Sud jarayoni va notiqlik san’ati
![Mavzu: Sud jarayoni va notiqlik san’ati
Reja:
1.Notiqlik san’ati tarixi
2.Yunon notiqligi va rim notiqligi
3.Ritorika,snegorlar,logograflar
4.Sharq notiqligi](/data/documents/77b3ace5-765e-4186-856b-b90e918a1abe/page_1.png)
![NOTIQLIK SAN’ATI TUSHUNCHASI HAQIDA.NOTIQLIK SA’NATI TARIX
Kishilar chiroyli , mazmundor nutq masalasi bilan juda qadimdan qiziqib keladilar.
Qadimgi
Gretsiya (Yunoniston) da va Rimda nutq madaniyatining nazariy asoslari
yaratildi.
Nutq oldiga qo’yiladigan talablar ishlab chiqildi. Bu davrda davlatning,
savdo-sotiqning,
sud ishlarining nihoyatda taraqqiy etishi, notiqlikni san’at
darajasiga
ko’tardi. Yetuk inson bo’lishi uchun albatta , notiqlik san’atini egallash
shart
qilib qo’yiladi. Ana shu ehtiyoj tufayli notiqlik nazariyasi yaratildi. Uning
Sitseron,
Demosfen, Kvintilian, Aristotel kabi nazariyotchilari yetishib chiqdi.
Eramizning
335 -yilida Aristotelning «Ritorika»si yaratildi. Unda notiq oldiga
quyidagilarni
vazifa qilib qo’ydi:
-
materialni har tomonlama tayyorlash ;
-
materialni joylashtirish rejasini belgilash;
-
materialni o’zlashtirish, nutq qurilishini to’g’rilash;
-
notiqning nutq materialini o’rganishi;
-
materialni so’z bilan ifodalash;
-
nutqni talaffuz qilish, ya’ni nutq jarayoni.
Notiqlik san’atining tarixi juda uzoq bo‘lib, u eramizdan avvalgi V asr boshl
arida Yunonistonda shakllana boshladi. Yunonistonda aristokratiya, demokratiy
a tuzumi
o‘rnatilishi natijasida davlat ishlarida, xalq majlislarida, senat kengashlarida, s
ud va
yig‘ilishlarda respublikaning har bir ozod kishisi erkin nutq so‘zlash
huquqiga ega bo‘lgan. Davlat ishlarini boshqarishda qatnashishni hohlagan har bir
kishi uchun chiroyli so‘zlash san’atini
egallash majburiy bir
ehtiyojga aylana borgan. Sud ishlarida o‘rnatilgan tartib notiqlik san’atining y
uksalishiga katta bir turtki bo‘ldi. Sud jarayonida javobgar o‘ziga qo‘yilayotgan
aybning asosizligini isbotlab gapirishi, da’vogar](/data/documents/77b3ace5-765e-4186-856b-b90e918a1abe/page_2.png)
![esa o‘z fikrida qattiq turishi, uni qoralashi lozimedi. Lekin hamma ham chir
oyli so‘zlash qobiliyatiga ega bo‘lavermaydi. Shuning natijasida, nutq matnlari
ni yozib beradigan bilimdon kishilarga ehtiyoj tug‘ila boshladi va yozma nut
q san’atini yaxshi egallagan notiqlarni o‘sha zamon tili bilan "logograflar" deb
atay boshladilar.
Notiqlik san’atining keng ko‘lamda qanot yoyishi esa, o‘z navbatida uning sud noti
qligi, harbiy notiqlik va siyosiy notiqlik kabi shoxobchalarining paydo bo‘lish
iga olib keldi. Sudda gapiriladigan chiroyli nutq o‘rnini, endilikda aniq
qonuniyatga ega bo‘lgan sud notiqligi egalladi. Oradan bir oz vaqt o‘tgach, noti
qlikning yana bir turi - epideyktik, ya’ni tantanali nutq uslubi paydo
bo‘ldi. Bulardan tashqari, notiqlik san’atining rivoji adabiy tilning shakllanish
iga, notiqlik san’atining nazariyasidan iborat bo‘lgan "Ritorika" ilmining vuju
dga kelishiga sabab bo‘ldi. Rimdagi
barcha shoirlar va notiqlar shu maktabdan , ya’ni
ritorika maktabidan ta’lim
olganlar. Notiqlar tomonidan yaratilgan nutq matnlari nasriy va poetik ijod
mazmunasi hisoblangan. Bunday ijodkor notiqlarning nomi o‘z mamlakati doi
rasidan chiqib, jahonga ma’lum
va mashhur bo‘lgan. Aristotel,
Demosfen va Sitseronlar
shular
jumlasidandir. O‘rta Osiyoda Arastu nomi bilan mashhur bo‘lgan Aristotel er
amizdan avval, 384 yili Stagir (Makedoniya yarim orolidagi Xalkidik)da shifo
kor oilasida dunyoga keladi. Uning otasi Nikomax Aleksandr
Makedonskiyning nabirasi
podsho Aminti II saroyida shifokorlik
qildi. Aristotel 17 yoshida Afinaga keladi va bu erda o‘z zamonasining,mash
hur,olimlaridan,bo‘lgan.Platonga shogird bo‘ladi. 342 yili Makedoniya podshosi
Filipp o‘zining Aleksandr nomli 13 yosh o‘g‘lining tarbiyasi
uchun Aristotelni
Mitilendan
chaqirib oladi.
Bu erda u falsafa maktabini ochadi,va katta kutubxona tashkil qiladi. Shu davrda
Gretsyada chiroyli so‘zlashga qiziqish kuchayib ketgan edi. Buning natijasida qato
r notiqlik maktablari ochiladi. Bu maktablarda so‘z san’ati ustalari - shogirdl](/data/documents/77b3ace5-765e-4186-856b-b90e918a1abe/page_3.png)
![ar etishtirib chiqarilar edi. Keyinchalik chiroyli so‘zlash haqida qo‘llanmalar
maydonga keldi. Shunday asarlardan biri Aristotelning "Ritorika" nomli kitobi
dir. Buyuk olim uni mashhur "Poetika" nomli asaridan so‘ng, ya’ni eramizda
n oldingi 330 yillarda Afinaga so‘nggi marta qaytib kelganda yozgan
edi. Ma’lumki, ungacha Anaksimen, Lampsak ham "Ritorika" nomli qo‘llanma ya
ratgan edi. Bu ikki asar birbiriga tamoman o‘xshamaydi. Ularningbirinchisi qo
‘llanma bo‘lsa, ikkinchisi chiroyli so‘zlash nazariyasi
bo‘yicha,ilmiy,mulohazalardan
iborat. Aristotel har bir jumlaning asosiy fikrini ifoda etishga qaratilishi, rav
on tinglovchi tushunadigan darajada sodda bo‘lishini talab etadi. U notiqning hissi
yot bilan so‘zlashi mulohaza yuritayotgan fikrining tinglovchi qalbiga tez etishi
ga muhim omil bo‘lishini alohida uqtiradi. Bundan tashqari, Aristotel notiqning
auditoriyani o‘ziga jalb etishi uchun hazilmutoiba so‘zlar bilan lirik chekinish qili
b tinglovchilarni hayajonlantira bilishi zarurligini, agar turli ko‘rgazmali qurollarda
n foydalansa, har xil epitet, chog‘ishtirish va metaforalarni qo‘llasa, nutqinin
g ta’sirchanligi yanada oshishini, ammo keltirilgan misollar ko‘payib ketib, tinglov
chini zeriktirib qo‘ymasligi
kerakligini ham ta’kidlaydi. Aristotel fikrlari
hozirgi kunda ham o‘z qimmatini yo‘qotgani yo‘q. Umrini onaVatanining gullab
yashnashiga bag‘ishlagan davlat arbobi, mashhur notiqDemosfen eramizdan old
ingi 384 yili Afinada o‘ziga to‘q oilada dunyoga keldi. Uning otasining ismi
ham
Demosfen
bo‘lib, qurol-yaroq ustaxonasining egasi
edi. Demosfen notiqlik bilan shug‘ullanishdan avval o‘z ustozi yo‘lidan borib
, boshqalarga sudda so‘zlanadigan nutqning matnini yozib berar va bu ishlari
uchun yaxshigina haq olar edi. Borabora nutqiy matn,yyozish Demosfenni qo
niqtirmaydi. U otashin vatanparvar sifatida ijtimoiy
faoliyatini
vatanining ravnaqi
uchun
sarflashni orzu,qiladi. Yosh notiqning xalq oldidagi birinchi nutqi ayanchli hol
da: to‘polon, kulgi, qiyqiriq, hushtak chalib masxaralash bilan qarshi olinadi. U
o‘z nutqini tugatolmay minbardan tushishga majbur bo‘ladi. Demosfen nutqining
bunday ayanchli tugashi tabiiy edi, chunki uning tovushi juda past bo‘lib, bir](/data/documents/77b3ace5-765e-4186-856b-b90e918a1abe/page_4.png)
![oz duduqlanar, "r" harfini talaffuz etolmas, g‘uldirab, mujmal gapirar edi. B
ulardan tashqari, uning elkasini qimirlatib turadigan odati ham bo‘lib, ko‘pchilik
orasida o‘zini tog‘ri
tuta bilmas edi.
Xalq majlislaridan birida Demosfen o‘zini ikkinchi bor sinab ko‘radi. Lekin
bu safar ham muvaffaqiyatsizlikka uchraydi. Shundan so‘ng Demosfen o‘z nu
tqidagi kamchiliklarni boshqa takrorlamaslik uchun astoydil bosh qotiradi. Har ku
ni bir necha soatlab noto‘g‘ri talaffuz etayotgan so‘zlari ustida qayta-qayta mashq
qiladi. Hatto og‘ziga tosh solib olib, qattiq va ravon gapirishga harakat qiladi. "r"
tovushini to‘g‘ri talaffuz etish uchun esa kuchuk bolasining irillashini kuzatad
i
va o‘zi ham xuddi shu tovushni qaytaradi.
Nihoyat uzoq muddatli tinimsiz mashqlardan so‘ng Demosfer o‘z maqsadiga
erishadi: mashhur notiq bo‘lib etishadi. Ammo, shunga qaramay, u hech qach
on tayyorgarliksiz nutq so‘zlamas, oldindan yozib qo‘yilgan matnni yodlab ol
ar, har bir so‘z ustida puxta o‘ylar, jumlalarni aniq va chiroyli tuzishga hara
kat qilar edi. Ulug‘ notiqning nutqi shu qadar sodda, ravon,
mantiqan puxta
va jozibali
bo‘ldiki, bu faqat mashaqqatli
mehnat,samarasi,edi. Mark Tulliy Sitseron eramizdan oldingi 103 yilda Rimda
n uzoq bo‘lmagan Arpina shahrida badavlat oilada dunyoga keladiUning bolalik
yillari Arpina shahridagi otasiga qarashli yerlarda o‘tadi
otasi
o‘z farzandiga yaxshi ta’lim-tarbiya berish maqsadida Rimga ko‘chib o‘tadi. Sitser
on u erda yunon tili va adabiyotini mukammal egallagach, Yunonistonning
mashhur so‘z ustalari Litsiniy Krass va
Mark Antoniy kabi notiqlardan so‘z san’atining nozik sir-asrorlarini o‘rgatgan
ularning ajoyib
nutqlarini
tinglaydi. Bo‘lajak notiq, ayni vaqtda, falsafa bilan ham shug‘ullanadi. Lekin uni
ko‘pro notiqlik san’ati qiziqtiradi. Sitseron notiqlarning turli mimika va haraka
tlari bilan so‘zlashayotganini ko‘rib, notiq bo‘lish uchun aktyorlikdan ham xa
bardor bo‘lish kerakdegan xulosaga keladi.
Shuning uchun Ezop
va Rossiy kabi o‘z davrining mashhur
aktyorlaridan saboq oladi.](/data/documents/77b3ace5-765e-4186-856b-b90e918a1abe/page_5.png)
![Sitseron uzoq tayyorgarlikdan so‘ng, 25 yoshida birinchi marotaba xalq oldid
a nutq so‘zlashga jur’at etadi. U avval grajdanlik, so‘ngra jinoiy ish jarayoni bo‘yi
cha gapiradi. Biroq, uning bu nutqida davlat boshliqlaridan Sull hamda Kott is
mli mashhur notiqlar qarshi chiqadi. Shundan keyin, u ritorika va falsafa fanl
aridan mukammalroq nazariy bilim olish maqsadida zamonasining buyuk notiql
aridan hisoblangan Antio Askalonskiydan ta’lim oladi, mashhur so‘z ustalaridan o‘
rganish niyatida Kichik osiyoning bir =qancha shaharlarini kezib
chiqadi. U ancha vaqtgacha nutq so‘zlashda yangi usullar qidiradi. Nihoyat
Osiyo hamda Attika usullari
omixtasidan iborat bo‘lgan yangi bir uslub
kashf,etadi. Sitseron o‘z - zamonasining ko‘pchilik so‘z ustalari singari,jonlili
gi,jumlalarning nafis bo‘lishiga katta e’tibor
beradi. Sitseronning fikricha, notiq shunchaki, sud ishlarining barcha qonun,q
oidalarini yaxshi biladigan qonunparast emas, balki davlat ishlarini chuqur tus
hunadigan xalq qayg‘usiga hamdardlik qila oladigan davlat arbobi bo‘lmog‘i
kerak. Shuning uchun notiqlik san’atiga qiziqqan har bir kishi faqat ritorika ilmi
ga oid ibtidoiy bilimlar bilan cheklanmasdan va o‘zining tabiiy iste’dodiga ishoni
b qolmasdan, doimo turli fanlarni o‘qib-o‘rganmog‘i, ilm va madaniyatning y
uqori cho‘qqilariga intilmog‘i darkor.
Bundan tashqari, "Notiqlar haqida" asarining muallifi notiqlarning odamlar diliga
qo‘rquv, g‘azab va qayg‘u sola bilishi va aksincha, bu xildagi hayajonli holatlardan
kishilarni xalos qilib, ularning ruhida xotirjamlik, mehr,shafqat hislarini uyg‘ota oli
shi kerak, degan fikrni ilgari suradi. Uning fikricha, agar notiq odamlarning turli,tu
man xarakterlarini sezmasa, inson tabiatiga xos umumiy xususiyatlarni bilmasa va
har bir kishini goh bezovta qiladigan, goh tinchlantiradigan sabablarni tushun
masa hech qachon o‘zining maqsadiga erisha olmaydi. Sitseron "Brut" (47 yil),
"Notiq" (56 yil) nomli boshqa asarlarida Rim notiqlik san’ati tarixi haqida b
atafsil fikr yuritib, attikachilarning nazariyalariga tamomila qarshi mulohazalar
bilan maydonga chiadi. Uning ta’kidlashicha, har notiqning ko‘zda tutgan aso
siy maqsadi - tinglovchining zavqini uyg‘otib, o‘ziga moyil qilishdan iboratdi](/data/documents/77b3ace5-765e-4186-856b-b90e918a1abe/page_6.png)
![r. Notiq sharoitga qarab, mavjud uslublarning hammasidan
baravar foydalanishi zarur.
Qadimgi
Rimda ritorika miloddan avvalgi I asrda kirib kelgan. e. Eng qadimgi
Lotin
ritorikasi noma'lum "Guereniusga ritorika" (miloddan avvalgi 80-yillar)
hisoblanadi.
Rimda, Yunonistonda bo'lgani kabi, notiqlik ham siyosiy kurashning
eng
muhim vositasi hisoblangan. Ammo Rim Afina kabi demokratik respublika
emas ,
balki aristokratik edi: hokimiyat asl oilalarning tor doirasi qo'lida edi va
og'zaki
ijod sirlari meros bo'lib o'tdi . Shuning uchun , biron bir odamga biron bir
haq
evaziga dars berishga tayyor bo'lgan birinchi ritorika o'qituvchilari (albatta,
yunonlar)
paydo bo'lganda, Senat bu narsa o'zini xavfli deb bildi va ularni bir
necha
bor shahar tashqarisiga chiqarib yubordi (mil. Avv. 161 va 92); Yunon
falsafa
o'qituvchilari ham axloqni buzadigan axloq sifatida haydab chiqarildi.Rim
O'rta
er dengizida siyosiy hukmronlikka erishgan holda, yunon madaniyatini
sinchkovlik
bilan o'zlashtirib, bu sohada harakat qildi, agar bo'lmasa, birinchi
darajaga
chiqmasa, hech bo'lmaganda teng huquqlarga ega edi va ritorika (falsafa
bilan
birga) bu madaniyatning asosi edi. Uning ta'siri ostida notiq nasr nafaqat
siyosiy
kurash faktiga, balki adabiy janrga aylandi.Agar yunoncha so'zlashuv
san'ati
begona (Sitsiliya) so'zining go'zalligi va mahoratidan oldin tajribasiz
odamning
zavqidan kelib chiqqan bo'lsa, chunki go'zallik xudolarga ma'qul bo'lsa,
unda
rimliklar harbiy va mulohaza qilmasdan qat'iyatli va ishbilarmon bo'lib,
nutqni
maqsadga muvofiq ishlatishgan. Shunday qilib, yunoncha so'zlashuvlar
go'zallik
va murakkablikdan tortib oddiylik, nafislik va uyg'unlikka - yunon
madaniyatining
asosiy tamoyillariga olib boruvchi yo'l edi, sodda va sodda
odamlari ,
yunon nazokati bilan o ' ldirilganlar , shuning uchun . Rimliklarning sodda
ularning teskarisi
- soddalashtirishdan tortib to osiyolikgacha . Rim notiqligining
yunon tilidan yana bir qancha farqlarini ta ' kidlash lozim :
1)
Rimliklarning siyosiy nutqlari har doim arxaik jamiyatlarga xos bo ' lgan invetsiv
xususiyatga asoslangan edi ,
bunda g ' oya hali o ' z egasidan ajralmagan edi : siyosiy
raqibning shaxsini buzish uning g ' oyalarini buzish ;](/data/documents/77b3ace5-765e-4186-856b-b90e918a1abe/page_7.png)
![2) Rim notiqligining yana bir o ' ziga xos xususiyati qo ' pol hazil bo ' lib , u har doim
notiq tomonida yig ' ilganlarning hamdardligini jalb qilgan ;
3)
nihoyat , Rim ma ' ruzachilarining nutqlari avlodlar abadiy eslab qoladigan
aforistik iboralar bilan ajralib turdi
( fe ' llarning to ' planishi , ritorik savollar ,
antiteslar ,
rivoyatlar ). Rim notiqlik nasri Gay Grachus davrida ( mil . Avv . 153-121)
yetuklikka erishgan .
Dushmanlar miloddan avvalgi 133 yilda o ' ldirilganlaridan
keyin .
e . Uning ukasi Tiberius Italiyaning erlarini dehqonlar foydasiga qayta
taqsimlash uchun kurashni davom ettirdi .
Rim urushlarda yutuqlari uchun qarzdor
edi va shu urushlar vayron bo ' ldi . Gay Grakus va uning yosh zamondoshlari Lucius
Licinius Crassus va Mark Entonining patetik uslubi Rim notiqligi rivojlanishidagi
umumiy tendentsiyaning tabiiy namoyishi edi . Qadimgi Rim ma ' ruzachilarining
sa ' y - harakatlari asosan Senatdagi siyosiy kurash muammolari ,
ommaviy
forumlard a , shuningdek ,
fuqarolik va jinoiy sud muhokamalarida to ' plangan .
Shuning
uchun ular umuman munozara va ritorikaning nazariy savollari bilan juda
kam
shug'ullanishgan. Faqatgina istisno bu qadimgi Rimning atoqli ma'ruzachisi
Markus
Yuliy Tsitseron edi, u o'z asarlarida notiqlik, ritorikani falsafa bilan
uyg'unlashtirish
zarurligini o'z asarlarida doimiy ravishda ta'kidlagan. Ritorikada
Tsitseron
bir tomondan Aflotun va Aristotelning falsafiy printsiplarini, ikkinchi
tomondan,
izokratlardan kelib chiqadigan sof amaliy uslublar va tavsiyalarni
birlashtirishga
harakat qildi. Ammo u falsafiy printsiplarga emas, balki uning uch
og'zaki
risolalarida juda kam aytilgan. Ritorikaning qo'llaniladigan tomoni, uning
Senatda,
milliy majlisda va sudda mohirona ishlatilishi uni ko'proq qiziqtiradi.
Ushbu
maqsadga erishgan Tsitseron tashqi shakli va go'zalligiga emas, balki
nutqning
mazmuniga va ishonuvchanligiga alohida e'tibor qaratadi. Uning uchun
ideal
ma'ruzachi - tilni yaxshi biladigan usta emas, balki ifoda go'zalligi ilmini
biladigan
adibdir. Shuning uchun, ma'ruzachini tarbiyalash va tarbiyalash uning
tabiiy
fazilatlarini rivojlantirishga qaratilgan bo'lishi kerak, chunki tabiiy sovg'asiz,
jonli
ong va hissiyotsiz, siz tinglovchilarga ta'sir qila olmaysiz, ularni biron
narsaga
ishontira olmaysiz. Ommaviy nutqning tuzilishini tavsiflab, Tsitseron](/data/documents/77b3ace5-765e-4186-856b-b90e918a1abe/page_8.png)
!["ma'ruzachining barcha kuchlari va qobiliyatlari quyidagi besh vazifaga xizmat
qiladi:
birinchi navbatda, u nutqining mazmunini topishi kerak; ikkinchidan,
topilgan
narsalarni tartiblash, har bir dalilni tortish va baholash ; uchinchidan,
bularning
barchasini so'zlar bilan bezash va bezash; to'rtinchidan, xotirada nutqni
kuchaytirish;
beshinchidan, uni qadrli va yoqimli tarzda ayting ”. Ammo biznesga
kirishdan
oldin Tsitseron ogohlantiradi: nutqning boshida auditoriyani sizning
foydangizga
to'plashingiz kerak, keyin bahs mavzusini aniqlab oling va shundan
keyingina
ma'ruzachi nimani talab qilayotganini va nimani rad etganligini
isbotlashni
boshlash kerak. Nutqning oxirida aytilganlarni umumlashtirish kerak,
ya'ni
"biz uchun gapiradigan narsalarni kengaytiring va maqtang va raqiblar uchun
aytadigan
narsalarning ma'nosini yo'qotib qo'ying". Ushbu besh vazifaning batafsil
muhokamasi
"Orator" risolasida berilgan, unda u nima aytish kerak, qaerga aytiladi
va
qanday aytiladi . Uning fikricha , ushbu triadada asosiy rolni aytish kerak bo'lgan
narsani
topish jarayoni va aytilganlarni tasdiqlash uchun qanday asoslar
mavjud.Tsitseron
ritorika va notiqlik tarixiga birinchi navbatda mohir stilist va
ilhomlantirgan
ma'ruzachi sifatida kirdi, u o'z nutqlari va yozma asarlari orqali o'z
hamkasblari
va izdoshlarining qurilishida, dizaynida va ishonarli ommaviy
chiqishlarida
katta hissa qo'shdi. Nutq uslubiga bo'lgan qiziqish, uning
tinglovchilarga
hissiy ta'siri va hatto og'zaki nutqning tabiiy holatdan chiqib
ketishi,
maxsus fikrlar va so'zlardan foydalanishni boshlaganda, asta-sekin uning
ma'lumotliligi
va ishonuvchanligi ustidan ustunlik qila boshladi. Yangi ritorik
maktabning rahbari Mark Fabius Kintilian
( mil . Avv . 35–96) xuddi shu nomli
risolada
" Notiqlikning pasayishi sabablari to ' g ' risida " fikr yuritgan . Kvintilyan
o'qituvchilik
savoliga javob berdi: notiqlikning pasayishining sababi yosh
notiqlarni
tarbiyalashning nomukammalligi. Ritorik bilimini yaxshilash uchun u
"Notiqning
tarbiyasi" nomli keng ko'lamli insho yozadi, unda u o'z davrining
notiqlik
nazariyasi va amaliyotiga oid etakchi qarashlarini bayon etadi, Tsitseron
esa
namuna bo'lib xizmat qiladi.Tsitseron singari, Kvintilian notiqlik gullab-
yashnashining kalitini
nutq texnikasida emas , balki notiqning shaxsiyatida ko'radi:
ma'ruzachini
"munosib er" qilib tarbiyalash uchun uning didini rivojlantirish kerak.](/data/documents/77b3ace5-765e-4186-856b-b90e918a1abe/page_9.png)
![Axloqning rivojlanishiga ma'ruzachining butun hayoti, ayniqsa falsafaning
egallashi
xizmat qilishi kerak. Lazzatlanishni rivojlantirish uchun eng yaxshi
klassik
misollarga asoslangan ritorik tadqiqotlar tsikli hisoblab chiqilgan,
tizimlashtirilgan,
ortiqcha dogmadan ozod qilingan. "Tsitseronni qanchalik ko'p
yaxshi
ko'rsangiz, - deydi talaba. Kvintilian talabaga shunday deydi:" O'zingizning
muvaffaqiyatga
erishishingizga qanchalik ishonasiz ". Aynan shu kvintiliyaliklar
Tsitseron
idealini imkon qadar ko'proq takrorlashga harakat qildilar, chunki
Tsitseron
tizimi va Quintilian tizimi o'rtasidagi chuqur tarixiy farqlarni aniq
ko'rsatib
beradi. Tsitseron, eslaganimizdek, ritorik maktablarga qarshi amaliy
mashg'ulotlarda
qatnashishni taklif qiladi, unda yangi boshlovchi o'z
zamondoshlarining nutqlarini
tinglaydi , o'zini o'rganadi va butun umrini
o'rganishni
to'xtatmaydi. Aksincha , bu butun ta ' lim tizimining markazida
joylashgan ritorik maktab ,
u holda u o ' zi uchun o ' rganish haqida o ' ylamaydi va
uning ta ' limoti etuk erlarni emas ,
balki yosh o ' quvchilarni anglatadi ; Kursni
tugatgandan va maktabdan forumga o ' tgandan so ' ng ,
ma ' ruzachi Kvintilianning
nuqtai nazarini qoldiradi va eski ritorik faqat uning kelgusi hayoti uchun eng
umumiy so ' zlar bilan cheklanadi .
Shunga ko ' ra Tsitseron har doim qisqa va oddiy
ritorik tadqiqotlar mavzulariga
- notiqlikning besh bo ' limi , nutqning to ' rt qismi va
boshqalarga taalluqli bo ' lib ,
ma ' ruzachining umumiy tayyorgarligiga - falsafa ,
tarix ,
huquq masalalariga alohida e ' tibor qaratdi . Quintillian , aksincha , an ' anaviy
ritorika fani bo ' yicha yozganlarining to ' rtdan birini egallaydi va so ' nggi kitobdagi
quruq va beparvolik bilan yozilgan va majburiy qo ' shimchaga o ' xshagan faqat
uchta bob falsafa ,
tarix , huquq masalalariga bag ' ishlangan . Tsitseron uchun
ritorikaning asosini falsafaning mahorati ,
Kvintilian uchun klassik yozuvchilarni
o ' rganish tashkil etadi ;
Tsitseron notiqni mutafakkir , Kvintilianni stilist sifatida
ko ' rishni istaydi .
Tsitseron og ' zaki nutq muvaffaqiyatining eng yuqori hakami - bu
xalq ;
Kvintilian bunga allaqachon shubha qilgan va adabiyot mohir biluvchisining
fikrini johil omma qarsaklaridan yuqori qo ' ygan .
Va nihoyat - va bu asosiy narsa -
Tsitseronning notiqlikning silliq va barqaror rivojlanishi haqidagi
kontseptsiyasining o ' rniga ,
Kvintilian gullab - yashnash , pasayish va qayta tug ' ilish](/data/documents/77b3ace5-765e-4186-856b-b90e918a1abe/page_10.png)
![tushunchalariga ega - Tsitseronning muxoliflari ilhomlantirgan Yunon Attisistlari
aynan shu kontseptsiyani yaratishgan .
Tsitseron uchun og ' zaki ijodiyotning oltin
davri oldinda edi va o ' zi ham uning ilhomlantiruvchisi va kashfiyotchisi edi .
Quintilian
uchun oltin asr bizning orqamizda va u faqat o'rganilgan tadqiqotchi va
restavrator.
Oldinga boshqa yo'l yo'q: Rim notiqligi uchun eng yaxshi narsa bu
o'tgan
narsani takrorlashdir. Demokratiya yo'qolgandan keyin qadimgi ritorika
asosan
nutqning ikki turiga: sud va marosim nutqlariga qaratildi. Ushbu ikki
maqsadga
muvofiq (utilitarian va estetik) uslublar nazariyasida ikkita yo'nalish
shakllantiriladi:
aksariyat hollarda ifoda aniqligi haqida qayg'uradigan attisizm
(attisizm,
chodira yo'nalishi) va taqdimotga kirishga qaratilgan va o'ziga xos yuqori
uslubni
ishlab chiqqan Osiyoizm (Osiyo, Osiyo yo'nalishi). taqqoslash va metafora
bilan
taqqoslashda. Respublikaning qulashi bilan notiqlik tanazzulga yuz tutadi
(Tatsit
tomonidan ma'ruzachilar bilan muloqotda tasvirlangan), ammo ritorik
usullar
she'riyatga kirib boradi. Ajdodlarimiz qadim zamonlardan boshlab so‘z
san’atining,
xususan, og‘zaki ijrochilik san’atining inson ruhiyatiga ko'rsatadigan
ta’sirigajuda
katta c’tibor bilan qaraganlar. Shuma’noda, ifodali o‘qish san’atining
tarixi
uzoq davrlarga borib taqaladi.
0‘rta
Osiyoda ifodali o'qish san’atining taraqqiy etishida “Aves-to”, “Bundaxishn”,
“Dinkard”
kabi diniy xarakterdagi asarlaming ahamiyati katta bo‘lgan. Inson
axloqini
poklashga qaratilgan ushbu asarlar ko‘proq og‘zaki ijrochilik vositasida
xalq
orasiga kirib borgan-ligi m a’lum . Jumladan , “Avesto”ning asosiy mohiyatini
tashkil
etgan “Ezgu fikr, ezgu so‘z, ezgu am al” ta’limotini xalq o‘rtasida targ‘ib
qilib,
odamlar qalbida ezgulik tuyg‘ularini uyg‘otishda kohinlaming xizmati
beqiyos
edi. Kohinlar faqat din targ‘ibotchilari sifatidagina emas, balki ifodali so‘z
sehri
bilan mo‘jizalar ko‘rsatuvchi san’atkor ijrochilar sifatida ham shuhrat
qozonganlar.
Ular “Avesto”dagi ibodat qo'shiqlarini, Ahura Mazda so‘zlarini,
afsona
va rivoyatlami yorqin nutq, ifodali so‘z va jozibador ovoz bilan ijro etib
xalq
ommasini o ‘z g‘oyalariga ishontirganlar.
Badiiy
so‘z san’ati, shu jumladan, ifodali o‘qish san’ati xalqning umumtaraqqiyot
tarixiga
bog‘liq holda rivojlanib bordi. Jamiyat taraq-qiyoti o‘rtaga qo‘ygan](/data/documents/77b3ace5-765e-4186-856b-b90e918a1abe/page_11.png)
![talablar hamda mavjud shart-sharoit tufayli, IX - XV asrlarda Markaziy Osiyoda
ilm-fan
va madaniyat yuksak taraqqiyot bosqichiga ko‘tarildi. Mana shu davrlarda
Qur’oni
Karim targ‘ibi bilan bog‘liq holda, voizlik san’ati rivojlandi. Voizlik
san’atining
taraqqiy etishi esa, ifodali o‘qish san’ati tarixida muhim o‘rin tutadi.
Ma’lumki,
Qur’oni Karim o‘z zamonasining nafis adabiy usuli saj’da vahiy
qilingan
bo‘lib, u so‘z san’atining oliy namunasi hisob lanadi. Qur’oni Karimni o
‘qish
voizdan juda katta ilmiy salohiyatni , ayni paytda , yoqimli ovoz sohibi
boMishni
ham talab qilardi. Shu bois-dan ham Qur’on suralarini maftunkor qiroat,
jozibali
ohangda o‘qishga o ‘rgatuvchi “Ilmi balog‘a” san’atiga alohida e’tibor
qaratilgan.
Bu haqda Abu Rayhon Beruniy “Geodeziya” asarining kirish qismida
shunday
deydi: “A rab nutqida balog‘aning mavjudligi Q u r’on targ ‘ibotida
muhim
aham iyat kasb etadi. Balog‘a arab nutqining ziynatidir”Voizlik (notiqlik)
san’ati
0 ‘rta asrlarda juda katta ijtimoiy-siyosiy mavqega ega bo‘lib, umumdavlat
ahamiyatiga
molik ish hisoblangan. Voizlik san’atining dabirlik, xatiblik,
muzakkirlik
kabi turlari mavjud bo‘lib, ba’zi voizlar dabirlik - davlat ahamiyatiga
ega
bo‘lgan yozish-malami o‘qish va yozib berish bilan, ba’zi voizlar xatiblik -
juma
kun-lari Qur’oni Karim suralari asosida xalqni odob-axloqqa chaqirish bi lan,
ba’zilari
esa muzakkirlik - tarixiy voqea-hodisalami gapirib berish bilan
shug‘ullanganlar.Qadimda
xalq ommasi oldida nutq so‘zlovchi kishi voiz, uning
nutqi
esa va’z deb yuritilgan. Voizlik nihoyatda sharafli va, ayni paytda,
mas’uliyatli
kasb bo‘lgan. Omma oldiga chiqib bir necha soatlab nutq so‘zlovchi
kishi
tinglovchilaming tuyg4ulariga ta’sir o‘tkazishi , ishon-tirishi , so‘z sehri bilan
ularni
toMqinlantirishi uchun juda katta bilim va iqtidorga, fasohat va mahoratga
ega
bo‘lishi lozim edi. Shu bois-dan minbarga chiqib so‘zlovchi kishilaming
hammasi
ham voiz degan sharafli nomga ega bo‘lavermagan.
So‘z
ijrochiligi san’atiga asoslangan voizlik va suxandonlik, lining inson hayotida
tutgan
o‘mi haqida Kaykovusning “Qobusnoma”, Nizo-miy Aruziy
Samarqandiyning
“Nodir hikoyatlar”, Alisher Navoiyning “Mahbub ul-qulub”,
Husayn
Voiz Koshifiyning “Dah majlis”, “Sahifai shohi”, Faxriddin Ali Safiyning
“Latoif
ut-tavoif ’ kabi asarlarida qim-matli fikr-mulohazalar bayon etilgan.](/data/documents/77b3ace5-765e-4186-856b-b90e918a1abe/page_12.png)
![Jumladan, Alisher Navoiy voizlar haqida shunday fikrlami yozadi: “Va’zxon
shunday
bo‘lishi kerak-ki, uning majlisiga bo‘sh kirgan odam to‘lib chiqsin, to‘la
kirgan
odam esa, yengil tortib holi qaytsin. Voiz olim va halol ish ko‘ruvchi bo‘lsa,
uning
nasihatidan chetga chiqqanlar gunohkor bo‘ladi. Agar u boshqalarga
buyursa-yu,
o‘zi qilmasa, uning so‘zlari hech kimga ta’sir etmaydi va foyda
keltirmaydi”
Ushbu
fikrlar zamiriga juda katta ibrat va hikmat m a’nolari singdiril-gan.
Demak, xalqqa
pand-nasihat aytib , ulami to‘g‘ri yo‘lga boshlovchi voiz nafaqat
ilmi
va chiroyli so‘zlari bilan, balki o‘zining yuksak axloq-odobi, halol hayot tarzi
bilan
ham boshqalarga namuna bo‘lishi lozim.
Buyuk
tafakkur egalarining butun bir avlodi yetishib chiqqan, ja-honni ilm -
ma’rifat
nuri bilan yoritgan uyg‘onish davri deb yuritiladigan zamonlarda 0 ‘rta
Osiyoda
so‘z san’ati, shuningdek, notiqlik san’ati ham taraqqiy etdi. Abu Nasr
Forobiy,
Ibn Sino, Abu Rayhon Beruniy, Mahmud Koshg'ariy , Abulqosim
Zamaxshariy ,
Alisher Navoiy kabi ulug‘ siymolar ilm-fanning turli sohalariga oid
kashfiyotlar
bilan bir qatorda, notiqlik san’ati asoslarini ham yaratdilar.
Abu
Nasi Forobiy ko'plab asarlarida so'z san’atiga doir qimmatli fikr-mulohazalar
bildirish
bilan cheklanmasdan suxandonlik nazari-yasi, notiqlik san’ati ilmiga doir
maxsus
“Kitob al-xitobat” risolasini ham yozgan. Jumladan, Forobiy chuqur
mantiqiy
asosga ega bo'lgan yorqin nutq tuzishda leksikologiya, grammatika va
mantiq
fanlarining ahamiyati haqida shunday deydi: “Qanday qilib ta’lim berish,
ta’lim
olish, fikrni qanday ifodalash, bayon etish, qanday so‘rash va qan day
javob berish
masalasiga kelganimizda , bu haqda bilimlarning eng birinchisi
jismlarga
(substantsiya - narsalar) va aktsidentsiya (hodisalar)ga ism beruvchi til
baqidagi
ilmlar deb tasdiqlayman.
larni
qanday tartibga solishni ham da substantsiya va aktsidentsi-yaning
joylashishini
va bundan chiqadigan natijalarni ifodalovchi hikm atli so‘zlarni va
nutqni
qanday tuzishni o‘rgatadi.
Uchinchi
ilm m antiqdir: m alu m xulosalar keltirib chiqa-rish uchun logik
figuralarga
binoan qanday qilib darak gaplarni joylashtirishni o‘rgatadi, bu](/data/documents/77b3ace5-765e-4186-856b-b90e918a1abe/page_13.png)
![xulosalar yordam ida biz bilmagan n arsalarni bilib olamiz ham da nima to6g6ri,
nima
yolg‘on ekanligi haqida hukm chiqaram iz” 1. Forobiyning ushbu fikrlari to‘g
‘ri
nutq tuzish va uni og‘zaki ijro etishni o‘rganish uchun juda chuqur va har
tomonlama
bilim olish muhim ekanligini ko‘rsatadi.
“
... XuIIas, yaxshi nutq uchun nahv, aruz, m antiq fanlari ham-korligidan
foydalanish
zarur bo‘ladi. Ularning birortasiga aha-miyat bermaslik, bulardan
birining
qoidasining buzilishi, qolgan ikkitasiga ta ’sir qilmay iloji yo‘q”, - deb
yozadi
Beruniy2. Forobiy, Beruniy kabi allomalarning to‘g‘ri nutq tuzish
masalasiga
bu qadar e’tibor bilan qarashlari X asrlardayoq, yorqin nutq chiroyli
gapirish,
ifo dali o‘qish san’atining taraqqiy etganligidan dalolat beradi. Ibn
Sinoning
“She’r san’ati”, Abu Rayhon Beruniyning “0 ‘tmish ajdodlardan qolgan
yodgorliklar”,
“Geodeziya” va boshqa asarlari tarkibida keltirilgan mu-kammal
nutq
tuzish haqidagi qimmatli fikrlari bugungi kunimiz uchun, ayniqsa,
ahamiyatlidir. Shuningdek ,
Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk”,
Zamaxshariyning
“Muqaddimat ul-adab”, “Notiqlik asos-lari” kabi asarlari so‘z
san’ati
ilmiga bag‘ishlangan bebaho m a’naviy xazina hisoblanadi. Yusuf Xos
Hojib,
Alisher Navoiy kabi allomalar o‘z asarlarining butun-butun boblarini
so‘zning
ilohiy ne’mat ekanligi, so‘zning mo‘jizali qudratini ko‘rsatishga
bag‘ishlaganlar.
Jumladan:
Zakovat
ko‘rki so‘zdur, bu tilning ko‘rki so‘zdur, Kishining ko‘rki yuzdur, bu
yuzning,ko‘rki,ko‘zdur.(Yusuf
Xos Hojib)
Ritorika (yunoncha:
rhetorike — notiqlik) — notiqlik san ati; keng ma noda ʼ ʼ
umuman
badiiy nasr haqidagi fan. Mil. av. 5—4-asrlarda Yunonistonda yuzaga
kelib,
mil. av. 3—2-asrlarda tizimli fan shaklini olgan. Mil. av. 1-asrda Rimda
tarqalgan.
5 qismdan iborat bo lgan: materialni topish, joylashtirish, so z bilan ʻ ʻ
ifodalash
(3 uslub: yuqori, o rta, pastki hamda uslub ko tarinkiligining 3 vositasi: ʻ ʻ
so z
tanlash, so zlarni biriktirish va uslubiy figuralar xaqidagi ta limot), yodlash, ʻ ʻ ʼ
talaffuz.
Qadimgi davrda Aristotel (Sitseron, Kvintilian ijodida) ishlab chiqilgan,
o rta
asrlarda va yangi davrda (Rossiyada Lomonosov ijodida) rivojlantirilib, 19- ʻ](/data/documents/77b3ace5-765e-4186-856b-b90e918a1abe/page_14.png)
![asrda adabiyot nazariyasiga qo shilib ketgan. Keyinchalik "Ritorika" termini ʻ
dabdabali,
quruq safsatani anglatgan (qarang Voizlik san ati ʼ )
Notiqlik
bu — so‘z san’ati, so‘z san’ati bo‘lganda ham ohangdan libos kiyib
talaffiiz
bilan jilolangan so‘z san’atidir. Madomiki, “so‘z” qudratini chuqur
anglagan,
“so‘z” ne’matining ulug’ligini va faqatgina insonga in’om etilganligini
his
etgan buyuk allomalargina uni qadrlaganlar va e’zozlashga undaganlar. Shu
ma’noda
notiqlik san’ati boshqa san’at turlari orasida alohida mavqega ega
ekanligi
tan olingan haqiqatdir. Qadimda mohir notiqlargina lashkarboshlik va
davlat
arboblari lovozimlariga saylab tayinlanganliklari ham bu haqiqatga aniqlik
kiritadi.
Tarix bizga hamisha saboq bergan, saboq bermoqda va bundan keyin ham
saboq
beradi.Ritorika fanining predmeti hali tuzilmagan, chiroyli sayqal bilan
tuzilishi
lozim boigan so‘z asaridir. Jozibali, teran so‘z va gaplarning jonli nutq
orqali
ifodalanishi notiqlik san’atining predmeti sanaladi. Har bir nutq egasining
nutqini
kuzatish va tekshirish, undagi yutuq va nuqsonlarni aniqlash, har bir
ijodkor,
shoir yoxud yozuvchining asarlaridagi badiiy notiqlik mahoratini kuzatish,
shu
yozuvchi yoki shoirning og‘zaki ommabop nutqidagi notiqqa xos yutuqlarni
ko‘ra
bilish mazkur fanning predmet obyekti sanaladi. Ritorikaning turlari ko‘p.
Jumladan,
ij'timoiy-siyosiy notiqlik, bunda asosan davlat va jamiyat ahamiyatiga
ega
bo ig an yig‘inlarda so‘zlanadigan ma’ruza, akademik nutq, bunda ilmiy
yo‘nalishdagi
ma’ruzalar, auditoriya notiqligi, talaba va o ‘quvchilar uchun
o‘qiladigan
ma’ruzalar, ijtimoiy-maishiy nutq, turli tadbirlarda so‘zlanadigan nutq
kabilarning
nutqiy kamchiliklarini va yutuqlarini (ham og‘zaki, ham yozma
shaklini)
tekshirish jarayoni ham notiqlik san’ati predmeti doirasiga
kiradi.Ritorikaning
tekshirish obyekti notiq nutqidagi gap qurilmalari, u nutqida
ishlatgan
so‘zning qudrati, jozibasi, go‘zal ifodasi va maftunkorlik xislatlarini
aniqlashga
qaratilgan bo'lishi lozim. Notiqlik san’ati amaliy jihatdan chiroyli nutq
tuzishning
qonuniyatlari, sirlari, til normalari, nutqning sifatlari, nutqiy,uslubning
nozik
tomonlarini his etish va notiq nutqida uchrashi mumkin bo‘lgan nuqsonlar va
talaffuzga
doir muammolami hal etish yuzasidan baxs yuritadi. Eng muhimi, o ‘z](/data/documents/77b3ace5-765e-4186-856b-b90e918a1abe/page_15.png)
![bilimi va dunyoqarashiga suyangan holda to ‘g‘ri va chiroyli so'zlash yo'llarini
o‘rgatadi.
Notiqlik san’atining og‘zaki yozma shakllari mavjud bo‘lib, har bir
notiqning
nutqi o‘ziga xosligi bilan ajralib turadi. Bu holat esa notiqning o‘ziga
xos
uslubi bilan o‘lchanadi. Ritorikaning asosiy vazifasi notiq bo‘lishga undovchi
qonuniyatlarni
o'rgatishdan iborat. Biroq hamma ham notiq bo'lavermaydi. Buning
uchun
bo‘lajak notiqda qobiliyat va iste’dod bo‘lishi kerak. Chunki u — san’at.
Shuning
uchun ham ba’zi notiqlar materialni chuqur bilgani holda o‘z fikrini erkin
nutqi
bilan yetkazib berolmasligi, natijada tinglovchilar uni tushunmasligi
mumkin.
Mohir notiqlar nutqini esa tinglovchilar yaxshi tushunadi.](/data/documents/77b3ace5-765e-4186-856b-b90e918a1abe/page_16.png)
Mavzu: Sud jarayoni va notiqlik san’ati Reja: 1.Notiqlik san’ati tarixi 2.Yunon notiqligi va rim notiqligi 3.Ritorika,snegorlar,logograflar 4.Sharq notiqligi
NOTIQLIK SAN’ATI TUSHUNCHASI HAQIDA.NOTIQLIK SA’NATI TARIX Kishilar chiroyli , mazmundor nutq masalasi bilan juda qadimdan qiziqib keladilar. Qadimgi Gretsiya (Yunoniston) da va Rimda nutq madaniyatining nazariy asoslari yaratildi. Nutq oldiga qo’yiladigan talablar ishlab chiqildi. Bu davrda davlatning, savdo-sotiqning, sud ishlarining nihoyatda taraqqiy etishi, notiqlikni san’at darajasiga ko’tardi. Yetuk inson bo’lishi uchun albatta , notiqlik san’atini egallash shart qilib qo’yiladi. Ana shu ehtiyoj tufayli notiqlik nazariyasi yaratildi. Uning Sitseron, Demosfen, Kvintilian, Aristotel kabi nazariyotchilari yetishib chiqdi. Eramizning 335 -yilida Aristotelning «Ritorika»si yaratildi. Unda notiq oldiga quyidagilarni vazifa qilib qo’ydi: - materialni har tomonlama tayyorlash ; - materialni joylashtirish rejasini belgilash; - materialni o’zlashtirish, nutq qurilishini to’g’rilash; - notiqning nutq materialini o’rganishi; - materialni so’z bilan ifodalash; - nutqni talaffuz qilish, ya’ni nutq jarayoni. Notiqlik san’atining tarixi juda uzoq bo‘lib, u eramizdan avvalgi V asr boshl arida Yunonistonda shakllana boshladi. Yunonistonda aristokratiya, demokratiy a tuzumi o‘rnatilishi natijasida davlat ishlarida, xalq majlislarida, senat kengashlarida, s ud va yig‘ilishlarda respublikaning har bir ozod kishisi erkin nutq so‘zlash huquqiga ega bo‘lgan. Davlat ishlarini boshqarishda qatnashishni hohlagan har bir kishi uchun chiroyli so‘zlash san’atini egallash majburiy bir ehtiyojga aylana borgan. Sud ishlarida o‘rnatilgan tartib notiqlik san’atining y uksalishiga katta bir turtki bo‘ldi. Sud jarayonida javobgar o‘ziga qo‘yilayotgan aybning asosizligini isbotlab gapirishi, da’vogar
esa o‘z fikrida qattiq turishi, uni qoralashi lozimedi. Lekin hamma ham chir oyli so‘zlash qobiliyatiga ega bo‘lavermaydi. Shuning natijasida, nutq matnlari ni yozib beradigan bilimdon kishilarga ehtiyoj tug‘ila boshladi va yozma nut q san’atini yaxshi egallagan notiqlarni o‘sha zamon tili bilan "logograflar" deb atay boshladilar. Notiqlik san’atining keng ko‘lamda qanot yoyishi esa, o‘z navbatida uning sud noti qligi, harbiy notiqlik va siyosiy notiqlik kabi shoxobchalarining paydo bo‘lish iga olib keldi. Sudda gapiriladigan chiroyli nutq o‘rnini, endilikda aniq qonuniyatga ega bo‘lgan sud notiqligi egalladi. Oradan bir oz vaqt o‘tgach, noti qlikning yana bir turi - epideyktik, ya’ni tantanali nutq uslubi paydo bo‘ldi. Bulardan tashqari, notiqlik san’atining rivoji adabiy tilning shakllanish iga, notiqlik san’atining nazariyasidan iborat bo‘lgan "Ritorika" ilmining vuju dga kelishiga sabab bo‘ldi. Rimdagi barcha shoirlar va notiqlar shu maktabdan , ya’ni ritorika maktabidan ta’lim olganlar. Notiqlar tomonidan yaratilgan nutq matnlari nasriy va poetik ijod mazmunasi hisoblangan. Bunday ijodkor notiqlarning nomi o‘z mamlakati doi rasidan chiqib, jahonga ma’lum va mashhur bo‘lgan. Aristotel, Demosfen va Sitseronlar shular jumlasidandir. O‘rta Osiyoda Arastu nomi bilan mashhur bo‘lgan Aristotel er amizdan avval, 384 yili Stagir (Makedoniya yarim orolidagi Xalkidik)da shifo kor oilasida dunyoga keladi. Uning otasi Nikomax Aleksandr Makedonskiyning nabirasi podsho Aminti II saroyida shifokorlik qildi. Aristotel 17 yoshida Afinaga keladi va bu erda o‘z zamonasining,mash hur,olimlaridan,bo‘lgan.Platonga shogird bo‘ladi. 342 yili Makedoniya podshosi Filipp o‘zining Aleksandr nomli 13 yosh o‘g‘lining tarbiyasi uchun Aristotelni Mitilendan chaqirib oladi. Bu erda u falsafa maktabini ochadi,va katta kutubxona tashkil qiladi. Shu davrda Gretsyada chiroyli so‘zlashga qiziqish kuchayib ketgan edi. Buning natijasida qato r notiqlik maktablari ochiladi. Bu maktablarda so‘z san’ati ustalari - shogirdl
ar etishtirib chiqarilar edi. Keyinchalik chiroyli so‘zlash haqida qo‘llanmalar maydonga keldi. Shunday asarlardan biri Aristotelning "Ritorika" nomli kitobi dir. Buyuk olim uni mashhur "Poetika" nomli asaridan so‘ng, ya’ni eramizda n oldingi 330 yillarda Afinaga so‘nggi marta qaytib kelganda yozgan edi. Ma’lumki, ungacha Anaksimen, Lampsak ham "Ritorika" nomli qo‘llanma ya ratgan edi. Bu ikki asar birbiriga tamoman o‘xshamaydi. Ularningbirinchisi qo ‘llanma bo‘lsa, ikkinchisi chiroyli so‘zlash nazariyasi bo‘yicha,ilmiy,mulohazalardan iborat. Aristotel har bir jumlaning asosiy fikrini ifoda etishga qaratilishi, rav on tinglovchi tushunadigan darajada sodda bo‘lishini talab etadi. U notiqning hissi yot bilan so‘zlashi mulohaza yuritayotgan fikrining tinglovchi qalbiga tez etishi ga muhim omil bo‘lishini alohida uqtiradi. Bundan tashqari, Aristotel notiqning auditoriyani o‘ziga jalb etishi uchun hazilmutoiba so‘zlar bilan lirik chekinish qili b tinglovchilarni hayajonlantira bilishi zarurligini, agar turli ko‘rgazmali qurollarda n foydalansa, har xil epitet, chog‘ishtirish va metaforalarni qo‘llasa, nutqinin g ta’sirchanligi yanada oshishini, ammo keltirilgan misollar ko‘payib ketib, tinglov chini zeriktirib qo‘ymasligi kerakligini ham ta’kidlaydi. Aristotel fikrlari hozirgi kunda ham o‘z qimmatini yo‘qotgani yo‘q. Umrini onaVatanining gullab yashnashiga bag‘ishlagan davlat arbobi, mashhur notiqDemosfen eramizdan old ingi 384 yili Afinada o‘ziga to‘q oilada dunyoga keldi. Uning otasining ismi ham Demosfen bo‘lib, qurol-yaroq ustaxonasining egasi edi. Demosfen notiqlik bilan shug‘ullanishdan avval o‘z ustozi yo‘lidan borib , boshqalarga sudda so‘zlanadigan nutqning matnini yozib berar va bu ishlari uchun yaxshigina haq olar edi. Borabora nutqiy matn,yyozish Demosfenni qo niqtirmaydi. U otashin vatanparvar sifatida ijtimoiy faoliyatini vatanining ravnaqi uchun sarflashni orzu,qiladi. Yosh notiqning xalq oldidagi birinchi nutqi ayanchli hol da: to‘polon, kulgi, qiyqiriq, hushtak chalib masxaralash bilan qarshi olinadi. U o‘z nutqini tugatolmay minbardan tushishga majbur bo‘ladi. Demosfen nutqining bunday ayanchli tugashi tabiiy edi, chunki uning tovushi juda past bo‘lib, bir
oz duduqlanar, "r" harfini talaffuz etolmas, g‘uldirab, mujmal gapirar edi. B ulardan tashqari, uning elkasini qimirlatib turadigan odati ham bo‘lib, ko‘pchilik orasida o‘zini tog‘ri tuta bilmas edi. Xalq majlislaridan birida Demosfen o‘zini ikkinchi bor sinab ko‘radi. Lekin bu safar ham muvaffaqiyatsizlikka uchraydi. Shundan so‘ng Demosfen o‘z nu tqidagi kamchiliklarni boshqa takrorlamaslik uchun astoydil bosh qotiradi. Har ku ni bir necha soatlab noto‘g‘ri talaffuz etayotgan so‘zlari ustida qayta-qayta mashq qiladi. Hatto og‘ziga tosh solib olib, qattiq va ravon gapirishga harakat qiladi. "r" tovushini to‘g‘ri talaffuz etish uchun esa kuchuk bolasining irillashini kuzatad i va o‘zi ham xuddi shu tovushni qaytaradi. Nihoyat uzoq muddatli tinimsiz mashqlardan so‘ng Demosfer o‘z maqsadiga erishadi: mashhur notiq bo‘lib etishadi. Ammo, shunga qaramay, u hech qach on tayyorgarliksiz nutq so‘zlamas, oldindan yozib qo‘yilgan matnni yodlab ol ar, har bir so‘z ustida puxta o‘ylar, jumlalarni aniq va chiroyli tuzishga hara kat qilar edi. Ulug‘ notiqning nutqi shu qadar sodda, ravon, mantiqan puxta va jozibali bo‘ldiki, bu faqat mashaqqatli mehnat,samarasi,edi. Mark Tulliy Sitseron eramizdan oldingi 103 yilda Rimda n uzoq bo‘lmagan Arpina shahrida badavlat oilada dunyoga keladiUning bolalik yillari Arpina shahridagi otasiga qarashli yerlarda o‘tadi otasi o‘z farzandiga yaxshi ta’lim-tarbiya berish maqsadida Rimga ko‘chib o‘tadi. Sitser on u erda yunon tili va adabiyotini mukammal egallagach, Yunonistonning mashhur so‘z ustalari Litsiniy Krass va Mark Antoniy kabi notiqlardan so‘z san’atining nozik sir-asrorlarini o‘rgatgan ularning ajoyib nutqlarini tinglaydi. Bo‘lajak notiq, ayni vaqtda, falsafa bilan ham shug‘ullanadi. Lekin uni ko‘pro notiqlik san’ati qiziqtiradi. Sitseron notiqlarning turli mimika va haraka tlari bilan so‘zlashayotganini ko‘rib, notiq bo‘lish uchun aktyorlikdan ham xa bardor bo‘lish kerakdegan xulosaga keladi. Shuning uchun Ezop va Rossiy kabi o‘z davrining mashhur aktyorlaridan saboq oladi.