O‘simliklar immunitet ta’limotining yuzaga kelish tarixi va rivojlanishi
![O‘simliklar immunitet ta’limotining yuzaga kelish tarixi va rivojlanishi
Reja:
1. O’simliklarni kasalliklari haqida tushincha
2. Yuqimli va yuqimsiz kasalliklar
3. O’simliklarni xar xil zararlanishi, kasallik va zararkunandalarga chidamli
bo’lgan o’simlik navlaridan qishloq qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishida
to’g’ri va unimli foydalanish.
4. O’simliklar immuniteti fanining rivojlanishida chet el va respublikamiz
olimlarining ishlari haqida](/data/documents/4411d608-5f99-4d09-bdf5-82e2342e646a/page_1.png)
![Qishloq xo‘jalik ekinlari qator kasalliklar va zararkunandalar bilan kasallanib,
o‘sish va rivojlanishdan orqada qolganligidan hosilni miqdori va sifati keskin
darajada kamayadi. Ko‘pchilik ekinlarning hosildorligi kasalliklar keng tarqalgan
yillari 20 25 %, ayrim xollarda esa 50 % gacha kamayib ketadi.
Ekinlar hosilining nobud bo‘lishini kamaytirishda kasalliklar va
zararkunandalarga qarshi ularning chidamlilik-immunitet xususiyati asosiy rol
o‘ynaydi. "Immunitet" yunoncha so‘zidan olingan bo‘lib, "organizmga yod
narsalardan holi bo‘lish, ozod bo‘lish" degan ma’noni bildiradi ya’ni
o‘simliklarning o‘ziga kasallik yuqtirmaslik xususiyati tushiniladi. Madaniy
o‘simliklarning immunitet xususiyati ularning anatomik yoki morfologik
tuzilishlari va fiziologik xususiyatlari bilan bog‘liq bo‘ladi.
O‘simliklarning immunitet xususiyati deganda ularning tanasiga kirgan va
tarqalgan kasallik qo‘zg‘atuvchi parazitning zararli ta’siriga qarshi kurashishgi va
shu tariqa hosildorligini pasaytirmaslik xususiyati tushiniladi. O‘simliklarning
kasalliklarga chidamliligi, ko‘pincha hujayra shirasi osmotik bosimining yuqori
bo‘lishiga,ayrim hollarda ularning biokimyoviy hususiyatlariga bog‘liq bo‘ladi.
O‘simliklarning chidamlilik xususiyati o‘sish sharoitiga qarab o‘zgarsada, aslida u
irsiy xususiyat bo‘lib, nasldan naslga muayyan qonuniyat bilan beriladi. Hozirgi
vaqtda bug‘doyning qo‘ng‘ir sariq va poya zanggi kasalliklari tabiatda keng
tarqalgan. Natijada qo‘ng‘ir zang kasalligining 90 dan, sariq zang kasalligining 30
dan, poya zangining 150 darn ortiq irqlari mavjudligi aniqlangan. Shuning uchun
zang kasalligiga chidamli navlar yaratish masalasi juda murakkab bo‘lib,
parazitlaning yangi irqlari paydo bo‘lishi tufayli ular chidamli navlarga tez
moslashib oladi va navlarning chidamlilik xususiyati tezda yo‘qolib kasallikka
beriluvchan bo‘lib qoladi.
O‘simliklarning kasallik va hasharotlardan holi bo‘lishi uning tabiiy
xususiyatlari kasalliklarga qarshilik ko‘rsata olishi, chidamliligi asosida
kasallikning tarqalishga imkoniyat bermasligi yoki uning rivojlanishini to‘sishi
natijasida ro‘y beradi. O‘simliklarning kasalliklarga chidamliligi nisbiy xarakterga](/data/documents/4411d608-5f99-4d09-bdf5-82e2342e646a/page_2.png)
![ega bo‘lib, immunitet xususiyati tufayli umuman kasallanmasligi yoki kisman
kasallanishi ba’zan juda kuchli kasallanishi mumkin. Umuman kasallanmaydigan
o‘simliklar xujayra va to‘kimalariga har kanday sharoitda patogen
mikroorganizmlar umuman kirib kelish xususiyatiga ega bo‘lmasa, kuchli
kasallanuvchi o‘simliklarga kasallik ko‘zgatuvchilari har kavday sharoitda kirib
keladi, unda rivojlanib hech kanday qarshiliklarsiz ko‘payib nasl koldiradi. Y a ’ni,
o‘simlikning kasallanish darajasi uning ichki imkoniyatlari bilan birga, tashqi
ekologik omillar bilan ham bog‘li q dir.
O‘simliklarning immunitet xususiyati deyilganda, uning mikroorganizmlar va
hasharotlar bilan munosabatda bo‘lganda, qulay ekologik sharoit bo‘lsada ular
bilan kasallanmaslik yoki zararlanmasligiga aytiladi. Mazkur fan fitopatologiya va
entomologiya fayilarining tarkibiy qismi bo‘lib, o‘simlikni kasallik qo‘zg’atuvchi
mikroorganizmlar hamda hasharot - zararkunandalar o‘rtasidagi o‘zaro evolyusion
munosabat qonunlarini tahlil qiladi. O‘simliklar immuniteti (fitoimmunalogiya) ni
o‘rganish bo‘lajak mutaxassislarga o‘simliklardagi immunologik xususiyatlarni
aniqlay bilish, ularni rivojlantirish asosida chidamli navlarini yaratish, ishlab
chiqarishga keng ko‘lamda joriy etish va o‘simliklarni chidamliligini orttiruvchi
agrotexnik, biologik va boshqa kurash choralarini ilmiy asosda muvaffaqiyatli
qo‘llash, natijada hosilning nobud bo‘lishini oldini olish imkonini beradi.
O‘simliklarning kasallik va hasharotlarga immuniteti fani o‘simliklarni
himoya qilish va qishloq xo‘jalik ekinlari seleksiyasi, urug’chigi mutaxassisilariga
o‘qitiladigan asosiy fanlardan biri hisoblanadi. Mazkur fan yuzasidan maruza 2 2
soatni, laboratoriya mashg ’ ulotlar 34 soatni tashkil qiladi. Laboratoriya
mashg‘ulotlar darsida har bir talaba fan yuzasidan alohida daftar tutib, har bir
topshiriqda ko‘rsatilgan masalalarni o‘z daftariga yozib boradi. Topshiriqlarni
bajarishda alohida e’tibor kasallik belgilarning nomayon bo‘lish hususiyatlariga
aratilishi kerak. Kasallik qo‘zg’atuvchilarini morfologik belgilarini asosan
mikroskop yordamida kuzatilganda, ularning shakliga, tuzilishiga, o‘lchamiga,
rangiga va yuzasining satxiga e’tibor berilishi kerak.](/data/documents/4411d608-5f99-4d09-bdf5-82e2342e646a/page_3.png)
![O‘simliklar immuniteti fanidan amaliy mashg‘ulotlarni o‘tishda o‘ziga xos
kiyinchilik, dastlab uslubiy ko‘llanmalarning etishmasligi, mavjudlarining rus
tilida yozilganligidir. Muallifning ushbu qo‘llanmasi mavjud kamchiliklarga
barham berish maqsadida davlat tilida yozilgan darslikning dastlabki shaklidir.
Ushbu o‘quv qo‘lanmasi O‘simliklarni himoya qilish, karantini va
Seleksiya, urug‘chilik ixtisosligida ta’lim olayotgan bakalavr bosqichi
talabalari uchun mo‘ljallangan bo‘lib, bu soxadagi mutahassislarning
iqtisoslik fanlari: umumiy va qishloq xo‘jalik fitopatologiyasi ,
mikrobiologiya, mikologiya, virusologiya fanlarining nazariy asosini
mustaxkamlashga hizmat qiladi.
O‘simliklar immuniteti fanining maqsadi va vazifalari.
Respublikamiz qishloq xo‘jaligida iqtisodiy isloxatlarni chu qurlashtirish
dasturi O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning O‘zR Oliy
Majlisining X sessiyasidagi ma’ruzasida qayd qilinganidek, qishloq
xo‘jaligidagi barcha agrotexnika va agrokimyo chora tadbirlarini ilm fan
tavsiyanomalariga va ilg‘or tajribalarga muvofiq o‘tqazish, begona o‘tlarga,
zararkunandalarga hamda o‘simlik kasalliklariga qarshi kurash choralarini joriy
qilishda, chidamli navlarni yaratishdagi muommolarni echishda mutloqo
yangicha yondoshuv bo‘lishi kerakligini taqoza qiladi deyilgan (Karimov,
1998).
Respublika qishloq xo‘jaligida iqtisodiy isloxatlarni amalga oshirishda
o‘simliklarning kasalliklariga chidamli navlarni yaratish, ularni qishloq
xo‘jaligiga joriy qilish asosida ekinlarning hosilini nobud bo‘lishiga yo‘l
qo‘ymaslik masalasi eng dolzarb masala deb belgilab qo‘yilgan.
Qishloq xo‘jaligining intensiv rivojlanishi, fitopatologiya fani
yutug‘larining takomillashib borishi o‘simliklarda uchraydigan kasalliklarni
mukammal o‘rganishni va kasalliklarga chidamliligini orttirishni taqoza
qilmoqda. Mavjud ma’lumotlarga asosan bug‘doyda 148 ta (M.V.Gorlenko),
qand lavlagida 153 ta (S.F.Morochkovsiy), makkajo‘xorida 103 ta](/data/documents/4411d608-5f99-4d09-bdf5-82e2342e646a/page_4.png)
![(F.E.Nemlienko), dubda 280 ta, qarag‘ayda 181 ta (N.A.CHeremisinov)
turdagi kasalliklar borligi aniqlangan. Bu kasalliklarga qarshi kurashdan
ko‘ra ularning kasalliklarga chidamli navlarini yaratish ular keltiradigan
zararni keskin kamaytiradi.
Bu kursning asosiy vazifasi talabalarni qishloq xo‘jalik ekinlarida
uchraydigan kasalliklarning tarqalishini, zararini aniqlash kasaliklarning
diognostik belgilari asosidagi bilimlarga suyangan xolda o‘simliklarning
kasalliklarga chidamsizlik xususiyatlarini xosil bo‘lish qonuniyatlari bilan
tanishtirish, kasallik qo‘zg‘atuvchilarining biologik xususiyatlarini yaratilgan
navda namayon bo‘lishini o‘rganish asosida ularga qarshi kurash choralarini
o‘rgatishdir.
Pestitsidlarni qishloq xo‘jaligida uzluksiz qo‘llash faqat zararli
mikroorganizmlar va xasharotlarning nobud bo‘lishiga olib kelib qolmasdan,
tuproqdagi biotsenozning o‘zgarishiga ham sababchi bo‘lib foydali
mikroorganizmlar miqdorini ham keskin kamaytiradi. Paxta yakka xokimligi
davrida g‘o‘zani o‘stirish, mineral o‘g‘it, gerbitsid, fungitsid va boshqa
qimyoviy moddalarni meyyoridan ortiq miqdorda qo‘llash natijasi, tuproq
biogeotsenoziga salbiy ta’sir ko‘rsatib xozirgi ekologik sharoitda turli
kasalliklarning keng tarqalishiga sabab bo‘lmoqda.
Respublika sharoitida qishloq xo‘jalik ekinlarining kasalliklariga qarshi
biologik kurash choralarini ma’lum miqdorda to‘liq amalga oshirish mumkin
bo‘lmaganligidan kasalliklarga qarshi ximiyaviy usulda kurash olib bormoqda.
Fungitsidlarni qo‘llashga qilingan harajatlarning iqtisodiy samaradorligi
o‘ simlikshunoslikka qilingan harajatlarni 30% ni tashkil qiladi. SHuningdek,
ularni qo‘llash tuproqdagi foydali mikroorganizmlarning va hashoratlarning
halok bo‘lishiga, insonlar salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatgan.
Qishloq xo‘jalik madaniyatining yuksalishi ekinlar hosildorligini ortirishga
imkoniyat beradigan agrotexnik tadbirlarni qo‘llashga keng yo‘l ochadi. Lekin,
qishloq xo‘jaligida almashlab ekish, o‘g‘itlar tizimin qo‘llash va ekin](/data/documents/4411d608-5f99-4d09-bdf5-82e2342e646a/page_5.png)
![maydonlarining uzluksiz ortib borishi turli kasallik va xasharotlarning keng
tarqalishiga imkon yaratadi.
Ularga qarshi qo‘llanilgan kimyoviy kurash choralari proflaktik va bartaraf
qilish maqsadiga qaratilganligidan ularni meyyoridan ortiq miqdorda qo‘llanilishi
ekologik xolatning buzilishiga va maxsulot sifatining keskin yomonlashishi
oqibatida ularni istemol qilinganda inson organizmida turli salbiy o‘zgarishlarning
kelib chiqishiga sabab bo‘lmoqda. O‘simliklarning turli kasalliklariga qarshi
qo‘llanilgan pestitsidlar miqdori yildan yilga ortib bormoqda. Natijada
davlatlarning kimyoviy moddalarni qo‘llash bo‘yicha xarajatlari umumiy
meyyorning 30% dan ortig‘ini tashkil qilmoqda.
Birgina Koliforniya shtatida o‘rtacha 10% hosilning nobud bo‘lishi yiliga
264 mln. dollorni yoki 400 000 ga maydondagi hosilning bexuda nobud bo‘lshiga
olib kelgan. O‘simliklarni ximoya qilishga 60 mil. dollor saflanib, umumiy
xarajatlar 324 mln. dollorni tashkil qilgan.
Ekinlarda uchraydigan kasalliklarga qarshi kimyoviy usulni qo‘llash
hamisha ham samara beravermaydi. Masalan, g‘alla ekinlarining zang, tuproq
orqali tarqaluvchi fuzarioz vilti, virus va un shudring kasalliklari bu usul
qo‘llanganda to‘liq nobud bo‘lmaydi.
Shuning uchun 1907 yilda A. A Yachevskiy qishloq xo‘jalik ekinlari ning
kasalliklariga qarshi kurashda ularning chidamli navlarini yaratish eng samarali
yo‘l ekanligini ko‘rsatgan. I. M. Michurin (1931) mevali daraxtlarning
kasalliklarga chidamliligida eng samarali yo‘l seleksiya va gibridlash ekanligini
ta’kidlagan.
N.I.Vavilov parazit zamburug‘lar, bakteriyalar va viruslarga qarshi
kurashda ularga chidamli navlarni yaratishda chatishtirish muxim axamiyatga
egaligini ko‘rsatgan. Ayniqsa, un shudring, qora kuya, dog‘lanish, zang, fuzarioz
kasalliklariga qarshi chidamli navlar yaratish bu infeksiyaning barxam topish
imkonini beradi.
Respublikamiz sharoitida g‘o‘zaning viltga, pomidorning dog‘lanish,
bodringning un shudring kasalliklariga chidamli navlarini yaratish borasida](/data/documents/4411d608-5f99-4d09-bdf5-82e2342e646a/page_6.png)
![samarali ishlar amalga oshirilgan. Demak, o‘simliklarni kasalliklardan himoya
qilishda muxim ahamiyatga ega bo‘lgan tadbirlar orasida kompleks tizimli himoya
tadbirlarini o‘tkazish muxim ilmiy va amaliy ahamiyatga egadir.
N.I.Vavilov (1887-1943
A.A.Yacheviskiy (1863-1932)
Immunitet so‘zi lotincha so‘zdan olingan bo‘lib immunitas - bir narsadan
holi bo‘lish, ozod bo‘lish degan ma’noni anglatadi. Immunitet x u s u s i y a t i
d e g a n d a o ‘ s i m l i k l a r n i n g k a s a l l i k q o ‘ z g ‘ a t u v c h i mikroorganizmlarga va
ularning hayot jarayonida hosil qilgan moddalariga chidamlilik xususiyati
namoyon qilishi nazarda tutiladi. I.I.Mechnikov fikricha o‘simliklarniig
kasalliklarga chidamlilik xususiyati deb ularning mikroorganizmlar ta’siriga
berilmaganligi tufayli o‘simlikning kasallanish jarayoni sustlashib, iqtisodiy zarari
kamayadi. O‘simliklarning chidamlilik darajasi o‘simliklarda xar-xil bo‘lib
ba’zan o‘simliklar yuksak chidamlilikni namoyon qilsa ayrimlari juda beriluvchan
bo‘lishi mumkin.](/data/documents/4411d608-5f99-4d09-bdf5-82e2342e646a/page_7.png)
![I.I.Mechnikov
O‘simliklarning chidamlilik xususiyati namoyon bo‘lishida parazitning
o‘simlikka kirib kelish xususiyatining teng yoki yuqoriligi muhim rol o‘ynaydi.
O‘simlikning immunitet xususyati deb o‘simlikning patogen bilan bo‘lgan
munosabatida qulay sharoit bo‘lsada uning bilan zararlanmasligi, qabul
qilmasligi yoki unga chidamlilik xususiyatini namoyon qilishi tushuniladi.
Shunday qilib kasallikni kelib chiqishi uchun o‘simlik, parazit va
ekologik sharoit asosiy rol o‘ynaydi. Fit oi mm unit et t o‘g‘r isida t ushunchaga
ega bo‘ li sh qi shloq xo‘jaligida muhim iqtisodiy ahamiyatga ega. Masalan,
kungaboqar o‘simligi gullik parazitlar bilan 100% ga zararlanadi. Kisallikka
chidamli navlarni etishtirishni yo‘lga qo‘yish natijasida kungaboqarning gullik
parazitdan to‘liq qutilish imkoni vujudga keldi.
Bo‘g‘doyning ko‘ng‘ir zang, un shudring kasalligiga chidamli, karam va
kartoshkaning rakga chidamli navlarini yaratish ularga qarshi kurashning
eng samarali yo‘li hisoblanadi. Tamaki o‘simligining M.F.Ternovskiy
tomonidan yaratilgan navlari mozaika, un shudring va perenosporioz
kasalliklariga chidamlilik xususiyatini namoyon qiladi. Chidamli navl ar ni
yar at i sh i qt i sodi y j i xat dan sam ar ador l i gi bi l an xarakterlanadi. Xozirgi](/data/documents/4411d608-5f99-4d09-bdf5-82e2342e646a/page_8.png)
![vaqtda seleksiya fanning asosiy vazifasi qishloq xo‘jaligi o‘simliklarining
kasallik va xasharotlarga chidamli navlarini etishtirish masalasi hisoblanadi.
Ya ng i n av l a r y ar at i s h j ar ay on i d a y uk sa k v a t ub an o‘ s i m l i k
(zamburug‘) orasidagi munosabatlarni to‘g‘ri tashkil qilish lozim. Bu jarayonda
o‘simlikka kirib keladigan infeksiya miqdori, muddati va holati muhim
ahamiyatga ega. Har qanday o‘simlik o‘sishning fiziologik xususiyati yoki
anatomik tuzilishi bilan patogenning kirib kelmasligiga to‘sqinlik qiladi.
O‘simliklarniig immunitet xususiyati tufayli ayrim o‘simliklar ba’zi
kasalliklar bilan umuman kasallanmaydi. Masalan, kartoshka zang kasal l i gi
bi l an, qand l avl agi qor a kuya bi l an, g‘ al l a eki nl ar i fitoftoroz bilan
kasallanmaydi. Tabiiy sharoitda turli o‘simliklar tuproqdagi juda ko‘p
mikroorganizmlar bilan munosabatda bo‘ladi. Ular turli aktinomitsetlar,
zamburug‘lar va bakteriyalar bo‘lib ularning bar chasi o‘ si m l i kka ki r i b kel i sh
i m koni ga ega em as. Bunday o‘simliklarning ildiz to‘qimalari
mikroorganizmlarning barchasini kirib kelishiga imkon bermaydi. Bunga
asosiy sabab o‘simlikning mikroorganizmlarga nisbatan immunitet
xususiyatining mavjudligidir. O‘simliklarning immunitet xususiyati ma’lum
turdagi o‘simliklarga yoki ma’lum navdagi o‘simlikka moslashgan bo‘ladi. Mos
bo‘lgan immunitet ma’lum navga xos bo‘lib, shu navdagi o‘simlik boshqa
kasallik bilan kasallanmaydi. Masalan tut o‘simligining Pioner navi
G‘.oxusrorium bilan kasallansada, boshqa turlar bilan kasallanmaydi. G‘o‘zaning
Toshkent 2, 3, 4, navlari V. dahliae zamburug‘ining 1. 2 rassasi bilan kasallansa
Toshkent 5,6 navlari barcha rassalar va Fusarium zamburug‘lari bi lan
kasall anadi.
Immunitet xususiyati deb o‘simlikning kasallanishi uchun qulay sharoit va
infeksiya manbayining mavjudligi sharoitida ular bir biri bilan munosabatda
bo‘lgan sharoitda ham kasallanmaslik xususiyati tushiniladi. O‘simliklarning
kasallikka chidamligi yoki chidamsizligi tabiatdagi ikkita genomning o‘simlik va
parazitning o‘zaro munosabati ma’lum ekologik muxitda amalga oshib, o‘simlik
chidamliligini ortirishi yoki patogenning zararli xususiyatini kamayishi mumkin.](/data/documents/4411d608-5f99-4d09-bdf5-82e2342e646a/page_9.png)
![Fitoimmunitetning qishloq xo‘jaligidagi axamiyati g‘oyat kattadir.
O‘simliklarda immunitet xususiyatlarini hosil bo‘lishini bilish immunogen yoki
kasalliklarga chidamli navlarni yaratish imkonini beradi.
Bunday navlarni yaratish qishloq xo‘jalik maxsulotlarini hosilini nobud
bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaydigan eng samarali usul hisoblanadi. Y a ’ni,
o‘simliklarning chidamli navlarini yaratish hozirgi zamon seleksiya fanining
samarali yo‘li hisoblanadi.
Seleksiya yo‘li bilan hosil qilingan kungaboqarning shumg‘iyaga,
bug‘doyning qo‘ng‘ir zangga chidamli Qirim 1, g‘o‘zaning Toshkent,
katoshkaning rakka chidamli navlari bu ekinlarning hosildorligini keskin ortishiga
olib kelgan.
Bu soxada erishilgan yutuqlarga qaramasdan o‘simliklar seleksiyasi hozirgi
kun talablari darajasidan orqada qolmoqda. Bu boradagi tadqiqotlarni yanada
takomillashtirish, biologiya fani yutuqlarini immunitet xususiyatlarining
qonuniyatlari chuqur o‘rganib, bu jarayonlarni boshqarishni yo‘lga qo‘yishni
taqoza qiladi. Seleksiyada immunitet xususiyatlarni boshqarish evolyusion
bosqichda tuban va yuksak o‘simliklarning rivojlanish bosqichlarini bir davrda
nazorat qilib, kompleks chidamlilikni vujudga keltirishni taqoza qiladi.
Mansub bo‘lmagan immunitet xususiyati tufayli uni qurshab olgan
mikroorganizmlar ta’siridan himoya qiladi. O‘simlik ildizi o‘sadigan tuproqda turli
mikroorganizmlar: zamburug‘lar, bakteriyalar, aktinomitsetlar bilan uzviy
bog‘langan bo‘lib, shunga qaramasdan kartoshka zang kasalligi, lavlagi qora kuya,
donli ekinlar fitoftorioz bilan kasallanmaydi. O‘simliklarning mansub bo‘lmagan
chidamliligining hosil bo‘lishida o‘simlikning anotomo-morfologik tuzilishi va
fiziologik xususiyatlari ham asosiy rol o‘ynaydi.
O‘simliklarning immunitet xususiyati kelib chiqishiga, hosil bo‘lishiga
qarab quyidagi turlarga bo‘linadi. Nasldan naslga o‘tuvchi immunitetga tug‘ma
yoki tabiiy immunitet deyiladi. O‘simliklar hayot jarayonida biror kasallik bilan
kasallanmaslik xususiyati suniy immunitet yoki orttirilgan immunitet deyiladi .](/data/documents/4411d608-5f99-4d09-bdf5-82e2342e646a/page_10.png)
![O‘simliklar bir necha turdagi kasalliklarga nisbatan immunitet hosil qilish
xususiyatiga kompleks yoki guruhli immunitet deyiladi. Masalan, kartoshka
o‘simligi rak va fitoftoroz kasalligiga nisbitan immunitet xususiyatini namoyon
qiladi. Kompleks immunitet hosil qiladigan o‘simliklarni ekish qishloq xo‘jaligi
uchun iqtisodiy jixatdan samarali hisoblanadi.
Passiv immunitetda o‘simliklar unga kirib kelgan patogenga nisbatan
befarq munosabatda bo‘lib hayot kechiradi. Kasallkka chidamli navdagi
o‘simliklarda chidamlilik xususiyati 2-3 soatdan keyin paydo bo‘lib uzoq vaqt
davomida saqlanadi.
Faol (aktiv) immunitetda o‘simlik patogenning kirib kelishiga tezda javob
beradi. Natijada shu kasallikka nisbatan o‘simlikda qarshi kurash uchun
xususiyat paydo bo‘ladi va uzoq vaqt saqlanib turadi. O‘simliklarda
infeksiya kirib kelgan joyda nekroz yoki o‘lik xujayralardan iborat to‘siqlar
hosil bo‘lishi tamakining virus kasalliklari,kartoshkaning rak kasalliklarida
kuzatiladi. Seleksiya ishlarida yangi navlar yaratilganda o‘simliklarning faol
immunitet xususiyatini hosil qilish muhim iqtisodiy samara beradi.
O‘simliklarning immunitet xususiyatlari ya’ni biror kasallik bilan
kasallanmaslik xususiyati nasldan naslga o‘tadi. Bunday immunitet tabiiy yoki
tug‘ma immunitet deyiladi. Tabiiy immunitet ekologik faktorlar ta’sirida qisman
o‘zgarsada u nasldan naslga saqlanib boradi.
Hayot davomida, ya’ni ontogenezda o‘simliklarning ayrim kasalliklar bilan
kasallanmaslik xususiyati ayrim faktorlar ta’sirida vujudga kelishi mumkin.
Bunday immunitetni orttirilgan yoki suniy immunitet deyiladi. Meditsinada
insonlarni polimelit, ospa, qutirish, terlama kasalliklarga qarshi emlash orqali
amalga oshiriladi.
Fitoimmunitet to‘g‘risidagi tassavurlar dastlab hayvonlar immuniteti
to‘g‘risidagi ma’lumotlarga suyanadi. Bu to‘g‘risidagi fikrlar I.I.Mechnikov
(1845-1916) tamonidan hayvonlardagi infeksion kasalliklarga qarshi hayvonlar
organizmining kurashishi immunitet hususiyati bilan bog‘liq deydi. O‘simliklar
immuniteti fani XIX asr oxiri XX asr boshlarida paydo bo‘lgan. Bu masalaning](/data/documents/4411d608-5f99-4d09-bdf5-82e2342e646a/page_11.png)
![rivojlanishi madaniy ekinlar orasida kasalliklarga chidamli navlar yaratila
boshlagandan keyin yanada kuchaydi.
N.I.Vavilov (1887 1943) o‘simliklarning immuniet hususiyatlari geografik
mintaqalar bilan bog‘liq deydi. Har bir ekologo geografik mintaqada kasalliklarga
chidamli yoki chidamsiz navlar tarqalgan bo‘lishini isbotlagan. O‘rta er dengizi
atrofidagi ekologik sharaoitda bug‘doy, suli, arpa, beda, dukkakli ekinlarning
zang, qora kuya kasalliklariga chidamli navlari uchrasa Markaziy Osiyoda
chidamchiz navlar, Markaziy Evropada o‘rtacha chidamli navlar uchrashini
isbotlagan.
T.D.Straxov (1890-1960) o‘simliklarning oziqlanish usullarini nazorat qilish
asosida ularning kasallikka chidamliligini yoki beriluvchanligini ortirish mumkin
deydi. O‘simlikka makro va mikroo‘g‘itlarni qo‘llash asosida uning modda
almashinish hususiyatlari tezlashib, patogenning rivojlanish xususiyatlari to‘sib
qo‘yiladi deydi.
D.D.Verderevskiy va B.P.Tokin o‘simlikning fitonsidlari kasallikning
tarqalishida muhim rol o‘ynashini asosladi. Sarimsoq piyoz, yalpiz, piyoz
fitonsidlari bakterial kasalliklarni to‘xtatishini isbotlagan.
M.S.Dudin (1946) birinchi bor immunogenez nazariyasini isbotlagan. Uning
fikricha, o‘simlik kasal l iklari uning rivojlanishida turli bosqichlarda kasallantira
oladi. Masalan: urug‘ unish davrida uchraydigan gommoz, qora kuya, un
shudring kasalliklari o‘simlikning eng yosh davrida kasallantiradi.
Ikkinchi guruh kasalliklar o‘simlik indevedual rivojlanishining keksa
bosqichida kasallantiradi. Masalan: kartoshkaning fitoftoroz, lavlagining
s erkasporoz, bedaning antraknoz, pomidorning septarioz kasalliklari.](/data/documents/4411d608-5f99-4d09-bdf5-82e2342e646a/page_12.png)
![T.D.Straxov
Uchunchi guruh kasalliklar o‘simlik yoshini hisobga olmaydi va
kasallantiradi. Bu kasalliklarni tarqalish vaqtini aniqlagandan keyin infeksiyasiga
qarshi kurash choralarini o‘z vaqtida o‘tkazish kerak.
1-rasm. Turli kartoshka navlarining keksa barglarida fitoftoroz kasalligi bilan
kasallanishi.
Respublikamizda uzoq formalarni chatishtirish usulidan foydalanib
g‘o‘zaning viltga chidamli navlarini yaratish borasida ishlar olib borilmoqda.](/data/documents/4411d608-5f99-4d09-bdf5-82e2342e646a/page_13.png)
![Asosiy adabiyotlar
1. J.E.van der Plank – Disease resistance in plants. New York and London .
1968. 25 4 bet
2. S h erali y ev A., Raximov U. - O‘simliklar immuniteti. O‘zbekiston
faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, Toshkent, 2007. O‘quv qo‘llanma, 144 bet
3. Sheraliyev A. - Qishloq xo‘jalik ekinlarining kasallik va xashoratlarga
qarshi immunitetidan amaliy mashg‘ulotlar. ToshDAU nashriyoti., Toshkent,
2003. Uslubiy qo‘llanma, 20 bet.
4. Popkova K.V. - Uchenie ob immunitete rasteniy. M., Kolos 1979.
Darslik, 272 bet.
5. S h erali y ev.A.SH va boshk. - O‘simliklarning kasallik va xasharotlarga
qarshi immuniteti fanidan /ma’ruza matnlari/. Toshkent., 1999. 125 bet
S h erali y ev A., Raximov U., Buxorov K. – Bakteriologiya. Toshkent, 2015. O‘quv
qo‘llanma. 152 bet](/data/documents/4411d608-5f99-4d09-bdf5-82e2342e646a/page_14.png)
O‘simliklar immunitet ta’limotining yuzaga kelish tarixi va rivojlanishi Reja: 1. O’simliklarni kasalliklari haqida tushincha 2. Yuqimli va yuqimsiz kasalliklar 3. O’simliklarni xar xil zararlanishi, kasallik va zararkunandalarga chidamli bo’lgan o’simlik navlaridan qishloq qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishida to’g’ri va unimli foydalanish. 4. O’simliklar immuniteti fanining rivojlanishida chet el va respublikamiz olimlarining ishlari haqida
Qishloq xo‘jalik ekinlari qator kasalliklar va zararkunandalar bilan kasallanib, o‘sish va rivojlanishdan orqada qolganligidan hosilni miqdori va sifati keskin darajada kamayadi. Ko‘pchilik ekinlarning hosildorligi kasalliklar keng tarqalgan yillari 20 25 %, ayrim xollarda esa 50 % gacha kamayib ketadi. Ekinlar hosilining nobud bo‘lishini kamaytirishda kasalliklar va zararkunandalarga qarshi ularning chidamlilik-immunitet xususiyati asosiy rol o‘ynaydi. "Immunitet" yunoncha so‘zidan olingan bo‘lib, "organizmga yod narsalardan holi bo‘lish, ozod bo‘lish" degan ma’noni bildiradi ya’ni o‘simliklarning o‘ziga kasallik yuqtirmaslik xususiyati tushiniladi. Madaniy o‘simliklarning immunitet xususiyati ularning anatomik yoki morfologik tuzilishlari va fiziologik xususiyatlari bilan bog‘liq bo‘ladi. O‘simliklarning immunitet xususiyati deganda ularning tanasiga kirgan va tarqalgan kasallik qo‘zg‘atuvchi parazitning zararli ta’siriga qarshi kurashishgi va shu tariqa hosildorligini pasaytirmaslik xususiyati tushiniladi. O‘simliklarning kasalliklarga chidamliligi, ko‘pincha hujayra shirasi osmotik bosimining yuqori bo‘lishiga,ayrim hollarda ularning biokimyoviy hususiyatlariga bog‘liq bo‘ladi. O‘simliklarning chidamlilik xususiyati o‘sish sharoitiga qarab o‘zgarsada, aslida u irsiy xususiyat bo‘lib, nasldan naslga muayyan qonuniyat bilan beriladi. Hozirgi vaqtda bug‘doyning qo‘ng‘ir sariq va poya zanggi kasalliklari tabiatda keng tarqalgan. Natijada qo‘ng‘ir zang kasalligining 90 dan, sariq zang kasalligining 30 dan, poya zangining 150 darn ortiq irqlari mavjudligi aniqlangan. Shuning uchun zang kasalligiga chidamli navlar yaratish masalasi juda murakkab bo‘lib, parazitlaning yangi irqlari paydo bo‘lishi tufayli ular chidamli navlarga tez moslashib oladi va navlarning chidamlilik xususiyati tezda yo‘qolib kasallikka beriluvchan bo‘lib qoladi. O‘simliklarning kasallik va hasharotlardan holi bo‘lishi uning tabiiy xususiyatlari kasalliklarga qarshilik ko‘rsata olishi, chidamliligi asosida kasallikning tarqalishga imkoniyat bermasligi yoki uning rivojlanishini to‘sishi natijasida ro‘y beradi. O‘simliklarning kasalliklarga chidamliligi nisbiy xarakterga
ega bo‘lib, immunitet xususiyati tufayli umuman kasallanmasligi yoki kisman kasallanishi ba’zan juda kuchli kasallanishi mumkin. Umuman kasallanmaydigan o‘simliklar xujayra va to‘kimalariga har kanday sharoitda patogen mikroorganizmlar umuman kirib kelish xususiyatiga ega bo‘lmasa, kuchli kasallanuvchi o‘simliklarga kasallik ko‘zgatuvchilari har kavday sharoitda kirib keladi, unda rivojlanib hech kanday qarshiliklarsiz ko‘payib nasl koldiradi. Y a ’ni, o‘simlikning kasallanish darajasi uning ichki imkoniyatlari bilan birga, tashqi ekologik omillar bilan ham bog‘li q dir. O‘simliklarning immunitet xususiyati deyilganda, uning mikroorganizmlar va hasharotlar bilan munosabatda bo‘lganda, qulay ekologik sharoit bo‘lsada ular bilan kasallanmaslik yoki zararlanmasligiga aytiladi. Mazkur fan fitopatologiya va entomologiya fayilarining tarkibiy qismi bo‘lib, o‘simlikni kasallik qo‘zg’atuvchi mikroorganizmlar hamda hasharot - zararkunandalar o‘rtasidagi o‘zaro evolyusion munosabat qonunlarini tahlil qiladi. O‘simliklar immuniteti (fitoimmunalogiya) ni o‘rganish bo‘lajak mutaxassislarga o‘simliklardagi immunologik xususiyatlarni aniqlay bilish, ularni rivojlantirish asosida chidamli navlarini yaratish, ishlab chiqarishga keng ko‘lamda joriy etish va o‘simliklarni chidamliligini orttiruvchi agrotexnik, biologik va boshqa kurash choralarini ilmiy asosda muvaffaqiyatli qo‘llash, natijada hosilning nobud bo‘lishini oldini olish imkonini beradi. O‘simliklarning kasallik va hasharotlarga immuniteti fani o‘simliklarni himoya qilish va qishloq xo‘jalik ekinlari seleksiyasi, urug’chigi mutaxassisilariga o‘qitiladigan asosiy fanlardan biri hisoblanadi. Mazkur fan yuzasidan maruza 2 2 soatni, laboratoriya mashg ’ ulotlar 34 soatni tashkil qiladi. Laboratoriya mashg‘ulotlar darsida har bir talaba fan yuzasidan alohida daftar tutib, har bir topshiriqda ko‘rsatilgan masalalarni o‘z daftariga yozib boradi. Topshiriqlarni bajarishda alohida e’tibor kasallik belgilarning nomayon bo‘lish hususiyatlariga aratilishi kerak. Kasallik qo‘zg’atuvchilarini morfologik belgilarini asosan mikroskop yordamida kuzatilganda, ularning shakliga, tuzilishiga, o‘lchamiga, rangiga va yuzasining satxiga e’tibor berilishi kerak.
O‘simliklar immuniteti fanidan amaliy mashg‘ulotlarni o‘tishda o‘ziga xos kiyinchilik, dastlab uslubiy ko‘llanmalarning etishmasligi, mavjudlarining rus tilida yozilganligidir. Muallifning ushbu qo‘llanmasi mavjud kamchiliklarga barham berish maqsadida davlat tilida yozilgan darslikning dastlabki shaklidir. Ushbu o‘quv qo‘lanmasi O‘simliklarni himoya qilish, karantini va Seleksiya, urug‘chilik ixtisosligida ta’lim olayotgan bakalavr bosqichi talabalari uchun mo‘ljallangan bo‘lib, bu soxadagi mutahassislarning iqtisoslik fanlari: umumiy va qishloq xo‘jalik fitopatologiyasi , mikrobiologiya, mikologiya, virusologiya fanlarining nazariy asosini mustaxkamlashga hizmat qiladi. O‘simliklar immuniteti fanining maqsadi va vazifalari. Respublikamiz qishloq xo‘jaligida iqtisodiy isloxatlarni chu qurlashtirish dasturi O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning O‘zR Oliy Majlisining X sessiyasidagi ma’ruzasida qayd qilinganidek, qishloq xo‘jaligidagi barcha agrotexnika va agrokimyo chora tadbirlarini ilm fan tavsiyanomalariga va ilg‘or tajribalarga muvofiq o‘tqazish, begona o‘tlarga, zararkunandalarga hamda o‘simlik kasalliklariga qarshi kurash choralarini joriy qilishda, chidamli navlarni yaratishdagi muommolarni echishda mutloqo yangicha yondoshuv bo‘lishi kerakligini taqoza qiladi deyilgan (Karimov, 1998). Respublika qishloq xo‘jaligida iqtisodiy isloxatlarni amalga oshirishda o‘simliklarning kasalliklariga chidamli navlarni yaratish, ularni qishloq xo‘jaligiga joriy qilish asosida ekinlarning hosilini nobud bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaslik masalasi eng dolzarb masala deb belgilab qo‘yilgan. Qishloq xo‘jaligining intensiv rivojlanishi, fitopatologiya fani yutug‘larining takomillashib borishi o‘simliklarda uchraydigan kasalliklarni mukammal o‘rganishni va kasalliklarga chidamliligini orttirishni taqoza qilmoqda. Mavjud ma’lumotlarga asosan bug‘doyda 148 ta (M.V.Gorlenko), qand lavlagida 153 ta (S.F.Morochkovsiy), makkajo‘xorida 103 ta
(F.E.Nemlienko), dubda 280 ta, qarag‘ayda 181 ta (N.A.CHeremisinov) turdagi kasalliklar borligi aniqlangan. Bu kasalliklarga qarshi kurashdan ko‘ra ularning kasalliklarga chidamli navlarini yaratish ular keltiradigan zararni keskin kamaytiradi. Bu kursning asosiy vazifasi talabalarni qishloq xo‘jalik ekinlarida uchraydigan kasalliklarning tarqalishini, zararini aniqlash kasaliklarning diognostik belgilari asosidagi bilimlarga suyangan xolda o‘simliklarning kasalliklarga chidamsizlik xususiyatlarini xosil bo‘lish qonuniyatlari bilan tanishtirish, kasallik qo‘zg‘atuvchilarining biologik xususiyatlarini yaratilgan navda namayon bo‘lishini o‘rganish asosida ularga qarshi kurash choralarini o‘rgatishdir. Pestitsidlarni qishloq xo‘jaligida uzluksiz qo‘llash faqat zararli mikroorganizmlar va xasharotlarning nobud bo‘lishiga olib kelib qolmasdan, tuproqdagi biotsenozning o‘zgarishiga ham sababchi bo‘lib foydali mikroorganizmlar miqdorini ham keskin kamaytiradi. Paxta yakka xokimligi davrida g‘o‘zani o‘stirish, mineral o‘g‘it, gerbitsid, fungitsid va boshqa qimyoviy moddalarni meyyoridan ortiq miqdorda qo‘llash natijasi, tuproq biogeotsenoziga salbiy ta’sir ko‘rsatib xozirgi ekologik sharoitda turli kasalliklarning keng tarqalishiga sabab bo‘lmoqda. Respublika sharoitida qishloq xo‘jalik ekinlarining kasalliklariga qarshi biologik kurash choralarini ma’lum miqdorda to‘liq amalga oshirish mumkin bo‘lmaganligidan kasalliklarga qarshi ximiyaviy usulda kurash olib bormoqda. Fungitsidlarni qo‘llashga qilingan harajatlarning iqtisodiy samaradorligi o‘ simlikshunoslikka qilingan harajatlarni 30% ni tashkil qiladi. SHuningdek, ularni qo‘llash tuproqdagi foydali mikroorganizmlarning va hashoratlarning halok bo‘lishiga, insonlar salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatgan. Qishloq xo‘jalik madaniyatining yuksalishi ekinlar hosildorligini ortirishga imkoniyat beradigan agrotexnik tadbirlarni qo‘llashga keng yo‘l ochadi. Lekin, qishloq xo‘jaligida almashlab ekish, o‘g‘itlar tizimin qo‘llash va ekin