KICHIK MAKTAB YOSHI DAVRIDA PSIXIK RIVOJLANISH XUSUSIYATLARI
![KICHIK MAKTAB YOSHI DAVRIDA PSIXIK RIVOJLANISH
XUSUSIYATLARI
Reja:
Kichik maktab yoshi davrida psixik rivojlanishning umumiy tavsifi.
Kichik maktab yoshidagi bolaning maktabga moslashishi muammosi.
Kichik maktab yoshi davrida kognitiv - affektiv sohalardagi rivojlanish
xususiyatlari.](/data/documents/b8e7d364-e5aa-43ba-b672-580811968c26/page_1.png)
![L.S.Slavina tadqiqotiga ko’ra, boshlang’ich sinflarda bilish faoliyati yetarli
darajada shakllanib bo’lmagan, aqliy jihatdan nomustaqil o’quvchilar mavjuddir.
Olimaning fikricha, o’qish va o’yin faoliyatlarida ularni fikr va mulohaza
yuritishga o’rgata borish natijasida muvaqqat turg’unlikning oldini olish mumkin.
Birinchi sinf o’quvchisida o’qish faoliyatining dastlabki natijalari uning boshqa
materillarni egallash sari yetaklaydi. Uning o’qish faoliyatidagi birinchi mehnat
faoliyati mahsuli shodlik, quvonch va amaliy (lazzatlanish) his-tuyg’usini keltirib
chiqaradi. Hatto ayrim o’quvchilar u yoki bu obyektni, mavzuni bir necha
marotaba o’qishni ham yoqtiradilar. O’qish faoliyatiga nisbatan qiziqish, moyillik
keyinchalik predmetning mazmuniga qiziqishni vujudga keltiradi, balkim bilim
olish ehtiyojini tug’diradi, qolaversa unda o’qish motivlarini tarkib toptiradi.
Ta’lim mazmuniga, bilimni egallashga qiziqish o’quvchining o’z aqliy mehnati
natijasidan qanoatlanish hissi bilan uzviy aloqadordir. Ushbu his o’qituvchining
rag’batlantirishi orqali namoyon bo’ladi, yanada samaraliroq ishlash mayli,
xohishi, istagi, ishtiyoqi o’quvchida shakllanadi. O’quvchida paydo bo’layotgan
faxrlanish, o’z kuchiga ishonch hislari bilimlarni o’zlashtirish va malakalarni
mustahkamlash ishiga xizmat qiladi. Shuning uchun rag’batlantirish (jazolash) o’z
me’yorida bo’lgan taqdirdagina uning tarbiyaviy qiymati hamda ta’sirchanligi
ortadi.
Kichik maktab yoshidagi o’quvchilar faoliyatini baholash uning o’qishga nisbatan
ijobiy munosabatini tarkib toptiradi. Maktab amaliyotida ko’pincha bolani og’zaki
baholash odat tusiga kirib qolgan, chunki birinchi sinf o’quvchisi ana shu baho
taassurotida o’z faoliyatini faollashtiradi. Ijodiy izlanishga harakat qiladi. Hatto
o’quvchi dastlabki davrda "yaxshi" yoki "yomon" bahoning farqiga ham bormaydi,
ko’proq uni nechta baho olganligi qiziqtiradi, xolos. Bu yoshda bola bahoning
mohiyatini tushunib yetmasa-da, lekin o’qituvchining rag’batlantirishi uning uchun
muhim rol o’ynaydi.
Yirik pedagog va psixolog olimlar B.A.Suxomlinskiy, Sh.A.Amo-nashvili va
ularning shogirdlari kichik maktab yoshidagi o’quvchilarni baholash salbiy
oqibatlarga olib kelish nuqtai nazarini yoqlaganlar. Ma’lumki, faqat baho uchun
o’qish bilimning ijtimoiy ahamiyatini pasaytirishga olib keladi. Lekin bilimni
tekshirishni boshqa usul va vositalarini qo’llash (masalan: reyting, shkala, ballar)
hozirgi kunning asosiy vazifalaridan biridir. Chunki baholashning bola kamoloti
uchun ahamiyatini qat’iy ravishda inkor qilish ham oqilona vosita emas, modomiki
shunday ekan, baholashdan maslahat, yo’llanma, tavsiya, ko’rsatma sifatida
foydalanish ijobiy omil vazifasini bajara oladi.
Kichik maktab yoshidagi o’quvchilarning muhim xususiyatlaridan yana bittasi - bu
o’qituvchi shaxsiga nisbatan ishonch hissi va yuksak obro’ tuyg’usining
mavjudligi. Shuning uchun o’qituvchi bolaga tarbiyaviy, ta’limiy ta’sir ko’rsatish](/data/documents/b8e7d364-e5aa-43ba-b672-580811968c26/page_2.png)
![imkoniyati shunday kattaki, uning siymosida aql idrokli, tiyrak, sezgir, mehribon,
hatto donishmand inson gavdalanadi. O’qituvchi siymosida o’quvchilar ezgu
niyati, orzu istagi, istiqboli, ajoyib va g’aroyib his-tuyg’ularini ro’yobga
chiqaruvchi kamolot cho’qqisidagi shaxsni tasavvur qiladilar. O’qituvchining
obro’si oldida ota-onalar, oilaning boshqa a’zolari, qarindosh-urug’lari, tanish
bilishlarining nufuzi keskin pasayadi. Go’yoki, borliqning absolyutligi, haqiqat
o’lchamining namunasi, zakovatning yuksak chuqqisi, odob nazokatning avval
boshi o’qituvchida o’z ifodasini topgandir. Ana shu sababdan ular o’qituvchi
xulqini muhokama qilishga yo’l qo’ymaydilar, uning har bir so’zini qonun
tariqasida qabul qiladilar va bu yo’lda o’zlarini haq deb hisoblaydilar.
O’quvchining psixik jihatdan taraqqiy qilishi oqibatida o’qituvchining
mutlaqligiga munosabati biroz o’zgaradi, buning asosiy sababi unda ongli xatti-
harakat ehtiyojining tug’ilishi hisoblanadi. O’quvchida turmush va borliqqa
nisbatan bir talay muammolar, savollar vujudga keladi, hamma narsa hayotda u
o’ylaganday emasligiga ishonch hosil qiladi va undan qanoatlanadi, shubhalanish,
ikkilanish hislari paydo bo’ladi. Bu muammolarga o’zi mustaqil javob topishga
intiladi, natijada savol bilan boshqa odamlarga murojaat qilishga qaror qiladi.
Ta’lim jarayonida o’qituvchi obro’sidan oqilona foydalanib, o’quvchida
uyushqoqlik, mehnatsevarlik, o’qishga nisbatan ijobiy munosabat, diqqatni
boshqarish, xulqni idora qilish, o’z-o’zini qo’lga olish, o’z-o’ziga tasalli berish
fazilatlarini shakllantirish va intilish, faollik tuyg’ularini vujudga keltirish ta’lim
jarayonida yuqori samara beradi. Pedagogik odob (takt) nazorat nuqtai nazaridan
o’qituvchi obro’sini o’quvchilar davrasida to’kish yoki shaxsiyatiga tegish, mazax
qilish mutlaqo mumkin emas.
Odatda o’quvchilar o’rtasida obro’ orttirish uchun bir nechta tarkibiy qismlarini
yaxlit bir timsol sifatida, mujassamlashtirish maqsadga muvofiqdir: a) o’qituvchida
kasbiy qobiliyatlarining mavjudligi; b) uning dilkashligi va boshqa xislatlarga ega
bo’lishligi; v) o’quv predmetlarining chuqur egallaganligi; g) o’qituvchi bilim
saviyasining chuqurligi va ko’lamining kengligi; d) o’qituvchining vijdonligi,
adolatgo’ylik fazilatlari, uning statusi va rolining maqsadga muvofiq ravishda
turmush jabhalarida namoyon bo’lishi, obro’sini yanada yuksaltiradi. Chunki,
soxta obro’ orttirish sun’iylikni keltirib chiqaradi. Bunga ta’lim jarayonida yo’l
qo’yish qator nuqsonlarni yuzaga keltiradi.
Kichik maktab yoshidagi o’quvchilar tafakkuri xususiyatlari
O’quvchi tevarak-atrofdagi voqyelikning belgi, alomati va xususiyatlarini, ularning
xossalarini, qonuniyatlarini va o’zaro bog’lanishlarini bilish faoliyatida hamda
ta’lim jarayonida tushuna boradi, fikr yuritish faoliyatida esa ham miqdor, ham
sifat o’zgarishi yuzaga keladi.](/data/documents/b8e7d364-e5aa-43ba-b672-580811968c26/page_3.png)
![Kichik maktab yoshidagi o’quvchilar tafakkurining rivojlanishini yirik psixolog
L.S.Vigotskiy tushunchalarning shakllanishi hamda nutqning o’sishi bilan uzviy
bog’liq holda o’rgangan. Shuning uchun u ajnabiy psixologlarning (birinchi
navbatda J.Piajening egosentrik konsepsiyasini qattiq tanqid qilib, tafakkurni
genetik metod yordamida o’rganishni tavsiya qiladi. L.S.Bigotskiy psixologiya
faniga inson kamolotining "Eng yaqin taraqqiyot zonasi" va "aktual faoliyat
zonasi" deb nomlangan tushunchalarni olib kiradi. Uning birinchisi o’qituvchining
bevosita rahbarligida oshirilsa, ikkinchisi o’quvchining mustaqil faoliyatida
namoyon bo’ladi.
P.P.Blonskiy mazkur yoshdagi o’quvchilar tafakkurining o’sishiga xotiraning
taraqqiyotini, tafakkurning ta’sir etishini genetik metod yordamida ochib beradi.
Ayniqsa, tafakkurning "intizomlilik" sifatining namoyon bo’lishini inson
tomonidan tafakkurni boshqarish va nazorat qilish faoliyatidan aniqlash
mumkinligini P.P.Blonskiy alohida ta’kidlaydi. N.A.Menchinskaya tafakkur
muammosini chuqur o’rganib, uning taraqqiyot ko’rsatgichlarini quyidagi
jihatlarini o’rganishda ko’radi:
1) bilimlarni o’zlashtirishning tezligi,
2) fikr yuritish jarayonining epchilligi,
3) tafakkurning mavhum hamda yaqqol jihatlarining o’zaro aloqasi va nihoyat,
4) analitik-sintetik faoliyatning turli darajalari kabilar. Muallif tafakkur taraqqiyoti
belgilari sifatida o’quvchilarda bilimlar fondining ortishi, aqliy faoliyat
usullarining egallanishi hamda ta’lim jarayonida ularda uquvchanlik qobiliyatining
paydo bo’lishini sanab o’tadi. Bu narsalarning barchasi kichik maktab yoshidagi
o’zlashtirishi past o’quvchilarida tajribadan o’tkaziladi hamda ularning muayyan
mezonga asoslanib guruhlarga ajratadi.
Ukrain psixologi G.S.Kostyuk tafakkurning rivojlanishini o’quvchilar tomonidan
o’zlashtirib olingan materiallarning mazmunidan, sinaluvchilarning o’quv
faoliyatini, topshiriqlarning bajarish shakllari sifat jihatdan o’zgarib borishini
e’tiborga olishda ko’radi. A.ALyublinskaya boshlang’ich sinf o’quvchilarining
tafakkuri to’g’risidagi ma’lumotlarida ularda mazkur jarayonning rivoji ko’p
jihatdan analitik-sintetik faoliyatiga bog’liq ekanligi ko’rsatib o’tiladi. Bu faoliyat
birlamchi sintez va analiz, ikkilamchi sintez hamda yaqqol harakat analiz va sintez
kabi tarkiblardan iborat ekanligini ta’kidlaydi. Bundan u yosh davrda yaqqol-
harakat, yaqqol obrazli va so’z-mantiq yoki nazariy tafakkur bosqichlarini bosib
o’tish to’g’risida mulohaza yuritiladi.
Taniqli psixolog L.V.Zankov kichik maktab yoshidagi o’quvchilar tafakkurini
o’stirish maqsadida o’zining ta’limiy tizimini ishlab chiqadi. Bu ta’lim tizimi
ushbu o’qitish tamoyillariga asoslanadi:](/data/documents/b8e7d364-e5aa-43ba-b672-580811968c26/page_4.png)
![1) ta’lim jarayonini yuqori darajadagi murakkab vaziyat asosida uyushtirish,
2) ta’lim jarayonida o’quvchilarga berilishi nazarda tutilgan bilimlarning nazariy
salmog’ini maksimal darajada ko’paytirish:
3) mustaqillik, o’z-o’zini nazorat qilish faoliyatini rejalashtirish singari faoliyatni
boshqarish usullarini o’quvchilarda tarkib toptirish.
Bunday ta’lim tizimida o’quvchilar chuqur va mazmundor bilim olish bilan
cheklanib qolish, balki ularniig aqliy faolligi ortib, mavhum (abstrakt) tafakkuri
rivojlangan, aqlan o’sgan, o’qishga nisbatan ijobiy munosabati vujudga kelgan va
hokazo.
O’quvchi maktabga kelgan kunidan e’tiboran ta’lim jarayonida unda ilmiy
tushunchalar va tasavvurlar miqdori soat sayin orta boradi, u asta-sekin
o’zlashtirayotgan tushuncha va tasavvurlarning asl ma’nosi, mohiyatiga tushuna
boshlaydi. Umuman, o’quvchida fikr yuritish doirasi, ko’lami va mazmuni
kengaya boradi. Ta’lim jarayonida o’quvchilar bilimlar tizimini, o’quv
ko’nikmalari va malakalarini egallash orqali o’zlarining bilim ko’lamini
kengaytiradilar, shuning bilan birga ilmiy tushunchalarning tub ma’nosi ular
ongiga singa boradi. Bu ishlarning hammasini izchillik bilan, ketma-ket, bir tekis
amalga oshirish uchun o’quvchilar ma’lum darajada bilimlar va ko’nikmalarni
egallagan, qolaversa tafakkur shakllari va mantiqiy fikr yuritish qoidalarini
o’zlashtirib olgan bo’lishlari kerak. Ammo maktab ostonasiga endigina qadam
qo’ygan bolaning bu narsalardan talabga javob beradigan darajada xabari
bo’lmaydi. Ular bu narsalarning barchasiga o’qish jarayonida bevosita o’qituvchi
rahbarligi ostida erisha boshlaydilar. Jumladan, o’qituvchi izohli o’qish darslarida
o’quvchilarga uy hayvonlari yoki yovvoyi hayvonlar, jonivorlar, yirtqichlar va
zararkunandalar, hasharotlar, foydali qushlar, yil fasllari, o’quv qurollari, uy
jihozlari, mebellar, sport anjomlari haqida so’zlab berar ekan, ularning muhim
xususiyatlari, alomatlari, belgilari, xossalari va o’zaro bog’lanishlarini tahlil qilib
beradi. Bundan tashqari, ularning o’xshashlik, umumiylik belgilarini va
tafovutlarini o’quvchilarga aniqlab ko’rsatadi. Bu surunkali olib boriladigan
ta’limiy jarayon natijasida tafakkur mahsuli sifatida o’quvchilarda uy hayvonlari,
yovvoyi hayvonlar, o’quv qurollari mebel va boshqa tushunchalar tarkib
toptiriladi. Ular bulardan tashqari, yil fasllari, hasharotlar, o’simlik, bargli daraxtlar
kabi qator tushunchalarni o’zlashtiradilar, ularning mohiyatiga to’laroq tushunib
yetadilar. O’quvchilarga borgan sari yangidan-yangi masalalar, topshiriqlar va
vazifalar yuklatilib, ularning barchasini mantiqan hal qilish, fikr yuritish vositalari
yordamida oqilona yechish talab qilinadi. Bolalar ona tili darslarida grammatik
kategoriyalarga amal qilib, ot so’z turkumining turlashi, ularni guruhlarga ajratishi,
klassifikasiya qilishi lozim. Yuqoridagi fikrlar sifat, son, fe’l singari grammatik
kategoriyalarga taalluqlidir. O’quvchilar matematika darslarida bo’linuvchi,
bo’luvchi, bo’linma, ko’payuvchi, ko’paytiruvchi, ayirma, yig’indi, tenglik,](/data/documents/b8e7d364-e5aa-43ba-b672-580811968c26/page_5.png)
![tenglama, katta va kichiklik belgilari to’g’risida tushunchalar bilan tanishadilar.
Ularning bu tushunchalarni bir-biridan farq qilishlari esa navbatdagi kamolotga
daxldor vazifa hisoblanadi.
Kichik maktab yoshidagi o’quvchilarda ilmiy tushunchalarni to’g’ri tarkib toptirish
uchun o’qituvchi bola tafakkurining rivojlanishi xususiyatlarini, uning
qonuniyatlarini puxta anglab olgan bo’lishi kerak. Fikr yuritish operasiyalarining
psixologik asoslari va mexanizmlarini bilmasdan turib, u bularni o’quvchilar
ongiga singdira olishi mumkin emas.
Tushunchalarni shakllantirishning asosiy manbalaridan biri ularni
umumlashtirishdir. Umumlashtirish operasiyasining muhim sharti narsa va
hodisalar o’rtasidagi umumiylik, o’xshashlik, o’ziga xos xususiyat, bog’lanish va
o’zaro munosabatlarning muhim belgilarini topishdir. Borliqdagi narsa va
hodisalarning muhim belgilari bo’yicha umumlashtirishdan oldin, o’sha voqyelikni
ko’zga yaqqol tashlanib turgan tashqi belgilari bo’yicha umumlashtirishni bilishi
kerak. Buni hissiy bilish orqali yaqqol umumlashtirish deyiladi. Bu davrga kelib
narsa va hodisalarning tashqi belgisi, asosan umumlashtirish o’quvchi bilimi
qobig’iga sig’may qoladi. Endigi navbat o’qitish jarayonida ularning bilim
saviyalariga mos keladigan umumlashtirishni yuqoriroq darajaga ko’chirishni
taqozo etadi.
O’quvchilarning umumlashtirish faoliyati o’qitishning turli bosqichlarida u sodda
bo’lib, faqat o’xshashlik belgisi asosiga qurilgan bo’ladi. Keyinroq narsa va
hodisalarning tashqi sifati hamda xususiyatiga taalluqli belgilarni, guruhlarni
ajratishga, klassifikasiya qilishga suyanadi. Boshlang’ich maktabning oxirida,
o’quvchilar narsa va hodisalarning xossalari, qonuniyatlari, ularning ichki
murakkab bog’lanishlari va munosabatlarining muhim belgisiga asoslanib
umumlashtirishga ko’chadilar.
Birinchi va ikkinchi sinf o’quvchilari buyumlarning o’ziga beixtiyor tortuvchi
tashqi belgilariga tayanib fikr yuritishni amalga oshiradilar: o’quvchi quyosh,
momoqaldiroq, sigir, avtomobil, qush va boshqa narsalar to’g’risida fikr yuritishi
davomida "quyosh yoritadi, isitadi...", "momoqaldiroq guldiraydi, chaqmoq
chaqnaydi", "qush sayraydi", deb mulohaza yuritadi. Ularning har turli "sigir sut
beradi", "avtomobil yuk tashiydi", "qushlar uchishadi" to’g’risidagi
muhokamalarida dastavval buyumlarning xilma-xil harakatlari va ularga nisbatan
berilgan harakatlar vujudga keladi.
Birinchi va ikkinchi sinf o’quvchilari jism va predmetlarning muhim ichki
belgilarini bevosita aniqlash kezida qiyinchiliklarga duch keladilar. Chunki, ular
muhim bo’lmagan (nomuhim), umumiy xususiy, yagona singari termin xamda
tushunchalarni anglab yetmaydilar. Bilish jarayoni ko’pincha tashqi belgilarga,
yaqqol alomatlarga qaratilgan bo’ladi. Ana shuning uchun kichik maktab](/data/documents/b8e7d364-e5aa-43ba-b672-580811968c26/page_6.png)
![o’quvchilari oldida murakkab vaziyat yuzaga kelib turadi. Unday holatdan chiqish
uchun ularning aqliy imkoniyatlari, turmush tajribalari yetishmaydi.
Gruzin psixologi R.G.Natadze tadqiqotlarining ko’rsatishiga qaraganda, kichik
maktab yoshidagi o’quvchilar kit va delfinni baliq deb hisoblaganlar, keyinchalik
esa kitning havo bilan nafas olishi; sut emizuvchi hayvon ekanligi atroflicha
tushuntirilgandan so’ng ham o’z shaxsiy fikrini to’la-to’kis o’zgartirmaganlar,
ya’ni sinaluvchilarning ko’pchiligi eksperimentator fikriga ishonqiramay
qaraganlaricha qolganlar. Bu yaqqol omil yana bir marotaba mazkur yosh davrdagi
bolalarda umumlashtirish jarayoni ko’zga yaqqol tashlanib turuvchi tashqi
belgilarning kuchli iskanjasi ostida sodir bo’lishini tasdiqlab turibdi. Matematika
yuzasidan topshiriqlarni bajarish kezida ham ularda ana shunday unsurlar yoki
noto’g’ri umumlashtirish holati uchrashini kuzatish mumkin.
Shvesariyalik psixolog Jan Piajening ko’p yillik tajribalarining dalolat berishiga
qaraganda, ushbu yoshdagi o’quvchilar narsalarning o’zgarishsiz qoladigan ba’zi
belgilarining doimiyligini darrov anglab ololmaydilar. Jumladan, agar hamirdan bir
xil ikkita zuvala qilinib, so’ngra ularning biridan kulcha yasalsa, 7-8 yoshli
o’quvchilar hamirning miqdori bir xilda bo’lmay qoladi, deb hisoblaydilar, hajm
o’zgargani uchun zuvalaning og’irligi o’zgaradi, deb xulosa chiqaradilar.
J.Piajening mulohazasiga binoan, bu holat bola tafakkurining birdan-bir eng asosiy
o’ziga xos xususiyatidir.
Xuddi shu tadqiqotchining boshqa tajribalarida ko’rsatishicha, o’quvchilar turli
belgilar ustida ishlaganlarida o’zgarmas (doimiy) tushunchasini bir vaqtnish o’zida
egallab olmas ekanlar. Bolalar narsalar sonining o’zgarmas tushunchasini 9-10
yoshda, hajmning o’uzgarmasligini esa faqat 11-12 yoshda tushunib yetadilar.
Lekin XX asr oxiri XXI asr psixologlarining ilmiy tekshirishlariga ko’ra, J.Piaje
olgan natijalar hozirgi davr talabiga javob bera olmaydi.
O’quvchilar uchinchi sinfga o’tganlaridan keyin o’zlarining umumlashtirish,
klassifikasiyalash faoliyatlarida moddiy dunyodagi voqyelik o’rtasidagi eng
muhim munosabat, uzviy zaruriyat va bog’lanishlarini aks ettirishga qodir bo’lgan
ichki, murakkab belgilarga tayanib ish tutadilar. Jumladan, ular so’z, havo, metall
va boshqa jismlarning issiqdan kengayishi va sovuqdan torayishi xususiyatining
muhim ahamiyatlari va jihatlariga asoslanib umumlashtira oladilar. Bundan
tashqari, o’simliklarning hayot kechirishi, rivojlanishi va ko’payishi, shuningdek,
voyaga yetishi kabi umumiy belgilarga suyangan holda "jonli tabiat" tushunchasini
umumlashtiradilar.
Boshlang’ich sinf o’quvchilarining fikr yuritishlarini qiyoslash uchun ularning
mulohazalaridan misollar keltiramiz: "Shaftoli daraxti issiq iqlimli joylarda o’sadi"
(1sinf o’quvchisi), "Paxta dalada o’sa di, uni dehqonlar, jamoa xo’jaligi a’zolari
yetishtiradilar, terib oladilar, so’ng undan kiyim-kechak tayyorlaydilar" (2 sinf](/data/documents/b8e7d364-e5aa-43ba-b672-580811968c26/page_7.png)
![o’quvchisi), "Qarag’ay igna bargli daraxt hisoblanib, o’rmonlarda o’sadi,
qarag’aylarda bujurlar mavjud. Qaragay o’rmonlarida olmaxonlar yashaydilar.
Olmaxonlar bujurlarni chaqib ichidagi mevasini yeydilar. Qishda ko’m-ko’k
turadi" (3 sinf o’quvchisi).
O’quvchilarning yuqoridagi mulohazalaridan ko’rinib turibdiki, jonli predmetlarga
nisbatan bildirilgan alomatlarda aniqlik yetishmaydi. Muhim belgilar miqdori esa
haddan tashqari kam. Ular o’simliklarga tavsif berganlarida, daraxtlarshng qaysi
turga oidligi, qanday zonalarda o’sishi, inson hamda hayvonot olami uchun
qanchalik foyda keltirishini ta’kidlab o’tadilar, xolos. Ammo birinchi darajali
xususiyatlar, ichki bog’lanishlar, qonuniyatlar va xossalar ahamiyatiga e’tibor
berilmaydi.
Kichik maktab yoshidagi o’quvchilar ta’lim jarayonida qator ilmiy tushunchalarni
o’zlashtirib olsalar-da, lekin o’tgan darslarda o’zlashtirilgan turli belgilarni
qorishtirib, chalkashtirib yuboradilar. Chunki, bu yoshdagi o’quvchilarda
tushunchalar tarkibiga kiruvchi narsa va hodisalar bilan, ularning belgi hamda
alomatlari o’rtasida uzviy bog’lanish tarkib topmagan bo’ladi. Shuningdek, ular
ilmiy tushuncha bilan turmushda iste’mol qilinadigan noilmiy (mahalliy)
tushunchalar o’rtasidagi o’xshashlik va farqni to’la ajratib ololmaydilar.
I-IV sinf o’quvchilari tushunchalarni yuqori darajada o’zlashtirishga erishishlari
uchun birinchidan, keng ko’lamdagi bilimlar doirasiga asoslanib, voqyelikning
umumiy, muhim va xususiy belgilarini ajrata bilishlari, ikkinchidan, ana shu
belgilar o’rtasidagi ma’lum munosabatlarni, bog’lanishlarni aniqlay olishlari,
uchinchidan, sodda tarzda bo’lsa ham hukm va xulosa chiqarishlari, to’rtinchidan,
ularning operasional hamda funksional tomonlarini ajratishlari shart.
Ko’pgina tushunchalar, jumladan, baland-past, uzoq-yaqin, kam-ko’p, katta-kichik,
yo’g’on-ingichka va boshqalar dastavval voqyelikdagi narsa va hodisalar
o’rtasidagi fazoviy munosabatlarini bevosita idrok qilish asosida o’zlashtiradilar.
Keyinroq esa umumlashtirish jarayonida son tushunchasida ifodalangan
bilimlarning miqdor munosabatlariga asoslana boshlaydi.
Biroq kichik maktab yoshidagi o’quvchilari uchun fazoviy munosabatlari haqidagi
tushunchalarni o’zlashtirish juda qiyindir. Birinchi va ikkinchi sinf o’quvchilari
uzunlik o’lchov birligini o’zlashtirishda qiynaladilar, chunki, ular uzunlik
o’lchovining asosiy belgisi, uning uzunligini ajratishni bilmaydilar. Bu yoshdagi
o’quvchilar "metr" tushunchasini buyum shakli bilan bir deb hisoblaydilar.
Boshqacha so’z bilan aytganda, metr deganda abstrakt (mavhum) tushunchani
emas, balki uning yaqqol (konkret) ko’rinishi (yog’och metr, buklanadigan metr,
materialdan qilingan metr va boshqalarni) nazarda tutadilar. Tushunchalarning
kelib chiqishi ularni deyarli qiziqtirmaydi.](/data/documents/b8e7d364-e5aa-43ba-b672-580811968c26/page_8.png)
![O’quvchi uchinchi sinfga o’tgandan keyin murakkab fazoviy munosabatlarni
anglay boshlaydi. Chunki, ta’lim jarayonida ularning fazo to’g’risidagi
tushunchalari kundan-kunga reja, masshtab, chizma-yoyma va shartli belgilar
haqidagi bilimlar bilan ko’paya boradi.
Kichik maktab yoshidagi o’quvchi I-II sinfda "vaqt" tushunchasi bilan tanishadi,
lekin u kundalik turmush tajribasi doirasidan tashqari chiqmaydi. III-IV sinf
o’quvchilarida esa tarixiy mavzuga oid kitoblar o’qish tufayli "soat" "hafta", "oy",
"yil", "asr", "ming yillar" "uzoq o’tmish" kabi tushunchalar shakllana boradi.
Lekin, bu o’quvchilarda ham katta vaqt o’lchovini kichik vaqt miqdoriga tushirib
qo’yish, o’tgan zamonni hozirgi zamonga yaqinlashtirish hollari tez-tez uchrab
turadi, shuning uchun ikki xil tarixiy voqyea to’g’risida fikr yuritishsa, sanadagi
tafovutni "sal undan keyin yoki sal ilgariroq" deya izohlaydilar, xolos. Aslida esa
o’n ming yillar oralig’i ichida ro’y bergan hodisa haqida fikr yuritiladi.
Bu davrda aqliy xatti-harakatlarni egallash ketma-ket bosqichlarni bosib o’tadi.
O’quvchilar tafakkurining taraqqiyotidagi bu bosqichlarning ketma-ketligi hamma
fikr yuritish jarayonlarida ham bir xil bo’lavermaydi. Chunki, o’quvchilar ma’lum
sharoitda egallagan aqliy harakatni boshqa-boshqa sharoitda bajara olmaydi.
O’zlashtirilgan aqliy faoliyat usullari, ko’nikma va odatlarni yangi sharoitga
ko’chira bilmaydilar. Buning asosiy sababi ularda mavzularga bog’langan tasavvur
obrazlarining shakllanmaganligidir.
Ta’lim jarayonida o’quvchilarning muhokamasi ularni egallagan bilimlari evaziga,
anglashilganlik xususiyatining mavjudligidan oddiy shakldan asta-sekin murakkab
shaklga o’sib o’tadi. Ammo ushbu ichki murakkab jarayon bir talay
qiyinchiliklarni yengish tufayli namoyon bo’ladi. Sistemali bilimlarni egallashga
o’quvchi tomonidan qiziqish uyg’onishi har qanday qiyinchiliklarni yengishga
yetaklaydi.
Boshlang’ich sinf o’quvchilarining bilim doirasi kengaya borgan sari, ta’lim
subyektlari fikrlashi qat’iy hukmlardan taxminiy hukmlarga ko’cha boshlaydilar,
chunki, ular narsa va hodisalarning, xususiyat, qonuniyat va xossalarining turli
jihatlarga ega ekanligini, voqyelik atigi bir harakatdan, bir sababdan kelib
chiqmasdan, balki ko’plab sabablar, ta’sirlar, qo’zg’ovchilar natijasida paydo
bo’lishini anglab olish bosqichiga ko’tariladilar.
Taxminiy hukmlar ikkinchi sinfdan boshlab namoyon bo’la boshlaydi Mazkur sinf
o’quvchilari "Nega bugun falonchi darsda ko’rinmaydi", balki kasal bo’lib
qolgandir, dars tayyorlay olmagani uchun kelmagandir, o’qituvchining biror
topshirig’i bilan ketgandir, bog’chada yordam berayotgandir, nafaqaxo’rlarga
yordam berayotgandir, deb gumonsirab, taxminiy mulohazalar yurita boshlaydilar.
Uchinchi sinfdan boshlab o’quvchilar turli vaziyatlarni dalillar asosida dalillab
berishga o’tadilar, buning sababi shuki, ularning bilimi kundan-kunga osha boradi,](/data/documents/b8e7d364-e5aa-43ba-b672-580811968c26/page_9.png)
![natijada ma’lum bilimlar tizimi hosil bo’ladi. Ular bu davrga kelib o’z hukmining
chin yoki yolg’on ekanligini anglab yetadilar. Ulardagi bevosita muhokama qilish,
dalil keltirish holatlari isbotlashning shartli tuzilmasiga asoslanib, fikr yuritishga
o’tadi. O’quvchilar narsa va hodisalarning paydo bo’lish sabablarini aniqlash
paytida masala va savol qo’yishdan tashqari, muammoli vaziyatni hal qilishga
odatlana boshlaydilar.
O’quvchilarda nazariy tafakkurni tarkib toptirishda matematika masalalarini
yechish, grammatik kategoriyalarni o’zlashtirish va murakkab chizmalar bilan
tanishtirish kabi hollar muhim rol o’ynaydi. Albatta, ular mana bu jaryonlarda turli
muhokama, munozara, mantiqan asoslash usullarini egallaydilar.
Boshlang’ich sinf o’quvchilarida induktiv va deduktiv xulosa chiqarishning
rivojlanishi ta’lim jarayonida bir necha bosqichlarni bosib o’tadi. Xulosa chiqarish
dastavval, bevosita idrok qilinayotgan yaqqol predmetlar asosida vujudga keladi.
Bu o’quvchilarda bevosita kuzatish, idrok qilish jarayonlarida narsa va
hodisalarning munosabatini, bog’lanishlarini aks ettirgan xulosa chiqarish
imkoniyati tug’iladi. Keyinchalik esa ularda mavhum shart-sharoitlardan kelib
chiqqan xulosa chiqarish turi paydo bo’ladi. Bu hol ko’rsatmalilik, sxemalar,
chizmalar, rasmlar va tanish misol hamda masalalar, hodisalarga asoslanish
paytida o’z ifodasini topadi. Biroq mavhum xulosa chiqarish, ya’ni abstrakt
(mavhum) tushunchalariga asoslanib xulosa chiqarish ushbu yoshdagilarda hali
odat tusiga kirmagan bo’ladi.
Kichik maktab yoshidagi o’quvchilar uchun sabab-oqibat munosabat larni
ifodalovchi narsa va hodisalar to’g’risida ta’rif berish hollari juda murakkab
hisoblanadi. Psixolog M.N.Shardakov ishlarida ko’rsatilishicha, uchinchi sinf
o’quvchilari jismlarning kengayishi isitishga bog’liq ekanligini anglab yetganlar,
ammo barcha jismlarning issiqdan kengayishi to’g’risida xulosa chiqara
olmaganlar. Ular alohida olingan jismlarning issiqdan kengayishi hodisalarini
tushuntirib berganlar, lekin ulardagi umumiylikni, o’xshashlikni topa bilganlar.
Kichik maktab yoshidagi o’quvchilar deduktiv xulosa chiqarish usulini o’zlashtira
borib, yangi dalillar, ichki bog’lanishlar va munosabatlarni tushuntirishda
o’zlarining oldin egallagan bilimlarini, umumiy qonun va qoidalarni to’g’ri
qo’llash malakalarini rivojlantira boradilar. O’quvchilarning ta’lim jarayonida
bilimlar tizimini barpo qilish jarayonida tafakkurning analitik-sintetik faoliyati
muhim rol o’ynaydi. Agar tahlil qilish analiz va sintez bo’lmasa, hatto psixik
faoliyatning oddiy shakllari sezgi va idroklarning bo’lishi ham mumkii emas. Ana
shu analiz va sintez birgalikda kelgandagina voqyelik to’g’risida mukammal va har
tomonlama haqiqiy bilib olish mumkin. O’quvchi analiz jarayonida yaxlit narsani
bo’laklarga ajratib ularning munosabatlarini aniqlaydi, sintezda esa uning aksini
ifodalaydi, ya’ni shu bo’laklarning yaxlit buyumga nisbatan aloqasini belgilaydi.](/data/documents/b8e7d364-e5aa-43ba-b672-580811968c26/page_10.png)
![So’zlarning gaplar, gaplardan esa yirik axborotlar va nihoyat asarlar vujudga
keladi: g’ishtdan imorat, tomchilardan ko’l barpo bo’ladi.
Birinchi va ikkinchi sinf o’quvchilari ko’rsatmalilik va harakatga asoslangan analiz
operasiyasi bilan yaqindan tanish bo’ladilar . Bu yoshdagi o’quvchilar fikrlashning
bevosita idrokka va yaqqol materiallarga asoslangan analitik-sintetik bosqichida
bo’ladilar. Birinchi sinf o’quvchilari qirqilgan harflardan foydalangan paytlarida
so’zidan harf, gapdan so’zlarni bemalol ajrata oladilar. Ko’rsatmali harakat analizi
ayniqsa, matematika darslarida yorqin namoyon bo’ladi. Masalan, birinchi sinf
o’quvchisi barmoq tayoqchalar, doira va har xil geometrik shakllarga, ko’rsatmali
qurollarga asoslanmasdan turib, matematik amallarni yoki misol va masalalarni
yecha olmaydi.
O’quvchilarning harflar belgisini o’zlashtirish vaqtidagi analizi ko’rish ifodasidan
eshitish va fikr yuritish ifodasiga o’tishi bilan chambarchas bog’liqdir. Odatda so’z
ovoz chiqarib o’qilmaguncha, uning tarkiblariga kiruvchi analiz qiyinlashadi. Ba’zi
zamonaviy psixologlarning aniqlashicha, "o’z ichida" pichirlab o’qish xatolar
miqdorini ko’paytirib yuborar emish. Shuning uchun ham ana shu olimlarning
ta’biri bilan aytganda, pichirlab o’qish o’quvchilarning analitik-sintetik aqliy
faoliyatini bo’sh, kuchsiz qilib shakllantiradi, degan asosli fikrlar mavjuddir.
Ikkinchi bir tomondan, bunday mulohazalarga nisbatan e’tiroz bildiruvchi
psixologlar ham uchraydi.
Birinchi sinf o’quvchilaridan politexnik ta’limga oid konstruk tiv topshiriqlarni
bajarishni talab qilsa, u holda hyech bir analiz qilmasdan, hatto xomaki
rejalashtirmasdan turib amaliy ishga kirishishning guvohi bo’lamiz. Shu tufayli
faoliyatni amalga oshirishda berilgan har qanday savol ularni anglashmovchilikka
olib keladi. Chunki, ular o’z tashabbuslari bilan qanday analiz qilish kerakligini
hali anglab yetmagan bo’ladilar.
O’quvchilar ikkinchi sinfga o’tganlaridan keyin narsa va hodisalarni mexanik
harakatlarsiz, nutq orqali analiz qilishga o’rganadilar. Bunday darajada bo’lish bola
nutqining rivojlanishi hamda bilim asosining ortishini ta’minlaydi.
O’quvchilarda uchinchi sinfdan boshlab amaliy analiz qilish o’rnini nazariy analiz
egallay boshlaydi va asta-sekin tizim tusiga kirib boradi. Dastavval aqliy analiz
unsurlari amaliy analiz bilan aralashgan holda uchraydi. Masalan, o’quvchilar
tashqi ko’rinishi bir-biriga o’xshash turli bilim va hodisalarni analiz qilish paytida
bevosita idrokka bog’lanib qolmasdan, balki ular to’g’risida yig’ilgan bilimlarni
ham ishga soladilar.
Hozirgi kundagi murakkab o’quv dasturi analiz jarayonida ixtiyoriy esda olib
qolish zarur bo’lgan masala va misolni anglash uchun muhim hisoblangan
unsurlarni bo’laklarga ajratishni taqozo etadi. Demak, analiz narsalar to’g’risidagi
tasavvurlar bilan uzviy aloqada bo’lish zarur. Lekin analitik-sintetik faoliyatning](/data/documents/b8e7d364-e5aa-43ba-b672-580811968c26/page_11.png)
![bu turi 1-2−sinf o’quvchilari uchun o’qituvchining rahbarligisiz amalga oshishi
hali mashaqqatli hisoblanadi. Chunki, 1-2 sinf o’quvchilariga tasavvur bo’yicha
analiz qilish topshirilsa, u holda ular albatta narsa va hodisalar haqida mayda
hikoya qilib berish bilan cheklanib, anglash jarayoni esa qolib ketadi. Shu
sababdan o’qituvchi masalani hal qilishda nimasini ajratish kerakligi to’g’risida
ularga ko’rsatma berib borishi shart. Ba’zan 3-sinf o’quvchilarida abstrakt
(mavhum) aqliy analiz kurtaklari hosil bo’la boshlaydi. Bu sinfda o’quvchilarning
tushunchalarni asta-sekin voqyelikning ichki bog’lanishlari va asosiy
xususiyatlarini umumlashtirish asosida shakllanadi. O’quvchilarning fikr
yuritishlarida aqliy analiz va sintez jarayonlarini umumlashtirish darajasiga
ko’tarilishi faqat o’qituvchi rahbarligida amalga oshiriladi. Ammo kichik maktab
yoshidagi o’quvchilar jamiyat va tabiat qonunlarini aks ettiruvchi murakkab
tushunchalarni egallashdan ancha yiroq bo’ladi.
Sinfdan-sinfga o’tish bilan predmetlar miqdorining ortishi natijasida
abstraksiyalash faoliyati o’quvchilarda yanada jadal sur’atlar bilan rivojlanadi.
Chunki, o’qitilayotgan har bir fanda mavhumiylik albatta uchraydi va u
o’quvchilar ongiga singdirib boriladi.
O’quvchilar analiz va sintez qilish hamda taqqoslashni mashq qilish natijasida
narsa va hodisalarning muhim belgilarini tasodifiy belgilardan ajratishni
o’rganadilar va shu tariqa o’zlarining abstraksiyalash faoliyatini rivojlantiradilar.
Konkretlikdan abstrakt holatga o’tish va abstrakt holatdan konkretlikka ko’chishni
takomillashtirish zamirida mazkur fikriy operasiyalar shakllanib boradilar.
O’quv materiallarini puxta o’zlashtirib olishda va tug’ri xulosa chiqarishda
umumlashtirishning roli benihoyat kattadir. O’qishning dastlabki bosqichlarida
o’quvchilar narsa va hodisalarni faqat tashqi belgisiga, yaqqol ko’zga
tashlanadigan belgisiga qarab umumlashtiradilar. Lekin, umumlashtirishning bu
oddiy shakli so’nggi ta’lim bosqichlarida uncha yaroqli bo’lmay qoladi. Chunki,
o’quv materialining eng muhim belgisi asosida ichki bog’lanish va munosabatlarni
aniqlashga to’g’ri keladi, ammo bu ishlarni boshlang’ich sinf o’quvchilari darrov
uddalay olmaydilar. Buning uchun ularda umumlashtirish faoliyatini yanada
taraqqiy ettirishi kerak. Buning uchun o’quvchilar bilan uzluksiz mashg’ulot olib
borish juda muhim ahamiyat kasb etadi. Shundagina ular uchun bilimlar tizimini
o’zlashtirish birmuncha yengil kechadi. Ma’lumki, ta’lim jarayonida
tushunchalarni va qonuniyatlarni nomuhim belgisiga binoan egallash hollari tez-tez
uchrab turadi. Bu hol esa o’quv materiallarni o’zlashtirishni qiyinlashtiradi,
shuning uchun o’qish faoliyatida ularda qiynalishlik hissi paydo bo’ladi. Biroq bu
qiyinchilikdan qutulish imkoniyati mavjud. Buning uchun o’quvchilar
tushunchalarni to’g’ri va oqilona yo’l bilan umumlashtirish faoliyatini taraqqiy
ettirish lozim.](/data/documents/b8e7d364-e5aa-43ba-b672-580811968c26/page_12.png)
![Ukrain psixologi A.V.Skripchenko 1-2 sinf o’quvchilarida umumlashtirish
faoliyatini o’rganishga oid qator tajribalar o’tkazgan. Muallif kichik maktab
yoshidagi o’quvchilarning umumlashtirish faoliyati takomillashuvi 4 ta darajadan
yoki 4 ta usuldan tashkil topgan, degan g’oyani ilgari suradi, ya’ni bosqichma-
bosqich o’sishni o’rganadi. Olingan natijalarning ko’rsatishiga qaraganda,
o’qishning dastlabki kunlarida o’quvchilarga mavjud bo’lgan ko’rsatmali-amaliy
umumlashti rish usuli, shu o’quv yili oxiriga kelib ko’rsatmali-so’zli usulga o’sib
o’tadi. Turli predmetlar bilan turli ko’rsatmali qurollarni ko’rish, ekskursiyalarda
o’z ko’zi bilan idrok qilish tufayli obrazli-so’zli umumlashtirish usulga o’sib o’tadi
va o’quv yilining oxiriga kelib tushunchali-so’zli umumlashtirish usuli paydo
bo’ladi. Bu usulda mavhumlashning muhim unsurlari o’z aksini topgan bo’ladi.
O’zbek psixologi N.N.Ne’matov 1 va 2- sinf o’quvchilarida umumlashtirish
faoliyatini rivojlantirish maqsadida ilmiy tadqiqot ishini olib borgan. Muallif ta’lim
jarayonini maxsus faollashtiruvchi usullarni qo’llaydi. Tadqiqotchi o’z
kuzatishlarida o’quvchilarga savollar berib, kitob o’qitish paytida, suhbat mahalida
suratlarni idrok qilishga, tevarak-atrofdagi vaziyatni kuzatish davomida
uchraydigan narsalarni umumlashtirishga yordam beradigan maxsus usullarni
tatbiq etadi. O’tkazilgan tajribalarga asoslanib, o’quv yilining oxiriga borib,
eksperiment sinfi o’quvchilarining umumlashtirish faoliyati darajasi nazorot
sinflardagi o’quvchilarning umumlashtirish faoliyati bilan taqqoslanilsa,
eksprement sinfi o’quvchilarining umumlashtirish faoliyati ancha yuqori ekanligi
ko’rsatib o’tilgan. Muallifning fikriga ko’ra, o’quvchilar fikr yuritish faoliyatini
faollashtirish maqsadida tatbiq etilgan. Uslubiy usullar ekspriment sinfi
o’quvchilarining ona tilidan ulgurish darajasini oshirishga olib kelgan. 2-sinf
o’quvchilari bilan mana shu yo’sinda olib borilgan tajribalar o’xshash natijalarni
bergan. O’quvchilarda mahalliy tushunchalar, terminlar miqdori keskin
kamayganligi tajriba natijasida aniqlangan.
Bizni olib borgan ishlarning yakuniga ko’ra, ta’lim jarayonida umumlashtirish
usullarining boshqa turlari ham qo’llanildi. Jumladan, fikrning umumiydan
yakkaga, xususiydan umumiyga, umumiydan xususiyga yo’nalgan usullari mavjud.
Bizning tekshirishlarimizga ko’ra, maktab o’qituvchilari o’quvchilarga yangi bilim
berayotganlarida ko’pincha umumlashtirishning birgina usulidan unumli
foydalangan holda faoliyat ko’rsatadilar. Lekin hyech vaqt ular buning
umumlashtirish usuli ekanligini mutlaqo xayoliga keltirmaydilar. Ayniqsa,
o’qituvchilar bilan qilingan suhbat paytida dars deduktiv (yoki induktiv) metod
yordamida olib borildi, degan mulohazalarni eshitish mumkin. Ammo ular
yuqorida qayd qilib o’tilgan ikkita metod xulosa chiqarishning ikki yo’li
ekanliginni, ya’ni tafakkur shakli ekanligini psixologik nuqtai nazardan anglab
yetmaydilar. Shuning uchun biz ularga umumlashtirish jarayoni tafakkur shakli
emas, balki uning operasiyasi bo’lishini aytib o’tishni lozim topib, bunday
chalkashlikka barham berishga intildik.](/data/documents/b8e7d364-e5aa-43ba-b672-580811968c26/page_13.png)
![Rossiya psixologiyasida D.B.El’konin, V.V.Davidov va ularning shogirdlari bir
tomondan, N.A.Menchinskaya, Ye.N.Kabanova-Myuller va ularning izdoshlari,
ikkinchi tomondan, ta’lim jarayonida qo’llaniladigan umumlashtirishning amaliy
va nazariy turlari ustunlik qilishi yuzasidan uzoq yillar ilmiy bahs ketdi.
Bizningcha, o’quv materiallarining o’ziga xos xususiyatlarga qarab, har qaysi
umumlashtirish usuli yuqori samara berishi turgan gap, lekin u yoki bu yo’l mutlaq
ekanligini tan olish ham metodologik, ham amaliy-uslubiy xato bo’lgan bo’lar edi.
Birinchi sinf o’quvchilarining tafakkuri
Birinchi sinf o’quvchilarining tafakkuri quyidagicha rivojlantirilsa, so’zsiz
samarali natijalar berishi mumkin.
O’quvchining "Bu nima?", "Nega bunday?" degan savollariga o’zi javob berishiga
o’rgatish kerak. Bu o’rinda asosiy vazifa unga to’g’ri ko’rsatma berish, uni
mantiqiy xatolardan qutqarish, to’g’ri mulohaza yuritishga ko’maklashishdan
iboratdir. Masalan: "5" raqami qanday bo’laklardan tuzilgan? Bir juft so’zdan
tuzish mumkinmi? 3 va 2 sonini yaxlitlab ko’rchi? To’rt tayoqchadan to’rtburchak
yasachi? Meva xususiyatini so’zlab berchi? Yirtqich hayvonlar qanaqa bo’ladi?
Eshitgan cho’pchagingdagi qahramonlarni sanab berchi?
Taqqoslash yordami bilan narsalaridagi o’xshash va farqli tomonlar aniqlanadi.
Taqqoslash kishi bilish faoliyatining dastlabki bosqichi hisoblanadi. Bu jarayon
orqali beshning uchdan kattaligi, sopolning chinnidan mo’rtligi fikran
solishtiriladi. Natijada o’quvchiga o’xshash va tafovutli belgilar anglashib boradi
va ular yuzasidan ma’lum xulosaga keladi, unga nimani nima bilan taqqoslash
kerakligini o’rgatish lozim, xolos. Aks xolda, u qanday yo’l tutishni bilmasdan
dovdirab qolishi mumkin.
Mavhumlashtirish yaqqol narsalardan muhim tomonini fikran ajratib olish
demakdir. Jumladan, o’quvchi oq ko’ylak to’g’risida so’z yuritgan bo’lsa,
taklifimizga binoan, u qor, oq ro’mol, ohak, oqlangan imorat haqida mulohaza
yuritadi. Keyinchalik esa, butunlay "oq" degan tushunchani o’ylashi mumkin.
Avval o’qish kitobi, matematika, mehnat, o’zbek tili, tabiatshunoslik
tushunchalarini talaffuz qilib o’rgangan bo’lsa, asta-sekin ularni bir tushuncha
bilan "kitob" deb mavhumlashtiradi.
Dunyodagi narsa va hodisalarni, jism va predmetlarni konkretlashtirish,
yaqqollashtirish jarayoni mavhumlashtirish bilan mustahkam aloqada bo’ladi.
Yaqqol narsalar o’quvchi uchun juda yengil fikr yuritishda ustun turadi. O’quvchi
hamma vaqt yaqqol narsa bilan mashg’ul bo’lishni yaxshi ko’radi. Masalan, katta,
uchburchak, hajm, go’zal, harakat, elektr, parallel (yondosh) kabi mavhum
tushunchalarni ular darrov tushunib ololmaydilar. Ularni yaqqollashtirgan
taqdirdagina anglay boradilar. Katta ko’cha, uchburchak taxtacha, besh litr sut,
go’zal o’yinchoq, parallel temir yo’l izlari va hokazolar to’g’risida ma’lumot](/data/documents/b8e7d364-e5aa-43ba-b672-580811968c26/page_14.png)
![berilgandan keyingina o’quvchilar yuqoridagi tushunchalar haqida taassurotga ega
bo’ladilar. Ammo har qanday narsalarni ham yaqqollashtirish mumkin emas,
chunki bu narsa odat tusiga kirib borishi, ularda mavhum tushunchalar
shakllanishiga salbiy ta’sir etadi. Ta’lim jarayonida bunday noxush odatdan iloji
boricha saqlanish shart.
Umumlashtirish usuli o’quvchi fikr yuritishining shunday jarayonidirki, uning
yordamida narsalar ma’lum aniq alomat asosida fikran birlashtiriladi. "Meva"
"orqali olma, shaftoli olcha kabilar to’g’risida fikr yuritsa, koshiq, cho’mich, tovoq
so’zlarini jamlab "idish-tovoq" deb nomlanadi. Narsa va hodisalarni noto’g’ri
umumlashtirish ham mumkin. Jumladan, so’z "uy hayvonlari" to’g’risida gap
ketsa, birinchi sinf o’quvchilari qo’y, echki, sigir kabilar qatoriga sichqon,
kalamush, mushuklarni ham qo’shib aytadilar. Shunday paytlarda o’quvchiga aniq
va to’la tushuncha berib o’tmoq maqsadga molik. Deylik, stol ustida traktor,
raketa, samolyot o’yinchoqlari turibdi. U bu o’yinchoqlarni taqqoslash orqali
yakka narsalarni umumlashtirib, "o’yinchoqlar" deyilishini anglaydi.
Kitob, daftar, qalam - o’quv qurollari; qo’g’irchoq, avtomobil, belkurakcha -
o’yinchoqlar; shkaf, javon; stol, stul - uy jihozlari; uchburchak, to’rtburchak aylana
- geometrik shakllar; ayiq, bo’ri, tulki, yo’lbars, arslon - yovvoyi hayvonlar;
qarg’a, chumchuq, musicha - qushlar; buvi, opa, oyi, uka, aka, singil - oila a’zolari
kabi so’zlar, tushunchalar orqali guruhlarga ajratishda, bola aqliy faoliyatini
rivojlantirishda salmoqli turtki bo’ladi oladi. Shuning uchun ularni
klassifikasiyalashga o’rgatish muhim ahamiyat kasb etadi.
Boshlang’ich sinf ta’limi jarayonida ayrim paytlarda hissiy-yaqqol yoki amaliy
umumlashtirish usulini qo’llash hollari uchrab turadi. Bu hol, albatta, topshiriq
talabiga binoan amalga oshiriladi. Narsa va hodisalarni klassifikasiya qilish lozim
bo’lib qolsa, ko’pincha shu usuldan foydalanish tavsiya qilinadi. Chunki, bunday
chog’larda chuqur tahlil qilish, ulardan muhim belgilarni (alomatlarni) ajratish kabi
murakkab jarayonlar talab qilinmaydi. Politexnik ta’lim darslarida mana shu
xildagi qator vazifalarni berish mumkin. Jumladan, turli hajmda yasalgan va turli
rangda bo’yalgan jismlardan bayram bezaklarini tayyorlash yoki boshqa
narsalardan yashil o’simliklar, yumshoq metallar, bezakli-akvarium baliqlar,
odamsimon maymunlar, qushlar, "yig’loqi" bolalar va hokazolarni tayyorlash
mumkin.
Misollardan ko’rinib turibdiki, o’quvchilar predmet va tushuncha larni muhim
bo’lmagan belgisiga asoslangan holda umumlashtirishni nazarda tutadilar. Ular
hissiy-yaqqol umumlashtirish usuli yordamida vazifani bajarishga muvaffaq
bo’lganlar. Bolalar ularni "qizil" "yaltiroq" "yumshoq","bezakli","odamsimon"
kabi belgilarga ajratib klassifikasiya qiladilar.
Boshlang’ich sinf o’quvchilarida axloqiy tushunchalarning tarkib topishi](/data/documents/b8e7d364-e5aa-43ba-b672-580811968c26/page_15.png)
![Kichik maktab yoshidagi o’quvchilarni har tomonlama yetuk, go’zal axloqli, xush
odobli inson qilib kamol toptirish hozirgi kunning muhim vazifalaridan biridir.
Chunki, bu narsa milliy qadriyat va ruhiyatni tiklash jarayonida ta’lim va tarbiya
samaradorligini oshirish masalasidan kelib chiqadi. Mazkur muammoni
o’rganishda psixologlar oldida turgan vazifani muvaffaqiyatli amalga oshirishda
boshlang’ich ta’limni ilmiy asosda to’g’ri yo’lga qo’yish uchun o’quvchilarning
individual xususiyatlarini hisobga olish zarur.
Ma’lumki, o’quvchi shaxsini shakllantirish faoliyatini namunali yo’lga qo’yish
uchun dastavval ularning xarakter xislatlarini va shaxs fazilatlarini maqsadga
muvofiq tarkib topganligi darajasini aniqlash ayni muddaodir. Har bir o’quvchini
axloqiy jihatdan aniqlagandan keyin alohida olingan subyekt bilan induvidual
munosabatda bo’lishi imkoni vujudga keladi.
8-10 yoshli boshlang’ich sinf o’quvchilarining shaxsiy fazilatlari beqaror,
dunyoqarashi sodda, tashqi taassurotlarga tez beriluvchilardir, Buyuk
allomalarning ta’kidlaganlaridek, kishining xarakteri hammadan ko’ra ko’prok
uning hayotining dastlabki bilimlarida tashkil topadi va mazkur xislatlarida
namoyon bo’lgan sifat juda mustahkam o’rnashadi va bolaning ikkinchi tabiatiga
aylanadi.
Bolaning ikkinchi tabiatida ijobiy his-tuygularni, shaxs fazilatlarini tarkib
toptirishda, yuksak axloqiy sifatlarni ularda shakllantirishda barcha mas’uliyat
boshlang’ich sinf o’qituvchining zimmasiga tushadi. O’quvchining ushbu yosh
davrida o’qituvchining har bir aytgan so’zi, har bir xatti-harakati, ta’sir o’tkazish
uslubi uning uchun haqiqat mezoni rolini o’tadi. Chunki, o’quvchilar o’z
o’qituvchisiga juda qattiq ishonadilar, uning fikr va mulohazalariga quloq
soladilar, pedagogik nazokatdan (taktdan) o’ta ta’sirlanadilar, qo’ygan talablariga
hamisha amal qiladilar. Ana shu boisdan pedagog tomonidan berilgan barcha
vazifalar, yaratilgan muammoli vazifalarni bajarishga intiladilar, ularni o’z vaqtida
ado etishga harakat qiladilar. O’qituvchiga yuksak ishonch, unga bevosita taqlid
insonni inson tomonidan idrok qilishni identifikasiya bosqichiga o’xshab ketadi.
Ayni shu davrdan boshlab: 1) o’qituvchining psixikasiga tashqi ta’sir ko’rsatish, 2)
atrof-mikromuhitidagi kishilarga yordam berishga undash, 3) nima bilan
shug’ullanish zarruriyati to’g’risida ko’rsatma va yo’llanma berish, 4) unga oddiy
individual yoki ijtimoiy xususiyatga ega bo’lgan burch hissini tushuntirish, 5) uni
to’g’ri mulohaza yuritishga o’rgatish, 6) ijobiy his-tuyg’ulari va ezgu niyatlarini
quvvatlash, 7) o’qilgan kitobni, tomosha qilingan kinofilmni, sinfda sodir bo’lgan
voqyeani, sayohat taassurotlarini birgalashib muhokama qilish, 8) o’quvchilarni
noma’qul so’z va iboralardan tiyish, ixtilofning oldini olish, 9) tabiat manzaralarini
quvvatlash va musiqa tinglash ko’nikmasini vujudga keltirish imkoniyati paydo
bo’ladi. Bu omillarning barchasi o’qituvchining shaxs sifatida shakllanishiga
muhim rol o’ynaydi.](/data/documents/b8e7d364-e5aa-43ba-b672-580811968c26/page_16.png)
![Yuqorida aytib o’tilgan vazifalarning to’g’ri bajarilishi, o’qituvchining o’quvchilar
bilan mazmunli suhbat uyushtirishi, muloqot o’rnatishi ularda chuqur taassurot
qoldiradi va faollik ko’rsatish sari undaydi. Kichik maktab yoshidagi
o’quvchilarning axloqiy sifatlarini rivojlantirish jarayonida yuksak samaraga
erishish uchun ularning yosh individual psixologik xususiyatlarini hisobga olish
taqozo qilinadi.
Ma’lumki, o’qituvchi turlicha psixologik xususiyatga ega bo’lgan yaqqol shaxs
bilan shug’ullanadi. Shuning uchun biror bir o’quvchiga nisbatan muvaffaqiyatli
qo’llangan interfaol ta’sir boshqa biriga kutilgan samara bermasligi mumkin.
Binobarin, o’zgalarga ta’sir o’tkazish tadbirlari o’quvchi shaxsiga individual
yondashish orqali amalga oshirilsa, yuqoriroq ko’rsatkichga erishiladi.
Ushbu vazifani amalga oshirishda o’qituvchi o’quvchilarning individual-tipologik
xususiyatlarini qanchalik chuqur o’rgangan bo’lsa, ularga shunchalik ta’sir
o’tkazish kuchi sezilarli va samarali bo’ladi. Ta’lim jarayonida har bir
o’quvchining ruhiy dunyosiga oqilona yo’l topa olish barcha muvaffaqiyatlarning
garovidir.
Kichik maktab yoshidagi o’quvchilarda mujassamlashgan axloqiy
tushunchalarning qay darajada ekanligini aniqlash maqsadida boshlang’ich sinf
subyektlariga o’quv yilining boshida (sentyabr oyining 3-haftasida) alohida
savollar bilan murojaat qilindi.
O’quvchilar bilan o’tkaziladigan aniqlovchi tajriba uchun "yaxshi" va "yomon"
tushunchalari tanlab olindi. Ularning kundalik turmush sharoitida keng ko’lamda
qo’llaniladigan tushunchalar bo’lganligi tufayli o’rganish rejalashtirildi. Axloqning
alifbosi xuddi shu so’zlardan boshlanadi, chunki mazkur tushunchalar zamirida
insonning murakkab axloqiy qiyofasi, yuksak xislati, barqaror maslagi, negizi
yotadi. Tajribalarda o’quvchilarning hukmiga havola qilingan savollar ularning
yosh xususiyatlari va hayot tajribalarini hisobga olgan holda tuzildi.
Birinchi sinf o’quvchilarida, yuqorida sanab o’tilgan, axloqiy tushunchalar
darajasini aniqlash muddaosi bilan ularga quyidagi savollar bilan murojaat qilindi:
1) Nima yaxshi-yu, nima yomon? 2) O’zidan kattalarga salom beradigan, ularning
aytganlarini bajaradigan bolalar, qanday bolalar? 2) "Xo’p" degani yaxshimi yoki
"Yo’q" degani yaxshimi? va hokazo.
Birinchi savolga 1-sinfning aksariyat o’quvchilari "Quyon yaxshi bo’ri yomon
"Echki yaxshi, bo’ri yomon" kabi javoblar beradilar. Ammo javoblar ichida
o’quvchi Yu.M.ning javobi tengdoshlarinikidan mutlaqo tafovutlanib, mantiqiy
izchillik asosida o’z fikrini dalillab berish tashlanadi: "Echki yaxshi - sut beradi.
Tulki yomon. U bizni aldaydi". Demak, u “yaxshi” tushunchasi uchun muhim belgi
sifatida insonga foyda keltirish xislati ajratilgan bo’lsa, "yomon" tushunchasi
zamirida esa "aldash"lik alomati yotadi, ya’ni aldash salbiy illat ekanligini anglab](/data/documents/b8e7d364-e5aa-43ba-b672-580811968c26/page_17.png)
![yetadi. Uning yomon illatini o’z vaqtida payqay olgan va hayvonlarga, qolaversa
odamlarga ziyon keltirishini asoslashga uringan. O’quvchining mulohazasidan
ko’rinib turibdiki, birinchi savolga javob berishning o’ziyoq, tajribada ishtirok
qilgan o’quvchilar ichida individual farqlar mavjuddir.
Ikkinchi savolga o’quvchilar "yaxshi bolalar" degan umumiy javobni berganlar.
Mazkur savolga deyarli hamma bolalar javob bera olgan bo’lsa-da, lekin mulohaza
yuritish ko’lamining kengligi, javobning dalillarga boyligi bo’yicha individual
tafovut yuzaga keldi. Bunday bolalar savolga quyidagicha javob berishgan: "Yo’q"
degani - yomon, u aldaydi, topshiriqni bajarmaydi". "Xo’p" degani- yaxshi, u
yordamlashadi". O’quvchilarning ko’pchiligi mazkur savol munozarasida faol
qatnashdilar, fikrlarining ravonligi, ma’lum darajada kengligi bilan boshqa
tengdoshlaridan ajralib turadilar. Ayniqsa, M.ning mulohaza yuritishi o’z
sinfdoshlaridan har tomonlama, har jihatdan ustunlikka ega. Ba’zi aniqlangan
dalillarga ko’ra qizchaning oilasida farzandlarga nisbatan e’tibor va nazorat kuchli
ekanligi, muloqot va shaxslararo fikr almashinish yaxshi yo’lga qo’yilganligi
aniqlandi. Ularning mulohazasiga ko’ra, birinchi sinf o’quvchilarida axloqiy
tushunchalar bo’yicha ayrim tafovut mavjudligi namoyon bo’ldi.
Ikkinchi sinf o’quvchilarida yuqorida qayd qilib o’tilgan axloqiy tushunchalar
darajasini aniqlash uchun quyidagi savollar berildi: "Nima yaxshi-yu,nima
yomon?", Odobli bola deganda qanday bolalarni tushunasiz? "Odob haqida qanday
she’rlarni bilasiz?".
Birinchi savolga aksariyat o’quvchilar "Kattalarga quloq solish, onasiga
yordamlashish, darsni tayyorlash yaxshi". "Yolg’on gapirish, kattalarni aldash,
dars tayyorlamaslik yomon". "Chumchuqni otmaydigan, yolg’on gapirmaydigan,
kitoblarni yirtish yomon" kabi javob berdilar. Olingan javoblarga ko’ra, 2-sinf
bolalarining 1-sinf o’quvchilariga nisbatan mantiq va mazmun jihatdan fikrlarni
bayon qilish bo’yicha ustunligi sezilib turadi. Ular javoblarida "yaxshi"
tushunchasining mohiyatini ochish kengayib borganligini ko’rish mumkin: quloq
solish, yordamlashish, dars tayyorlash yoki chumchuqlarni otmaydigan, yolg’on
gapirmaydiganlar yaxshi. O’quvchilar "yomon" tushunchasiga qiyos berganlarida,
quyidagi holatga e’tibor qiladilar: yolg’on gapirish, aldash, dars tayyorlamaslik;
kitoblarni yirtish va boshqalar. Ularning mulohazalarining ko’rsatishicha,
bildirilgan fikrlar aynan bir-birlarini takrorlashdan iborat emasligi ma’lum bo’ladi.
Tushunchalarni to’g’ri anglashlariga qaramasdan, ularning mohiyatini ochishda
o’quvchilar o’rtasida muayyan darajada farqlar mavjudligi ko’zga tashlandi.
Ikkinchi savolga 2-sinfning o’quvchisi Umida ushbu tarzda javob berdi:
"Ukasining sochidan tortmaydi. Toza polni iflos qilmaydi".M.ning fikricha, odobli
bola ko’chaga ruhsatsiz chiqmaydi, o’z ishlarini qiladi, uy ishlariga yordamlashadi,
ozoda yuradi. Buning bilan u odobli bola qiyofasiga xos xislatlar ko’lamini
birmuncha kengaytiradi. Birinchi sinaluvchining javobida biz cheklanganlik](/data/documents/b8e7d364-e5aa-43ba-b672-580811968c26/page_18.png)
![holatini ko’ramiz: sochdan tortmaydi va polni iflos qilmaydi. Keltirilgan ikkita
namuna bir-biridan ma’lum darajada farqqa ega. Mazkur tafovut odob sohasida
she’rlardan misollar keltirilganda yanada orta bordi. Bunday omillarning tajribada
ko’pincha qayd qilinganligi yuqoridagi fikrimizni to’la tasdiqlaydi.
Tajribalarda uchinchi sinf o’quvchilariga quyidagi savollar bilan murojaat qilindi:
"Nima yaxshi-yu, nima yomon?", "Eng go’zal narsa nima?" "Eng xunuk narsa-
chi?", "Odob nima?'.
Ko’pchilik o’quvchilar birinchi savolga ushbu mazmunda javob qaytardilar:
"Odobli bola yaxshi, yomon bola yomon'" ,"Odobli bola kattalarga salom beradi.
Ularni hurmat qiladi". "Yomon bola gap qaytaradi. Keksalar yomon bolalarni
yoqtirmaydilar", "Non olib kelish yaxshi, aytganlarni qilish yaxshi. Pol artmaslik,
uy supurmaslik - bu juda yomon".
Mazkur o’quvchilar "yaxshi" va "yomon" tushunchalarini murakkablashgan
(odobli bola yaxshi yoki yomon bola yomon) shaklida qo’llashga harakat qiladilar.
Chunonchi, odobli bolaning xarakter xislati yana boyitiladi: unday bola salom
beradi va hurmat qiladi. "Yomon" tushunchasining mohiyati kengayadi: u gap
qaytarmaydi, uni keksalar yoqtiradi. Yuritilgan mulohazalar yakuni bo’yicha aniq
xulosa chiqarishga intilsak, u holda o’quvchilarning ayrimlarigina 2 va 3
savollarga javob berishga muvaffaq bo’ldilar: "Bog’da har xil gullarning ochilib
turishi chiroyli, go’zal. O’sha gullarni so’ramasdan uzish, ularni sindirish xunuk",
"Mevali daraxtlarning bahorda gullashi juda chiroyli, lekin ularni yulish va uzib
o’ynash xunuk", Tandirda yopilgan nonlar chiroyli. Shu nonlarni sindirib yerga
tashlash xunuk" va boshqalar.
Yuqoridagi savollar psixologik asosga ega bo’lib, shaxsning axloq tushunchalarini
aniklashga qaratilganligi sababli atrof-muhit, ijtimoiy hayot to’g’risida, shaxslararo
munosabat yuzasidan bilim va tasavvurga ega bo’lishini taqozo etadi. Bu yerda
"yaxshi va "yomon" tushunchalari "go’zal" va "xunuk" singari axloqiy
tushunchalar bilan uyg’unlashib ketganligining shohidi bo’lamiz. Jumladan,
sinaluvchilar gullarning ochilishi, daraxtlarning gullashi, issiq nonlar - chiroyli,
gullarni sindirish, shoxlarini uzib tashlash, nonlarni isrof qilish - xunuk, degan
xulosaga keladilar.
Bildirilgan mulohazalardan ko’rinib turibdiki, ular tushunchalar mohiyatini
ochishda ham o’zaro tafovut qiladilar. Bizningcha, qayd qilingan tushunchalar
yuzasidan o’quvchilar fikri mazmundor bo’lishining asosiy sabablari - bu ularning
tabiatshunoslik faniga qiziqishi va anglashilgan hissiy motivlari, aqliy
harakatlarida faolligi mavjudligidir.
3-sinf o’quvchilarining odob to’g’risidagi fikr va mulohazalari 1-2 sinf
sinaluvchilariga qaraganda, mazmun, shakl, tuzilish jihatdan katta tafovutga ega
bo’lib, bu narsa bolaning turmush tajribasi ko’lami, yosh xususiyati va aqliy](/data/documents/b8e7d364-e5aa-43ba-b672-580811968c26/page_19.png)
![kamoloti darajasi bilan o’lchanadi. Yosh davr xususiyati bilan izohlanuvchi farq
bilan bir qatorda narsaga turlicha qarash, har xil yondashish, muammo mohiyatini
ochib berish uslubi individual tafovut borligini ko’rsatadi.
I-III sinf o’quvchilari bilan olib borilgan tajribalar shuni ko’rsatdiki, axloqiy
tushunchalarni tarkib toptirish uchun ularni har bir tushunchaning muhim
alomatlari (belgilari)ni ajratishga, umumlashtirishga o’rgatish, ularda ikkinchi
darajali belgilarni ta’kidlash uquvini vujudga keltirish zarur. Shuningdek, mustaqil
fikr yuritish ko’nikmasini takomillashtirish, mantiqiy xulosa chiqarish usullari
bilan boshlang’ich sinf o’quvchilarini qurollantirish maqsadga muvofiq.
Bo’sh o’zlashtiruvchi o’quvchilar tafakkuri
Psixologiya fanida o’quvchi tafakkurining faollashuvi bilan bog’liq bo’lgan
"uquvchanlik" darajasi hamma o’quvchilarda bir xilda rivojlanmagan bo’lishligi
ko’rsatilgan. Uquvchanlik kishining intellektual xususiyatlari yig’indisidan iborat
bo’lib, unga barcha teng sharoitlarda materialning muvaffaqiyatli o’zlashtirilishida
muayyan rol o’ynaydigan fikrlash faoliyati xususiyatlarining faollashuvi demakdir.
Mana shunga binoan uquvchanlik darajasi yuqori hisoblangan o’quvchilar zaruriy
bilimlarni mustaqil ravishda tez va chuqur egallab olish imkoniyatiga egadirlar.
Albatta, bunday o’quvchilarning o’qishga munosabatlari har xil bo’lishi mumkin.
Agar o’qishga ijobiy munosabatda bo’lsalar, bu holat ularning diqqatida, qiziqish
xususiyatlarida, his-tuyg’usida va o’zlashtirish jarayondagi irodaviy zo’r
berishlarida yaqqol ko’zga tashlanadi.
Uquvchanlik darajasi past bo’lgan o’quvchilar yaxshi o’zlashtirishga xohishlari
kuchli, o’qishga munosabatlari esa aksariyat hollarda samarali uslublarini
egallamaganliklaridandir. Ular ko’p jihatdan hali xotira shakldagi o’quv faoliyati
usullari yordamida bilimlarni egallashga intiladilar. Mustaqil fikrlashlarga nisbatan
qo’yiladigan talablarning tobora ortib borishiga qaramasdan, ular ta’lim jarayonida
juda sust bo’ladilar. Ular, o’qituvchi hamisha o’quv materialini to’la tushuntirib
beradi, degan qabilida faoliyatda hotirjam qatnashadilar. Uquvchanlik darajasi past
bo’lgan o’quvchilar o’zlarining asosiy vazifalari o’quv qo’llanmalarida berilgan va
o’qituvchi tomonidan tushuntiriladigan axborotlar yoki ma’lumotlarni esda olib
qolish, o’tilgan mavzular bo’yicha mashqlanish, takrorlashdan iborat deb
tushunadilar. Lekin, ba’zi o’quvchilarga xos bo’lgan bunday xususiyatlar ular
uchun doimiy o’zgarmas sifat emas, balki u ta’lim jarayonida tegishli mashqlar
bilan shug’ullanish yordamida o’zgaradi. Uquvchanlik darajasi yuqori, yuksak
bo’lgan o’quvchilar o’quv materiallarini to’g’ri umumlashtirish, tahlil qilish va
yaxlitlash (sintez) faoliyatini tez va to’g’ri bajarilishi bilan boshqa toifaga kirgan
tengdoshlaridan farq qiladilar.
Uquvchanlik darajasi va ko’rsatgichi past bo’lgan o’quvchilarda umumlashtirish,
analiz va sintez faoliyati juda zaif rivojlangan bo’ladi. Bu toifaga mansub](/data/documents/b8e7d364-e5aa-43ba-b672-580811968c26/page_20.png)
![o’quvchilar asosan bo’sh o’zlashtiruvchilar hisoblanadilar. Ular bilan individual
ishlashni tashkil qilishda murakkab ilmiy va mavhum (abstrakt) tushunchalarni
keng miqyosda ko’rsatmalilik yoki tasviriylik asosida tushuntirib borish, majbur
qilmasdan (ta’sir o’tkazmasdan, tazyiqsiz), qiziqarli mashqlar uyushtirish, bilish
motivi va ehtiyojlarini muayyan darajada qondirish uchun intilish tuyg’usini
vujudga keltirish maqsadga muvofiqdir. Xullas, bo’sh o’zlashtiruvchi
o’quvchilarga ko’rsatiladigan yordamlar darajasini tobora kamaytirib borish
keyinroq, o’quv materiallarini sekin-asta oshira borish rejalashtirgan bo’lishi shart.
N.A.Menchinskaya, Yu.K.Babanskiy va shunga o’xshash olimlar ilmiy tekshirish
ishlarining ko’rsatishicha, o’zlashtirmovchi o’quvchilarni keltirib chiqaruvchi
sabablar quyidagilardan iboratdir.
1. Pedagogik kamchiliklar: o’quv faoliyatining past darajada olib borilishi, o’z
faoliyatidagi mahsuldorlikning yo’qligi, darslarning ko’p qoldirilganligi -
davomatning pastligi; ta’limda individual munosabatning joriy etilmaganligi, ota-
onalar va oila a’zolari tomonidan o’quvchilarni nazoratdan chetda qoldirilganlik va
g’amxo’rlik qilishning zaifligi kabilar.
2. Psixologik kamchiliklar: o’quv faoliyati motivlarining tarkib topmaganligi va
xulq beqarorligi, intizomning yo’qligi, ta’limda emosional va irodaviy zo’r
berishlikning rivojlanmaganligi, o’quvchining bilim tizimida ko’plab
uzilishlarining mavjudligi, bilim olish uchun zarur o’quv ko’nikmalari va
malakalarining shakllanmaganligi; o’quvchining bilish qobiliyati, aqliy imkoniyati
darajasining pastligi va boshqalar.
3. Neyrofiziologik kamchiliklar: o’quvchi organizmida umumiy susayishning
kuchayganligi, ko’rish, eshitish, artikulyasiya, nutq apparatining buzilganligi, bosh
miya yarim sharlari pustlog’ining biron qismida yuz beradigan barqaror yoki
muvaqqat tormozlanish hodisasining yuzaga kelganligi va hokazo.
Taniqli psixolog N.A.Menchinskaya bo’sh o’zlashtiruvchi va barqaror
o’zlashtirmovchi o’quvchilar toifasi (tipi) to’g’risida fikr yuritadi. Uning fikricha,
bo’sh o’zlashtiruvchi o’quvchilar tipining vujudga kelishi ularning bo’sh
o’zlashtirishlarida ustunlik rolini bajaradi hamda kompleks shaxs xususiyatlariga
bog’liq bo’lishi mumkin. O’quv faoliyati motivlari, intellektual qobiliyatlarining
rivojlanmaganligi, o’quv faoliyati uchun zarur hisoblangan ko’nikma va
malakalarining yetarli darajada hosil bo’lmaganligi shunday xususiyatlar qatoriga
kiradi. Bular bir-birlari bilan yaqindan aloqada bo’lishiga qaramasdan, haqiqatdan
ham bularning biri bo’sh o’zlashtirishning sababchisi rolini o’ynashi mumkin.
Psixolog N.I.Murachkovskiyning aniqlashicha, shaxsning ikki xil toifali
xususiyatlari o’zlashtirmovchilikning kelib chiqishiga ta’sir etadi: birinchidan,
o’quvchining fikr yuritish faoliyati xususiyatlari, ikkinchidan, o’quvchi shaxsining
yo’nalishida namoyon bo’ladigan o’qishga munosabatlar "o’quvchining ichki](/data/documents/b8e7d364-e5aa-43ba-b672-580811968c26/page_21.png)
![mavqyei" hisoblanadi. O’quvchi shaxsining bu ikki tomonini ko’rsatuvchi
xususiyatlar bilan bog’liq ravishda bo’sh o’zlashtiradigan bolalarning muayyan
tiplari paydo bo’ladi, hozircha ularning quyidagi tiplari mavjud: birinchi o’qishga
munosabatlari ijobiy, lekin uquvchanligi past bo’lgan o’quvchilar; ikkinchi toifa -
o’qishga munosabatlari salbiy, ammo uquvchanlik imkoniyatlari yuqori bo’lgan
o’quvchilar; uchinchi toifa - o’qishga munosabatlari salbiy hamda uquvchanlik
imkoniyatlari past bo’lgan kontingentlar.
Har uchala toifaga aloqador bo’lgan bo’sh o’zlashtiruvchi o’quvchilar bilan ishlash
ancha qiyinchiliklarni yuzaga keltiradi. Tabiiyki, agar bo’sh o’zlashtiruvchi
o’quvchi shaxsi faqat bir tomonlama (uquvchanlik yoki o’qishga ijobiy
munosabat) ijobiy ko’rinishida bo’lganida edi, unda bo’sh o’zlashtirishning oldini
olish nisbatan oson bo’lar edi. Bordi-yu, uquvchanlik imkoniyati past, lekin o’quv
motivlari ijobiy bo’lgan o’quvchilar bilan ishlashga to’g’ri kelganda, asosiy diqqat-
e’tibor ularning aqliy faoliyatini mashqlantirishga qaratish maqsadga muvofiq.
O’zlashtirishlari past bo’lgan ikkinchi toifadagi o’quvchilarga nisbatan boshqacha
yondashish talab etiladi. Eng muhimi ularga interfaol ta’sir ko’rsatish, o’quv
faoliyati motivlarini o’zgartirish ijobiy natijalar beradi. Bu toifadagi
o’quvchilarning maktabdan tashqari amaliy va mustaqil faoliyatlaridan, ayniqsa,
ijodiy ishlarga bo’lgan qiziqishlaridan (rasm solish, musiqa asboblarini chalish,
modellashtirish) va shaxsning boshqa ijobiy sifatlariga asoslangan o’qituvchilik
faoliyati vazifalaridan foydalangan holda ish yuritish odatda ijobiy natija berishi
kuzatiladi.
Uchinchi toifadagi o’quvchilarga nisbatan qo’llaniladigan tadbirlar juda sekin va
qiyinchiliklar bilan ta’sir etadi. Bu o’quvchilar uquvchanlik imkoniyatlarining
pasayib ketishi ularga salbiy munosabatda bo’lishlari, pedagogik ta’sirdan chetda
qolganlikari sababli kelib chiqadi.
Uzoq vaqt asosiy fanlardan bo’sh o’zlashtirib kelgan va aqliy faoliyatdan bosh
tortishga harakat qilishgan o’quvchilarda aqliy rivojlanishning mo’tadil borishi
buzilgan, shu sababli ularda salbiy axloqiy sifatlar yoki illatlar yuzaga kela
boshlagani ayon bo’ladi.
Shunga qaramasdan, bu toifaga aloqador o’quvchilarning har birida ma’lum
darajada ijobiy sifatlar uchraydi. O’qituvchi ana shu yashirin ijobiy sifatlarga
tayanib, shu asosda ish ko’rganidagina ijobiy natijalarga erisha oladi.
Psixolog L.S.Slavinaning ko’rsatishicha, boshlang’ich sinflarda o’z tengkurlariga
nisbatan bilish faolligi yetarli darajada bo’lgan, intellektual jihatdan normal
rivojlanmagan bolalar mavjuddir. Lekin ular hali fikr qilishga, mulohaza yuritishga
odatlanmagan bo’ladilar. Faol fikr yuritish faoliyatidan qochishga intiladilar.
O’qituvchi bundan o’quvchilarga alohida diqqat bilan qarashi, ularni fikrlashga
odatlantirishi o’quv faoliyatida erishilgan yutuqlarini har tomonlama ma’qullashi,](/data/documents/b8e7d364-e5aa-43ba-b672-580811968c26/page_22.png)
![o’quv totshiriqlarini bajarishni, o’yin va amaliy faoliyat bilan bog’lab olib borishga
harakat qilishi kerak.
Xullas, bo’sh o’zlashtirish yoki barqaror o’zlashtirmaslikni kelib chiqishga sabab
xususiyatlarning bo’lishi mumkin. Odatda, maktabga endigina qadam qo’ygan
bolalar orasida aqliy jihatdan o’z imkoniyatlariga nisbatan past rivojlangan, borliq
to’g’risida tasavvurlari cheklangan, nutq faoliyati kam rivojlangan, hatto sodda
bo’lsa ham, o’quv malakalari shakllanib ulgurmagan bolalar uchrab turadi. Bunday
holat ota-onalar umumiy pedagogik hamda psixologik madaniyati darajasining
pastligi, bolani kattalar bilan muomala qilish ehtiyojlarining o’z vaqtida
qondirilmaganligi bilan tavsiflanadi.
Bo’sh o’zlashtirishning ikkinchi davri boshqacha tavsiflanadi. Chunonchi,
ko’pgina bolalar o’qishga nisbatan qiziqishi o’zgarganligini o’zlari sezmaydilar,
murakkab aqliy faoliyat ularni toliqtiradi, natijada o’qishga, predmetlarga
munosabati o’zgaradi, undan mutlaqo ko’ngli soviydi.
Maktabda o’quvchilardan zo’r uyushqoqlik, intizomlilik va irodaviylik talab
etiladi. Mana shu talablarga javob bera olmagan ayrim o’quvchilar bo’sh
o’zlashtiradigan bo’lib qoladilar. Shunday qilib, yuqorida aytib o’tilganidek,
yuqori darajada uquvchanlik muvaffaqiyatli o’qitishning zaruriy shartlaridan
hisoblansa ham, bola shaxsi xususiyatlarining boshqa tomonlari, avvalo
javobgarlik va burch hislarining shakllanmaganliklarida, mehnatga muhabbat va
mehnat qilishga odatlanishi rivojlanmay qolishi muvaffaqiyatli o’qishni to’la
ta’minlay olmaydi.
Bo’sh o’zlashtiruvchi o’quvchilar tafakkuridagi ayrim zaif jihatlar rivojlantirishni
taqozo qiladi, unga qaratilgan tadbirlardan biri -ta’limga nisbatan differensial
yondashishni amalga oshirishdan iboratdir.
Yu.K.Babanskiyning ko’rsatishicha, ayrim o’qituvchilar bo’shroq o’zlashtiruvchi
o’quvchilarga nisbatan o’quv topshiriqlarining hajminigina differensiallashtiradilar
(bo’sh o’zlashtiruvchi o’quvchi kuchli o’quvchiga nisbatan kamroq miqdorda
topshiriq oladi), yana boshqa o’quvchi esa murakkab topshiriqlarni bajarishga
to’g’ri kelganda ularni differensiyalashtiradi, (bo’sh o’zlashtiruvchi o’quvchi
ancha sodda topshiriq oladi) yana boshqa bir o’qituvchi topshiriqlarni bajarishda
yordam berish xususiyati va darajasiga binoan differensiyalashtiradi (bunday
holatda kuchli o’zlashtiruvchi o’quvchilar topshiriqlarni mustaqil bajaradilar) va
nihoyat yana bir toifadagi o’qituvchilar turli qulayliklardagi topshiriqlar variantni
bajarishda differensial yondashishni amalga oshiradilar.
Yu.K.Babanskiy bo’sh o’zlashtiruvchi o’quvchilarga nisbatan bunday differensial
yondashish turlarini ko’rib chiqib shunday xulosaga keladi: bularning har biri
o’quvchining imkoniyatlarini optimal ravishda, ayni vaqtda va kelgusi taraqqiyot
uchun qo’llaniladigan bo’lsa, to’g’ri bo’lishi mumkin. O’quv topshiriqlarini](/data/documents/b8e7d364-e5aa-43ba-b672-580811968c26/page_23.png)
![shunday usullar yordamida rejalashtirib borish mutlaqo to’g’ridir. Faqat
psixologlarning natijalariga asoslanib ish ko’rishga harakat qilishi kerak.
Psixologik tekshirishlarda bo’sh o’zlashtiruvchilarga nisbatan o’quv topshiriqlarni
kamaytirib borish faqat ularning aqliy jihatdan charchaganliklarini aniqlaganlikda
to’g’ri bo’ladi, lekin tabiiy ravishda buni doimiy qoidalar tarkibiga kiritib
bo’lmaydi. Bo’sh o’zlashtiruvchi o’quvchilar o’quv topshiriqlarini mustaqil va
muvaffaqiyatli bajara olishlariga ishonch hosil qilganlaridagina ularga shunday
topshiriqlarni berish maqsadga muvofiqdir.
O’quv topshiriqlarini differensiyalashgan bo’lishi ularning mazmunida emas, balki
metodik jihatdan to’g’ri bajara olishni ko’rsatishda namoyon bo’ladi. Masalan,
bo’sh o’zlashtiruvchi o’quvchiga ham barcha o’quvchilarga (matematika yoki ona
tilidan) beriladigan topshiriqlar, lekin bo’sh o’zlashtiruvchilarga berilgan
topshiriqlar izohi, sxemali yoki o’xshash savollarning bo’lishi bilan tavsiflanadi.
Bunday munosabat natijasida o’quvchilar topshiriqlarni mustaqil bajara olish
imkoniyatiga ega bo’ladilar. Ayniqsa, bo’sh o’zlashtiruvchi o’quvchilarga muttasil
yordam berilayotganda ularning mustaqil fikr yuritishiga harakat qilishlarini
rag’batlantirib borish lozim.
Uquvchanlik darajasi quyi bo’lgan o’quvchilarga nisbatan qo’yiladigan talablar
ularning bilimini o’zlashtirish imkoniyatlariga mos tushmog’i kerak. Aks holda,
ularda o’quv faoliyatining murakkabligidan cho’chish, hadiksirash, mustaqil
o’zlashtira olishga ishonmaslik tuyg’usi singari salbiy illatlar yuzaga kela
boshlaydi.
Bo’sh o’zlashtiruvchi o’quvchilarning fikr yuritishlarini rivojlantirishda ularga
individual yondashish katta rol o’ynaydi.
Shubhasizki, o’quvchi jiddiyroq shug’ullanishga kirishsa, o’z kelajagini oldindan
ko’ra olishga intilsa, o’qituvchi ularni sinchkovlik bilan o’rganishga intilishi lozim.
O’qituvchida: "Agar o’quvchilarda yomon xulq-atvor, sustlik, loqaydlik singari
yomon jihatlari uchragan bo’lsa, albatta ertaga xislatlarning yaxshi tomonlari
yuzaga chiqadi", degan umid, ishonch, istiqbol tuyg’ulari mavjud bo’lgandagina
o’qitishda takomillashish jarayoni yuzaga keladi. O’quvchining kuchiga
ishonganda zaifgina bo’lsa-da, yaxshi xislat borligini bilish asosida uning shaxsini
shakllantira borish individual munosabatning eng muhim tomonidir.
O’qituvchi bo’sh o’zlashtiruvchi boshlang’ich sinf o’quvchilariga nisbatan
individual yondashganda quyidagi talablarga amal qilishi shart:
1) bo’sh o’zlashtiruvchi o’quvchilarning o’ziga xos psixologik xususiyatlari va
aqliy imkoniyat darajasini bilish;
2) ularga interfaol ta’sir ko’rsatish usullari va metodlarini to’g’ri tanlash va ularni
tatbiq etishda individual xususiyatlarini hisobga olish;](/data/documents/b8e7d364-e5aa-43ba-b672-580811968c26/page_24.png)
![3) o’quvchi bilan o’qituvchi muomalasi oqibatini oldindan sezish.
Olti yoshlilarning psixologik xususiyatlari
Bola olti yoshga to’lganda jismoniy rivojlanishi yanada tezlashadi. Mazkur yoshda
bola ko’proq bo’yiga o’sadi, natijada bo’y bilan tana o’rtasida mutanosiblik
buziladi. Bola g’ayratli, serharakat bo’la boshlaydi. Uning muomolasi, xatti-
harakatlari tobora murakkablashib boradi. Samokat, velosiped uchishga juda mohir
bo’ladi. Har narsaga qiziqish doirasi kengayadi olam va odam haqida kishini
ba’zan hayratga soladigan murakkab savollarni ko’plab beradigan bo’ladi.
Mustaqil harakat qilish istagi ko’payadi. Olti yoshli bolalar bolg’a, kurakcha,
qaychi, pichoq singari mehnat qurollaridan bemalol foydalana oladilar.
Shuningdek, ular rasm solishda oddiy qalam va mo’yqalamdan, bo’yoqlardan
foydalanish uquviga ega bo’ladilar. Kattalar ishonchini qozonishga harakat
qiladilar, ularning oldida javobgarlik hissini sezadilar. Ana shular evaziga
topshiriqni o’z vaqtida va ko’ngildagidek bajarishga ishtiyoqli bo’ladilar.
Olti yoshli bolalarda nutq ham juda tez rivojlanadi. Ularning nutq boyligi 2500
taga yaqin so’zdan iborat bo’ladi. Shu sababdan ular gap tuzish, suhbat ko’rishni
uddasidan chiqadilar. Til qoidalarini bilmasalarda, amalda ularni to’g’ri
qo’llaydilar. Kattalarning gaplariga, suhbatlariga quloq soladilar. Kattalar bilan
muloqotga kirishlari orqali ulardan nutqni o’qib olish qobiliyati tug’iladi. Kattalar
nutqni o’qib olish ularda so’z boyligining ortib borishida muhim ahamiyatga ega.
Olti yoshlilarning ruhiy dunyosi o’sib borishda, takomillashuvida turli xildagi
o’yinlar alohida rol o’ynaydi. Bolalarning yoshi ulg’aygan sari ular o’yinining
mazmuni murakkablashib, turlari ham ortib boradi, o’ynash vaqti ham cho’ziladi.
Ular o’zlarining syujetli o’yinlarida turmushdagi voqyealarni namoyish qilishga
urinadilar. Guruh bo’lib o’ynashda o’zaro bir-birlarini tushuna oladilar, o’yin
shartiga tez moslashadilar.
Mazkur yoshdagi bolalarda atrofdagi narsa va hodisalarga qiziquvchanlik bilan
idrok qilishi ortib, tabiat va turmush voqyealarini kuzatishi rivojlanadi. Bu
yoshdagi bolalar mayda-chuyda narsalargacha sinchkovlik bilan kuzatadilar.
Kuzatuvchanlik qobiliyatining o’sib borishi bolalarda narsa va hodisalarni ixtiyoriy
esda olib qolish faoliyatini takomillashtiradi. Shuning uchun ham bu yoshda bola
o’rgangan hikoya, yodlagan she’rlarini butun vujudi bilan aytib berishga intiladi.
Hap bir narsaning mantiqiy tomonini anglab olishga harakat qiladi. Katta
yoshdagilarga qaraganda olti yoshli bolada u yoki bu narsani eslab qolish, esga
tushirish, tanish xislati yuqori bo’ladi.
Olti yoshlilarda tasavvur doirasining kengayishi xayolning o’sishiga olib keladi.
Xayol tasavvurlarining o’sganligi bolalarning rasm solishida, plastilin va loydan
o’yinchoqlar yasashlarida, harakatli na syujetli o’yinlarida ko’zga tashlanadi. Bola
xayolan turli qiyofaga kirishi mumkin. Shuningdek, bu yoshdagi bolalarda](/data/documents/b8e7d364-e5aa-43ba-b672-580811968c26/page_25.png)
![kattalarning xatti-harakatlariga aynan taqlid qilishga urinish kuchli bo’ladi. Ular
o’yinlar orqali turli kasb egalarining xususiyatlarini o’zlarida mujassamlashtirishga
harakat qiladilar. O’z xayollarida vrach bo’lib, bemorlar dardini davolash,
o’qituvchi sifatida insonga bilim berish, ziyo tarqatish, kosmonavt bo’lib fazoga
parvoz qilib, koinot sirlarini ochish, shofyor bo’lib kishilar manzilini yaqin qilish,
o’quvchi bo’lib, ko’k yuzini quchish istaklarining tug’yon urishi bunga yaqqol
misol bo’la oladi.
Shuni aytish kerakki, bolalarning turli o’yinlarida yoki chizgan rasmlarida biror
elementning yoki chiziqning xayoliy obrazlari kengayib boradi, ayrim alomatlar
fantaziya tariqasida ma’lum syujetni keltirib chiqaradi. Shuning uchun kattalar
bolalarga "quyonning rasmini chiz", "kubiklardan uy yasa", "cho’plardan shakllar
bunyod qil","ertaklar asosida rasmlar chizgin" deb ularni turli mashg’ulotlarga jalb
qilishlari lozim. Shuni ham ta’kidlab o’tish kerakki, bolalar chizgan rasmlari yoki
yasagan o’yinchoqlarini ko’pincha mavhum allaqanday jonivorlarga yoki
predmetlarga qiyoslaydilar. Ko’pincha ular chizgan narsa o’zlari qiyoslangan yoki
"men falon narsani chizdim" deb isbotlashga harakat qilayotgan narsadan ancha
yiroq bo’lishi mumkin. Lekin bola o’z so’zida turib oladi. Shu daqiqalarda uning
tajribasizligini nazarga olish bilan birga bolada fantaziya ham ishlayotganini
unutmaslik kerak. Bunday hollarda kattalar kichkintoylarga e’tiborliroq
bo’lganlari, yordam berganlari, tushuntirishlari, lozim bo’lsa ko’nglini
ko’targanlari ma’qul. By bolaning mushohada etish, odam va atrof-muhitni o’z
qalb ko’zi bilan ko’rishida zada qilib qo’ymaydi, aksincha ilhomlantiradi.
Shuningdek, bu yoshda bolalar uzoq ellar to’g’risida, moviy dengiz, poyonsiz
o’rmonlar haqida, u yerdagi ajoyibotlar to’g’risida ertaklar, yodgorliklar, urush
qahramonlari, qahramon dengizchilar, qutb tadqiqodchilari, tabiatni o’zlashtirish
yuzasidan hikoyalar eshitishni yaxshi ko’radilar. Ertak va hikoyalar eshitish
jarayonida bolalar shirin xayol og’ushiga toladilar, orzular quchog’iga
cho’madilar, o’sha qahramonlar o’rnida o’zlarini qo’yib ko’radilar. Goh sexrgar
chol Ibn Xattob, goh Gulliver bo’lgilari keladi, "uchar gilamlar"da sayohat qilishni
xayol qiladilar. Bolalarga ertak aytayotganda eng muhimi, kerakli o’rinlarda:
"Mana, buni qara", "Falon narsaga qulok sol", "Bu joyni ko’zdan kechir", "Endi
sen javob ber" deb ularni mustaqil fikr yuritishga o’rgatib borish zarur. Bolalar
amalga oshirishi lozim bo’lgan kelajak ishlari, rejalari to’g’risida ham ijodiy xayol
suradilar. Osmonga uzoq sayyoralarga xayolan parvoz qiladilar "bir zumda" har
qanday manzilga olib boradigan texnika haqida o’ylaydilar. Bularning barchasi
bolalarning bilim doirasini kengaytiradi, texnik qobiliyatini o’stiradi, uning
mantiqiy fikr yuritingini mustahkamlaydi, aqlni peshlash mashqlari rolini bajaradi.
Shuning uchun ota-onalar, o’qituvchilar bolalarning xayoliy parvozlariga alohida
e’tibor berishlari lozim. Eng muhimi, har bir o’qituvchi, ota-ona bolaning
qobiliyatini nimalarga qiziqishini, fikrlashini yaxshi bilib olishlari zarur. Bolaning
har bir narsa va hodisaga qiziquvchanlik bilan qarashi, uning mulohaza yuritishini,](/data/documents/b8e7d364-e5aa-43ba-b672-580811968c26/page_26.png)
![ya’ni tafakkurini rivojlantiradi. Zero, olamdagi narsa va hodisalar to’g’risida fikr
yuritish ruhiy dunyomizning murakkab jarayonlaridan biri hisoblanadi. Tafakkur
orqali bola tevarak-atrofdagi borliq o’rtasida mavjud muhim bog’lanishlar ichki
qonuniyatlar va munosabatlarni ongida aks ettiradi. Fikr yuritish faqat so’z vositasi
bilan vujudga keladi. Bola narsalarning tashqi ko’rinishi bilan qiziqibgina
qolmasdan, balki ularning ichki xossa va xususiyatlari bilan tanishishga ham
oshiqadi, hamma narsani bilishga qiziqadi. Shu sababdan ularda "Bu nima?",
"Nega bunaqa?", "Qayerdan kelgan?", "Nega kerak?", "Kim yasagan?", "Nima
uchun yuradi?", "Qanday qilib uchadi?","Nega biz uchmaymiz?", "Odam nima
uchun kuladi?" kabi savollar tug’iladi. Bunday savollarning vujudga kelishi
bolaning olam va odam haqida fikr yuritish jarayonining tobora rivojlanib
borayotganligidan dalolat beradi. Shu narsani unutmaslik kerakki, bolaning bergan
savollariga o’qituvchilar ota-onalar va tarbiyachilar e’tiborsiz bo’lmay, o’z vaqtida
va imkon qadar to’liq hamda asosli javob berishlari zarur. Beparvolik hamisha
bolaga salbiy ta’sir qiladi. Agar bola mazkur savollarga o’rinli javob olmasa,
kattalar ularga yetarli ahamiyat bermasalar, u holda bolaning qiziquvchanligi,
intiluvchanligi, faolligi asta-sekin so’na boradi. Shuning uchun kattalar iloji
boricha, uning talab va ehtiyojini qondirishi maqsadga muvofiqdir.
"Qanday paytda bolalar fikr yuritadilar?" degan savol tug’ilishi tabiiy. Biron-bir
narsaga tushuna olmagan taqdirda yoki narsa va hodisalar taajjublantirsa, hayratga
solsa, u holda bolalar fikr yurita boshlaydilar. Ko’pincha o’qituvchilar,
tarbiyachilar, ota-onalar bola me’yoridan ortiqroq savol bersa, dunyo ajoyibotlarini
bilishga qiziqsa: "Ko’p mahmadonalik qilma", "Ko’p qaqajon bo’lma", "Bunday
gaplarni senga kim o’rgatdi?", "Nega kerak bo’lib qoldi?", deya urishib, tanbeh
beradilar. Bu uning ruhiy dunyosiga ta’sir qilmay qolmaydi, albatta.
Shuningdek, olti yoshli bolada ixtiyoriy diqqat o’sib boradi. Shuning uchun o’ziga
yangi, notanish bo’lgan bilimlar axborotlardan iborat bo’lgan mashg’ulotlarga
diqqat-e’tibor qilib o’tiradi. Kattalarning xatti-harakatlarini, ular bajarayotgan ishni
boshqarish imkoniyatiga ega bo’ladi. Uning o’z maqsadi sari intilishi, mustaqilligi,
jasoratliligi bolaning iroda kuchidan kechinmalar rivojlangan bo’ladi. Ayni paytda
bolaning yaxshi yoki yomon xatti-harakatlarning sezishi, go’zallikning idrok
qilishi katta odamlarnikidan sifat va maqsad jihatdan farq qiladi. Ayniqsa, uning
aqliy hislari mazmunan sayoz, davomiylik jihatdan beqarordir.
Olti yoshlilarda irodaviy xislatlarning o’sib borishi bola shaxsi shakllanishi, tarkib
topishi jarayonida unda ijtimoiy-axloqiy qoidalari o’zlashtirib boriladi. Axloq
qoidalari va maqomlarining bola tomonidan o’zlashtirib borilishi natijasida unda
xarakter xislatlari shakllana boshlaydi.
Olti yoshlilarning tarbiyasi oddiy o’quv va mehnat ko’nikmalari, malakalari,
ixtiyoriy diqqat idrok va tajriba, mantiqiy esda qolish fikr yuritish, so’z boyligi,
iroda sifatlari, yuksak insoniy xislatlar qamrab oladi. Boladagi mazkur ruhiy](/data/documents/b8e7d364-e5aa-43ba-b672-580811968c26/page_27.png)
![jarayonlar, shaxs sifatlari, maxsus tashkil qilingan o’yinlar, ta’limiy mashg’ulotlar
asosidagina bir tekis rivojlanishi mumkin. Bu narsa o’qituvchilar, tarbiyachilar va
ota-onalar olti yoshli bola ustidan qat’iy nazorat qilishni va o’z vaqtida unga
yordam berib turishni taqozo etadi. Buning uchun barcha olti yoshlilarning
psixologik xususiyatlarini to’la o’rganishlari zarur.
Faol, muloqotga tez kirishuvchi, har narsani bilishga qiziquvchi bola maktab
ta’limiga mustahkam poydevor bilan kirib boradi. Tajribalardan shu narsa
ma’lumki, ko’pincha tortinchoq tabiatli bola savol berishdan o’zini olib qochadi.
Shuning uchun bunday xarakterli bolani o’qituvchi, tarbiyachi, ota-onalar ko’proq
har xil sohaga taalluqli mashg’ulotlarga tortishlari, turli joylarga sayohatlarga olib
chiqishi bola faolligini oshiradi. Natijada bunday toifadagi bola mustaqil savol
berish imkoniyatiga ega bo’ladi.
Bolalarning turmush tajribalari kengayishi ma’qul qolipdagi narsa va hodisalarning
ichki bog’lanishlari, goho taraqqiyot sabablarini tushunishga olib keladi, ularning
fikr yuritish doirasi o’sadi, tartibli bilim olishga to’g’ri tayyorlanadi.](/data/documents/b8e7d364-e5aa-43ba-b672-580811968c26/page_28.png)
![Adabiyotlar.
1. Oilaviy hayot etikasi va psixologiyasi. O.To’rayeva. Tosh-t. O’qit. - 1990.
2. Yusupov E., Ismoilov. Inson odobi bilan. -T., O’zb-n., 1983.
3. Mirtursunov.Z.F. O’zbek xalq pedagogikasi. -T., «Fan», 1973.
4. Oila pedagogikasi. A.Munavvarov. Xalq pedagogikasi va ma’naviy
qadriyatlar tarbiya manbai. Tosh-t. O’qit. - 1992.
5. Talabalar uchun psixologiyasidan topshiriqlar. L.P.Xoxlova. -T., O’qit. -
1992.
6. Mirzakalon Ismoiliy. Odamiylik qissasi. -T., «O’zbek-n»., 1975.
7. Psixologiya v semye. I.Plotniyeks. Moskva. «Pedagogika» 1991.
8. Oila tayanchi.Ilmiy maqolalar to’plami., Toshkent T.D.P.U. 1998.](/data/documents/b8e7d364-e5aa-43ba-b672-580811968c26/page_29.png)
KICHIK MAKTAB YOSHI DAVRIDA PSIXIK RIVOJLANISH XUSUSIYATLARI Reja: Kichik maktab yoshi davrida psixik rivojlanishning umumiy tavsifi. Kichik maktab yoshidagi bolaning maktabga moslashishi muammosi. Kichik maktab yoshi davrida kognitiv - affektiv sohalardagi rivojlanish xususiyatlari.
L.S.Slavina tadqiqotiga ko’ra, boshlang’ich sinflarda bilish faoliyati yetarli darajada shakllanib bo’lmagan, aqliy jihatdan nomustaqil o’quvchilar mavjuddir. Olimaning fikricha, o’qish va o’yin faoliyatlarida ularni fikr va mulohaza yuritishga o’rgata borish natijasida muvaqqat turg’unlikning oldini olish mumkin. Birinchi sinf o’quvchisida o’qish faoliyatining dastlabki natijalari uning boshqa materillarni egallash sari yetaklaydi. Uning o’qish faoliyatidagi birinchi mehnat faoliyati mahsuli shodlik, quvonch va amaliy (lazzatlanish) his-tuyg’usini keltirib chiqaradi. Hatto ayrim o’quvchilar u yoki bu obyektni, mavzuni bir necha marotaba o’qishni ham yoqtiradilar. O’qish faoliyatiga nisbatan qiziqish, moyillik keyinchalik predmetning mazmuniga qiziqishni vujudga keltiradi, balkim bilim olish ehtiyojini tug’diradi, qolaversa unda o’qish motivlarini tarkib toptiradi. Ta’lim mazmuniga, bilimni egallashga qiziqish o’quvchining o’z aqliy mehnati natijasidan qanoatlanish hissi bilan uzviy aloqadordir. Ushbu his o’qituvchining rag’batlantirishi orqali namoyon bo’ladi, yanada samaraliroq ishlash mayli, xohishi, istagi, ishtiyoqi o’quvchida shakllanadi. O’quvchida paydo bo’layotgan faxrlanish, o’z kuchiga ishonch hislari bilimlarni o’zlashtirish va malakalarni mustahkamlash ishiga xizmat qiladi. Shuning uchun rag’batlantirish (jazolash) o’z me’yorida bo’lgan taqdirdagina uning tarbiyaviy qiymati hamda ta’sirchanligi ortadi. Kichik maktab yoshidagi o’quvchilar faoliyatini baholash uning o’qishga nisbatan ijobiy munosabatini tarkib toptiradi. Maktab amaliyotida ko’pincha bolani og’zaki baholash odat tusiga kirib qolgan, chunki birinchi sinf o’quvchisi ana shu baho taassurotida o’z faoliyatini faollashtiradi. Ijodiy izlanishga harakat qiladi. Hatto o’quvchi dastlabki davrda "yaxshi" yoki "yomon" bahoning farqiga ham bormaydi, ko’proq uni nechta baho olganligi qiziqtiradi, xolos. Bu yoshda bola bahoning mohiyatini tushunib yetmasa-da, lekin o’qituvchining rag’batlantirishi uning uchun muhim rol o’ynaydi. Yirik pedagog va psixolog olimlar B.A.Suxomlinskiy, Sh.A.Amo-nashvili va ularning shogirdlari kichik maktab yoshidagi o’quvchilarni baholash salbiy oqibatlarga olib kelish nuqtai nazarini yoqlaganlar. Ma’lumki, faqat baho uchun o’qish bilimning ijtimoiy ahamiyatini pasaytirishga olib keladi. Lekin bilimni tekshirishni boshqa usul va vositalarini qo’llash (masalan: reyting, shkala, ballar) hozirgi kunning asosiy vazifalaridan biridir. Chunki baholashning bola kamoloti uchun ahamiyatini qat’iy ravishda inkor qilish ham oqilona vosita emas, modomiki shunday ekan, baholashdan maslahat, yo’llanma, tavsiya, ko’rsatma sifatida foydalanish ijobiy omil vazifasini bajara oladi. Kichik maktab yoshidagi o’quvchilarning muhim xususiyatlaridan yana bittasi - bu o’qituvchi shaxsiga nisbatan ishonch hissi va yuksak obro’ tuyg’usining mavjudligi. Shuning uchun o’qituvchi bolaga tarbiyaviy, ta’limiy ta’sir ko’rsatish
imkoniyati shunday kattaki, uning siymosida aql idrokli, tiyrak, sezgir, mehribon, hatto donishmand inson gavdalanadi. O’qituvchi siymosida o’quvchilar ezgu niyati, orzu istagi, istiqboli, ajoyib va g’aroyib his-tuyg’ularini ro’yobga chiqaruvchi kamolot cho’qqisidagi shaxsni tasavvur qiladilar. O’qituvchining obro’si oldida ota-onalar, oilaning boshqa a’zolari, qarindosh-urug’lari, tanish bilishlarining nufuzi keskin pasayadi. Go’yoki, borliqning absolyutligi, haqiqat o’lchamining namunasi, zakovatning yuksak chuqqisi, odob nazokatning avval boshi o’qituvchida o’z ifodasini topgandir. Ana shu sababdan ular o’qituvchi xulqini muhokama qilishga yo’l qo’ymaydilar, uning har bir so’zini qonun tariqasida qabul qiladilar va bu yo’lda o’zlarini haq deb hisoblaydilar. O’quvchining psixik jihatdan taraqqiy qilishi oqibatida o’qituvchining mutlaqligiga munosabati biroz o’zgaradi, buning asosiy sababi unda ongli xatti- harakat ehtiyojining tug’ilishi hisoblanadi. O’quvchida turmush va borliqqa nisbatan bir talay muammolar, savollar vujudga keladi, hamma narsa hayotda u o’ylaganday emasligiga ishonch hosil qiladi va undan qanoatlanadi, shubhalanish, ikkilanish hislari paydo bo’ladi. Bu muammolarga o’zi mustaqil javob topishga intiladi, natijada savol bilan boshqa odamlarga murojaat qilishga qaror qiladi. Ta’lim jarayonida o’qituvchi obro’sidan oqilona foydalanib, o’quvchida uyushqoqlik, mehnatsevarlik, o’qishga nisbatan ijobiy munosabat, diqqatni boshqarish, xulqni idora qilish, o’z-o’zini qo’lga olish, o’z-o’ziga tasalli berish fazilatlarini shakllantirish va intilish, faollik tuyg’ularini vujudga keltirish ta’lim jarayonida yuqori samara beradi. Pedagogik odob (takt) nazorat nuqtai nazaridan o’qituvchi obro’sini o’quvchilar davrasida to’kish yoki shaxsiyatiga tegish, mazax qilish mutlaqo mumkin emas. Odatda o’quvchilar o’rtasida obro’ orttirish uchun bir nechta tarkibiy qismlarini yaxlit bir timsol sifatida, mujassamlashtirish maqsadga muvofiqdir: a) o’qituvchida kasbiy qobiliyatlarining mavjudligi; b) uning dilkashligi va boshqa xislatlarga ega bo’lishligi; v) o’quv predmetlarining chuqur egallaganligi; g) o’qituvchi bilim saviyasining chuqurligi va ko’lamining kengligi; d) o’qituvchining vijdonligi, adolatgo’ylik fazilatlari, uning statusi va rolining maqsadga muvofiq ravishda turmush jabhalarida namoyon bo’lishi, obro’sini yanada yuksaltiradi. Chunki, soxta obro’ orttirish sun’iylikni keltirib chiqaradi. Bunga ta’lim jarayonida yo’l qo’yish qator nuqsonlarni yuzaga keltiradi. Kichik maktab yoshidagi o’quvchilar tafakkuri xususiyatlari O’quvchi tevarak-atrofdagi voqyelikning belgi, alomati va xususiyatlarini, ularning xossalarini, qonuniyatlarini va o’zaro bog’lanishlarini bilish faoliyatida hamda ta’lim jarayonida tushuna boradi, fikr yuritish faoliyatida esa ham miqdor, ham sifat o’zgarishi yuzaga keladi.
Kichik maktab yoshidagi o’quvchilar tafakkurining rivojlanishini yirik psixolog L.S.Vigotskiy tushunchalarning shakllanishi hamda nutqning o’sishi bilan uzviy bog’liq holda o’rgangan. Shuning uchun u ajnabiy psixologlarning (birinchi navbatda J.Piajening egosentrik konsepsiyasini qattiq tanqid qilib, tafakkurni genetik metod yordamida o’rganishni tavsiya qiladi. L.S.Bigotskiy psixologiya faniga inson kamolotining "Eng yaqin taraqqiyot zonasi" va "aktual faoliyat zonasi" deb nomlangan tushunchalarni olib kiradi. Uning birinchisi o’qituvchining bevosita rahbarligida oshirilsa, ikkinchisi o’quvchining mustaqil faoliyatida namoyon bo’ladi. P.P.Blonskiy mazkur yoshdagi o’quvchilar tafakkurining o’sishiga xotiraning taraqqiyotini, tafakkurning ta’sir etishini genetik metod yordamida ochib beradi. Ayniqsa, tafakkurning "intizomlilik" sifatining namoyon bo’lishini inson tomonidan tafakkurni boshqarish va nazorat qilish faoliyatidan aniqlash mumkinligini P.P.Blonskiy alohida ta’kidlaydi. N.A.Menchinskaya tafakkur muammosini chuqur o’rganib, uning taraqqiyot ko’rsatgichlarini quyidagi jihatlarini o’rganishda ko’radi: 1) bilimlarni o’zlashtirishning tezligi, 2) fikr yuritish jarayonining epchilligi, 3) tafakkurning mavhum hamda yaqqol jihatlarining o’zaro aloqasi va nihoyat, 4) analitik-sintetik faoliyatning turli darajalari kabilar. Muallif tafakkur taraqqiyoti belgilari sifatida o’quvchilarda bilimlar fondining ortishi, aqliy faoliyat usullarining egallanishi hamda ta’lim jarayonida ularda uquvchanlik qobiliyatining paydo bo’lishini sanab o’tadi. Bu narsalarning barchasi kichik maktab yoshidagi o’zlashtirishi past o’quvchilarida tajribadan o’tkaziladi hamda ularning muayyan mezonga asoslanib guruhlarga ajratadi. Ukrain psixologi G.S.Kostyuk tafakkurning rivojlanishini o’quvchilar tomonidan o’zlashtirib olingan materiallarning mazmunidan, sinaluvchilarning o’quv faoliyatini, topshiriqlarning bajarish shakllari sifat jihatdan o’zgarib borishini e’tiborga olishda ko’radi. A.ALyublinskaya boshlang’ich sinf o’quvchilarining tafakkuri to’g’risidagi ma’lumotlarida ularda mazkur jarayonning rivoji ko’p jihatdan analitik-sintetik faoliyatiga bog’liq ekanligi ko’rsatib o’tiladi. Bu faoliyat birlamchi sintez va analiz, ikkilamchi sintez hamda yaqqol harakat analiz va sintez kabi tarkiblardan iborat ekanligini ta’kidlaydi. Bundan u yosh davrda yaqqol- harakat, yaqqol obrazli va so’z-mantiq yoki nazariy tafakkur bosqichlarini bosib o’tish to’g’risida mulohaza yuritiladi. Taniqli psixolog L.V.Zankov kichik maktab yoshidagi o’quvchilar tafakkurini o’stirish maqsadida o’zining ta’limiy tizimini ishlab chiqadi. Bu ta’lim tizimi ushbu o’qitish tamoyillariga asoslanadi:
1) ta’lim jarayonini yuqori darajadagi murakkab vaziyat asosida uyushtirish, 2) ta’lim jarayonida o’quvchilarga berilishi nazarda tutilgan bilimlarning nazariy salmog’ini maksimal darajada ko’paytirish: 3) mustaqillik, o’z-o’zini nazorat qilish faoliyatini rejalashtirish singari faoliyatni boshqarish usullarini o’quvchilarda tarkib toptirish. Bunday ta’lim tizimida o’quvchilar chuqur va mazmundor bilim olish bilan cheklanib qolish, balki ularniig aqliy faolligi ortib, mavhum (abstrakt) tafakkuri rivojlangan, aqlan o’sgan, o’qishga nisbatan ijobiy munosabati vujudga kelgan va hokazo. O’quvchi maktabga kelgan kunidan e’tiboran ta’lim jarayonida unda ilmiy tushunchalar va tasavvurlar miqdori soat sayin orta boradi, u asta-sekin o’zlashtirayotgan tushuncha va tasavvurlarning asl ma’nosi, mohiyatiga tushuna boshlaydi. Umuman, o’quvchida fikr yuritish doirasi, ko’lami va mazmuni kengaya boradi. Ta’lim jarayonida o’quvchilar bilimlar tizimini, o’quv ko’nikmalari va malakalarini egallash orqali o’zlarining bilim ko’lamini kengaytiradilar, shuning bilan birga ilmiy tushunchalarning tub ma’nosi ular ongiga singa boradi. Bu ishlarning hammasini izchillik bilan, ketma-ket, bir tekis amalga oshirish uchun o’quvchilar ma’lum darajada bilimlar va ko’nikmalarni egallagan, qolaversa tafakkur shakllari va mantiqiy fikr yuritish qoidalarini o’zlashtirib olgan bo’lishlari kerak. Ammo maktab ostonasiga endigina qadam qo’ygan bolaning bu narsalardan talabga javob beradigan darajada xabari bo’lmaydi. Ular bu narsalarning barchasiga o’qish jarayonida bevosita o’qituvchi rahbarligi ostida erisha boshlaydilar. Jumladan, o’qituvchi izohli o’qish darslarida o’quvchilarga uy hayvonlari yoki yovvoyi hayvonlar, jonivorlar, yirtqichlar va zararkunandalar, hasharotlar, foydali qushlar, yil fasllari, o’quv qurollari, uy jihozlari, mebellar, sport anjomlari haqida so’zlab berar ekan, ularning muhim xususiyatlari, alomatlari, belgilari, xossalari va o’zaro bog’lanishlarini tahlil qilib beradi. Bundan tashqari, ularning o’xshashlik, umumiylik belgilarini va tafovutlarini o’quvchilarga aniqlab ko’rsatadi. Bu surunkali olib boriladigan ta’limiy jarayon natijasida tafakkur mahsuli sifatida o’quvchilarda uy hayvonlari, yovvoyi hayvonlar, o’quv qurollari mebel va boshqa tushunchalar tarkib toptiriladi. Ular bulardan tashqari, yil fasllari, hasharotlar, o’simlik, bargli daraxtlar kabi qator tushunchalarni o’zlashtiradilar, ularning mohiyatiga to’laroq tushunib yetadilar. O’quvchilarga borgan sari yangidan-yangi masalalar, topshiriqlar va vazifalar yuklatilib, ularning barchasini mantiqan hal qilish, fikr yuritish vositalari yordamida oqilona yechish talab qilinadi. Bolalar ona tili darslarida grammatik kategoriyalarga amal qilib, ot so’z turkumining turlashi, ularni guruhlarga ajratishi, klassifikasiya qilishi lozim. Yuqoridagi fikrlar sifat, son, fe’l singari grammatik kategoriyalarga taalluqlidir. O’quvchilar matematika darslarida bo’linuvchi, bo’luvchi, bo’linma, ko’payuvchi, ko’paytiruvchi, ayirma, yig’indi, tenglik,