O`ZBEK TILINING PSIXOLINGVISTIK TADQIQI MUAMMOLARI
![O`ZBEK TILINING PSIXOLINGVISTIK TADQIQI
MUAMMOLARI
Reja:
1. Tilshunoslikda psixolingvistik yo‘nalishning yuzaga kelishi
2. Psixolingvistikaning vazifaviy-struktur aspekti
3. Psixologik komponentlar va uning tilga aks etishi](/data/documents/e250b057-dae6-4dd9-b734-51b00ef6c11d/page_1.png)
![Tilshunoslikda psixologik yo‘nalish bilan bog‘liq muammolar
naturalistik va logik ta’lim egalarining xatti-harakatlari bilan bog‘liq ravishda
kirib kelgan. Bu borada V. fon Gumboldt konsepsiyasiga e’tibor bergan
holda, semantik qurilishda nutqiy ijodiy yondashuv lozimligini ta’kidlashida
kuzatiladi. Bu holat psixolingvistika bilan shug‘ullangan barcha maktab
a’zolarining diqqat-e’tiborida bo‘lib kelgan. Qariyb yuz yildirki,
psixologiyaning turli xil aspektlarida nutq o‘stirishning nutqiy ijodiy
yondashuvdagi suhbat me’yorlari faoliyatiga aloqadorligi alohida
o‘rganilgan.
Ma’lumki, psixolingvistika asoschisi nemis tilshunos olim G.SHteyntal
(1823-1899) hisoblanadi. Uning eng muhim asarlari sifatida « Tillarni tasnif
etish va ularning taraqqiyot qonuniyatlarining maqsadi » deb nomlangan
bo‘lib, 1850 yilda yozilgan. Undan keyin 1851 yilda yozgan «Tillarning kelib
chiqishi» , 1855 yilda yozilgan «Grammatika, logika va psixologiya», 1860
yilda yozgan «Muhim tipdagi tillarning tuzilishi xarakteristikasi» asarlarini
sanab o‘tish lozim. SHuni alohida ta’kidlamoq joizki, lingvistik
biologizmning o‘ziga xos xususiyatlari SHleyxer ta’limotida o‘z ifodasini
topgan bo‘lsa, logik grammatizm Bekker ta’limotida jonlantirildi. SHteytal
esa o‘z ijodiy o‘qishlarida bu jaryonni individning xatti-harakati va xalq
psixologiyasi taraqqiyotiga tayanib o‘rganadi. Tilshunoslik-faqat individning
psixologik xarakteri bilan chegaralanmaydi, balki uning nutqini o‘rganadi,
ayni zamonda xalqning psixologiyasini, uning tilini ham o‘rganadi.
SHteyntal ilmiy qarashlariga Potebnya va Paul, Boduen de Kurtene ham
Sossyur, Sepira va SHerbalar e’tibor qaratadi. Biroq psixolingvistika bir xalq
misolida rivoj topgan emas.
Potebnya va Paul qarashlarida psixologik asosi gapning semantik
qurilishi, garmmatik kategoriyalari, tilning leksik ma’nolari uchun xizmat
2](/data/documents/e250b057-dae6-4dd9-b734-51b00ef6c11d/page_2.png)
![qiladi. Psixologik tushunchalar til aloqasining shaxs va xalqqa bog‘liqligini,
shuningdek, tilning tarixiy-madaniy faktor ekanligini ifoda etadi.
Boduen de Kurtene va F.Sossyur nutqiy ijodiy yondashuvning ijtimoiy
xarakter kasb etishini alohida ta’kidlashadi. Bu konsepsiya turli xil
individual-leksik birliklarning paydo bo‘lish omillarini, ijtimoiy-grammatik
assotsiatsiyasining esa uzviy aloqadorligini anglatadi. Psixologik maktab
XIX asrning birinchi yarmi va XX asr boshlarida vujudga kelgan bo‘lib, til
va nutq muammosiga doir tilning funksional (vazifaviy) belgilarini,
shuningdek, til qurilishini va nutqiy-ijodiy yondashuvni o‘rgangan edi.
Ma’lumki, vazifaviy-struktur yo‘nalish psixolingvistika, ya’ni lingvistik
psixologiya uchun muhimdir. A.Marti o‘z ishlarida, jumladan, 1908 yilda
yozgan «Umumiy grammatika va falsafiy tilni tekshirishning
isbotlanganligi» , A.Gardineraning 1932 yilda yozgan «Til va nutqning
nazariyasi» , K.Byuleraning 1934 yilda yozgan «Til nazariyasi» asarida aynan
vazifaviy-struktur yo‘nalish masalasida ilmiy izldanishlar olib borishgan.
Ta’kidlash joizki, psixologik idealar lingvistik yo‘nalishlar uchun muhim
bo‘lib, psixologizm va nutqiy faoliyatni tushunishni idrok etishda simvolik
alomat kasb etadi. Buni logik-ma’noviy tahlilda lingvistik yo‘l bilan amalga
oshiriladi.
Psixologik komponentlar strukturalizm, etnolingvistik nazariyalar,
semiotika yo‘nalishlarida o‘rganilgan va tadqiq etib kelinmoqda. SHunga
ko‘ra, psixologik yo‘nalishlarning muhim ko‘rinishlari til uchun xarakterli
bo‘lib, psixolingvistikaning yuzaga kelishini ta’minlagan. 1954 yilda shu
masalaga bag‘ishlangan, ya’ni psixologlar va tilshunoslar hamkorligida
AQ SH ning Blumington shahrida seminar bo‘lib o‘tgan edi. 1957 yilda esa
CH.Osgud «Ma’nolar o‘zgarishi» 1961 yilda esa o‘zining psixolingvistikaga
doir muhim bo‘lgan ishi «Psixolingvistika» ni yaratdi. Amerikalik
psixolingvistlar ana shu ishlarga tayanib deskritiv va transformatsion
3](/data/documents/e250b057-dae6-4dd9-b734-51b00ef6c11d/page_3.png)
![tekstlarni yuzaga keltirishgan hamda xulq-atvor psixologiyasi, ayniqsa,
«ongdagi xalq-atvor modeli» ni Osguda va uning informatsion nazariyasi
hamda matematik nazariyasiga bog‘liq ekanligini isbot qildilar.
Semantik-psixologik qarashlarda nutqiy jarayoni aynan nutqning
qurilishi, nutqning vaziyati, shuningdek, nutqning kontekstda tutgan o‘rni
masalalari to‘laqonli ravishda o‘rganilgan va o‘rganilib kelinmoqda. Rus
tilshunosligida bu muammolar bilan L.SHerba, L.Vo‘gotskiy kabi olimlar
mutnazam shug‘ullanib kelishgan. Bir qancha psixolingvistlarni A.Leontev
boshqarib kelgan. Natijada 1967 yilda «Psixolingvistika» , 1969 yilda
«Psixolingvistik birliklar nutqiy vaziyatning muhim vositalari» , 1969 yilda
«Til, nutq, nutqiy faoliyat» deb nomlangan asarlarini yaratgan. Angliyada
Fyors Xolideya boshchiligida kontekst vaziyati, nutqiy vaziyat, nutqiy
kontekst masalalari bilan bevosita shug‘ullanuvchi maktab yaratilgan.
YAponiyada esa bevosita « tilning paydo bo‘lishi» ni o‘rganuvchi maktab
mavjud bo‘lib, u asosan, til va uning inson faoliyatiga aloqadorligini, til va
nutqiy jarayonni o‘rganish asosida nima beradi, degan masalalar ustida ilmiy
izlanishlar olib boriladi. Ko‘rinadiki, til jamiyatning asosiy aloqa-aralashuv
vositasi sifatida tushuniladi, shuning uchun tilni har tomonlama o‘rganish va
tahlil etib berish lozim bo‘ladi. Insonning ijtimoiy-siyosiy qarashlarda tildan
va uning elementlaridan foydalanish muhimdir. Bunda til elementlari
yordamida osil qilingan ma’nolar til belgilari yordamida ma’no hosil qilib,
ular ayni zamonda inson ‘atti-harkatiga xos tushunchalarni tushunish
imkonini beradi beradi.
Lingvistik psixologizmning paydo bo‘lishida naturalizm va logizmning
alohida o‘rni bor. Psixologiya ana shu jarayonlarning bir ko‘rinishi bo‘lib,
psixologizm tilning boshqa xususiyatlarini, xususan, uning nutqiy faoliyati
bilan bog‘liq jihatlarini o‘rganadi. Psixologik jarayon bilan biz
4](/data/documents/e250b057-dae6-4dd9-b734-51b00ef6c11d/page_4.png)
![sotsiolingvistika va struktural tilshunoslikda, lingvosemiotika va matematik
lingvistikaning bo‘limlarida tanishib chiqamiz.
Nutqiy faoliyat jarayonini psixofizik aspektlarini tadqiq etish
gapiruvchilar tomonidan nutqning fiziologik asosini o‘rganishni taqozo etadi.
Tomson bu haqda to‘xtalib, quyidagilarni bayon etadi: «Biz hozirgi zamon
tilini tushunish asosida uning, ya’ni tilning biz tomondan so‘zlashuv
jarayonida gapirish, fikr yuritish, eshitish, o‘z navbatida bizning
organizmimizda psixologik faktorlarni yuzaga kelishini ta’minlaydi, umuman
til mavjudligi biz uchun psixologik va fiziologik jarayonlarda ma’lum
bo‘ladi».
Nutqiy faoliyatning fiziologik asosi haqida Blumfild va psixolingvistlar
to‘xtalib, ularni tarixiy transformatsion sharoit taqozosi bilan bog‘lab, nutq
tuzilishiga xos deb ta’kidlaydilar.
Lingvistik psixologizmning asosiy maktablarida etnolingvistika va
psixologik sotsiolingvistika, semantik psixologizm, psixologiya, nutq va
psixolingvistika masalalari muhim deb qaraladi. Ularning ilmiy qarashlari
asosida turli- tuman psixologik maktablarda o‘qishlar yuzaga kelgan.
Muhimi shundaki, psixologik yo‘nalishlarning barchasida psixolingvistikani
psixologiya va tilshunoslik fanlarining tutash nuqtasida paydo bo‘lgan fan
sifatida e’tirof etiladi.
Psixolingvistika
5](/data/documents/e250b057-dae6-4dd9-b734-51b00ef6c11d/page_5.png)
![Psixologiya Tilshunoslik
Xullas, zamonaviy tilshunoslik tobora kengayib, taraqqiy etib
bormoqda. Buning asosini, shubhasiz, tilshunoslik va boshqa fanlar
o‘rtasidagi aloqadorlik ta’minlaydi. Psixolingvistika ham ana shunday
jarayonning mahsulidir.
Matn psixolingvistik yondashuvlar talqinida . Matnning
antropotsentrik mohiyati psixologiya va lingvistika sohalari kesishuvi
natijasida yuzaga kelgan psixolingvistikada ayniqsa yaqqol namoyon bo‘ladi.
Psixolingvistik tadqiqotlarda matnning matn tuzuvchi – matn –
retsipient dan iborat uchlik 1
nuqtai nazaridan tadqiq etilishi unda shaxs
omilining rolini chuqur o‘rganishni taqozo etadi.
Ma’lumki, psixolingvistika sohasi XX asrning 50-yillarida psixologiya
va tilshunoslik fanlarining hamkorligi natijasida yuzaga kelgan.
Psixolingvistikaning asosiy tadqiq obyekti nutqiy faoliyat sub’ekti bo‘lgan
shaxs, til sohibi hisoblanadi. Rus tilshunosligida mazkur soha rivojiga katta
hissa qo‘shgan A.A.Zalevskaya psixolingvistikaning vazifasi haqida yozar
ekan, “tilning amal qilishini psixik fenomen sifatida tavsiflash va
tushuntirish” ushbu sohaning asosiy maqsadi bo‘lishi kerakligini ta’kidlaydi 2
.
Psixolingvistikaga doir ko‘plab tadqiqotlar yaratgan rus tilshunosi va
psixologi V.P.Belyanin “Osnovы psixologicheskoy diagnostiki (modeli mira
1
Ковшиков В.А., Пухов В.П. Психология. Теория речевой деятельности: Учебник для вузов. – М.:
Астрель, АСТ, 2007. – 318 с.
2
Залевская А.А. Введение в психолингвистику: Учебник для студентов высших учебных заведений. –
М.: Российский гос. гуманит. ун-т, 1999. – С. 25.
6](/data/documents/e250b057-dae6-4dd9-b734-51b00ef6c11d/page_6.png)
![v literature)” nomli asarida matnga lingvistik va psixologik yondashuv
haqidagi o‘z konsepsiyasini yaratdi. Olimning mazkur kitobdan o‘rin olgan,
matn haqidagi qarashlarini aks ettirgan 6 banddan iborat fikrlarini to‘liq
keltirishni lozim, deb hisoblaymiz. Zero, ular tilshunosligimizda hali
shakllanib ulgurmagan matnning psixolingvistik tadqiq tamoyillari uchun
juda muhimdir.
1. V.P.Belyaninning fikriga ko‘ra, nutq ortida nafaqat til tizimi, balki
psixologiya ham turadi. (Ayonki, bunda olim nutq yaratilishi jarayonini
nazarda tutgan).
2. Har xil matn ortida har xil psixologiya turadi. (Bunda V.P.Belyanin
matn tuzuvchining matnda aks etuvchi sub’ektiv xususiyatlarini nazarda
tutgan).
3. Badiiy matn tuzilishi aksentuallashgan ong tuzilishiga muvofiqdir.
(Bunda Belyanin ong psixik tuzilishining matn tuzilishiga ta’sirini nazarda
tutadi. Uning bu fikri keyingi bandda yanada ravshanroq namoyon bo‘ladi).
4. Hissiy-mazmuniy dominanta 1
badiiy matnning semantik, morfologik,
sintaktik xususiyatlari, shuningdek, uning uslubiyati namoyon bo‘lishida
asosiy rolni bajaradi.
5. Matn voqelik – ong – olam manzarasi – til – matn tuzuvchi –
retsipient – matn proeksiyasidan iborat tizim unsuri hisoblanadi.
(V.P.Belyanin ushbu bandda matn yaratilishi va idrokining barcha lisoniy va
nolisoniy omillarini qayd etgan).
6. Retsipientning badiiy asar haqidagi o‘z talqini bo‘lishi mumkin. Bu
talqin matn bilan birga retsipientning psixologiyasiga ham bog‘liq bo‘ladi 2
.
(Bu bandda V.P.Belyanin matn idrokining xususiy hodisa ekanligini
ta’kidlagan).
1
Ҳиссий-мазмуний доминанта ҳақида 3-бобда алоҳида тўхталамиз.
2
Белянин В.П. Основы психолингвистической диагностики (модели м ира в литературе). – М:
Тривола, 2000. – С. 8-9.
7](/data/documents/e250b057-dae6-4dd9-b734-51b00ef6c11d/page_7.png)
![Nazarimizda, V.P.Belyanin tomonidan keltirilgan ushbu qarashlar faqat
badiiy matnni emas, boshqa uslubdagi matnlarni ham psixolingvistik tahlil
qilish uchun asos bo‘la oladi. Xususan, 5-bandda bayon etilgan matnning
obyektiv voqelik, ong, olam manzarasi, nutq yaratilishi va uning idroki bilan
bog‘liq bo‘lgan serqirra va murakkab hodisa ekanligi haqidagi qarashlar
matnning psixolingvistik mohiyatini yaqqol namoyon etadi.
Psixolingvistik tahlilda lisoniy ong masalasi ham markaziy o‘rinlardan
birini egallaydi. “Lisoniy ong tashqi faoliyatni til belgilari vositasida
rejalashtirish va boshqarishdan iborat bo‘lgan ichki jarayondir” 1
. U, xususan,
muloqotning eng oliy birligi bo‘lgan matn yaratilishida muhim ahamiyat kasb
etadi.
Matnning psixolingvistik tadqiqida eng muhim bo‘lgan obyektlardan biri
til sohibi – matn tuzuvchi va retsipient faoliyatidir. Ma’lumki, matn inson
tomonidan inson uchun yaratiladi. Bu matn yaratilishi va uning idrokidan
iborat faoliyat zanjirining antropotsentrik xususiyatga ega ekanligidan dalolat
beradi. Psixolingvistik tahlilda muallif-retsipient munosabatlarida amal
qiluvchi lisoniy va nolisoniy omillar borki, ularni o‘zaro uyg‘unlikda tadqiq
etish kutilgan natijalarni olishga imkon yaratadi.
Tilshunoslikda matn mohiyati, unga xos bo‘lgan asosiy belgilar haqida
mavjud bo‘lgan fikrlar 2
matnni psixolingvistik aspektda o‘rgangan
tadqiqotchilar tomonidan ham e’tirof etiladi. Jumladan, yaxlitlik,
informativlik, bog‘lanishlik kabi xususiyatlar matnning asosiy belgilari
ekanligi bir qator psixolingvistlarning ishlarida ham qayd etib o‘tilgan 3
. SHu
bilan birga, ushbu tadqiqotchilar matnning psixolingvistik o‘ziga xosligi
1
Ковшиков В.А., Пухов В.П. Психология. Теория речевой деятельности: Учебник для вузов. – М.:
Астрель, АСТ, 2007. – 318 с.
2
Бу ҳақда қаранг: Юлдашев М.М. Бадиий матннинг лингвопоэтик тадқиқи: Филол. фан. д-ри ... дис. –
Тошкент: ЎзР ФА ТАИ, 2009. – Б. 49-70.
3
Белянин В.П. Основ ы психологической диагностики (модели мира в литературе). – М.: Тривола,
2000. – С. 8-13; Пешкова Н.П. Психолингвистические аспекты типологии научного текста: Автореф.
дис. … д-ра филол. наук. – Уфа: БашГУ, 2002. – С. 15; Новиков А.И. Текст как объект исследования
лингвопсихологии // Методология совреме нн ой психолингвистики: Сб . статей. – М осква; Барнаул:
Изд-во Алт. ун-та, 2003 . – С. 10.
8](/data/documents/e250b057-dae6-4dd9-b734-51b00ef6c11d/page_8.png)
![haqida ayrim qarashlarni ham ilgari surdilar. Jumladan, matnni
psixolingvistik aspektda o‘rgangan YU.A.Sorokin uning bog‘lanishlik va
yaxlitlikdan iborat belgilariga quyidagi tarzda yondashadi: “Matn yaxlitligi
psixologik nuqtai nazardan retsipient va matnning o‘zaro munosabati
jarayonida yuzaga keluvchi yashirin proeksion (konseptual) holatdir,
shuningdek, bog‘lanishlik til / nutq qurilishi unsurlari barobarida uning
qurilish unsurlari bo‘lmagan qismlarning o‘zaro hamkorligi natijasi hamdir 1
.
YAna bir tilshunos A.I.Novikovning fikriga ko‘ra esa matn yaxlitligi faqat
uning mazmuniy tuzilishiga xosdir 2
. A.I.Novikovning ushbu xulosasi
psixologik va kognitiv nuqtai nazardan to‘g‘ri bo‘lsa-da, matnning tashqi
tuzilishi – sintaktik-struktur jihatini e’tiborga olmaganligi bilan
munozaralidir. Zero, matn yaxlitligini uning ichki tuzilishigina
ta’minlamaydi.
A.I.Novikov matnning psixolingvistik belgilari qatorida axborot siqiqligi
(kompressivnost)ni ham qayd etadi 3
. Axborot verbal shaklining siqiqligi
N.A.Jinkinning har bir matnni bitta gap shakliga keltirish mumkinligi
haqidagi g‘oyasiga asoslangan.
A.I.Novikov yuqorida qayd etilgan maqolasida matnni tahlil qilishning
yangi bir yo‘nalishi haqidagi qarashlarini ham bayon etgan. Uning fikricha,
psixolingvistik va kognitiv tilshunoslikda til turli nuqtai nazarga ko‘ra tahlil
qilinsa-da, ular bir nuqtada kesishadi. U mana shu nuqtani
“lingvopsixologiya” deb atashni taklif qiladi 4
.
Matnni psixolingvistik tahlil etish haqidagi ayrim tadqiqotlarda uning
kreollashtirilganlik, shakliy uzilish hamda interpretativlik xususiyatlari ham
e’tiborga olinishi lozimligi ta’kidlanadi 5
.
1
Сорокин Ю.А. Текст: ц ельность, связность, эмотивность // Аспек ты общей и частной теории текста.
–М., 1982. – С. 61-73.
2
Новиков А.И. Кўрсатилган мақола.
3
Новиков А.И. Кўрсатилган мақола . – Б . 9-17.
4
Новиков А.И. Кўрсатилган мақола.
5
Қаранг: Ковшиков В.А., Пухов В.П. Психол ингвистика . Теория речевой деятельности: Учебник для
вузов. – М.: Астрель, АСТ, 2007. – 318 с.
9](/data/documents/e250b057-dae6-4dd9-b734-51b00ef6c11d/page_9.png)
![Kreollashtirilganlik (rus tilida: kreolizovannost) kreol 1
so‘zidan hosil
qilingan bo‘lib, retsipientga ta’sir o‘tkazish maqsadida verbal hamda
noverbal shakllarning uyg‘unlashtirilishi tushuniladi. Rus tilshunosi
M.B.Voroshilovaning ma’lumotiga ko‘ra, bu tushuncha psixolingvistikaga
YU.A.Sorokin hamda E.F.Tarasovalar tomonidan kiritilgan 2
. Kreollashtirish
natijasida “verbal va noverbal unsurlar yagona vizual, tuzilmaviy, mazmuniy
va funksional yaxlitlikni hosil qiladi” 3
. Bunday matnlar sirasiga tadqiqotchi
reklama matnlari, kinomatnlarni kiritadi.
Biz ruscha kreolizovannыy tekst terminini o‘zbek tilida uyg‘un matn
termini bilan ifodalash ma’qul, deb o‘ylaymiz, chunki bunday matnlarda bir
necha nolisoniy va lisoniy faktlarning uyg‘unlashuvidan iborat jarayon hosil
bo‘ladi. Fikrimizcha, uyg‘un matnlar nafaqat psixolingvistikada, balki
lingvokulturologiyada ham o‘rganilishi lozim. Sababi – uyg‘un matnlarda
turli madaniy-semiotik maydonlar o‘zaro aloqaga kirishadi. Masalan,
g‘azallar to‘plamidan iborat kitoblarda ko‘pincha CH.Ahmarov
miniatyuralari ham beriladi. Bunda she’riy matn mazmuni hamda
suratlardagi tasvir o‘zaro uyg‘unlashadi. Bunday usulni ertaklar to‘plamida
ham ko‘rish mumkin. Reklama matnlari ham uyg‘un matnga tipik misol bo‘la
oladi. Teleekranda namoyish etiladigan reklamalarda uch turdagi madaniy-
semiotik maydon: tasvir, musiqa va matn uyg‘unlashuvini kuzatish mumkin.
Kinomatnlarda ham og‘zaki matn, tasvir va musiqa uyg‘unligi tomoshabin
ruhiyatiga ta’sir etuvchi asosiy omillar hisoblanadi.
YUqorida aytilganidek, bu kabi matnlar funksional yaxlitlikni hosil
qiladi. Psixolingvistikada retsipientlarning ana shu yaxlitlikni qabul qilish
qobiliyatlari tadqiq qilinadi.
1
креол – Африка мамлакатларида африкаликларнинг тубжойли бўлмаган, келгинди халқ вакиллари
билан бўлган никоҳларидан туғилган авлодлар / Ўзбек тилининг изоҳли луғати. 5 жилдли. 2-жилд. –
Тошкент: Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 2006. – Б. 416.
2
Ворошилова Н.Б. Креолизован ный текст: аспекты изучения // Политическая лингвистика. Вып. 20. –
Екатеринбург, 2006. – С. 180-189.
3
Ворошилова М.Б. Кўрсатилган мақола.
10](/data/documents/e250b057-dae6-4dd9-b734-51b00ef6c11d/page_10.png)
![Psixolingvistikaga doir adabiyotlarda qayd etilgan shakliy uzilish (rus
tilida: skvajnost) ham matnga oid qiziqarli hodisalardan biridir. Ma’lumki,
matnda ketma-ket kelgan jumlalar mazmunan o‘zaro bog‘liq bo‘ladi. Ana shu
bog‘liqlik kutilmaganda uzilib qolishi mumkin. O‘.Hoshimovning “O‘zbek
ishi” deb nomlangan hikoyasidan olingan quyidagi parchada mana shu
hodisani ko‘rish mumkin: Yo‘q, Jumanov Koryaginga emas, deraza tomon
intildi. Soqchi eshikdan kirguncha bir hatlab deraza rahiga cho‘kkalab oldi.
SHu alpozda bir soniya, atigi bir soniya Koryaginga qaradi. Hozirgina
ko‘zlarida yonib turgan g‘azab ifodasi o‘rnida shu qadar chuqur, unsiz
nafrat, nochorlik, iztirob... shu qadar teran hayrat bor ediki, Koryaginning
yuragi orqaga tortib ketdi.
– Jumanov! – Vasiliy Stepanovich deraza tomon talpindi. – Jumanov ...
Gapini tugatmasdan derazadan yana g‘ira-shira oqshom yorug‘i
ko‘rindi.
Soqchi ikkovlari baravar yugurib borishdi. CHuqurlikdagi hovlida,
hovuz chetidagi simyog‘ochda lampochka yonib turar, Jumanov yaproqlarini
chang bosgan archa tagida g‘ayritabiiy yonboshlab yotar edi: boshi
hovuzning sement qirrasida, gavdasi qirg‘oqda... Koryagin uning jon taslim
qilayotib, oyog‘ini uch-to‘rt silkitganini ko‘rdi.
Berilgan mikromatnda xalqimiz kechmishidagi fojiali davrlardan biri –
paxta yakkahokimligi vaqtida “o‘zbek ishi” deb atalgan mash’um
harakatning qurboniga aylangan shaxs, ya’ni sovxoz direktori Jumanovning
tergovchining ma’naviy va jismoniy qiynoqlariga chidolmasdan, o‘zini
tergov bo‘layotgan binoning yuqori qavatidan pastga tashlab halok bo‘lishi
epizodi tasvirlangan. Agar matndagi jumlalarga mantiqiy jihatdan
yondashadigan bo‘lsak, uning ikki o‘rnida muayyan jumlalar tushirib
qoldirilganini ko‘rishimiz mumkin: bu – Jumanov! – Vasiliy Stepanovich
deraza tomon talpindi. – Jumanov... jumlasidan keyingi Jumanov deraza
11](/data/documents/e250b057-dae6-4dd9-b734-51b00ef6c11d/page_11.png)
![rahidan o‘zini pastga otdi hamda Soqchi ikkovlari baravar yugurib
borishdi jumlasidan oldingi Koryagin va soqchi yuqori qavatdan pastga
tushib, hovliga chiqishdi jumlalaridir. Axborot izchilligi ushbu jumlalarni
taqozo etsa-da, ularni matn tarkibida qo‘llamaslik matnning mazmuniy
yaxlitligiga ta’sir etmagan: retsipient muallif nazarda tutgan propozitsiyalarni
matnda ifodalangan vaziyatdan kelib chiqib, o‘zi tiklashi mumkin.
Implikatsiyaning bu usuli badiiy matnlarda ko‘p uchraydi. Demak, shakliy
uzilish, aytish mumkinki, matn va retsipient munosabatlariga, ya’ni matnning
mazmuniy idrokiga oid hodisa bo‘lib, aborot siqiqligining yuzaga kelishiga
xizmat qiladi.
Matnning psixolingvistik xususiyatlaridan biri interpretativlik
hisoblanadi. V.P.Belyanin fikriga ko‘ra, har bir retsipient muayyan matn
haqida o‘z interpretatsiyasiga ega bo‘lishi mumkin. Matn idroki natijasida
yuzaga keluvchi interpretatsiya xarakteri faqat matnning emas, retsipientning
ham psixologik xususiyatiga bog‘liq bo‘ladi. Muallif bilan retsipient
psixologik jihatdan qanchalik yaqin bo‘lsa, ularning matn haqidagi
interpretatsiyasi shunchalik muvofiq bo‘ladi 1
.
1
Белянин В.П. Основы психолингвистической диагностики (модели м ира в литературе). – М.:
Тривола, 2000. – С. 8.
12](/data/documents/e250b057-dae6-4dd9-b734-51b00ef6c11d/page_12.png)
![Foydalaniladigan adabiyotlar
1. Абдураҳмонов Х., Маҳмудов Н. Сўз эстетикаси. Тошкент,
1981.
2. Актисова О.А. Синтаксические средства реализации
концептов в аспекте эволюции типов повествовательной речи: На
материале описаний в романах “Преступление и наказание”
Ф.М.Достоевского и “Мастер и Маргарита” М.А.Булгакова: Автореф.
дис. ... канд. филол. наук. – Волгоград : Волг. гос. ун-т , 2006. – С. 29.
3. Воҳидов Р., Неъматов Ҳ. Сўз бағрида маърифат. -Т.: Ёзувчи,
2001.
4. Галперин Р.И. О понятии текст // Вопросы языкознания. –
Москва, 1974. – № 6. – С .22.
5. Горелов И.Н., Седов К.Ф. Осно вы психолингвистик и:
Учеб ное пособие. – М.: Лабиринт, 2001. – С. 4.
6. Григорева В.С. Дискурс как элемент коммуникативного
про ц есса: прагмалингвистический и когнитивный аспекты : монография
– Тамбов : Изд-во Тамб. гос. техн. ун-та, 2007.
7. Ўзбек тилшунослигининг долзарб муаммолари. ЎУМ, ЎзМУ
2011. Ўзбек филологияси факултети кутубхонаси.
8. Усмонов С. Умумий тилшунослик. -Т.: Ўқитувчи, 1972.
9. Фалсафа. Қомусий луғат. –Т, 2004.
10. Фурс Л.А. Синтаксически репрезентируемые концепты:
Автореф. дис. … д-ра филол. наук. – Тамбов: Тамбовский гос. ун-т им.
Г.Р.Державина, 2004. – С. 42.
11. Хайруллаев М., Ҳақбердиев М. Мантиқ. -Т.:Ўқитувчи, 1993. -
Б. 92-95.
13](/data/documents/e250b057-dae6-4dd9-b734-51b00ef6c11d/page_13.png)
O`ZBEK TILINING PSIXOLINGVISTIK TADQIQI MUAMMOLARI Reja: 1. Tilshunoslikda psixolingvistik yo‘nalishning yuzaga kelishi 2. Psixolingvistikaning vazifaviy-struktur aspekti 3. Psixologik komponentlar va uning tilga aks etishi
Tilshunoslikda psixologik yo‘nalish bilan bog‘liq muammolar naturalistik va logik ta’lim egalarining xatti-harakatlari bilan bog‘liq ravishda kirib kelgan. Bu borada V. fon Gumboldt konsepsiyasiga e’tibor bergan holda, semantik qurilishda nutqiy ijodiy yondashuv lozimligini ta’kidlashida kuzatiladi. Bu holat psixolingvistika bilan shug‘ullangan barcha maktab a’zolarining diqqat-e’tiborida bo‘lib kelgan. Qariyb yuz yildirki, psixologiyaning turli xil aspektlarida nutq o‘stirishning nutqiy ijodiy yondashuvdagi suhbat me’yorlari faoliyatiga aloqadorligi alohida o‘rganilgan. Ma’lumki, psixolingvistika asoschisi nemis tilshunos olim G.SHteyntal (1823-1899) hisoblanadi. Uning eng muhim asarlari sifatida « Tillarni tasnif etish va ularning taraqqiyot qonuniyatlarining maqsadi » deb nomlangan bo‘lib, 1850 yilda yozilgan. Undan keyin 1851 yilda yozgan «Tillarning kelib chiqishi» , 1855 yilda yozilgan «Grammatika, logika va psixologiya», 1860 yilda yozgan «Muhim tipdagi tillarning tuzilishi xarakteristikasi» asarlarini sanab o‘tish lozim. SHuni alohida ta’kidlamoq joizki, lingvistik biologizmning o‘ziga xos xususiyatlari SHleyxer ta’limotida o‘z ifodasini topgan bo‘lsa, logik grammatizm Bekker ta’limotida jonlantirildi. SHteytal esa o‘z ijodiy o‘qishlarida bu jaryonni individning xatti-harakati va xalq psixologiyasi taraqqiyotiga tayanib o‘rganadi. Tilshunoslik-faqat individning psixologik xarakteri bilan chegaralanmaydi, balki uning nutqini o‘rganadi, ayni zamonda xalqning psixologiyasini, uning tilini ham o‘rganadi. SHteyntal ilmiy qarashlariga Potebnya va Paul, Boduen de Kurtene ham Sossyur, Sepira va SHerbalar e’tibor qaratadi. Biroq psixolingvistika bir xalq misolida rivoj topgan emas. Potebnya va Paul qarashlarida psixologik asosi gapning semantik qurilishi, garmmatik kategoriyalari, tilning leksik ma’nolari uchun xizmat 2
qiladi. Psixologik tushunchalar til aloqasining shaxs va xalqqa bog‘liqligini, shuningdek, tilning tarixiy-madaniy faktor ekanligini ifoda etadi. Boduen de Kurtene va F.Sossyur nutqiy ijodiy yondashuvning ijtimoiy xarakter kasb etishini alohida ta’kidlashadi. Bu konsepsiya turli xil individual-leksik birliklarning paydo bo‘lish omillarini, ijtimoiy-grammatik assotsiatsiyasining esa uzviy aloqadorligini anglatadi. Psixologik maktab XIX asrning birinchi yarmi va XX asr boshlarida vujudga kelgan bo‘lib, til va nutq muammosiga doir tilning funksional (vazifaviy) belgilarini, shuningdek, til qurilishini va nutqiy-ijodiy yondashuvni o‘rgangan edi. Ma’lumki, vazifaviy-struktur yo‘nalish psixolingvistika, ya’ni lingvistik psixologiya uchun muhimdir. A.Marti o‘z ishlarida, jumladan, 1908 yilda yozgan «Umumiy grammatika va falsafiy tilni tekshirishning isbotlanganligi» , A.Gardineraning 1932 yilda yozgan «Til va nutqning nazariyasi» , K.Byuleraning 1934 yilda yozgan «Til nazariyasi» asarida aynan vazifaviy-struktur yo‘nalish masalasida ilmiy izldanishlar olib borishgan. Ta’kidlash joizki, psixologik idealar lingvistik yo‘nalishlar uchun muhim bo‘lib, psixologizm va nutqiy faoliyatni tushunishni idrok etishda simvolik alomat kasb etadi. Buni logik-ma’noviy tahlilda lingvistik yo‘l bilan amalga oshiriladi. Psixologik komponentlar strukturalizm, etnolingvistik nazariyalar, semiotika yo‘nalishlarida o‘rganilgan va tadqiq etib kelinmoqda. SHunga ko‘ra, psixologik yo‘nalishlarning muhim ko‘rinishlari til uchun xarakterli bo‘lib, psixolingvistikaning yuzaga kelishini ta’minlagan. 1954 yilda shu masalaga bag‘ishlangan, ya’ni psixologlar va tilshunoslar hamkorligida AQ SH ning Blumington shahrida seminar bo‘lib o‘tgan edi. 1957 yilda esa CH.Osgud «Ma’nolar o‘zgarishi» 1961 yilda esa o‘zining psixolingvistikaga doir muhim bo‘lgan ishi «Psixolingvistika» ni yaratdi. Amerikalik psixolingvistlar ana shu ishlarga tayanib deskritiv va transformatsion 3
tekstlarni yuzaga keltirishgan hamda xulq-atvor psixologiyasi, ayniqsa, «ongdagi xalq-atvor modeli» ni Osguda va uning informatsion nazariyasi hamda matematik nazariyasiga bog‘liq ekanligini isbot qildilar. Semantik-psixologik qarashlarda nutqiy jarayoni aynan nutqning qurilishi, nutqning vaziyati, shuningdek, nutqning kontekstda tutgan o‘rni masalalari to‘laqonli ravishda o‘rganilgan va o‘rganilib kelinmoqda. Rus tilshunosligida bu muammolar bilan L.SHerba, L.Vo‘gotskiy kabi olimlar mutnazam shug‘ullanib kelishgan. Bir qancha psixolingvistlarni A.Leontev boshqarib kelgan. Natijada 1967 yilda «Psixolingvistika» , 1969 yilda «Psixolingvistik birliklar nutqiy vaziyatning muhim vositalari» , 1969 yilda «Til, nutq, nutqiy faoliyat» deb nomlangan asarlarini yaratgan. Angliyada Fyors Xolideya boshchiligida kontekst vaziyati, nutqiy vaziyat, nutqiy kontekst masalalari bilan bevosita shug‘ullanuvchi maktab yaratilgan. YAponiyada esa bevosita « tilning paydo bo‘lishi» ni o‘rganuvchi maktab mavjud bo‘lib, u asosan, til va uning inson faoliyatiga aloqadorligini, til va nutqiy jarayonni o‘rganish asosida nima beradi, degan masalalar ustida ilmiy izlanishlar olib boriladi. Ko‘rinadiki, til jamiyatning asosiy aloqa-aralashuv vositasi sifatida tushuniladi, shuning uchun tilni har tomonlama o‘rganish va tahlil etib berish lozim bo‘ladi. Insonning ijtimoiy-siyosiy qarashlarda tildan va uning elementlaridan foydalanish muhimdir. Bunda til elementlari yordamida osil qilingan ma’nolar til belgilari yordamida ma’no hosil qilib, ular ayni zamonda inson ‘atti-harkatiga xos tushunchalarni tushunish imkonini beradi beradi. Lingvistik psixologizmning paydo bo‘lishida naturalizm va logizmning alohida o‘rni bor. Psixologiya ana shu jarayonlarning bir ko‘rinishi bo‘lib, psixologizm tilning boshqa xususiyatlarini, xususan, uning nutqiy faoliyati bilan bog‘liq jihatlarini o‘rganadi. Psixologik jarayon bilan biz 4
sotsiolingvistika va struktural tilshunoslikda, lingvosemiotika va matematik lingvistikaning bo‘limlarida tanishib chiqamiz. Nutqiy faoliyat jarayonini psixofizik aspektlarini tadqiq etish gapiruvchilar tomonidan nutqning fiziologik asosini o‘rganishni taqozo etadi. Tomson bu haqda to‘xtalib, quyidagilarni bayon etadi: «Biz hozirgi zamon tilini tushunish asosida uning, ya’ni tilning biz tomondan so‘zlashuv jarayonida gapirish, fikr yuritish, eshitish, o‘z navbatida bizning organizmimizda psixologik faktorlarni yuzaga kelishini ta’minlaydi, umuman til mavjudligi biz uchun psixologik va fiziologik jarayonlarda ma’lum bo‘ladi». Nutqiy faoliyatning fiziologik asosi haqida Blumfild va psixolingvistlar to‘xtalib, ularni tarixiy transformatsion sharoit taqozosi bilan bog‘lab, nutq tuzilishiga xos deb ta’kidlaydilar. Lingvistik psixologizmning asosiy maktablarida etnolingvistika va psixologik sotsiolingvistika, semantik psixologizm, psixologiya, nutq va psixolingvistika masalalari muhim deb qaraladi. Ularning ilmiy qarashlari asosida turli- tuman psixologik maktablarda o‘qishlar yuzaga kelgan. Muhimi shundaki, psixologik yo‘nalishlarning barchasida psixolingvistikani psixologiya va tilshunoslik fanlarining tutash nuqtasida paydo bo‘lgan fan sifatida e’tirof etiladi. Psixolingvistika 5