta otlar bahorda va kuzda rejali degelmintizasiya qilinadi. Otxona fenol qatoriga kiruvchi preparatlar bilan ishlanadi. 4. Otlar onxoserkozlari Otlar onxoserkozlari – filariata kenja tartibi, Onxoserka turkumiga mansub nematodalar orqali chaqiriladigan gelmintozlar. Jinsiy yetilgan onxoserklar otlarning oldingi oyoqlar paylarida va bo’yin usti payida, lichinkalar (mikroonxoserklar) esa – terida parazitlik qiladi. Qo’zg’atuvchi hamma joylarda, ko’pincha o’rmon va o’rmon – cho’l zonalarida uchraydi. Otlar onxoserklari – uzun ipsimon nematodalar bo’lib, oraliq xo’jayin – qon so’ruvchi hasharot (mokres; rus.) ishtiroqi bilan rivojlanadi. 3–20 yoshli otlar pastlikda joylashgan, suv xavzalari mavjud yaylovlarda bo’lganda zararlanadi. Kasallik surunkali kechadi. Kasallik boshida yag’rin, ensa, bo’yin va orqa sohalarida kattaligi tovuq tuxumiday og’riqsiz shishlar paydo bo’ladi. Yag’rinning yon tomonlarida joylashgan yoki ko’krak umurtqalari yelka o’simtalari ostida tez vaqtda oqmalar paydo bo’ladi, ulardan tarkibida parazitlar fragmentlari mavjud ekssudat oqib chiqadi. Ot oyoqlari paylari zararlanganda oqsash, tendovaginit, flegmonalar qayd etiladi. Tashhis kindik sohasidan olingan teri na’munalarini tekshirish (dermolarvoskopiya) yo’li bilan qo’yiladi. Davolash faqat jarrohlik yo’li bilan amalga oshiriladi. 5. Otlar p iroplazmozi Piroplazmidozlar – invazion kasalliklarning katta guruhi bo’lib, eritrositlar va mononuklear fagositlarda joylashgan sodda hayvonlar orqali chaqiriladi. Qo’zg’atuvchilarni kanalar o’tkazadi. Kasallikda yuqori harorat, shilimshiq
pardalar anemiyasi, puls va nafas olish tezligi, hazm qilish tizimi faoliyatining buzilishlari kuzatiladi. Otlar p iroplazmozi – ot, eshak va xachirlarning transmissiv (bir issiq qonli hayvondan boshqasiga bo’g’imoyoqlilar orqali o’tkaziladigan invazion kasallik) kasalligi bo’lib, uni eritrositlar parazitlari piroplazmalar chaqiradi. Piroplazmalarning haytiy sikli ikki xo’jayinlarda: tok tuyokli hayvonda va kanada kechadi. Hayvon organizmida piroplazma qonda, kanada esa to’qima, gemolimfa va tuxumlarida oddiy bo’linish bilan ko’payadi. Otlar organizmida ular ichki a’zolarda keyin esa periferik qonda ko’payadi. Kasallik asosan bahorda va kuzda kuzatiladi. Spontan zararlanishda inkubasion davr 8–15 kun tashkil qiladi. Kasallik ko’pincha o’tkir, kam hollarda surunkali kechadi. Birinchi kunlarda tana harorati 42 °C gacha ko’tariladi, hayvon kuchli jabrlanadi. Shilimshiq pardalar kasallik boshida anemik, 3–4 inchi kunlarda esa sarg’ish bo’ladi. Hayvonlar ko’pincha yotadi, suv va ozuqani qabul qilmaydi, ko’zlardan suyuqlik ajraladi. Yurak kuchli uradi, bo’yinturuq vena pulsasiyasi kuzatiladi. Hazm tizimi faoliyati salbiylashadi. Birinchi bosqichda siydik sarg’ayadi, keyin esa qizaradi, 3–4 unlarda uning rngi to’q qizil bo’ladi. Siydik ajralishi tez – tez va og’riqli bo’ladi. Kasallik 8–12 kunlar davom etadi. Piroplazmozning surunkali kechishi yuqori rezistentlikka ega yoki avval kasallanib sog’aygan hayvonlarda kuzatiladi. Ayrim hollarda kasallik residivlari bo’lishi mumkin, bunda qaytalagan harorat ko’tarilishi, jabrlanish, kaxeksiya, shishlar rivojlanadi. Piroplazmalarni davolash uchun 7 % li berenilning (azidin) suvli eritmasi shaklida muskul orasiga yoki teri ostiga 3,5 mg/kg miqdorda bir marta yuboriladi. Og’ir holatlarda inyeksiya takrorlanadi; 10 % li diamedinning suvli eritmasi – 2 mg/kg miqdorda muskul orasiga ikki marta 24 soat oralatib yuboriladi. Hayvonlarga tinch sharoit va parxezli oziqlantirish ta’minlanadi. Bu kasallikda V12 (siankobalamin) vitamini defisiti hosil bo’lishi sababli u ozuqa bilan berildi yoki inyeksiya qilinadi. Undan tashqari sulfokamfokain kabi yurak preparati va gemodez qo’llanadi. Oldini olishda ximioprofilaktika va kanalarga qarshi kurash