Mustaqillik yillarida ilm-fan rivojlanishi. Yangi jamiyat qurishda ta’lim va tarbiyaning roli
![Mustaqillik yillarida ilm-fan rivojlanishi. Yangi jamiyat qurishda ta’lim
va tarbiyaning roli
Reja:
1. Ma’naviy meros va tarixiy xotiraning tiklanishi.
2. Milliy va diniy qadriyatlarning tiklanishi.
3. Milliy istiqlol go‘yasi.
4. Ta’lim islohoti.Kadrlash tayyorlash milliy dasturi.
5. Ta’lim sohasidagi islohotlarning yangi bosqichi.](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_1.png)
![1-masala
Ma’lumki, mamlakatimiz bir necha bor ajnabiy bosqinchilar
hujumiga duchor bo‘lgan, qaramlik zulmi ostida qolgan davrlar ham
bo‘ldi. Buning oqibatida xalqimizning boy ma’naviy merosi, urf-
odatlarini qadrsizlantirishga urinishlar bo‘ldi. Ayniqsa, so‘nggi
mustamlakachilik, sovetlar tuzumi davrida milliy qadriyatlarimiz, urf-
odatlarimiz oyoq osti qilindi. Ona tilimiz, boy ma’naviy merosimiz qadr-
sizlantirildi, ko‘plab masjid-madrasalar, milliy maktablar, tarixiy
yodgorliklar buzildi, qarovsiz qoldi. Avlodlarimiz yetishtirgan
allomalarimiz idealist degan yorliq bilan qoralandi, asarlarini unutish,
yo‘qotish siyosati yuritildi. Islom dini qadriyatlari, musulmonlarning
e’tiqodlari oyoq osti qilindi, ruhoniylar quvg‘in ostiga olindi. Mustabid
tuzum hukmdorlari madaniy inqilob shiori ostida o‘zbek xalqining
yuzlab iqti-dorli, milliy-ozodlik uchun kurashgan vatanparvar
ziyolilarini, istiqlolchi farzandlarini siyosiy qatag‘on qildi, ularning
nomlarini xalqimiz xotirasidan o‘chirib tashlashga harakat qildi.
Eski tuzum o‘zining boy mafkuraviy kuchini, ommaviy axborot
vositalarini, butun maorif tizimini ishga solib, odamlar ongiga soxta,
noinsoniy g‘oyalarni singdirishga urinardi. Tariximizni soxtalashtirish,
tarixiy haqiqatni buzub ko‘rsatish, milliy tuyg‘ularni qo‘pol ravishda
kamsitish siyosati yuritilardi. O‘z ona tilini, milliy an’ana va
madaniyatini, o‘z tarixini bilmaslik ko‘plab odamlarning shaxsiy
fojeasiga aylanib qolgan edi. Biroq og‘ir judoliklarga qaramasdan,
xalqimiz ongini yo‘qotmadi, o‘zining boy ma’naviy merosini, milliy
qadriyatlarini avaylab saqlab, boyitib keldi.](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_2.png)
![Mamlakatimizda o‘zbek tilining xalq va davlat turmushidagi asosiy
ahamiyati va o‘rni qayta tiklandi. O‘zbekiston Respublikasi Oliy
Majlisning IV-sessiyasi 1995-yil 21-dekabrda yangi tahrirda “Davlat tili
to‘g‘risida”gi Qonunni qabul qildi. Qonunda o‘zbek tili o‘zbek xalqining
ma’naviy mulki ekanligi, uning ravnaqi, qo‘llanilishi va muhofazasi
davlat tomonidan ta’minlanishi belgilab qo‘yilgan. O‘zbekistonda Oliy
davlat hokimiyati, mahalliy hokimiyat va boshqaruv organlarining
faoliyati, korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning hisob-kitobi,
statistika va moliya ishlari o‘z-bek tilida yuritilmoqda. Respublikaning
ma’muriy-hududiy birliklari, maydonlari, ko‘chalari, geografik
o‘rinlarining nomlariga yagona milliy shakl berildi va o‘zbek tilida yozib
qo‘yildi. Natijada o‘zbek xalqining milliy qadr-qimmati, mustaqqil
davlatimizning qadr-qimmati qayta tiklandi va mustahkamlandi.
Shuningdek, O‘zbekistonda istiqomat qilayotgan barcha millatlarning
tillari, qadr-qimmati o‘z o‘rniga qo‘yildi.
Mustaqillik sharofati bilan xalqimiz ma’naviy zug‘umlardan ozod
bo‘ldi, erkin fikrga, milliy tiklanishga yo‘l ochildi. Jamiyat ma’naviyatini
tiklash va yo’qsalirishni ta’minlovchi ma’naviy-ma’rifiy islohotlarning
yo‘nalishlari belgilab olindi. Boy ma’naviy merosimizni tiklash va
rivojlantirish, jamiyat ma’naviyatini yo’qsaltirish davlat siyosati
darajasiga ko‘tarildi. Istiqlolning dastlabki kunlaridanoq ajdodlarimiz
qoldirgan ma’naviy merosni tiklash ishlari boshlanib ketdi.
Mustaqillik tufayli milliy madaniyatimiz, jahon sivilizatsiyasi
taraqqiyotiga bebaho hissa qo‘shgan buyo’q bobokalonlarimizning
ma’naviy merosi qaytadan o‘rganildi va tiklandi. Xalqimiz ulardan](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_3.png)
![bahramand bo‘lishga muyassar bo‘ldi. Xalqimiz ma’naviyatining
yulduzlari bo‘lgan buyo’q allomalarimizning tavallud topgan sanalari
YUNESKO bilan hamkorlikda mamlakatimizda va xalqaro miqyosda
keng nishonlandi. Jumladan, 1991-yil – Alisher Navoiy tavalludining 550
yilligi; 1992-yil – Boborahim Mashrab tavalludining 350 yilligi; 1994-yil –
Mirzo Ulug‘bek tavalludining 600 yilligi; 1996-yil – Amir Temur
tavalludining 660 yilligi; 1997-yil – Cho‘lpon tavalludining 100 yilligi;
1998-yil – Ahmad al-Farg‘oniy tavalludining 1200 yilligi; 1999-yil –
Alpomish dostonining 1000 yilligi; 2000-yil – Burhoniddin Marg‘inoniy
tavalludining 910 yilligi va Kamoliddin Behzod tavalludining 545 yilligi;
2001-yil – “Avesto” yaratilganligining 2700 yilligi keng nishonlandi.
Buyo’q allomalarimiz, mutafakkirlarimiz yubileylari munosabati bilan
ularning o‘nlab nodir va noyob asarlari o‘zbek, ingliz, fransuz, nemis,
yapon va boshqa tillarda nashr etildi, haykallar o‘rnatildi, ziyoratgoh
maydonlari, bog‘lar yaratildi.
1991-yilda buyo’q bobomiz Alisher Navoiy tavalludining 550 yilligi
keng nishonlandi. Shu yili O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Adabiyot
institutiga Alisher Navoiy nomi berildi, Alisher Navoiy nomidagi Davlat
mukofoti ta’sis etildi. Yubiley yilida buyo’q “Hamsa”si va “Lison ut-tayr”
asarlari nashr qilindi, kinofilmlar va sahna asarlari yaratildi. 1991-yil 28-
sentabr kuni Toshkent shahrida barpo etilgan Nizomiddin Mir Alisher
Navoiy haykali va Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy bog‘ining
ochilish marosimi bo‘lib o‘tdi.
1994-yil oktabr oyida Mirzo Ulug‘bek tavalludining 600 yillik
yubileyi tantanalari bo‘lib o‘tdi. Ulug‘bek madrasasi, Ulug‘bek yashagan](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_4.png)
![davrdagi astronomik asboblar, Toshkentdagi Ulug‘bek haykali aks
ettirilgan pochta markalari muomalaga chiqarildi. Shu yil 24-oktabrda
Parijda YUNESKOning majlislar zalida “Ulug‘bek va temuriylar davri”
mavzusida xalqaro konferensiya hamda “Ulug‘bek va an’anaviy san’at”
ko‘rgazmasi bo‘lib o‘tdi. Bu tadbirlar Mirzo Ulug‘bek qoldirgan ilmiy
merosning umuminsoniy qadriyatga aylanishiga ko‘maklashdi.
1998-yil 23-oktabrda Farg‘ona shahrida buyo’q alloma Ahmad al-
Farg‘oniyning 1200 yillik yubileyi keng nishonlandi. Uning noyob ilmiy
merosi xalqimizga qaytarildi. Farg‘ona shahrida Al-Farg‘oniy nomi bilan
ataluvchi bog‘ yaratildi va buyo’q allomaga haykal o‘rnatildi.
2-masala
1996-yilda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat
va jamiyat qurilishi akademiyasi qoshida “O‘zbekistonning yangi tarixi
markazi” tashkil etildi.
O‘zbek xalqi va o‘zbek davlatchiligi tarixini, tariximizning boshqa
sahifalarini xolisona ilmiy asosda yoritish vazifalari O’zbekiston
Respublikasi Birinchi Prezidenti I.A.Karimovning bir guruh tarixchilar
bilan 1998-yil iyun oyida bo‘lgan suhbatida, Vazirlar Mahkamasining
1998-yil 27-iyulda qabul qilgan “O‘zbekiston Respublikasi Fanlar
akademiyasi tarix instituti faoliyatini takomillashtirish to‘g‘risida”gi
qarorida belgilab berildi.
Mamlakatimiz Xitoy, Hindiston, Eron, Misr kabi qadimiy davlatlar
qatorida turadi. Milliy davlatchiligimiz qadimiy, diyorimiz yirik davlat
arboblari bilan mashhur. Bobomiz Amir Temur mamlakatimizni
jahondagi eng qudratli davlat darajasiga ko‘targan. Sobiq Ittifoq](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_5.png)
![davrida ko‘hna tariximizning ana shu qirralari berkitilgan bo‘lsa,
mustaqillik yillarida o‘zining asl bahosini oldi. Milliy davlatchiligimiz
tajribasi, Amir Temur tuzuklari, Forobiy, Alisher Navoiylarning odil
davlat qurish haqidagi dono fikr-mulohazalari mustaqillik davrida
demokratik huquqiy davlat qurilishida katta madad berdi. President
farmoni bilan 1996-yil Amir Temur yili deb e’lon qi-lindi. Shu yili
mashhur davlat arbobi va sarkarda Amir Temur tavalludining 660 yilligi
mamlakatimizda va jahon miqyosida keng nishonlandi. YUNESKO
qarori bilan 1996-yil aprelda Amir Temur tavalludining 660 yilligiga
bag‘ishlangan bir haftalik xalqaro tantanalar bo‘lib o‘tdi. Toshkent
shahrida Amir Temurga haykal o‘rnatildi, Temuriylar tarixi davlat
muzeyi tashkil etildi. Samarqand va Shahrisabzda o‘nlab tarixiy
obidalar ta’mirlanib, qayta tiklandi, yangi inshoatlar qurildi, bog‘lar
yaratildi. Ushbu shaharlar markazida ko‘rkam Amir Temur maydoni
barpo etildi va ulug‘vor haykal o‘rnatildi. Bu shaharlarga “Amir Temur”
ordeni topshirildi. Amir Temurning shaxsi butun ma’rifiy insoniyatning
boyligi ekanligi tan olindi.
1997-yilda Buxoro va Xiva shaharlarining 2500 yilligi, 1999-yilda
vatanparvar siymo, xalq qahramoni Jaloliddin Manguberdi tavalludining 800
yilligi nishonlandi. Urganch shahrida Jaloliddin Manguberdi xotirasini
abadiylashtiruvchi yodgorlik majmuyi barpo etildi. 2002-yuilda Termiz shahrining
2500 yilligi, 2007-yilda Samarqand shahrining 2750 yilligi, 2009-yilda Toshkent
shahrining 2200 yilligi, 2006-yil 27-oktabrda Qarshi shahrining 2700 yilligi
nishonlandi. 2006-yil 2-noyabr kuni Xorazm Ma’mun akademiyasining 1000
yilligi keng nishonlandi. keng nishonlandi.
Vatanimiz ozodligi yo‘lida shahid ketgan Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon,
Fitrat, Usmon Nosir va boshqa xalq jigarbandlarining nomi, izzat-](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_6.png)
![ikromi, hurmati o‘z joyiga qo‘yildi, asarlari nashr etildi. Prezident Islom
Karimov tashabbusi bilan Toshkent shahrining Bo‘zsuv kanali bo‘yida
qatag‘on davri qurbonlari xotirasini abadiylashtirish maqsadida
“Shahidlar xotirasi” yodgorligi majmuyi bunyod etildi va uning ochilish
marosimi 2000-yil 12-may kuni bo‘lib o‘tdi. Mazkur majmua qoshida
“ Qatag‘on qurbonlari xotirasi ” muzeyi qurilib, 2002-yil 27-avgust kuni
foydalanishga topshirildi. Ushbu majmua va muzeyning tarixiy, siyosiy
ahamiyati shundaki, u bugungi va kelgusi avlodlar uchun qaramlik
davrida xalqimiz qanday ayanchli kunlarni boshidan kechirgani,
mustaqillik tufayli yurtimizda adolat, shahid ketganlarning xotirasi
tiklanganligi to‘g‘risida tarixiy xotira, saboq bo‘lib xizmat qiladi.
1999-yilda Toshkent shahrida Ikkinchi jahon urushi yillarida
fashizmga qarshi Vatan ozodligi uchun jon fido etgan xalqimizning
farzandlari xotirasini abadiylashtirish maqsadida “Xotira maydoni”
majmuasi barpo etildi va shu yili 9 may kuni uning ochilishi marosimi
bo‘lib o‘tdi. Respublika “Nuroniy” jamg‘armasi tashabbusi bilan
janglarda halok bo‘lgan 400 mingga yaqin vatandoshlarimiz haqida 33
tomlik xotira kitobi tayyorlandi va nashr etildi. Har yili 9 may kuni
“Xotira va qadrlash kuni” sifatida nishonlanmoqda. Mustaqillik yillarida
amalga oshirilgan bu tadbirlar xalqimizning o‘zligini anglashiga, tarixiy
xotirasini tiklashga xizmat qilmoqda.
Buyo’q ajdodlarimiz xotirasiga bag‘ishlab barpo etilgan yodgorlik
majmualari jamiyat ma’naviyatini yo’qsaltirishga, milliy ong va milliy
g‘ururni ko‘tarishga hamda xalqimiz, ayniqsa, yoshlar ongida milliy
istiqlol g‘oyalarini shakllantirishga ko‘maklashmoqda.](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_7.png)
![O‘zbek xalqiga xos quyidagi jihatlar uning milliy qadriyatlari
sifatida boshqa xalqlar tomonidan e’tirof etilgan:
tug‘ilgan makon va ona yurtiga ehtirom;
avlodlar xotirasiga sadoqat;
kattalarga hurmat, kichiklarga izzat;
mehmondo‘stlik;
bolajonlik;
ma’naviyat-axloq-odob-ma’rifat;
muomalada mulozamat, hayo, andishalik;
og‘ir kunlarda vazminlik, sabr-toqat va hokazo.
Mustaqillik yillarida xalqimizning milliy qadriyatlarini tiklash, yangi
ma’no-mazmun bilan boyitish yo‘lida bir qator xayrli ishlar amalga
oshirildi.
Xalqimizning azaliy qadriyatlaridan biri “Navro‘z” bayramidir.
Qaramlik yillarida mana shu ardoqli bayramni nishonlash ham
taqiqlangan edi. 1990-yildan boshlab O‘zbekiston hukumatining qarori
bilan 21-mart “Navro‘z” milliy xalq bayrami kuni sifatida belgilanib, dam
olish kuni deb e’lon qilindi. Xalqimiz “Navro‘z” kunlarida hasharlar
uyushtirib, dalalarga ko‘chatlar ekish, ko‘chalarni tozalash tadbirlarini,
turli ommaviy o‘yinlar, poyga musobaqalari, sayllar uyushtiradilar,
yetim-yesirlarga va nogironlarga yordam berib, marhumlar qabrlarini
ziyorat qiladilar.
1994-yil 23-apreldagi Prezident farmoni asosida tashkil etilgan
Respublika “Ma’naviyat va ma’rifat” jamoatchilik markazi o‘zbek
xalqining ma’naviy-madaniy merosini tiklash, millat kelajagini](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_8.png)
![belgilaydigan g‘oyalarni yuzaga chiqarish, yo’qsak iste’dod va tafakkur
sohiblarining aqliy-ijodiy salohiyatini Vatan ravnaqi sari yo‘naltirishga
qaratilgan tadbirlar, anjumanlar, ko‘rgazmalar tashkil etishni yo‘lga
qo‘ydi. Markaz tomonidan aholi o‘rtasida o‘tkazilgan sotsiologik
tadqiqotlar, so‘rovlar asosida ishlab chiqilgan ma’naviy-ma’rifiy ishlarni
tashkil etish boy’icha tavsiyalar jamoat birlashmalari, ilmiy-ijodiy
muassasa va tashkilotlar, ommaviy-axborot vositalarining ma’naviy-
tarbiyaviy saviyasini yaxshilashda muhim ahamiyat kasb etdi.
3-masala
1996-yil yanvarda Respublika “Ma’naviyat va ma’rifat” jamoatchilik
markazi huzurida “Oltin meros” xalqaro xayriya jamg‘armasi tuzildi.
1996-yil 27-sentabrda Vazirlar Mahkamasining “Oltin meros” xayriya
jamg‘armasini qo‘llab-quvvatlash to‘g‘risida”gi qaroriga binoan mazkur
jamg‘arma davlat tomonidan moddiy jihatdan qo‘llab-quvavtlandi.
Mazkur jamg‘arma “Xalq merosi durdonalari” ilmiy anjumanlarini,
xorijdan izlab topilgan qo‘lyozmalar, tarixiy hujjatlar, xalq
hunarmandchiligi amaliy san’at namunalari, yodgorliklarini tahlil qilish,
ko‘rik tanlovlar o‘tkazish bilan shug‘ullanmoqda. 1996–2002-yillarda
“Oltin meros” jamg‘armasi sa’y-harakatlari natijasida buyo’q
allomalarimiz yaratgan ko‘plab madaniy-ma’naviy meros namunalari
mamlakatimizdan va xorijiy davlatlardan izlab topildi, jamlandi hamda
kutubxona va muzeylarga joylashtirildi. Shuningdek, u xalqimizning
rasm-rusumlarini, urf-odatlarini, marosimlarini o‘rganish, tiklash,
xalqimizga qaytarish, ularning ma’no-mohiyatini, hozirgi kundagi
ahamiyatini keng ommaga tushuntirish ishiga katta hissa qo‘shmoqda.](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_9.png)
![Qaramlik davrida tahqirlangan diniy qadriyatlarimiz mustaqillik
nuri bilan qayta tiklandi, islomshunos allomalarimizning ulug‘ nomi o‘z
o‘rniga qo‘yildi. 1993-yil sentabrda Buxoroda mashhur shayx
Bahouddin Naqshband tavalludining 675 yilligi tantanalari bo‘lib o‘tdi.
Yubiley munosabati bilan Buxorodagi Naqshband nomi bilan bog‘liq
bo‘lgan tarixiy yodgorliklar qaytadan tiklandi, uning ijodiga
bag‘ishlangan qator risolalar chop etildi. 1998-yil Samarqandda buyo’q
mutafakkir Imom al-Buxoriy tavalludining 1225 yilligi nishonlandi. Shu
kuni Xartang (Chelak) qishlog‘ida Imom al-Buxoriy yodgorlik majmuyi
ochildi. Yubiley munosabati bilan bobokalonimizning 4 jildlik “Al-Jomi
as-Sahih” kitobining ko‘p ming nusxadagi nashri o‘zbek kitobxonlariga
taqdim etildi.
2000-yil 16–17-noyabr kunlari Marg‘ilonda islom huquqining
asoschilaridan biri Burhoniddin al-Marg‘inoniy tavalludining 910 yilligi,
Samarqandda islomshunos olim Imom Abu Mansur al-Moturidiy
tavalludining 1130 yilligi nishonlandi va ular xotirasiga bag‘ishlab
barpo etilgan yodgorlik majmualari ochildi. Burhoniddin al-
Marg‘inoniyning islom huquqiga oid “Hidoya” kitobi nashr etildi.
Shuningdek, islom olamining taniqli allomalari Iso at-Termiziyning
1200 yil-ligi, Mahmud az-Zamaxshariyning 920 yilligi, Najmiddin
Kubroning 850 yilligi, Xo‘ja Ahror Valiy tavalludining 600 yilligi keng
ko‘lamda nishonlandi.
O‘zbekiston Prezidentining 1992-yil 27-martdagi farmoni bilan
Ro‘za-Ramazon hayitining birinchi kuni dam olish kuni deb e’lon qilindi.
Respublika musulmonlarining istak va xohishlariga ko‘ra Qurbon hayiti](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_10.png)
![ham tiklandi, dam olish, bayram kuni bo‘lib qoldi. O‘zbekiston
Prezidentining 1990-yil 2-iyundagi “ Musulmonlarning Saudiya
Arabistoniga Haj qilish to‘g‘risida ”gi farmoniga binoan O‘zbekiston xalqi
tarixida birinchi marta bevosita hukumat homiyligida har yili Haj va
Umra amallarini ado etish imkoniyatlariga ega bo‘ldilar. Mustaqillik
yillarida 32 ming O‘zbekistonliklar Makka va Madinada Haj safarida
bo‘ldilar. Yuzlab masjidlar musulmonlarga qaytarildi, yangilari barpo
etilmoqda. Qur’oni karim sakkiz marta 1 mln. nusxada nashr etildi. Bu
tadbirlar faqat dindorlar uchun qilingan marhamatgina emas, ular
aslida xalqimizning qadimiy rasm-rusum va udumlarining,
qadriyatlarining tiklanishi, ajdodlar ruhining qayta uyg‘onishidir.
Prezidentning 1992-yil 7-martdagi farmoni bilan islom dini
omilidan, uning ma’naviy imkoniyatlaridan keng foydalanish
maqsadida Vazirlar Mahkamasi huzurida din ishlari bo‘yicha qo‘mita
tashkil etildi. Uning tasarrufida Xalqaro islom-tadqiqot instituti va 10 ta
madrasa faoliyat ko‘rsatmoqda. Ularda 1000 dan ortiq talaba yoshlar
ta’lim olmoqdalar. 1999-yilda tashkil etilgan Toshkent Islom
universitetida 1000 dan ziyod talaba o‘qimoqda.
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida va 1998-yil 30-
aprelda yangi tahrirda qabul qilingan “Vijdon erkinligi va diniy
tashkilotlar to‘g‘risida”gi qonunda davlatning din va dindorlar
vakillariga munosabati huquqiy jihatdan aniq belgilab berildi.
O‘zbekistonda davlat va din o‘rtasidagi munosabatlarda quyidagi
tamoyillarga amal qilinmoqda:
dindorlarning diniy tuyg‘ularini himoya qilish;](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_11.png)
![ diniy e’tiqodlarni fuqarolarning yoki ular uyushmalarining xususiy
ishi deb tan olish;
diniy qarashlarga amal qiluvchi fuqarolarning ham, ularga amal
qilmaydigan fuqarolarning ham huquqlarini teng kafolatlash hamda
ularni ta’qib qilishga yo‘l qo‘ymaslik;
ma’naviy tiklanish, umuminsoniy-axloqiy qadriyatlarni qaror
toptirish ishida diniy uyushmalar bilan muloqot qilish;
dindan buzg‘unchilik maqsadlarida foydalanishga yo‘l qo‘yib
bo‘lmasligini e’tirof etish;
din va e’tiqodga sig‘inish erkiga qonun bilan belgilangan
cheklashlar orqaligina daxl qilish mumkin;
diniy da’vatlar bilan hokimiyat uchun kurashga, siyosat,
iqtisodiyot, qonun-chilikka aralashishga yo‘l qo‘yilmaydi.
Muxtasar qilib aytganda, mustaqillik yillarida din, eng avvalo, islom
dinining ham milliy, ham umuminsoniy qadriyat sifatidagi mavqeyi
tiklandi, diniy ulamolarning qadr-qimmati o‘z joyiga qo‘yildi.
Qonun ijrosi va amaliyotini qarangki, bugungi kunda O‘zbekistonda 2119
diniy tashkilot erkin faoliyat ko‘rsatmoqda. Jumladan, O‘zbekiston musulmonlari
idorasi, Rus Pravoslav cherkovi Toshkent va o‘rta Osiyo Yeparxiyasi, Yevangel
xristian-baptistlari cherkovi, Rim-katolik cherkovi, To‘la Yevangel xristianlari
cherkovi, O‘zbekiston Injil jamiyati singari diniy tashkilotlar faoliyatidan turli
dinlarga mansub fuqarolarimiz birdek manfaatdor ekanliklarini izohlashga hojat
bo‘lmasa kerak. Bulardan tashqari respublikamizda 2000 dan ortiq musulmonlar
machiti, 168 xristian cherkovi, 7 yahudiy sinagogasi, 7 bahoiylar uyushmasi, 2
Krishna jamiyati, 1 budda ibodatgohi mavjud. Diniy ta'limotni puxta
o‘zlashtirishga xizmat qiladigan 12 ta diniy ta'lim muassasasi qatorida 1 pravoslav
i 1 xristian protestant seminariysi ham faoliyat ko‘rsatmoqda.](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_12.png)
![Yuqorida qayd etilgan ma'lumotlardan ko‘rinib turibdiki, yurtimizda islom
diniga qanday sharoitlar yaratilgan bo‘lsa, boshqa dinlarga ham xuddi shunday
emin-erkin ibodat qilish va bu borada hyech bir to‘siqlarsiz faoliyat yuritishlari
uchun barcha shart-sharoitlar muhayyo etilgan.Har yili minglab musulmonlarimiz
Haj safarlariga borishgani kabi mazkur diniy tashkilotlarning 120 dan ortiq vakili
Isroil, Gretsiya va Rossiyadagi diniy ziyoratgohlarga safar uyushtiradilar, xorijga
e'tiqodiy ziyoratga yo‘l oluvchilar uchun beriladigan imkoniyatlardan
foydalanadilar.
Mamlakatda islomiy muhim sanalarni nishonlash bilan bir qatorda boshqa
konfessiyalarning ham qator diniy tadbirlari keng nishonlanadi. Jumladan, 1996
yilning noyabr oyida Rus Pravoslav cherkovi Toshkent va O‘rta Osiyo
Yeparxiyasining 125 yilligi, 1996 yilning dekabr oyida Markaziy Osiyodagi
yagona Yevangel-lyuteranlar jamoasining 100 yilligi keng ko‘lamda nishonlandi.
1995 yilda "Bir osmon ostida" xalqaro xristian-musulmon konferensiyasi
o‘tkazildi.
4-masala
Jamiyat ma’naviyatini yo’qsaltirish sohasidagi eng asosiy vazifa,
deb ta’kidlaydi Prezident Islom Karimov, milliy istiqlol g‘oyasini
shakllantirish va odamlar ongiga singdirishdan iboratdir. O‘zbekiston
davlat mustaqilligiga erishgan kundan boshlab jamiyatimizning milliy
g‘oyasini yaratish dolzarb vazifa bo‘lib qoldi. 1993-yil 23-aprel kuni
Prezidentimiz bir guruh adiblar bilan suhbat qilib, milliy istiqlol
g‘oyasini ishlab chiqish zaruriyatini asoslab berdi.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining XII-sessiyasida 1993-yil
7-may kuni nutq so‘zlab, O’zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti
Islom Karimov quyidagilarni ta’kidlaydi:
milliy istiqlol g‘oyasi xalqimizning azaliy an’analariga, udumlariga,
tiliga, di-liga, ruhiyatiga asoslanib, kelajakka ishonch. Mehr-oqibat,](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_13.png)
![insof, sabr-toqat, adolat, ma’rifat tuyg‘ularini ongimizga singdirishi
lozim;
shu bilan birga, bu g‘oya xalqimizda, o‘zining qudrati va
himoyasiga suyangan holda, umuminsoniy qadriyatlarga asoslanib,
jahon hamjamiyatidagi mutaraqqiy davlatlar orasida teng huquqli
asosda munosib o‘rin egallashiga doimiy intilish hissini tarbiyalamog‘i
kerak.
Milliy istiqlol g‘oyasidan kutilgan maqsad nima?
Bugungi kunda sobiq Ittifoq zamonida hukmronlik qilgan,
odamlarni qullik, mutelik holatiga solgan, manqurtga aylantirgan
kommunistik mafkurani tanqid qilish, taqiq qilish, ma’myuriy choralar
ko‘rish yo‘li bilan yengib bo‘lmaydi. “G‘oyaga qarshi faqat g‘oya, fikrga
qarshi faqat fikr, jaholatga qarshi faqat ma’rifat bilan bahsga kirishish,
olishish mumkin”, degan haq fikrni ilgari surdi Prezident Islom Karimov.
O’zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti I.A.Karimov, “Xo‘sh,
milliy g‘oya, milliy mafkura nimalarni o‘zida mujassamlashtirishi va
qanday talablarga javob berishi kerak?”, degan savolni qo‘yadi va unga
javob berar ekan, quyidagi dasturiy ahamiyatga molik fikr-
mulohazalarni, vazifalarni ilgari suradi:
birinchidan, milliy mafkura avvalombor, o‘zligimizni, muqaddas
an’alarimizni anglash tuyg‘ularini, xalqimizning ko‘p asrlar davomida
shakllangan ezgu orzularini, jamiyatimiz oldiga bugun qo‘yilgan oliy
maqsad va vazifalarni qamrab olishi shart;
ikkinchidan, jamiyatimizda bugungi kunda mavjud bo‘lgan xilma-
xil fikrlar va g‘oyalar, erkin qarashlardan, har qanday toifalar va](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_14.png)
![guruhlarning intilishlari va umidlaridan, har qanday insonning e’tiqodi
va dunyoqarashidan qat’iy nazar, ularning barchasini yagona milliy
bayroq atrofida birlashtiradigan, xalqimiz va davlatimizning
daxlsizligini asraydigan, el-yurtimizni eng buyo’q maqsadlar sari
chorlaydigan yagona g‘oya – mafkura bo‘lishi kerak;
uchinchidan, milliy mafkuramiz har qanday millatchilik va
shunga o‘xshagan unsurlardan, boshqa elat va xalqlarni mensimaslik,
ularni kamsitish kayfiyati va qaashlaridan mutlaqo xoli bo‘lib, qo‘shni
davlat va xalqlar, umuman jahon hamjamiyatida, xalqaro maydonda
o‘zimizga munosib hurmat va izzat qozonishda poydevor va rahnamo
bo‘lishi darkor;
to‘rtinchidan, milliy g‘oya birinchi navbatda yosh avlodimizni
vatanparvarlik, el-yurtga sadoqat ruhida tarbiyalash, ularning qalbiga
insonparvarlik va odamiylik fazilatlarini payvand qilishdek oliyjanob
ishlarimizda madadkor bo‘lishi zarur;
beshinchidan, u Vatanimizning shonli o‘tmishi va buyo’q
kelajakni uzviy bog‘lab turishga, o‘zimizni ulug‘ ajdodlarimiz boqiy
merosining munosib vorislari deb his qilish, shu bilan birga, jahon va
zamonning umumbashariy yutuqlariga erishmoqqa yo‘l ochib
beradigan va shu maqsadlarga muttasil da’vat qiladigan go‘ya bo‘lishi
kerak.
Jamiyat ma’naviyatini yangilash va yanada yo’qsaltirish bugungi
kunda ham mamlakatimiz taraqqiyotinng ustuvor yo‘nalishlaridan biri
bo‘lib turibdi. Hozirgi zamonda insonlarning qalbi va ongini egallash
uchun mafkuraviy kurash bo‘layotganligi, ko‘p narsalarni mafkura](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_15.png)
![maydonlarida bo‘layotgan kurashlar hal qilishi mumkinligi,
O‘zbekistonda ham ba’zi yoshlarni yo‘ldan chalg‘itadigan diniy
ekstremizm xavfi mavjudligi hukumatimiz va jamiyatimizni ogohlikka
da’vat etadi. 80-yillarning oxirla-ririda mamlakatimizga o‘zini “do‘st”,
“dindosh”, “millatdosh” qilib ko‘rsatib, go‘yo islom dinining “sofligi”
uchun kurashishga “da’vat” etuvchi ayrim kimsalar kirib kelganligi
ma’lum. Ular muqaddas islom dinimizning asl mohiyatini bilmaydigan
oddiy odamlarni, g‘o‘r yoshlarni o‘z tuzog‘iga ilintirib, bizga begona
bo‘lgan diniy aqidalarni yoyishga urindi, ayrim yoshlarni o‘ziga mahliyo
qilishga, jaholat va jinoyat bot-qog‘iga tortishga ulgurishdi ham.
Namangan va Toshkentda sodir etilgan qonli voqealardan keyingina
bu kuchlarning niyati hokimiyat uchun kurash bo‘lib, ular din niqobi
ostida harakat qilayotgan xalqaro terrorchilik harakatining
O‘zbekistondagi bir to‘dasi ekanligi oshkor bo‘ldi. Mustaqillikning
dastlabki yillarida eski mafkuradan voz kechish natijasida paydo
bo‘lgan bo‘shliq vaziyatida begona g‘oyalarning O‘zbekistonga xuruji
kuchaydi.
Shunday qilib, O’zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom
Karimov O‘zbekistonning milliy istiqlol g‘oyasini yaratish tashabbuskori
va ijodkori bo‘ldi. Ma’no-mazmuni ozod va obod Vatan, erkin va
farovon hayot barpo etish, Vatan ravnaqi, yurt tinchligi va xalq
farovonligiga erishish, komil insonni tarbiyalash, ijtimoiy hamkorlik,
millatlararo totuvlik va dinlararo bag‘rikenglikni ta’minlash kabi
insonparvar tamoyillarni o‘zida uyg‘unlashtirgan milliy istiqlol g‘oyasi
shakllandi.](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_16.png)
![Milliy adabiyot rivojiga H.S.Karomatovning “Qur’on va o‘zbek adabiyoti”,
O.Sharofiddinovning “Cho‘lponni anglash”, B.Qosimovning “Maslakdoshlar”
asarlari ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. Abdulla Oripov, Odil Yoqubov, Pirimqul Qodirov,
Xurshid Davron, To‘ra Mirzo kabi ijodkorlarimizning tarixiy roman, pyesa va
qissalarida ulug‘ bobokalonlarimiz, sohibqiron Amir Temur, Ulug‘bek, Bobur va
boshqa buyo’q zotlar siymolari yangicha badiiy-falsafiy nuqtayi nazardan yoritildi.
Shukrulloning “Kafansiz ko‘milganlar” romanida, To‘lepbergen
Qayipbergenovning “U dunyoga, bobomga xat” asarida, Nazar Eshonqulovning
“Qora kitob” povestida, O‘tkir Hoshimovning “Tushda kechgan umrlar” romanida,
Xudoyberdi To‘xtaboyevning “Qasoskorning oltin boshi” romanida, Oygul
Muhammad qizining “Jannat qushi” romanida, Tog‘ay Murodning “Otamdan
qolgan dalalar” romanida mustabid sovet davrida yuritilgan shovinistik siyosatning
qatag‘onlik, zo‘ravonlikka asoslangan mohiyati, xalq boshiga solingan tashvishu
kulfatlar, g‘am-g‘ussa va alamlari tasvirlangan.
Tohir Malikning “Shaytanat”, Hojiakbar Shayxovning “Tutash olamlar”
asarlarida insonni iymon va vijdondan ozdirishga, razolat va qabohat ummoniga
botirishga urinuvchi yomonlik dunyosi, mafiya olami shaytonlari fosh qilinadi,
ularga nisbatan nafratlanish tuyg‘ulari o‘z aksini topgan.
Omon Muxtorning “To‘rt tomon qibla” nomli trilogiyasi, Barot
Boyqobilovning “O‘zbeknoma” tarixiy-falsafiy va ma’naviy-ma’rifiy dostoni,
Abduqahhor Ibrohimovning “Biz kim, o‘zbeklar” asari, Azim Suyunning “Oq va
qora”, A.Qutbiddinning “Izohsiz lug‘at” she’rlari zamonaviy o‘zbek adabiyotining
yorqin ifodasidir. O‘zbekiston Prezidenti, respublika hukumati ijod ahliga katta
g‘amxo‘rlik qilmoqda. Iste’dodli adiblar faxriy unvonlar, orden va medallar bilan
taqdirlanmoqda. Abdulla Oripov, Said Ahmad, Erkin Vohidov, Ozod
Sharofiddinov, To‘lepbergen Qayipber-genovlar mamlakatimizning oliy mukofoti
– “O‘zbekiston Qahramoni” unvoni bilan taqdirlandilar. Ko‘plab shoir va
yozuvchilar yo’qsak saviyadagi badiiy asarlar uchun o‘tkazilgan tanlovlarning
sovrindorlari bo‘ldilar.](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_17.png)
![Ijtimoiy hayotning barcha yo‘nalishlarida bo‘lganidek madaniy hayotda ham
tubdan o‘zgarishlar yuz berdi. Mustaqillik yillarida amalga oshirilayotgan
ma’naviy-ma’rifiy islohotlar jarayonida teatr san’ati ham rivojlandi.
1993-yilda foydalanishga topshirilgan “Turkiston” saroyi Vatanimizning va
xorijlik atoqli teatr arboblarining, ijodiy guruhlarning sahna asarlari namoyish
etiladigan dargohga aylandi. 1994-yilda Andijonda jamoatchilik asosida faoliyat
ko‘rsatayotgan yoshlar teatri davlat tasarrufiga olinib, Abbos Bakirov nomli
yoshlar va bolalar teatriga aylantirildi. 2000-yili Ogahiy nomidagi Xorazm viloyat
teatri to‘la ta’mir etildi.
Respublika Prezidentining farmonlari asosida teatrlar davlat budjeti hisobiga
qo‘llab-quvvatlandi. Farmonga binoan Madaniyat ishlari vazirligi tizimida va teatr
ijodiy xodimlari uyushmasi qoshida 1998-yilda “O‘zbekteatr”ijodiy-ishlab
chiqarish birlashmasi tashkil etildi. Birlashma teatr jamoalariga xalqimizning boy
ma’naviy olamini, uning madaniy merosi, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga
hurmat hissini uyg‘otuvchi spektakllar yaratishda, iste’dodli yoshlarni teatrga jalb
qilishda, teatr-larning moddiy-texnikaviy bazasini mustahkamlashda, ijodiy
xodimlarni ijtimoiy himoya qilishda ko‘maklashdi. “O‘zbekteatr” birlashmasi va
barcha teatrlar 5 yilga barcha turdagi soliqlardan ozod qilindi. Murakkab o‘tish
davri qiyinchiliklariga qaramasdan bironta teatrning yopilishiga yo‘1 qo‘yilmadi.
Teatr binolari ta’mirlandi, ichki jihozlari yangilandi. Respublikamizda 36 ta
professional teatr faoliyat ko‘rsatmoqda. Har bir viloyatda qo‘g‘irchoq teatrlari
bolalarga xizmat ko‘rsatmoqda.
1996-yilda Toshkentda Koreya drama va estrada milliy teatri tashkil etildi va
shu yilning dekabr oyida o‘z faoliyatini boshladi. Davlat akademik rus drama teatri
1999-yilda hozirgi zamon talablari darajasida tubdan qayta qurilgan muhtasham
binoga ko‘chirildi va o‘zining 64-teatr mavsumini yangi binoda boshladi.
2001-yilda respublika teatr san’atida muhim tarixiy voqea sodir bo‘ldi. Hamza
nomidagi O‘zbek akademik drama teatri binosi muhtasham koshona shaklida qayta
qurildi, zamonaviy teatr uskunalari va mebellar bilan jihozlandi. 2001-yil 21-](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_18.png)
![sentabrda Prezident farmoni bilan unga Milliy teatr maqomi berildi, O‘zbekiston
Milliy akademik drama teatri deb ataldi.
Mustaqillik yillarida kino san’ati ham rivojlandi. Kino san’atining ijodkor
ustalari Shuhrat Abbosov, Yo‘ldosh A’zamov, Elyor Eshmuhamedov, Ali
Hamroyev, Rashid Malikov, Jahongir Fayziyev, Sharof Boshbekov va boshqalar
zamonaviy kinofilmlar yaratish ishlarida peshqadamlik qildilar. Bozor
iqtisodiyotiga o‘tish sharoitida xusu-siy kinostudiyalar vujudga keldi. 1992-yil
fevralda Latif Fayziyevning dastlabki xususiy kinostudiyasi “Fayzifilm” ro‘yxatga
olindi. 1996-yilda “O‘zbekfilm” tasarrufida 8 ta studiya, shuningdek 30 ga yaqin
mustaqil ijodiy studiyalar faoliyat yuritdi.
1996-yil 29-aprelda e’lon qilingan Prezident farmoni milliy kino san’atining
rivojida muhim bosqich bo‘ldi. Unga binoan “O‘zbekkino” davlat aksionerlik
kompaniyasi tuzildi. Kino tarmog‘i tashkilotlariga davlat budjetidan ajratiladigan
har yillik dotatsiyalar 2000-yilgacha saqlab qolindi. Kino sohasining iqtidorli
yoshlari uchun xorijiy kino akademiyalari va o‘quv markazlarida o‘qish,
malakasini oshirish ishlari amalga oshirildi.
Istiqlol yillarida tasviriy san’at ham rivojlandi, rassomchilik yangi ma’no-
mazmun bilan boyidi. 1997-yilda Prezident farmoniga muvofiq O‘zbekiston
Badiiy akademi-yasining tashkil etilishi va “Tasviriy oyina” respublika ijodiy
uyushmasining tuzilishi, ularning davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanishi tasviriy
san’at rivojida muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. Iste’dodli yoshlarni izlab topish,
yuqori malakali mutaxassislarni tayyorlash ishlari yo‘lga qo‘yildi.
O‘zbekiston xalq rassomlari Malik Nabiyev, Bahodir Jalolov, qobiliyatli
mo‘yqalam sohibi Zayniddin Faxriddinov va boshqalar xalqimiz ongida milliy
g‘urur, istiqlol va Vatanga sadoqat tuyg‘ularini uyg‘otuvchi qator san’at asarlarini
yaratdilar. Amir Temur, Ulug‘bek, Bobur, fan va ma’naviy-ma’rifiy sohada
dunyoga mashhur bobokalonlarimizning portretlari yaratildi.
1992-yilda “O‘zbekdavlatsirk” birlashmasining tashkil etilishi sirk san’atining
rivojlanishida, yosh iste’dodli ijrochilarni qo‘llab-quvvatlashda muhim ahamiyatga
ega bo‘ldi. Toshkent sirki zamonaviy talablar asosida qayta ta’mirlandi, unga](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_19.png)
![dorbozlar sulolasi asoschisi, O‘zbekiston xalq artisti Toshkenboy Egamberdiyev
nomi berildi. An’anaviy sirk san’atining unutilgan turlari tiklandi va rivojlandi.
Iste’dodli yoshlarga amaliy yordam berish maqsadida 1996-yilda estrada-sirk
kolleji ochildi. Respublika shaharlarida faoliyat yuritayotgan sirk guruhlari soni
ko‘paydi. Agar 1990-yilda 7 ta an’anaviy sirk guruhi faoliyat yuritgan bo‘lsa,
2001-yilda ularning soni 20 tadan oshdi, sirkchilarning ijrochilik mahoratlari o‘sdi.
1993-yilda Toshkentda yangi “Hayvonot bog‘i” ochildi.
Mustaqillik yillarida milliy musiqa va qo‘shiqchilik san’ati rivojlandi.
Respublika Madaniyat ishlari vazirligi, 1992-yilda tashkil etilgan “Xalq ijodi va
madaniy-ma’rifiy ishlar respublika markazi”,markazning viloyatlardagi bo‘limlari
musiqa va qo‘shiqchilik san’atini, havaskorlik va folklor jamoalari faoliyatini
rivojlantirish, unutilgan xalq ohanglarini tiklash maqsadida turli xil ko‘rik-
tanlovlar, festivallar tashkil etmoqda.
1996-yil aprel oyida Turkiston saroyi, Bahor majmuasi va boshqa ijodiy
konsert tashkilotlari negizida tashkil etilgan “O‘zbeknavo” gastrol-konsert
birlashmasi xalq orasidan iste’dodli qo‘shiqchilarni izlab topish va ko‘rik-
tanlovlarga jalb etish, musiqa va qo‘shiqchilik san’ati bo‘yicha xalqaro
hamkorlikni rivojlantirish kabi tadbirlarni amalga oshirdi. Musiqa-raqs san’atini
rivojlantirish davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlandi.
1997-yil 11-martda qabul qilingan Respublika hukumatining “Sharq
taronalari” Xalqaro musiqa festivalini o‘tkazish to‘g‘risida” qarori musiqa
san’atining noyob namunalarini keng targ‘ib qilish, rivojlantirishda dasturulamal
bo‘lib xizmat qildi. 1997-yil 25-avgust – 2-sentabr kunlari Samarqandda bo‘lib
o‘tgan “Sharq taronalari” birinchi Xalqaro festivalida dunyoning 40 dan ortiq
mamlakatidan ijrochilar, san’atshunoslar, jamoat arboblari ishtirok etdilar,
festivalda yangragan o‘zbek ohanglari, kuy-qo‘shiqlari jahon uzra aks-sado berdi.
Har ikki yilda Samarqandda “Sharq taronalari” Xalqaro festivalini o‘tkazish
an’anaga aylandi.
Jamiyat madaniy-ma’rifiy hayotida, aholida tarixiy xotirani tiklash va
mustahkamlashda muzeylarning ahamiyati katta. Shu boisdan ham mustaqillik](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_20.png)
![yillarida mavjud muzeylarni ta’mirlash, ularni yangi eksponatlar bilan boyitish,
yangi muzeylar barpo etishga alohida e’tibor berildi. 1992-yilda Namanganda
ulug‘ o‘zbek shoiri Boborahim Mashrab muzeyi, Xorazmda hofiz Hojixon
Boltaboyev nomli maqomchilar muzeyi, Urganchda Xorazm amaliy san’ati va
tarixi muzeyi, Buxoroda temirchilik muzeyi, Samarqand viloyatining Oqtosh
shahrida xalq baxshisi Islom shoir Nazar o‘g‘lining uy-muzeyi, 1993-yilda
Toshkentda o‘zbek ayollari orasidan chiqqan birinchi huquqshunos olima Hadicha
Sulaymonova muzeyi, o‘zbek raqqosasi Mukarrama Turg‘unboyeva muzeyi,
Navoiy viloyatining Tomdi tumanida mashhur cho‘pon, ikki marta Mehnat
Qahramoni Jaboy Bashmanov muzeyi, 1994-yilda Toshkentda xalq rassomi Usta
Muhiddin Rahimov muzeyi, 1996-yilda O‘zbekiston Gidrometeorologiya muzeyi,
1997-yilda Buxoroda mashhur zarb qiluvchi Salim Hamidov muzeyi, shuningdek
oliy ta’lim muassasalarida ko‘plab muzeylar ochildi. 1996-yil 1-sentabr kuni
Toshkentda Osiyoda yagona bo‘lgan Olimpiya shon-shuhrat muzeyi ochildi. Bu
muzey o‘zbekistonlik sportchilarning xalqaro musobaqalardagi muvaffaqiyatlarini
namoyish etadigan, mamlakatimizda sport harakatining rivojini rag‘batlantiradigan
markaz bo‘lib qoldi.
1996-yil 18-oktabrda Toshkentda Temuriylar tarixi davlat muzeyiochildi.
Muzey temuriylar davri ruhini aks ettiruvchi o‘sha davrga xos tarixiy jihozlar,
qurol-aslahalar, lashkarboshilar va oddiy jangchilarning kiyim-boshlari, oltindan
yasalgan uy-buyum ashyolari, musiqa asboblari, Amir Temur, Bobur
qo‘lyozmalari, Ulug‘bekning astronomik qurilmalari va boshqa 2000 dan ortiqroq
tarixiy, madaniy yodgorliklar bilan jihozlangan. Temuriylar tarixi davlat muzeyi
O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan madaniy, ma’naviy, ma’rifiy ishlar, ilmiy
tafakkur markaziga aylandi. O‘zbekiston tarixi davlat muzeyi yangi binoga
ko‘chirildi hamda ajdodlarimizning ko‘p ming yillik hayoti va madaniyatini ilmiy,
xolisona aks ettiruvchi yangi eksponatlar bilan qayta jihozlandi. O‘zbekiston davlat
san’at muzeyi Yaponiya hukumati tomonidan beg‘araz ajratilgan 38,8 mln iyen pul
mablag‘i hisobiga ta’mirlandi, yangi muzey jihozlari, asbob-uskunalari bilan
yanada boyidi.](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_21.png)
![O‘zbekistonda 510 ta muzey faoliyat ko‘rsatmoqda. Ularda 1,3 milliondan
ortiq ajdodlarimiz tarixi, betakror madaniyatini aks ettiruvchi nodir buyumlar –
eksponatlar saqlanmoqda va aholiga namoyish etilmoqda. Mamlakatimizning
me’moriy yodgorliklarga boy 10 ta shahri tarixiy shaharlar ro‘yxatiga kiritilgan.
2500 ta me’moriy obida, 2700 ta arxeologik yodgorlik, 1800 monumental san’at
asari davlat muhofazasiga olingan. Buxoro, Samarqand va Xiva shaharlaridagi 3 ta
muzey-qo‘riqxonalarida butun dunyoda eng nodir tarixiy yodgorliklar, me’moriy
obidalar, monumental san’at asarlari saqlanib qolgan, davlat muhofazasida
yangidan chiroy ochayotgan muzeylar sifatida e’tirof etilgan. Mustaqillik sharofati
bilan respublikamizdagi betakror me’moriy yodgorliklar Jahon xalqaro madaniy
merosi ro‘yxatiga kiritilgan.
Mustaqillik yillarida sport O‘zbekiston milliy madaniyatining tarkibiy qismi
sifatida rivojlantirildi. Sport aholini, xususan yoshlarni jismoniy va axloqiy
tarbiyalashning, xalqlar o‘rtasida do‘stlikni mustahkamlash va mamlakatimiz
ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotining muhim omilidir.
1992-yil 5-fevralda qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasining “Jismoniy
tarbiya va sport to‘g‘risida”gi Qonuni sportni ommaviy ravishda rivojlantirish
uchun keng imkoniyatlar yaratdi. 46 mingdan ortiq sport inshootlari – sport
sog‘lomlashtirish klublari, bolalar, o‘smirlar sport maktablari, olimpiya
o‘rinbosarlari bilim yurtlari, oliy sport mahorati maktablari, o‘yingohlar, sport
zallari, maydonlari, hovuzlar barpo etildi va ta’mirlandi. Ularda 7 mln. kishi
jismoniy tarbiya va sport bilan shug‘ullanish imkoniyatiga ega bo‘ldi.
1992-yil yanvarda O‘zbekiston Milliy olimpiya qo‘mitasi tuzildi va 1993-yil
sentabrda Xalqaro olimpiya qo‘mitasining 101-sessiyasida rasmiy e’tirof etildi.
1996-yil 14-avgustda Toshkentda olimpiya muzeyi ochildi. 1998-yil may oyida
mamlakatimiz alpinistlari Himolay tog‘ining eng baland “Everest” cho‘qqisiga
chiqib, O‘zbekiston dovrug‘ini dunyoga taratdilar.
Mustaqillik sharofati bilan milliy o‘zbek kurashi tiklandi. 1992-yilda Termiz
va Shahrisabz shaharlarida dastlabki milliy kurash bo‘yicha xalqaro musobaqa
o‘tkazildi. Milliy kurashimizning nazariy jihatlari va qoidalari ishlab chiqildi va](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_22.png)
![xalqaro ekspertlar tomonidan e’tirof etildi, xalqaro sport turlari qatoridan o‘rin
oldi. 1999-yil may oyida Toshkentda dunyoning 50 dan ortiq mamlakatlaridan
kelgan sportchilar ishtirokida kurash bo‘yicha birinchi jahon chempionati bo‘lib
o‘tdi. Unda O‘ zbekis-tonlik kurashchilar 3 ta oltin, 3 ta kumush, 3 ta bronza
medallarini qo‘lga kiritdilar. Xalqaro kurash assotsiatsiyasi tuzildi, uning faxriy
Prezidenti etib Islom Karimov saylandi. 2000–2002-yillarda Buyo’q Britaniyaning
Bedford shahrida 3 marta Islom Karimov nomi bilan ataluvchi xalqaro turnir bo‘lib
o‘tdi. 2002-yil oktabrda Xalqaro kurash assotsiatsiyasi Xalqaro sport federatsiyasi
a’zoligiga qabul qilindi. O‘zbek milliy kurashi xalqaro sport turi sifatida butun
dunyoda e’tirof etildi.
2004-yilda Liviya poytaxti Tripoli shahrida bo‘lib o‘tgan shaxmat bo‘yicha
jahon chempionatida 56 mamlakatdan 128 nafar shaxmatchi qatnashdi. Ular
orasida hamyurtimiz, xalqaro grossmeyster Rustam Qosimjonov ham bor edi.
Rustam Qosimjonov barcha da’vogarlar ustidan g‘alaba qozonib, jahon
chempionidegan yo’qsak unvonni qo‘lga kiritdi. Bu g‘alaba butun xalqimizga
cheksiz quvonch va g‘urur-iftixor bag‘ishladi.
2008-yil 10 sentabrda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov
Oqsaroyda Xitoy Xalq Respublikasi poytaxti Pekinda bo‘lib o‘tgan XXIX yozgi
Olimpiada o‘yinlarida oltin, kumush va bronza medallarni qo‘lga kiritgan
sportchilarimizni, ularning ustoz va murabbiylarini qabul qildi.
Istiqlolimizning 17 yilligi nishonlanishi arafasida O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining “Pekin shahrida bo‘lib o‘tgan XXIX yozgi Olimpiada o‘yinlarida
yo’qsak natijalarni qo‘lga kiritgan sportchilar va murabbiylarimizdan bir guruhini
mukofotlash to‘g‘risida”gi farmoni e’lon qilindi. Farmonga muvofiq, Pekin
Olimpiadasida oltin, kumush, bronza medallari sohibi bo‘lgan sportchilarimiz va
ularning murabbiylari Vatanimizning xalqaro miqyosdagi obro‘-e’tibori va
nufuzini oshirishga, mamlakatimizda iste’dodli yosh sportchilarni tarbiyalashga
qo‘shgan katta hissasi uchun faxriy unvonlar, orden va medallar bilan taqdirlandi.
O’zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimov ularga ana shu
yo’qsak mukofotlarni topshirdi.
Mustaqillik yillarida O‘zbekiston sportchilari olimpiadalar, Osiyo o‘yinlari,
Jahon va Osiyo chempionatlari va boshqa musobaqalarda qatnashib, 3000 dan
ortiq oltin, kumush va bronza medallarini qo‘lga kiritdilar. Shunday qilib,
mustaqillik yillarida O‘zbekistonda sport rivojlandi, yangi ma’no-mazmun bilan
boyidi, jahon sportiga qo‘shildi va xalqaro maydonda salmoqli o‘rinni egalladi.](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_23.png)
![Ma’lumki, sho‘rolar hukumati davrida hukmron tuzum o‘zining jahonda eng
insonparvar, odil, demokratik va eng savodxon jamiyat barpo etgani bilan
maqtanib, butun jahonga jar solar edi. Sirtdan qaraganda, haqiqatan ham, manzara
shunday edi. Sobiq SSSRda yuzlab universitet va institutlar, oliy va o‘rta maxsus
bilim yurtlari, minglab ilmiy-tadqiqot muassasalari faoliyat ko‘rsatardi. Lekin ular,
son va miqdor jihatidan ko‘p bo‘lgani bilan jahon andazalari darajasida emas edi.
Buning asosiy sabablaridan biri kommunistik jamiyatda hamma narsa, jumladan,
ilm-fan, maktab-maorif tizimining ham o‘sha yolg‘on g‘oyalarga qurbon
qilinganida edi. Sovet Ittifoqini tanazzulga olib kelgan sabablardan biri ham
shunda ekanligi shubhasizdir.
Istiqlolning dastlabki kunlaridanoq fan va texnikaga munosabat o‘zgardi, xalq
ta’limi tizimini isloh qilishga kirishildi. Mustaqil O‘zbekistonda maorif va
madaniyat ishlarini eng muhim va dolzarb soha sifatida rivojlantirishga alohida
e'tibor berildi. 1992-yil 2-iyulda qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasining
“Ta’lim to‘g‘risida” gi Qonuni hamda 1991–1996-yillarda e’lon qilingan 30 dan
ziyod Prezident farmon-lari va Vazirlar Mahkamasining qarorlari asosida ta’lim
sohasida qator o‘zgarishlar amalga oshirildi:
• Maktabgacha ta’lim sohasida uylarda tashkil etiladigan bolalar bog‘chalari
hamda “bolalar bog‘chasi – maktab” majmuyi tarmog‘i rivojlandi. Bolalarga chet
el tillarini, xoreografiya, tasviriy va musiqa san’ati, kompyuter savodxonligi
asoslarini o‘rgatuvchi 800 dan ortiq guruh tashkil etildi;
• Yangi tipdagi maktablar va umumta’lim o‘quv yurtlari tarmog‘i rivojlantirildi.
1992–1996-yillarda 238 ta litsey va 136 ta gimnaziya ochildi va faoliyat ko‘rsatdi;
• “Sog‘lom avlod uchun”, “Iqtisodiy ta’lim”, “Qishloq maktabi”, “Rivojlanishda
nuqsoni bo‘lgan bolalarni tiklash” va boshqa tarmoq dasturlari ishlab chiqildi
hamda ta’lim sohasida tatbiq etila bordi;
• Mehnat bozorini, eng avvalo, qishloq joylarida mehnat bozorini shakllantirish-
ning hududiy xususiyatlarini hisobga olgan holda hunar-texnika ta’limini qayta
tashkil etish ishlari amalga oshirildi. Bu tizimda jami 221 ming kishini ta’lim bilan](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_24.png)
![qamrab olgan 442 o‘quv maskani, shu jumladan, 209 ta kasb-hunar maktabi, 180 ta
litsey va 53 ta biznes maktablari ishladi;
• Toshkent, Samarqand, Urganch, To‘rtko‘1, Andijon bank kollejlari, Toshkent
ayollar kolleji tashkil etildi. Respublikada 1996–1997-o‘quv yilida 258 ta o‘rta
kasb-hunar ta’lim o‘quv yurti ishladi. Ularda qariyb 16 ming o‘qituvchi va
muhandis-pedagog xodimlar 197 ming o‘quvchiga kasb-hunar o‘rgatish bilan
shug‘ullandi;
• Oliy ta’lim sohasida ham qator yangi o‘quv yurtlari ochildi. 1992-yil 28-
fevraldagi Prezident farmoni bilan 8 ta viloyat pedagogika institutlari
universitetlarga aylantirildi. Eng zarur zamonaviy mutaxassisliklar bo‘yicha yangi
oliy o‘quv yurtlari – O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat va
jamiyat qurilishi akademiyasi, Qurolli Kuchlar akademiyasi, Ichki jshlar vazirligi
akademiyasi, Bank-moliya akademiyasi, Toshkent moliya instituti, Navoiy
konchilik instituti, Samarqand davlat chet el tillari instituti, Andijon muhandislik-
iqtisodiyot instituti, Jizzax politexnika instituti, Qarshi muhandislik-iqtisodiyot
instituti, Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti, Navoiy davlat pedagogika
instituti, Namangan muhandislik-iqtisodiyot instituti hamda viloyatlarda yirik
universitetlarning filiallari tashkil etildi. 1997-yil boshlarida Respublika Oliy
ta’lim tizimida 58 ta oliy o‘quv yurti, shu jumladan, 16 ta universitet va 42 ta
institut faoliyat ko‘rsatdi. Ularda 164 ming talaba o‘qidi, 18,5 ming professor-
o‘qituvchi faoliyat ko‘rsatdi;
• Abituriyentlar va talabalarning bilim darajasini test va reyting asosida
baholashning ilg‘or usullari joriy etildi;
• Oliy malakali ilmiy va ilmiy-pedagog kadrlar sifatiga bo‘lgan talablarning
oshgani bois aspirantura va doktoranturada kadrlar tayyorlash kengaydi. Oliy
attestatsiya komissiyasi tashkil etildi;
• Iqtidorli bolalar va qizlarni izlab topish, ularga ko‘maklashish, ularning
qobiliyati va iste’dodini o‘stirish bo‘yicha maxsus fondlar tashkil etildi, qobiliyatli
yoshlarni chet ellardagi yetakchi o‘quv yurtlari va ilmiy markazlarda o‘qitish va
stajirov-kadan o‘tkazish yo‘lga qo‘yildi;](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_25.png)
![• Iste’dodli yoshlarni moddiy va ma’naviy rag‘batlantirish, chet elda o‘qishini
qo‘llab-quvvatlash maqsadida Respublika bolalar fondi, “Kamolot”, “Sog‘lom
avlod uchun”, “Iste’dod”, “Ulug‘bek” va “Umid” jamg‘armalari tashkil etildi;
• O‘zbekiston ta’lim sohasida AKSELS, AYREKS, Amerika Kollejlari
Konsorsiumi, SARE, Tinchlik Korpusi (AQSH), DAAD, Konrad Adenauer Fondi
(Germaniya), Britaniya Kengashi (Buyo’q Britaniya) kabi xalqaro tashkilotlar va
boshqa nohukumat tashkilotlari bilan hamkorlikni yo‘lga qo‘ydi. 2006-yil yozida
Toshkentda Lomonosov nomidagi Moskva Davlat Universitetining filiali tashkil
etildi.
Ta’lim tizimida bir qator chora-tadbirlar amalga oshirilsada, hali bu sohada
jiddiy kamchiliklar mavjud edi. Ta’lim tizimi, kadrlar tayyorlash jamiyatda
bo‘layotgan demokratik o‘zgarishlar, bozor islohotlari talablari bilan
bog‘lanmagan edi. O‘quv jarayonining moddiy texnika va axborot bazasi
qoniqarsiz ahvolda edi. Ta’lim muassasalarida zamonaviy o‘quv adabiyotlari va
didaktik materiallar yetishmasdi. Yuqori malakali pedagoglar yetishmasdi, ishlab
turgan murabbiy-o‘qituvchilar kattagina qismining bilim va kasb saviyasi yetarli
darajada emas edi. Maktab o‘quvchilarida mustaqil fikr shakllantirilmayotgan edi.
Prezident I.A.Karimov tashabbusi bilan ta’limni tubdan isloh qilish yo‘llari
ishlab chiqildi. Islom Karimov 1997-yil 29-avgustda Oliy Majlisning IX-
sessiyasida “Barkamol avlod – O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori” mavzusida
ma’ruza qildi. Ma’ruzada oldimizga qo‘ygan buyo’q maqsadlarimizni ro‘yobga
chiqarish taqdiri, avvalambor, zamon talablariga javob beradigan yuqori malakali,
ongli mutaxassis kadrlar tayyorlash muammosi bilan chambarchas bog‘liq ekanligi
asoslab berildi va quyidagi vazifalar ilgari surildi:
– eski sovet davridan qolgan ta’lim-tarbiya tizimiga xos mafkuraviy
qarashlardan, sarqitlardan qutulish;
– milliy ta’lim-tarbiya tizimini takomillashtirish, uning milliy zaminini
mustahkamlash, jahon andazalari darajasiga ko‘tarish;
– uzluksiz ta’lim tizimini tashkil qilish;
– ta’lim muassasalarining moddiy bazasini zamon talablari darajasiga ko‘tarish;](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_26.png)
![– bolalarimizga zamonaviy bilim berish, buning uchun, avvalo, o‘qituvchi-
murabbiylar bilimining saviyasini ko‘tarish;
– zamonaviy o‘quv dasturlari, darsliklar yaratish;
– xorijiy tillarni o‘rganish va o‘rgatishga katta ahamiyat berish;
– bitiruvchilarni emas, maktab ta’limi va tarbiyasini ko‘rgan shaxslarni
tayyorlash;
– o‘quvchilarda mustaqil fikr yuritish ko‘nikmalarini hosil qilish, ularni erkin
fikrlaydigan etib tarbiyalash;
– respublika oliy o‘quv yurtlarining xorijiy davlatlardagi oliy o‘quv yurtlari
bilan aloqasini o‘rnatish va mustahkamlash; yoshlarimizni, professor-
o‘qituvchilarni taraq-qiy topgan davlatlardagi o‘quv markazlariga borib o‘qishini,
malakasini oshirishini tashkil etish.
2-masala
1997-yil 29-avgust kuni O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining IX-
sessiyasida O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi yangi qonuni va
“Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” qabul qilindi. Ularda ta’lim sohasidagi davlat
siyosatining quyidagi asosiy prinsiplari belgilab berildi:
• ta ’l im va tarbiyaning insonparvar, demokratik xarakterdaekanligi;
• ta ’ limning uzluksizligi va izchilligi;
• umumiy-o‘rta, shuningdek o‘rta maxsus, kasb-hunar ta ’l imining majburiyligi;
• o‘rta maxsus, kasb-hunar ta ’ limining yo‘nalishini: akademik li tseyda yoki
kasb-hunar kollejida o‘qishni tanlashningixtiyoriyligi;
• ta ’ lim tizimining dunyoviy xarakterda ekanligi;
• davlat ta ’li m standartlari doirasida ta’lim olishning hammauchun ochiqligi;
• ta ’ lim dasturlarini tanlashga yagona va tabaqalashtirilganyondashuv;
• bilimli bo‘ l ishni va iste ’ dodni rag‘batlantirish;
• ta ’ lim tizimida davlat va jamoat boshqaruvini uyg‘unlashtirish.
O‘ zbekiston Respublikasida ta ’ lim quyidagi turlarda amalga oshirilishi b e lgi -
landi:
• maktabgacha ta ’ lim;](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_27.png)
![• umumiy o‘rta ta ’ lim;
• o‘rta maxsus, kasb-hunar ta ’li mi;
• oliy ta ’l im;
• oliy o‘quv yurtidan keyingi ta ’ lim;
• kadrlar malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash;
• maktabdan tashqari ta ’ lim.
Kadrlar tayyorlash milliy dasturining maqsadi ta ’ lim sohasini tubdan isloh
qilish, uni o‘tmishdan qolgan mafkuraviy qarashlar va sarqitlardan to‘la xalos
etish, rivojlangan davlatlar darajasida, yo’qsak ma ’ naviy va axloqiy talablarga
javob beruvchi yuqori malakali kadrlar tayyorlash Milliy modelini yaratishdan
iboratdir.
Milliy dasturni yaratishda hayotimizning barcha sohalarida bosqichma-bosqich
amalga oshirilayotgan islohotlarga monand ravishda, ta ’ lim islohotlarini uch
bosqichda amalga oshirish nazarda tuti l gan :
Birinchi bosqich(1997 – 2001-y y. )da mavjud kadrlar tayyorlash tizimining ijobiy
salohiyatini saqlab qolish asosida ushbu tizimni isloh qilish va rivojlantirish uchun
huquqiy, kadrlar jihatidan, ilmiy-uslubiy, moliyaviy-moddiy shart - sharoitlar
yaratish vazifalari ro‘yobga chiqariladi ;
Ikkinchi bosqich(2001 – 2005-y y. )da Milliy dastur to‘liq ro‘yobga chiqadi,
mehnat bozorining rivojlanishi va real ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarni hisobga olgan
holda unga aniqliklar kiritiladi ;
Uchinchi bosqich(2005- va undan keyingi yillar)da to‘plangan tajribani tahlil
qilish va umumlashtirish asosida, mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish
istiqbollariga muvofiq kadrlar tayyorlash tizimi takomillashtiriladi va
rivojlanliri l adi.
O‘ zbekiston hukumati ta ’ limni rivojlantirish uchun katta mablag‘ ajratmoqda.
Birgina 2001-yilda ta’lim xarajatlari davlat budjeti sarf-xarajatlarining 36 foizini
tashkil etdi. Ta’lim uchun 150 mln AQSH dollaridan ziyod chet el investitsiyasi
sarflandi. Ular yangi ta’lim binolari barpo etish, ularni eng zamonaviy o‘quv-
laboratoriya uskunalari va o‘quv mebellari bilan jihozlash uchun sarflandi. Keyingi](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_28.png)
![yillarda 848398 o‘quvchi o‘rniga mo‘ljallangan 2244 ta yangi umumta’lim maktab
binolari qurilib, foydalanishga topshirildi. Umumta’lim maktablari uchun davlat
ta’lim standartlari, ularga asoslangan o‘quv dasturlari, darsliklar yaratilib, ta’lim
jarayoniga joriy etildi. 2002/2003 o‘quv yiliga kelib umumiy o‘rta ta’lim
muassasalarida, ya'ni 1–9-sinflarda o‘qitish to‘laligicha lotin yozuviga asoslangan
o‘zbek alifbosida olib borilmoqda. Hukumat o‘quvchilarni darsliklar bilan
ta’minlashga g‘amxo‘rlik qilmoqda. Ta’lim mazmun va mohiyat jihatidan
yangilandi. Har yili 600 ming nafardan ziyod birinchi sinf o‘quvchilari Prezident
sovg‘asi sifatida o‘quv qurollari, darsliklar bilan bepul ta’minlanadi.
2004-yil 19-fevraldagi Prezident farmoni va 2004-yil 9-iyuldagi Vazirlar
Mahkamasining qarori asosida maktab ta’limini rivojlantirish Davlat umummilliy
dasturi ishlab chiqildi. Dasturga binoan 2004–2009-yillarda buziladigan
umumta’lim maktablari o‘rniga yangi maktablar qurish, maktablarni kapital
rekonstruksiya qilish, kapital va joriy ta’mirlash tadbirlari ishlab chiqildi.
Shuningdek, dasturda umumta’lim maktablarining moddiy-texnika bazasini
mustahkamlash va rivojlantirish, maktablarni zamonaviy o‘quv-laboratoriya
uskunalari va kompyuter texnikasi bilan jihozlash, darsliklar va o‘quv-uslubiy
materiallar, pedagog kadrlar bilan ta’minlash, o‘qituvchilarni tayyorlash, qayta
tayyorlash, malakasini oshirish, ularning mehnatini rag‘batlantirishni kuchaytirish
tadbirlari aniq belgilab berildi.
2000/2001 o‘quv yilida respublikamizda 9661 umumta’lim maktablarida 45
mingga yaqin o‘qituvchi faoliyat ko‘rsatdi, 6 millionga yaqin o‘quvchi ta’lim-
tarbiya oldi, ulardan 552084 nafari 9-sinfni, 375853 nafari 11-sinfni tugatdi.
Kadrlar tayyorlash milliy dasturining eng muhim O‘zbekistonga xos xususiyati
yangi turdagi 3 yillik o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi tizimini yaratishdan iborat
vazifa sobitqadamlik bilan amalga oshirilmoqda. 1998 – 2004-yillarda 54 ta
akademik litsey va 533 ta kasb-hunar kolleji barpo etildi. Bu maqsadlar uchun 135
mlrd. so‘m mablag‘ sarflandi. Kollej va litseylar uchun o‘qitiladigan barcha fanlar
bo‘yicha Davlat ta’lim standartlari ishlab chiqildi, tajriba-sinovdan o‘tkazildi va
ta’lim jarayoniga joriy etildi, asosiy darsliklar yaratildi. 2000/2001 o‘quv yilida](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_29.png)
![kollej va litseylarni 4890 nafar ilk “qaldirg‘och”lar tugatdilar. “Ustoz”jamg‘armasi
yo‘llanmasi bilan litsey va kollejlarning 700 o‘qituvchisi chet ellardagi nufuzli
universitetlarda o‘z malakasini oshirib keldi.
Oliy ta’lim ikki bosqichdan: bakalavriat va magistraturadan iborat etib qayta
tashkil etildi. 1999-yilda Toshkent Islom universiteti tashkil etildi. 2001/2002
o‘quv yi-lida 62 ta oliy o‘quv yurtida 180 mingdan ortiq bo‘lajak bakalavrlar va 5
mingdan ortiq magistrantlar ta’lim-tarbiya oldilar. 18486 nafar professor-
o‘qituvchilar mehnat qildilar, ularning 1462 nafari fan doktori, 7201 nafari fan
nomzodidir. 1998–2001-yillarda 131 ta bakalavriat yo‘nalishi, 664 ta magistratura
mutaxassisliklari bo‘yicha bakalavr va magistrlar uchun qo‘yiladigan talablarni
o‘zida mujassamlashtirgan davlat ta’lim standartlari, ularga mos o‘quv dasturlari,
o‘quv adabiyotlari yaratildi va ta’lim jarayoniga joriy etildi. 2002-yilda 35620
talaba bakalavr, 3000 tasi magistr unvonini oldi.
Mamlakatimizda iqtidorli yoshlarni izlab topish, ularga ko‘maklashish, qo‘llab-
quvvatlash bo‘yicha davlat siyosati olib borilmoqda. Bu borada xalqaro
hamkorlikni yo‘lga qo‘yish Milliy dasturda belgilangan muhim vazifalardan
biridir. 1997-yilda tashkil etilgan “Umid” jamg‘armasi yo‘llanmasi bilan 1997–
2001-yillarda 785 nafar yigit-qiz rivojlangan davlatlarning oliy o‘quv yurtlariga
o‘qish uchun jo‘natildi. Ular-dan 519 nafari o‘qishlarini bitirib keldi va Prezident
farmoyishi bilan tashkil etilgan Maxsus ishchi guruhi yo‘llanmasi bilan vazirliklar,
idoralar, tashkilotlar va korxonalarda ishlamoqdalar. 2002-yil iyulda Toshkentda
Xalqaro Vestminster universiteti tashkil etildi va 160 ta dastlabki talabalar qabul
qilindi.
O‘zbekiston ta’lim muassasalarining Yevropadagi ta’lim jamg‘armasi,
Germaniyadagi Texnika hamkorlik tashkiloti, Yaponiyadagi JAYKO xalqaro
tashkiloti, Koreyaning KOYKA agentligi, YUNESKO, Jahon banki, TASIS-
TEMPUS ochiq jamiyat instituti, AQSH, Angliya, Fransiya, Yaponiya, Daniya,
Xitoy, Gollandiya Oliy ta’lim vazirliklari bilan hamkorligi kengayib bormoqda.
Ta’lim ravnaqi uchun 150 mln. AQSH dollari hajmida chet el investitsiyalari jalb](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_30.png)
![etildi. Oliy o‘quv yurtlarining yuzlab professor-o‘qituvchilari “Ustoz” jamg‘armasi
yo‘llanmasi bilan xorijiy oliy o‘quv yurtlarida malaka oshirishda bo‘lib qaytdilar.
O‘zbekiston ta’lim tizimi dunyo miqyosida katta qiziqish uyg‘otmoqda.
Moskvadagi Oliy ta’lim Xalqaro Fanlar akademiyasi Prezidenti
V.ShukshinovPrezidentimiz Islom Karimovga “KadrIar tayyorlash milliy
dasturi”ning tashabbuskori va tashkilotchisi sifatida mazkur akademiyaning faxriy
a’zosi diplomini topshirar ekan, O‘z-bekistonda ishlab chiqilgan bu Milliy dasturni
mazmun-mohiyati jihatidan tengi yo‘q hujjat, deb ta’rifladi. Ko‘pgina mamlakatlar
tomonidan ham O‘zbekistonda yaratilayotgan ta’lim tizimi “Ta’limning o‘zbek
modeli” deb e’tirof etildi.
Mustaqil respublikamizda fan taraqqiyotiga katta e’tibor berilmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 1992-yil 8-iyuldagi “Ilm-fan va
innovatsiya faoliyatini rivojlantirishni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash
to‘g‘risida”gi farmoni hamda Vazirlar Mahkamasining mazkur farmonning ijrosini
ta’minlashga yo‘naltirilgan qarori ilm-fan taraqqiyotida muhim ahamiyatga ega
bo‘ldi. Respublika Fanlar akade-miyasi qoshida Ilmiy ishlanmalarni ichki va tashqi
bozorda targ‘ib etuvchi va tarqatuvchi innovatsiya tijorat markazi tashkil etildi.
1997-yilda Prezident farmoni bilan Xorazm Ma’mun akademiyasi qayta tiklandi.
O‘zbekiston hududida qadim zamonlardan beri fan va madaniyat rivojlanib
kelayotgan davlatdir. Xususan, astronomiya, matematika, tibbiyot, kimyo, tarix,
falsafa, tilshunoslik, adabiyotshunoslik kabi fanlar va haykaltaroshlik,
to‘qimachilik, kulolchilik, shishasozlik va boshqa kasblar keng rivojlangan. Hozir
O‘zbekiston olimlari uzoq o‘tmish mutafakkirlari qoldirgan ilmiy merosni faol
o‘rganib, o‘zlarining yangi kashfiyotlari bilan fanni boyitgan holda jahon
fani rivojiga munosib hissa qo‘shmoqdalar.
IX-X asrlarda O‘rta Osiyo (butun Markaziy Osiyo) zamonaviy akademiyalarga
o‘xshash ilk ilmiy muassasa va jamiyatlar tashkil etila boshlagan Sharqdagi yirik
ilmiy va madaniy markazlardan biriga aylandi.
XI asrda Urganch Xorazm poytaxti, obod, yo’qsak madaniyatga ega shahar
bo‘lgan. Xorazmshoh Abul Abbos ibn Ma’mun madaniyat va ilmga qiziquvchan](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_31.png)
![hukmdor bo‘lgani uchun olimlar, shoirlar, musiqachilar, xattotlar, arxitektor va
rassomlarni har tomonlama qo‘llab-quvvatlagan. Urganchdagi Xorazmshohlar
saroyida tibbiyot xodimi Abu Ali ibn Sino (Avitsenna), aniq fanlar vakili
Abu Rayhon Beruniy, tarixchi ibn Miskavayx, matematik Abu Nasr ibn Iroq,
faylasuf Abu Saxl Masixiy, tabib ibn Xammar va boshqa Sharq mutafakkirlari,
qomusiy olimlar xizmat qilishgan. Musulmon Sharqdagi birinchi akademiya –
“Baytul Hikmat”ni yer meridiani uzunligi darajasini o‘lchashda qatnashgan
mashhur matematik al-Xorazmiy (783-850) boshqargan. Astrolyabiya (usturlob)
qurish haqidagi asar, “Kitob aljabr val muqobala”, dunyodagi ilk “Astronomik
jadval”lardan biri hamda qator ilmiy risolalar – “Hind hisobi haqida risola”,
“Quyosh soatlari haqida risola”, “Musiqa haqida risola” va boshqa ilmiy ishlar
uning qalamiga mansub. Al-Xorazmiy birinchi bo‘lib qator algebraik tenglamalarni
yechdi, birinchi bo‘lib sonlar qatoriga yangi “nol” sonini kiritdi, bu sonlar
nazariyasini kengaytirdi va manfiy sonlarga o‘tish imkonini berdi. Shu
muvaffaqiyatlari uchun matematikaning yangi bo‘limi al-Xorazmiy sharafiga
“algebra” deb atalgan. Al-Xorazmiyning mashhur “Kitob al-jabr van-muqobala”
(Tiklash va qarama-qarshi qo‘yish haqidagi kitobi) da algebra ilk bor
matematikaning mustaqil sohasi sifatida qaraladi. Zamonaviy kibernetikaning
asosiy tushunchasi, uning zaruriy asoslaridan biri “algoritm” etimologik jihatdan
al-Xorazmiyning ismi bilan bog‘liq. Urganchda o‘ziga xos akademiya –
“Bilimdonlar uyi” tashkil qilingan edi, unda astronomiya, falsafa, matematika,
tibbiyot bo‘yicha tadqiqotlar o‘tkazilgan. Lekin bu holat Urganchda 1017-yilda
Mahmud G‘aznaviy Xorazmni istilo qilgunicha saqlanib qoldi.
Shunday qilib Sharqda, xususan, O‘rta Osiyoda, ilmiy faoliyatni akademiya
shaklida tashkil qilish an’anaga aylandi va Urganchdagi akademiyaga o‘xshash
muassasalar keyingi asrlarda ham yaratilgan (tuzilgan). Samarqandda akademiya
Mirzo Muhammad Tarag‘ay Ulug‘bek tomonidan XV asrda tashkil etilgan.
Akademiya qoshida observatoriya, o‘sha davrning boy kutubxonasi va oliy o‘quv
yurti – madrasa bo‘lgan. Madrasada diniy fanlar bilan bir qatorda matematika,
geometriya, astronomiya, tibbiyot, geografiya va boshqa dunyoviy ilmlar](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_32.png)
![o‘qitilgan. Ulug‘bekning akademiyasida mashhur olimlar – Qozizoda
Rumiy,G‘iyosiddin Jamshid al-Koshiy va Ali Qushchi dars bergan, o‘tkaziladigan
tadqiqot sohalari ham ularning yo‘nalishlariga mos bo‘lgan. Samarqanddagi
Ulug‘bek akademiyasi matematika, astronomiya va geografiya fanlarining
yo’qsalishiga salmoqli hissa qo‘shdi.
IX-XV asrlarda aniq va tabiiy fanlar (matematika, astronomiya, geodeziya,
mineralogiya, tibbiyot, dorishunoslik va boshqa) tez sur’atlarda rivojlana boshladi.
Platon, Aristotel, Gippokrat, Galen, Arximed, Ptolomey, Yevklid va boshqa
buyo’q mutafakkirlarning asarlari arab tiliga tarjima qilindi. Muhammad al-
Xorazmiy, Ahmad al-Farg‘oniy, Abu Nasr Farobiy, Abu Rayhon Beruniy,
Mahmud Koshg‘ariy, Abu Ali ibn Sino, Nasriddin Tusiy, Qozizoda Rumiy,
Jamshid Koshiy, Mirzo Ulug‘bek, Ali Qushchi va Sharqning boshqa olimlarining
ilmiy tadqiqotlari darajasi ba’zi sohalarda boshqa mamlakatlarning mutafakkirlari
ancha keyin o‘tkazgan izlanishlar natijalaridan yuqori edi. Abu Rayxon Beruniy
tarix, xronologiya, farmakologiya, mineralogiya, astronomiya, matematika
bo‘yicha asarlar yozdi, Yerda yangi qit’a borligini nazariy jihatdan asoslab,
hisoblab chiqdi va jahon tan olgan ko‘plab masalalarni yechdi. Ko‘plab
tadqiqotchilar Urganchdagi akademiyaning tashkil qilinishini shaharga Abu
Rayhon Beruniyning tashrifi va uzoq vaqt ishlagani bilan bog‘lashadi.
Xuddi shu paytda bu yerda O‘rta Osiyoning buyo’q olimi – Abu Ali ibn Sino
ishlagan. Ibn Sino haqiqatdan qomusiy olim – tabiatshunos, tibbiyot xodimi,
astronom, matematik, musiqashunos, yozuvchi va shoirdir. U Avitsenna
nomi bilan mashhur bo‘lgan. Ibn Sino faoliyatini anglatuvchi ibora – “Madadi
Sino” - Yevropa tillariga moslashtirilib, fandagi yo‘nalishni bildiruvchi
“Meditsina” sifatida o‘zlashtirilgan. XVIII asrning mashhur tabiatshunos olimi
Karl Linkey ibn Sinoning botanikadagi xizmatlarini yo’qsak baholab doim yashil
nodir o‘simliklardan biriga uning ismini berdi. Ibn Sino 400 dan ortiq asar yozgan,
shulardan 240 tasi bizning kunlarimizgacha yetib kelgan. Abu Rayhon Beruniy
nomidagi Sharqshunoslik institutida olimning 50 dan ortiq asarlari va bir qator
ularga yozilgan sharhlar saqlanadi. Bu asarlar orasida olim ijodining toji](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_33.png)
![hisoblanmish besh jildlik “Al qonun fit tib” (“Tib ilmi qonunlari”) ham bor. Bu
asar o‘z davrida tibbiyot fani darajasini juda yuqori ko‘tardi, ibn Sino
vafotidan yuz yil o‘tgach G‘arbiy Yevropa mamlakatlarida keng tan olindi.
XII asrda “Tib ilmi qonunlari” lotin tiliga tarjima qilindi va qo‘lyozmadayoq
tarqalib ketdi. Bu asar 1493-yilda Venetsiyada lotincha tarjimada nashr qilindi
va yuz yil mobaynida 16 marta chop etildi. Osiyo va Yevropaning barcha mashhur
o‘quv yurtlarida 500 yil tibbiyot mana shu asar asosida o‘qitildi. Ushbu bebaho tib
qonunlari hozirgi kunda ham o‘z ilmiy ahamiyatini yo‘qotmagan.
Matematik va astronom Qozizoda Rumiy (Salohiddin Muso ibn Muhammad
ibn Mahmud, taxminan 1360-1437) Mirzo Ulug‘bekning ustozi edi. Ulug‘bek
maktabi shakllanishiga uning qo‘shgan salmoqli hissasini inkor etish mumkin
emas. Ilmdagi muvaffaqiyatlari uchun uni “Aflotuni zamon (o‘z davrining Platoni)
deb atashgan. Mashhur matematik va astronom al-Koshiy (G‘iyosiddin Jamshid
Koshiy) birinchi bo‘lib matematikaga pozitsion asosda o‘nli kasrlarni kiritdi va
buni nazariy jihatdan isbotladi, Sin ni 1 gradus aniqlikkacha, P ni 17 raqamgacha
hisoblab chiqdi. U o‘zining qator mashhur asarlarini astronomiyaga bag‘ishlagan.
Al-Koshiy Qozizoda Rumiy bilan birgalikda Ulug‘bek observatoriyasi qurilishini
boshqargan.
Muhammad Tarag‘ay Ulug‘bek (1394-1439) o‘zidan ulkan ilmiy va madaniy
meros qoldirdi, “Ziji jadidi Ko‘ragoniy” (“Yangi Ko‘ragon astronomik jadvallari”)
– “Ulug‘bek ziji” buyo’q olimning dunyoga mashhur asari. Ulug‘bek Samarqandda
observatoriya va madrasa qurdi, o‘z akademiyasini tashkil qildi. O‘z shogirdlari
bilan mingdan ortiq yulduzni o‘rganib, ro‘yxati – “yulduzli osmon xaritasi”ni
tuzdi. Ulug‘bek akademiyasida olimlar faqat astronomiya bo‘yicha emas, balki
matematika, falsafa, tarix va boshqa fanlarga oid tadqiqotlar ham olib borishgan.
Ulug‘bek akademiyasida ishlagan atoqli astronom Ali Qushchi (Mavlono
Aloviddin Ali ibn Muhammad Qushchi (1403-1474) o‘zidan matematika
va astronomiyaga bag‘ishlagan dunyoga mashhur ilmiy ishlarini qoldirdi. U yil
fasllarining o‘zgarishini Yerning Quyoshga yaqinlashishi natijasida Quyosh
nurlarining Yer sathiga ta’siri bilan bog‘liq deb hisoblagan, Quyoshning tutilishi](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_34.png)
![jarayonini ilmiy nuqtai nazardan aniqlagan. Ali Qushchining asarlari XVI-
XVII O‘rta va Yaqin Sharqda astronomiya va matematika rivojiga salmoqli ta’sir
qilgan.
Mirzo Ulug‘bek, al-Koshiy, Ali Qushchi sonlar nazariyasi ravnaqiga salmoqli
hissa qo‘shishdi va astronomik kuzatuv bilimlarini yanada yuqori darajada
ko‘tarishdi. 1428-1429-yillarda Ulug‘bek radiusi 40 metr kvadrant bosh uskunasi
bo‘lgan, o‘lchamlari tengsiz, noyob astronomik rasadxona qurgan. Samarqandda
30 yillik kuzatishlar asosida tuzilgan 1018 yulduz katalogi uzoq yillar dunyoda
tengsiz bo‘lib qoldi. Ulug‘bek astronomiya maktabi yutuqlari Sharq va G‘arb fani
yo’qsalishiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Uning ilmiy asarlari dunyoning ko‘p tillariga
tarjima qilindi, Yevropa va Amerikada keng tarqaldi. Mirzo Ulug‘bek jahon fani
tarixida Tixo Brage, Iogann Kepper, Nikolay Kopernik va Galileo Galiley bilan bir
qatorda turadi. M.V. Lomonosov nomidagi MDU katta zalida barcha davrlar
olimlariga bag‘ishlangan tarixiy xotira galereyasida o‘rta asrlarning mashhur olimi
Mirzo Ulug‘bekning portreti haqli ravishda o‘ziga mos joyni egallagan.
O‘zbekistonning bir qator shaharlari va Belgiyada Mirzo Ulug‘bekka haykal
o‘rnatilgan, qadimiy Samarqand observatoriyasiga, qator universitetlarga,
jumladan O‘zbekiston Milliy universitetiga, maktablarga, shaharga qarashli
tumanlarga va O‘zbekistondagi fizik-yadroshunoslar qo‘rg‘oniga uning nomi
berilgan.
XIX asrda O‘zbekistonda birinchi ilmiy muassasa – Toshkent fizik – astronomik
observatoriyasi (O‘zR FA Astronomiya instituti) 1873-yilda tashkil
qilingan. Boshida observatoriya ekspeditsiyalar uyushtirish bilan shug‘ullangan va
natijada mintaqadagi mingdan ortiq joyning koordinatalari aniqlangan, XX asrning
30- yillaridan observatoriya astronomiyaning fundamental masalalarini tadqiq qila
boshladi.
1918-yilda Turkistonda iqtisod va madaniyatning turli sohalariga kadr
tayyorlovchi maxsus muassasalar ochilgan. Ulardan biri 1918-yil 21-aprelda
ochilgan Turkiston xalq universitetidir. Sal keyinroq Andijon, Qo‘qon, Samarqand,
Farg‘ona, Jizzax va boshqa shaharlarda uning filiallari ochildi. 1919-yilda](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_35.png)
![Toshkentda fizioterapiya ilmiy-tekshirish instituti tuzildi. 20-yillarda tarix,
tibbiyot, tabiiy fanlar sohasida qator ilmiy-tekshirish institutlari ochildi. 1920-yilda
Turkiston Davlat universiteti (1923-yildan O‘rta Osiyo davlat universiteti, 1960-
yildan Toshkent davlat universiteti, hozir- O‘zbekiston Milliy universiteti) tashkil
qilindi. Keyinchalik mintaqadagi tabiiy boyliklarni o‘rganish maqsadida universitet
negizida mustaqil oliy o‘quv yurtlari va fanning turli yo‘nalishlari bo‘yicha qator
ilmiy muassasalar ochildi. 1940-yilda Toshkentda 1932-yilda tuzilgan ilmiy
komitet asosida O‘zbekistondagi SSSR FA filiali tashkil etildi va shu vaqtdan
boshlab filial O‘zbekistondagi bosh ilmiy-tadqiqot markazi bo‘lib kelayapti. O‘sha
paytda uning tarkibiga geologiya, botanika, kimyo, suv xo‘jaligi muammolari
(1941-yildan energetika instituti), tarix, til va adabiyot institutlari; tuproqshunoslik,
zoologiya, fizika va matematika (geliotexnika laboratoriyasi bilan) bo‘limlari;
Toshkent astronomik observatoriyasi (Kitob kenglik stansiyasi bilan); kartografiya
va iqtisodiy tadqiqotlar byurosi kirgan. 1940-yilda O‘zbekistonning ilmiy-
tekshirish institutlarida va oliy o‘quv yurtlarida 3 mingdan ortiq ilmiy va ilmiy-
pedagogik xodimlar ishlashgan. II jahon urushi (1941-1945) davrida respublikada
40 dan ortiq ilmiy-tekshirish institutlari va oliy o‘quv yurtlari ish olib borgan.
1943-yilda O‘zbekistondagi SSSR FA filiali O‘zbekiston SSR Fanlar
akademiyasi sifati qayta tashkil qilindi. Bu vaqtda uning tarkibida 10 ta ilmiy-
tekshirish institutlari, shu jumladan 1943 yilda tuzilgan fizika-texnika, tarix,
sharqshunoslik, iqtisodiyot institutlari bor edi. 11 ta akademik-ta’sischi, 18 ta
muxbir a’zo, 3 ta faxriy a’zo akademiya a’zolari bo‘lishdi. Akademiya
muassasalarida 210 nafar ilmiy xodim ishlardi, ulardan 28 nafari fan doktori va 80
tasi fan nomzodi edi. 40- yillarning ikkinchi yarmida respublika olimlarining
kuchlari asosan urushdan keyingi iqtisod, madaniyat, tibbiyot va boshqa sohalarni
yo’qsaltirishga yo‘naltirilgandi.
1958-yili Toshkent shahri yaqinida yadro reaktori qurildi, u yadro fizikasi
taraqqiyotiga asos bo‘ldi. 60-70-yillarda O‘zbekiston tabiiy va ijtimoiy fanlar
sohalarida ish olib borayotgan ilmiy muassasalarning faoliyati butunlay respublika
oldida turgan muhim iqtisodiy va madaniy masalalarni yechishga](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_36.png)
![yo‘naltirilgandi. Paxtachilik, irrigatsiya, energetika, rangli metallurgiya va boshqa
tarmoqlar yo’qsalishining kompleks tadqiqiga alohida e’tibor qaratildi. 1987-yili
Toshkent viloyatining Parkent tumanida nodir “Katta quyosh pegi” bizerkal optik-
gelio-energetik tizim qurilishi tugallandi va ishlatishga topshirildi.
Mamlakatda fanning yanada rivojlanishiga O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
I.A. Karimovning 1992-yil 8-iyuldagi Farmoni va Vazirlar Mahkamasining
“Davlat tomonidan fanning rivojlanishi va innovatsion faoliyatni qo‘llab-
quvvatlash chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi yuqoridagi Farmonni bajarish yuzasidan
chiqargan Qarori ancha ta’sir qildi.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi 2004-yil 9-noyabrda 532-sonli
“Xorazm Ma’mun Akademiyasining 1000 yilligini nishonlash to‘g‘risida” va
2005-yil 1-noyabrdagi 240-sonli “Xorazm Ma’mun Akademiyasi faoliyatini
takomillashtirish va 1000 yillik yubileyini nishonlashning qo‘shimcha chora-
tadbirlari to‘g‘risida” qarorlar qabul qildi. Shunday qilib, Xorazm Ma’mun
Akademiyasi O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining mintaqaviy
bo‘limi sifatida tiklandi.
O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Tashqi ishlar vazirligi va
YUNESKO ishlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy komissiyasi bilan
hamkorlikda 2006-yil 20-sentabrdan – 12-oktabrgacha YUNESKOning shtab-
kvartirasida (Parij sh.) ko‘rgazma tashkil qilishdi va Xorazm Ma’mun
Akademiyasining 1000 yilligiga bag‘ishlangan ilmiy anjuman o‘tkazishdi.
O‘zbekistondagi xorij davlatlarning qator elchixonalari O‘zbekiston Respublikasi
Fanlar akademiyasi olimlari ishtirokida Xorazm Ma’mun Akademiyasi faoliyatiga
bag‘ishlangan tadbirlar o‘tkazishdi, shunday konferensiyani yana Saudiya
Arabistoni Ilmiy-tadqiqot markazi Koreyaning Kyongxi universiteti bilan
birgalikda o‘tkazishdi.
Fanlar akademiyasi faoliyatini kuchaytirishda O‘zbekiston Respublikasi
Prezidenti I.A.Karimovning 2006-yil 7-avgustdagi “Fan va texnologiyalar
rivojlanishini boshqarish va muvofiqlashtirishni takomillashtirish chora- tadbirlari
to‘g‘risida”gi Qarori va O‘zbekiston Vazirlar Mahkamasi qoshida Fan va](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_37.png)
![texnologiyalar rivojini muvofiqlashtirish komitetini tashkil qilinganligi
alohida ahamiyatga ega bo‘ldi.
O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi bozor iqtisodiga o‘tish davrida
ilmiy-tekshirish muassasalari olib borayotgan asosiy, amaliy va innovatsion
tadqiqotlarga katta e’tibor qaratadi. Bugungi kunda yuqori bilimni talab qiluvchi
mahsulotlar va ilmiy-tekshirish muassasalari xizmatlarini keng targ‘ib qilish,
muhim amaliy ilmiy natijalardan foydalanishning yangi yo‘llari aniqlanib, hayotga
tatbiq qilinmoqda, O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi ilmiy bo‘limlari
faoliyati takomillashtirilmoqda.
2012 yilga kelib ham O’zbekistonda ta’lim tizimini tubdan isloh qilish, o’qitish
sifati va mazmunini yangi bosqichga ko’tarish, malakali kadrlar tayyorlashning
zamonaviy mexanizmini yaratish, o’quv dasturlari va adabiyotlarini yangilashga
qaratilgan islohotlar bosqichma-bosqich, tizimli ravishda amalga oshirildi.
Mamlakatimizda ta’lim-tarbiya sohasiga har yili sarflanayotgan xarajatlar yalpi
ichki mahsulotga nisbatan 10-12 foizni tashkil etdi. Bu YUNESKOning
mamlakatni barqaror rivojlantirishni ta’minlash uchun ta’limga yo’naltirilishi zarur
bo’lgan investisiyalar miqdori bo’yicha tegishli tavsiyalaridan, ya’ni 6-7 foizdan
qariyb 2 barobar ko’p bo’ldi.
Oliy o’quv yurtlari moddiy-texnik bazasini mustahkamlash, talabalarning
yashash sharoiti hamda ijtimoiy-maishiy ob`ektlar faoliyatini yaxshilash, oliy
o’quv yurtlari hududlarini obodonlashtirish, jumladan, poytaxtimizdagi “Yoshlik”
talabalar shaharchasida joylashgan talabalar turar-joylarini tubdan ta’mirlash
bo’yicha ham keng ko’lamli ishlar amalga oshirildi. Jumladan, davlatimiz
rahbarining 2011 yil 20 mayda “Oliy ta’lim muassasalarining moddiy-texnik
bazasini modernizasiyalash va mutaxassislar tayyorlash sifatini tubdan yaxshilash
to’g’risida”gi qarori qabul qilindi. Mazkur Qaror oliy ta’lim muassasalari
faoliyatini jahon andozalari darajasida tashkil etish, ularni zamonaviy darslik,
o’quv-uslubiy qo’llanmalar, ilmiy laboratoriyalar bilan ta’minlashda muhim
ahamiyatga ega bo’ldi.](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_38.png)
![Bundan tashqari, o’qituvchilarning amaliy jihatdan chet tillarini bilishi bo’yicha
ham bir qator ishlar amalga oshirildi. Jumladan, O’zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2012 yil 10 dekabrda qabul qilingan “Chet tillarni o’rganish
tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi qarorining muhim
ahamiyatga ega bo’ldi.
2015 yildagi ma’lumotlarga qaraganda O’zbekistonda quyidagi yo’nalishlardagi
ta’lim turlari mavjud edi:
- maxsus maktabgacha ta’lim;
- uyda yakka tartibdagi ta’lim;
- maktabgacha umumta’lim muassasalari qoshidagi integrasiya guruhlari;
-umumta’lim maktablari qoshidagi logopediya punktlari va integrasiya sinflari;
- maxsus kasb-hunar kollejlaridagi integrasiya guruhlari.
Mazkur muassasalarda ko’zi ojiz, zaif ko’ruvchi, kar va zaif ko’ruvchi, aqli zaif,
ruhiy rivojlanishi sustlashgan, tayanch harakati a’zolari harakati buzilgan, nutqida
murakkab nuqsoni bo’lgan bolalar ta’lim-tarbiya oldi. Mamlakatimizda alohida
yordamga muhtoj bolalar va o’smirlar ta’limi, ularning nuqson turlari va uning
darajalarini inobatga olgan holda, maxsus ta’limning 8 yo’nalishi (aqli zaif, ruhiy
rivojlanishi sustlashgan, nutqida, ko’rishida va eshitishida nuqsoni bo’lgan bolalar)
bo’yicha korreksion ta’lim tashkil etildi.
3-masala
Mazkur davrda Oliy ta’lim sohasini rivojlantirish bo’yicha ham bir qancha ishlar
amalga oshirildi. Jumladan, 2015 yil 12 iyunda O’zbekiston Respublikasi
Prezidentimizning “Oliy ta’lim muassasalarining rahbar va pedagog kadrlarini
qayta tayyorlash va malakasini oshirish tizimini yanada takomillashtirish chora-
tadbirlari to’g’risida”gi farmoni qabul qilindi. Ushbu farmon yurtimizdagi oliy
o’quv yurtlari professor-o’qituvchilarining kasb darajasi va malakasini muttasil
oshirib borish, ularni bugungi kun talablariga muvofiq muntazam qayta
tayyorlashning takomillashtirilgan tizimini joriy etish asosida yuqori malakali
mutaxassislar tayyorlash sifatini tubdan oshirishga qaratildi.](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_39.png)
![Farmonda, xususan, oliy o’quv yurtlari professor-o’qituvchilarining pedagogik
va kasb darajasini muntazam oshirish asosida ularning qonunchilik normalari,
nazariya, ilmiy va amaliy tadqiqotlar, texnologik taraqqiyot va o’qitilayotgan
fanlar bo’yicha innovasiyalar, shuningdek, o’quv jarayonini tashkil etishning
zamonaviy uslublari sohasidagi so’nggi yutuqlarni chuqur o’rganishi alohida qayd
etildi. Oliy ta’lim sohasida oliy o’quv yurtlarining professoro’qituvchilarini
muntazam qayta tayyorlash bo’yicha mutlaqo yangi, takomillashtirilgan tizim joriy
qilindi. 15 ta tayanch oliy o’quv yurtida oliy ta’lim muassasalari rahbarlari va
pedagog kadrlarini qayta tayyorlash hamda malakasini oshirish kurslari tashkil
etildi. Mazkur kurslarda oliy o’quv yurtlarining 2 ming 700 ga yaqin o’qituvchisi
malaka oshirdi.
Bu paytga kelib, mamlakatimizda 11 milliondan ziyod kishi internetdan
muntazam foydalandi. Ularning asosiy qismi o’quvchi-yoshlar edi. 2015 yilgi
ma’lumotlarga qaraganda umumta’lim maktablarida qariyb 4,5 million bola tahsil
oldi. Barcha maktablar yagona ZiyoNET tarmog’iga ulandi. Mazkur tarmoq Uz
domenidagi eng yirik axborot-ta’lim resursiga aylandi. Unda yoshlar uchun foydali
va ahamiyatli axborot manbalari, darslik va o’quv qo’llanmalar, turli sohalarga
doir adabiyotlar, media mahsulotlar, multimedia vositalari, ta’limmaqsadida
foydalaniladigan bir qator interfaol xizmatlar jamlandi.
Shu sababli Hukumat tomonidan, o’qituvchilarning global internet tarmog’i,
multimedia tizimlari va masofadan o’qitish usullaridan foydalangan holda,
zamonaviy innovatsion pedagogika, axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini
egallashi va ularni o’quv jarayoniga faol tatbiq etishi, oliy o’quv yurtlari pedagog
kadrlarining chet tilini amaliy o’zlashtirish darajasini oshirishi kabi zamonaviy
talablar qo’yildi.
Bu paytga kelib Oliy ta’lim yo’nalishida ham xalqaro hamkorlik aloqalari olib
borildi. Ushbu hamkorlik samarasi natijasida O’zbekistonda xorijdagi nufuzli oliy
o’quv yurtlarining oltita, jumladan, Toshkent Xalqaro Vestminster universiteti,
Turin politexnika universiteti, M.Lomonosov nomidagi Moskva davlat,](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_40.png)
![G.Plexanov nomidagi Rossiya iqtisodiyot, I.Gubkin nomidagi Rossiya neft va gaz
universitetlari, Singapur menejmentni rivojlantirish institutining filiallari ochildi.
Bundan tashqari, O’zbekistonda Mustaqil davlatlar hamdo’stligi mamlakatlari
orasida birinchi bo’lib oliy ta’limning zamonaviy ikki bosqichli - bakalavriat va
magistratura yo’nalishiga o’tildi.
Yoshlarni har tomonlama barkamol qilib voyaga yetkazishda sportning ham
ahamiyati katta hisoblanadi. O’tgan davr mobaynida O’zbekiston Bolalar sportini
rivojlantirish jamg’armasi mablag’lari hisobidan 1500 dan ortiq zamonaviy sport
inshootlari qurildi. Har yili bo’lib o’tadigan, uch bosqichdan iborat (maktab
o’quvchilari uchun “Umid nihollari”, litsey va kollej o’quvchilari uchun
“Barkamol avlod”, oliy o’quv yurti talabalari uchun “Universiada”) sport
musobaqalari tizimi shakllantirildi. Bu esa yuz minglab bolalar, o’smirlar, yigit va
qizlarni jismoniy tarbiya va sportga jalb etish imkonini berdi.
Mazkur tadbirlar o’z samarasini berdi. Jumladan, birgina 2015 yili 1 ming 668
nafar sportchimiz, jumladan, 567 nafar qizimiz 165 ta xalqaro musobaqada ishtirok
etib, 983 ta medalni qo’lga kiritdi, yosh iqtidorli musiqachi va ijrochilarimiz
nufuzli xalqaro tanlovlarda 137 ta sovrinli o’ringa sazovor bo’ldi va ularning 76
tasi Gran-pri va birinchi o’rinni tashkil qildi.
Bu boradagi ishlar keying yillarda ham dvom ettirildi. Jumladan, 2017-yil 7-
fevralda O’zbekiston Respublikasi Prezidentining "O‘zbekiston Respublikasini
yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida"gi farmoni e’lon
qilindi. Mazkur Farmonda ijtimoiy soha, xususan, ta’lim va ilm-fan sohalarini
takomillashtirish borasida qator vazifalar belgilandi.
Hujjatda ta’lim muassasalarining moddiy-texnik bazasini mustahkamlash, yangi
ta’lim muassasalari qurish, mavjudlarini rekonstruksiya qilish va kapital ta’mirlash
barobarida ularni zamonaviy o‘quv va laboratoriya jihozlari, komputer texnikasi,
o‘quv-metodik qo‘llanmalar bilan ta’minlash nazarda tutildi.
Shuningdek, 2017-2021-yillarda oliy ta’lim tizimini tubdan takomillashtirish
dasturini ishlab chiqish, o‘quv dasturlarini yanada zamonaviylashtirish, pullik
xizmatlar ko‘rsatish va moliyalashtirishning qo‘shimcha manbalarini izlashda oliy](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_41.png)
![o‘quv yurtlarining vakolatlarini kengaytirish yo‘li bilan ularning mustaqilligi
bosqichma-bosqich rivojlantirib borilishi belgilandi.
2017 yilda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti va Vazirlar Mahkamasining
yetmishga yaqin farmon, qaror va farmoyishi qabul qilindi. Bu tom ma’noda ta’lim
tizimidagi o‘zgarish va yangilanishlar jarayonini boshlab berdi. Umumta’lim
maktablariga mazkur yilda 10-sinfga o‘quvchilar qabul qilish qayta yo‘lga
qo‘yildi. Bu akademik litsey va kasb-hunar kollejlariga qabul jarayoni bilan
barobar olib borildi. Bunda ota-onalar va o‘quvchilarning xohish-istaklari inobatga
olindi.
Bundan tashqari, yoshlarning zamonaviy kasb-hunarlarni puxta egalashi,
o‘quvchilarni vatanparvarlik va milliy qadriyatlarimizga hurmat ruhida tarbiyalash
bo’yicha ham tizimli ishlar olib borildi. Bunda yoshlarning ulug‘ ajdodlarimiz
merosini o‘rganishi, ularga munosib avlod bo‘lib voyaga yetishi muhim
ahamiyatga ega ekanligi ko’zda tutildi. Xususan, ulug‘ ajdodimiz Muhammad
Xorazmiy nomidagi chuqurlashtirib o‘qitishga ixtisoslashtirilgan axborot-
kommunikatsiya texnologiyalari yo‘nalishiga oid maktab tashkil etildi. Mazkur
maktab faoliyatining yo‘lga qo‘yilishi ushbu sohalarda kadrlarni yoshligidanoq
tayyorlab borish, ularning yetuk va zamon talablariga javob beradigan
mutaxassislar bo‘lib ulg‘ayishiga zamin yaratdi.
Shu bilan birga, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Mirzo Ulug‘bek
nomidagi ixtisoslashtirilgan davlat umumta’lim maktab-internatini va
“Astronomiya va aeronavtika” bog‘ini tashkil etish to‘g‘risida”gi qarori ham qabul
qilindi. Mazkur qaror bilan O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Astronomiya instituti
qoshida matematika, astronomiya, fizika va informatika fanlarini chuqur
o‘rgatishga ixtisoslashtirilgan Mirzo Ulug‘bek nomidagi ixtisoslashtirilgan davlat
umumta’lim maktab-internati tashkil etilishi belgilandi.
Bundan tashqari, Xalq ta’limi sohasidagi islohotlarga ko‘maklashish
jamg‘armasi tashkil etildi, shu bilan birga 2019 yil 1 yanvardan xalq ta’limini
rivojlantirish jamg‘armasi tashkil etildi. Shuningdek, Xalq ta’limi vazirligi soha
faoliyati shaffofligini oshirish, aniq ma’lumotlarni to‘plash, aholi bilan muloqot](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_42.png)
![qilish va jamoatchilik nazoratini o‘rnatish uchun axborot texnologiyalarini faoli
joriy etdi. Jumladan, vazirlik ustozovozi.uzedu.uz, stat.uzedu.uz, eduportal.uz kabi
resurslarni ishga tushirdi. Xalq ta’limi tizimiga homiylik mablag‘larini jalb etish
maqsadida MFond jamg‘armasi ochildi. Xalq ta’limi sohasidagi ma’lumotlar
ochiq-oshkora, shaffof tarzda qo‘yib borish uchun ijtimoiy tarmoqlari kanallarida
«Ustoz ovozi» kanali ishga tushirildi.
Xalq ta’limi vazirligi tizimida o‘quvchilar o‘rtasida kitob mutolaasi va
kitobxonlik madaniyatini targ‘ib qilish uchun kitob.uz sayti yaratildi. Saytga jami
803 nomdagi, shundan, 655 nomada o‘zbek va 148 nomda jahon bolalar adabiyoti
namoyondalari asarlarining elektron varianti joylashtirildi. www.kitob.uz saytiga
badiiy adabiyotlarning MRZ shaklidagi audio resurslari joylashtirilishi yo’lga
qoyildi.
Vazirlik markaziy apparati tarkibida o‘qituvchilarning sha’ni va qadr-qimmatini
himoyalash, ular huquqlarining buzilishiga yo‘l qo‘ymaslik, davlat organlari va
boshqa tashkilotlarning ta’lim muassasalari faoliyatiga asossiz aralashuviga yo‘l
qo‘ymaslik maqsadida Nazorat-huquqiy xizmati tashkil etildi. Respublika maqsadli
kitob jamg‘armasi Moliya vazirligidan Xalq ta’limi vazirligiga o‘tkazildi. Xalq
ta’limi sohasida loyiha hujjatlariga texnik topshiriqlarni ishlab chiqish va qurilish
ob’ektlari sifatini nazorat qilish injiniring kompaniyasi tashkil etildi. Xalq ta’limi
sohasidagi islohotlarga ko‘maklashish jamg‘armasi tashkil etildi, shu bilan birga
2019 yil 1 yanvardan xalq ta’limini rivojlantirish jamg‘armasi tashkil etildi.](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_43.png)
![ADA BIY OTLA R:
1.Mirziyoev Sh.M. Biz milliy taraqqiyot yo'limizni qat'iyat bilan
davom ettiramiz va uni yangi bosqichga ko'taramiz. T. 1. - Toshkent:
O'zbekiston .. 2017 yil.
2. Mirziyoev Sh.M. Biz buyuk kelajagimizni mard va olijanob
xalqimiz bilan birgalikda quramiz. - Toshkent: O'zbekiston. 2017 yil.
3. Mirziyoev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini
himoya qilish mamlakat taraqqiyoti va xalq farovonligining garovidir.
O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganligining 24
yilligiga bag'ishlangan tantanali marosimdagi nutq. - Toshkent:
O'zbekiston. 2017 yil.
4. Mirziyoev Sh.M. Birgalikda biz erkin va obod, demokratik
O'zbekiston davlatini barpo etamiz. - Toshkent: O'zbekiston. 2017 yil.
5. I.A.Karimov O'zbekiston: milliy mustaqillik, iqtisodiyot, siyosat,
mafkura. T. 1. - Toshkent: O'zbekiston, 1996 yil.
6. Karimov I.A Yuksak ma'naviyat - yengilmas kuch. -Toshkent:
Ma'naviyat, 2008 yil.
10. Karimov I.A Vatanimiz baxti va buyuk kelajagiga xizmat qilish
eng katta baxtdir. - Toshkent: O'zbekiston. 2015 yil.
Асосий адабиётлар
1. 2017-2021 yillarda O'zbekiston Respublikasini rivojlantirishning
beshta ustuvor yo'nalishi bo'yicha Harakatlar strategiyasi. - Toshkent:
Ma'naviyat, 2017 yil.](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_44.png)
![2. Mustaqil O'zbekiston tarixi. Mas'ul muharrir A. Sobirov. -
Toshkent: Akademiya, 2013 yil.
3. O'zbekistonning eng yangi tarixi: O'quv qo'llanma / Ed. d.i.n.,
prof. M.A. Raximov. - T.: «Adabiyot uchqunlari», 2018. - 512.](/data/documents/847d4e04-5fbb-400b-8671-89898b124c7a/page_45.png)
Mustaqillik yillarida ilm-fan rivojlanishi. Yangi jamiyat qurishda ta’lim va tarbiyaning roli Reja: 1. Ma’naviy meros va tarixiy xotiraning tiklanishi. 2. Milliy va diniy qadriyatlarning tiklanishi. 3. Milliy istiqlol go‘yasi. 4. Ta’lim islohoti.Kadrlash tayyorlash milliy dasturi. 5. Ta’lim sohasidagi islohotlarning yangi bosqichi.
1-masala Ma’lumki, mamlakatimiz bir necha bor ajnabiy bosqinchilar hujumiga duchor bo‘lgan, qaramlik zulmi ostida qolgan davrlar ham bo‘ldi. Buning oqibatida xalqimizning boy ma’naviy merosi, urf- odatlarini qadrsizlantirishga urinishlar bo‘ldi. Ayniqsa, so‘nggi mustamlakachilik, sovetlar tuzumi davrida milliy qadriyatlarimiz, urf- odatlarimiz oyoq osti qilindi. Ona tilimiz, boy ma’naviy merosimiz qadr- sizlantirildi, ko‘plab masjid-madrasalar, milliy maktablar, tarixiy yodgorliklar buzildi, qarovsiz qoldi. Avlodlarimiz yetishtirgan allomalarimiz idealist degan yorliq bilan qoralandi, asarlarini unutish, yo‘qotish siyosati yuritildi. Islom dini qadriyatlari, musulmonlarning e’tiqodlari oyoq osti qilindi, ruhoniylar quvg‘in ostiga olindi. Mustabid tuzum hukmdorlari madaniy inqilob shiori ostida o‘zbek xalqining yuzlab iqti-dorli, milliy-ozodlik uchun kurashgan vatanparvar ziyolilarini, istiqlolchi farzandlarini siyosiy qatag‘on qildi, ularning nomlarini xalqimiz xotirasidan o‘chirib tashlashga harakat qildi. Eski tuzum o‘zining boy mafkuraviy kuchini, ommaviy axborot vositalarini, butun maorif tizimini ishga solib, odamlar ongiga soxta, noinsoniy g‘oyalarni singdirishga urinardi. Tariximizni soxtalashtirish, tarixiy haqiqatni buzub ko‘rsatish, milliy tuyg‘ularni qo‘pol ravishda kamsitish siyosati yuritilardi. O‘z ona tilini, milliy an’ana va madaniyatini, o‘z tarixini bilmaslik ko‘plab odamlarning shaxsiy fojeasiga aylanib qolgan edi. Biroq og‘ir judoliklarga qaramasdan, xalqimiz ongini yo‘qotmadi, o‘zining boy ma’naviy merosini, milliy qadriyatlarini avaylab saqlab, boyitib keldi.
Mamlakatimizda o‘zbek tilining xalq va davlat turmushidagi asosiy ahamiyati va o‘rni qayta tiklandi. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisning IV-sessiyasi 1995-yil 21-dekabrda yangi tahrirda “Davlat tili to‘g‘risida”gi Qonunni qabul qildi. Qonunda o‘zbek tili o‘zbek xalqining ma’naviy mulki ekanligi, uning ravnaqi, qo‘llanilishi va muhofazasi davlat tomonidan ta’minlanishi belgilab qo‘yilgan. O‘zbekistonda Oliy davlat hokimiyati, mahalliy hokimiyat va boshqaruv organlarining faoliyati, korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning hisob-kitobi, statistika va moliya ishlari o‘z-bek tilida yuritilmoqda. Respublikaning ma’muriy-hududiy birliklari, maydonlari, ko‘chalari, geografik o‘rinlarining nomlariga yagona milliy shakl berildi va o‘zbek tilida yozib qo‘yildi. Natijada o‘zbek xalqining milliy qadr-qimmati, mustaqqil davlatimizning qadr-qimmati qayta tiklandi va mustahkamlandi. Shuningdek, O‘zbekistonda istiqomat qilayotgan barcha millatlarning tillari, qadr-qimmati o‘z o‘rniga qo‘yildi. Mustaqillik sharofati bilan xalqimiz ma’naviy zug‘umlardan ozod bo‘ldi, erkin fikrga, milliy tiklanishga yo‘l ochildi. Jamiyat ma’naviyatini tiklash va yo’qsalirishni ta’minlovchi ma’naviy-ma’rifiy islohotlarning yo‘nalishlari belgilab olindi. Boy ma’naviy merosimizni tiklash va rivojlantirish, jamiyat ma’naviyatini yo’qsaltirish davlat siyosati darajasiga ko‘tarildi. Istiqlolning dastlabki kunlaridanoq ajdodlarimiz qoldirgan ma’naviy merosni tiklash ishlari boshlanib ketdi. Mustaqillik tufayli milliy madaniyatimiz, jahon sivilizatsiyasi taraqqiyotiga bebaho hissa qo‘shgan buyo’q bobokalonlarimizning ma’naviy merosi qaytadan o‘rganildi va tiklandi. Xalqimiz ulardan
bahramand bo‘lishga muyassar bo‘ldi. Xalqimiz ma’naviyatining yulduzlari bo‘lgan buyo’q allomalarimizning tavallud topgan sanalari YUNESKO bilan hamkorlikda mamlakatimizda va xalqaro miqyosda keng nishonlandi. Jumladan, 1991-yil – Alisher Navoiy tavalludining 550 yilligi; 1992-yil – Boborahim Mashrab tavalludining 350 yilligi; 1994-yil – Mirzo Ulug‘bek tavalludining 600 yilligi; 1996-yil – Amir Temur tavalludining 660 yilligi; 1997-yil – Cho‘lpon tavalludining 100 yilligi; 1998-yil – Ahmad al-Farg‘oniy tavalludining 1200 yilligi; 1999-yil – Alpomish dostonining 1000 yilligi; 2000-yil – Burhoniddin Marg‘inoniy tavalludining 910 yilligi va Kamoliddin Behzod tavalludining 545 yilligi; 2001-yil – “Avesto” yaratilganligining 2700 yilligi keng nishonlandi. Buyo’q allomalarimiz, mutafakkirlarimiz yubileylari munosabati bilan ularning o‘nlab nodir va noyob asarlari o‘zbek, ingliz, fransuz, nemis, yapon va boshqa tillarda nashr etildi, haykallar o‘rnatildi, ziyoratgoh maydonlari, bog‘lar yaratildi. 1991-yilda buyo’q bobomiz Alisher Navoiy tavalludining 550 yilligi keng nishonlandi. Shu yili O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Adabiyot institutiga Alisher Navoiy nomi berildi, Alisher Navoiy nomidagi Davlat mukofoti ta’sis etildi. Yubiley yilida buyo’q “Hamsa”si va “Lison ut-tayr” asarlari nashr qilindi, kinofilmlar va sahna asarlari yaratildi. 1991-yil 28- sentabr kuni Toshkent shahrida barpo etilgan Nizomiddin Mir Alisher Navoiy haykali va Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy bog‘ining ochilish marosimi bo‘lib o‘tdi. 1994-yil oktabr oyida Mirzo Ulug‘bek tavalludining 600 yillik yubileyi tantanalari bo‘lib o‘tdi. Ulug‘bek madrasasi, Ulug‘bek yashagan
davrdagi astronomik asboblar, Toshkentdagi Ulug‘bek haykali aks ettirilgan pochta markalari muomalaga chiqarildi. Shu yil 24-oktabrda Parijda YUNESKOning majlislar zalida “Ulug‘bek va temuriylar davri” mavzusida xalqaro konferensiya hamda “Ulug‘bek va an’anaviy san’at” ko‘rgazmasi bo‘lib o‘tdi. Bu tadbirlar Mirzo Ulug‘bek qoldirgan ilmiy merosning umuminsoniy qadriyatga aylanishiga ko‘maklashdi. 1998-yil 23-oktabrda Farg‘ona shahrida buyo’q alloma Ahmad al- Farg‘oniyning 1200 yillik yubileyi keng nishonlandi. Uning noyob ilmiy merosi xalqimizga qaytarildi. Farg‘ona shahrida Al-Farg‘oniy nomi bilan ataluvchi bog‘ yaratildi va buyo’q allomaga haykal o‘rnatildi. 2-masala 1996-yilda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat va jamiyat qurilishi akademiyasi qoshida “O‘zbekistonning yangi tarixi markazi” tashkil etildi. O‘zbek xalqi va o‘zbek davlatchiligi tarixini, tariximizning boshqa sahifalarini xolisona ilmiy asosda yoritish vazifalari O’zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti I.A.Karimovning bir guruh tarixchilar bilan 1998-yil iyun oyida bo‘lgan suhbatida, Vazirlar Mahkamasining 1998-yil 27-iyulda qabul qilgan “O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi tarix instituti faoliyatini takomillashtirish to‘g‘risida”gi qarorida belgilab berildi. Mamlakatimiz Xitoy, Hindiston, Eron, Misr kabi qadimiy davlatlar qatorida turadi. Milliy davlatchiligimiz qadimiy, diyorimiz yirik davlat arboblari bilan mashhur. Bobomiz Amir Temur mamlakatimizni jahondagi eng qudratli davlat darajasiga ko‘targan. Sobiq Ittifoq