Ta’limning milliy modeli shakllanishi, rivojlanishi va sohadakgi o’rni.
![Mavzu:Ta’limning milliy modeli shakllanishi, rivojlanishi va sohadakgi o’rni.
Reja
Kirish
1.Ta’limning milliy modeli maqsad va vazifalari
2. Ta’limning milliy modeli shakllanishi
3.«Talim to’g’risida»gi Qonun/
Foydalanilgan adabiyotlar.](/data/documents/6a47edbe-8301-4f03-be9d-7e6af9eb340d/page_1.png)
![Kirish
Kadrlar tayyorlash tizimining demokratik o’zgarishlar va bozor islohotlari
talablariga muvofiq emasligi, o’quv jarayonining moddiy-texnika va axborot
bazasi yetarli emasligi, yuqori malakali pedagog kadrlarning yetishmasligi, sifatli
o’quv-uslubiy va ilmiy adabiyot hamda didaktik materiallarning kamligi, ta'lim
tizimi, fan va ishlab chiqarish o’rtasida puxta o’zaro hamkorlik va o’zaro foydali
integratsiyaning yo’qligi kadrlar tayyorlashning mavjud tizimidagi jiddiy
kamchiliklar sirasiga kiradi. Ta'lim -tarbiya va o’quv jarayonlarining tarkibini,
bosqichlarini bir-biri bilan uzviy bog'lash, ya'ni uzluksiz ta'lim-tarbiya tizimini
tashkil qilish muammolari hal qilingan emas. Amaldagi ta'lim tizimi zamonaviy,
taraqqiy topgan demokratik davlatlar talablariga javob bera olmayotir.
Mutaxassislar tayyorlash, ta'lim-tarbiya tizimi jamiyatda bo’layotgan islohot,
yangilanish jarayonlari talablari bilan bog'lanmagan. Maktabgacha ta'lim va tarbiya
ahvoli qoniqarsizligicha qolmoqda. Bog'cha yoshidagi bolalarning 25 foizigina
maktabgacha tarbiya muassasalariga qamrab olingan, xolos. Maktabgacha bolalar
muassasalaridan va oiladan maktabga kelgan bolalarning tayyorgarlik darajasi
o’rtasida sezilarli tafovut mavjud. Maktablarda va boshqa o’quv yurtlarida ta'lim
jarayonining o’zidagi va o’qitish uslubiyatidagi har xil kamchiliklar oqibatida
bilim berishda yuzaga kelgan nodemokratik hamda jamiyat uchun zararli muhit
shunga olib keldiki o’quvchilarda mustaqil fikrlash rivojlanmay qolayapti, oqilona
hayotiy yechimlar qabul qilish uchun yetarli tayyorgarlik yo’q. 9-11 sinflarni
tamomlagan yoshlar mustaqil hayotda o’z o’rnini aniqlay olmaydi. Ularda
o’zlariga ishonch shakllangan emas. O’rta maktab bitiruvchilarining 10 foizigina
oliy o’quv yurtlariga o’qishga kirmoqda, xolos.
Majburiy to’qqiz yillik ta'limga asoslangan o’n bir yillik umumiy o’rta ta'lim
ilmiy asoslanmagandir, u o’quvchilarda kasbga yo’naltirish va ta'limning amaliy
yo’nalganligi yetarli darajada bo’lishi hamda mustaqil fikr yuritish, mehnat
faoliyati ko’nikmalari shakllanishini ta'minlamayapti. Har yili tayanch
maktablarning 100 ming nafarga yaqin bitiruvchisi ishlab chiqarish sohasida](/data/documents/6a47edbe-8301-4f03-be9d-7e6af9eb340d/page_2.png)
![hamda kasb-hunar ta'limini davom ettirish uchun talab etilmay qoldirilmoqda.
Ta'lim tizimidagi mavjud umumta'lim va kasb-hunar dasturlari o’rtasida uzviylik
va vorislikning yo’qligi sababli tayanch va o’rta maktab bitiruvchilarida kasbga
yo’naltirilganlik va mehnat faoliyati ko’nikmalari shakllanmay qolayapti. Natijada
yigit va qizlar o’z qobiliyatlari, istaklari, ijodiy va mehnat moyilliklariga monand
hayot yo’lini belgilab olishda jiddiy qiyinchiliklar sezmoqdalar. o’quv jarayoni
bilim darajasi o’rtacha bo’lgan o’quvchilarga mo’ljallangan bo’lib, ta'limning
iqtidorli yoshlar bilan yakka tartibdagi o’quv dasturlari bo’yicha ishlash kabi
mexanizmlaridan yaxshi foydalanilmayapti. O’quv dasturlari mafkuraviy
sarqitlardan to’liq xoli bo’lganicha yo’q, ularda ta'lim va kadrlar tayyorlash
tizimini jamiyatda amalga oshirilayotgan yangilanish, rivojlangan demokratik
huquqiy davlat qurilishi jarayonlariga moslash:
Kadrlar tayyorlash tizimi muassasalarini yuqori malakali mutaxassislar bilan
ta'minlash, pedagogik faoliyatning nufuzi va ijtimoiy maqomini ko’tarish; kadrlar
tayyorlash tizimi va mazmunini mamlakatning ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyoti
istiqbollaridan, jamiyat ehtiyojlaridan, fan, madaniyat, texnika va texnologiyaning
zamonaviy yutuqlaridan kelib chiqqan holda qayta qurish; ta'lim oluvchilarni
ma'naviy ahloqiy tarbiyalashning va ma'rifiy ishlarning samarali shakllari hamda
uslublarini ishlab chiqish va joriy etish; ta'lim va kadrlar tayyorlash, ta'lim
muassasalarini attestatsiyadan o’tkazish va akrreditasiya qilish sifatiga baho
berishning xolis tizimini joriy qilish; yangi ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarda
ta'limning talab qilinadigan darajasi va sifatini, kadrlar tayyorlash tizimining
amalda faoliyat ko’rsatishi va barqaror rivojlanishining kafolatlarini, ustuvorligini
ta'minlovchi normativ, moddiy-texnika va axborot bazasini
yaratish; ta'lim, fan va ishlab chiqarish samarali integratsiyalashuvini ta'minlash,
tayyorlanayotgan kadrlarning miqdori va sifatiga nisbatan davlatning talablarini,
shuningdek nodavlat tuzilmalari, korxonalar va tashkilotlarning buyurtmalarini
shakllantirishning mexanizmlarini ishlab chiqish; uzluksiz ta'lim va kadrlar
tayyorlash tizimiga byudjetdan tashqari mablag'lar, shu jumladan chet el](/data/documents/6a47edbe-8301-4f03-be9d-7e6af9eb340d/page_3.png)
![investisiyalari jalb etishning real mexanizmlarini ishlab chiqish va amaliyotga joriy
etish; kadrlar tayyorlash sohasida o’zaro manfaatli xalqaro hamkorlikni
rivojlantirish.
Dasturni ro'yobga chiqarish bosqichlari Milliy dasturning maqsad va
vazifalari bosqichma-bosqich ro'yobga chiqariladi. Birinchi bosqich (1997-2001
yillar) mavjud kadrlar tayyorlash tizimining ijobiy salohiyatini saqlab qolish
asosida ushbu tizimni isloh qilish va rivojlantirish uchun huquqiy, kadrlar
jihatidan, ilmiy-uslubiy, moliyaviy-moddiy shartsharoitlar yaratish.Ushbu
bosqichda quyidagilarni amalga oshirish zarur:
"Ta'lim to'g'risida"gi qonunga muvofiqta'lim tizimi mazmunini tarkibiy
qayta qurish va tubdan yangilash;
Pedagog va ilmiy-pedagog kadrlar tayyorlash hamda ularning malakasini
oshirishni zamon talablariga javob beradigan darajada tashkil etish;
Ta'lim oluvchilarning yuksak tayyorgarlilik darajasi, malakasi, madaniy va
ma'naviy-ahloqiy saviyasining sifatiga nisbatan qo'yiladigan zarur talablarni
belgilab beruvchi davlat ta'lim standartlarini yaratish va joriy etish;
O'quv-uslubiy majmualarning hamda ta'lim jarayoni didaktik va axborot
ta'minotining yangi avlodini ishlab chiqish va joriy etish;
O'rta maxsus, kasb-hunar ta'limi uchun zarur moddiy-texnika, o'quv-uslubiy
va kadrlar bazasini tayyorlash;
Ta'lim va kadrlar tayyorlashga byudjetdan tashqari mablag'lar jalb etishning
mexanizmlarini takomillashtirish, davlat ta'lim muassasalari bilan bir qatorda
nodavlat ta'lim muassasalarini rivojlantirishni ham nazarda tutgan holda ta'lim
xizmati o'rsatish sohasida raqobatga asoslangan muhitni vujudga keltirish;
Ta'lim muassasalari faoliyatiga baho berishning reyting tizimini, kadrlar
tayyorlash sifati va ularga bo'lgan ehtiyojning monitoringini olib borish tizimini
ishlab chiqish va joriy etish;](/data/documents/6a47edbe-8301-4f03-be9d-7e6af9eb340d/page_4.png)
![Xalqaro aloqalarni kengaytirish va kuchaytirish, kadrlar tayyorlashda
xalqaro donorlik tashkilotlari va fondlari faoliyatiga tegishli sharoitlar yaratish,
shuningdek respublika ta'lim sohasiga chet el investisiyalarini jalb etish bo'yicha
real chora-tadbirlar ishlab chiqish va ularni amalga oshirish;
Kadrlar tayyorlash milliy dasturini ro'yobga chiqarishning monitoringini olib
borish. Ushbu bosqichda bolalarni olti-etti yoshdan maktabga qabul qilish,
ularning jismoniy va aqliy jihatdan rivojlanganligini e'tiborga olgan holda amalga
oshiriladi. Taqozo etilayotgan o'quvchi o'rinlari zarur moddiy-texnika shart-
sharoitlari va pedagog kadrlar bilan ta'minlangan holda izchil tayyorlanadi.
Birinchi bosqich bajarilishining monitoringi asosida Milliy dasturni ro'yobga
chiqarish yo'nalishlariga niqliklar kiritiladi.
Ikkinchi bosqich (2001-2005 yillar) Milliy dasturni to'liq ro'yobga chiqarish,
mehnat bozorining rivojlanishi va real ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarni hisobga olgan
holda unga aniqliklar kiritish.Majburiy umumiy o'rta va o'rta maxsus, kasb-hunar
ta'limiga, shuningdek o'quvchilarning qobiliyatlari va imkoniyatlariga qarab,
tabaqalashtirilgan ta'limga o'tish to'liq amalga oshiriladi.Ta'lim muassasalarini
maxsus tayyorlangan malakali pedagog kadrlar bilan to'ldirish ta'minlanadi,
ularning faoliyatida raqobatga asoslangan muhit vujudga keltiriladi.Ta'lim
muassasalarining moddiy-texnika va axborot bazasini mustahkamlash davom
ettiriladi, o'quvtarbiya jarayoni yuqori sifatli o'quv adabiyotlari va ilg'or pedagogik
texnologiyalar bilan ta'mi nlanadi. Uzluksiz ta'lim tizimini axborotlashtirish
amalga shiriladi.Ta'lim xizmat ko'rsatish bozorini shakllantirish mexanizmlari
to'liqishga solinadi.
Uchinchi bosqich (2005 va undan keyingi yillar) to'plangan tajribani tahlil
etish va umumlashtirish asosida, mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish
istiqbollariga muvofiqkadrlar tayyorlash tizimini takomillashtirish va yanada
rivojlantirish.](/data/documents/6a47edbe-8301-4f03-be9d-7e6af9eb340d/page_5.png)
![Ta'lim muassasalarining resurs, kadrlar va axborot bazalari yanada
mustahkamlanadi, o'quv-tarbiya jarayoni yangi o'quv-uslubiy majmualar, ilg'or
pedagogik texnologiyalar bilan to'liqta'minlanadi.Milliy (elita) oliy ta'lim
muassasalarini qaror toptirish va rivojlantirish amalga oshiriladi. Kasb-hunar
ta'limi muassasalarining mustaqil faoliyat yuritishi va o'zini o'zi boshqarishi
shakllari mustahkamlanadi.Ta'lim jarayonini axborotlashtirish, uzluksiz ta'lim
tizimi jahon axborot tarmog'iga ulanadigan kompyuter
axborot tarmog'i bilan to'liq qamrab olinadi.
Kadrlar tayyorlashning milliy modeli
Kadrlar tayyorlash milliy modelining asosiy tarkibiy qismlari quyidagilardan
iboratdir: shaxs - kadrlar tayyorlash tizimining bosh sub'ekti va ob'ekti, ta'lim
sohasidagi xizmatlarning iste'molchisi va ularni amalga oshiruvchi; davlat va
jamiyat - ta'lim va kadrlar tayyorlash tizimining faoliyatini tartibga solish va
nazorat qilishni amalga oshiruvchi kadrlar tayyorlash va ularni qabul qilib
olishning kafillari; uzluksiz ta'lim malakali raqobatbardosh kadrlar tayyorlashning
asosi bo’lib, ta'limning barcha turlarini, davlat ta'lim standartlarini, kadrlar
tayyorlash tizimi tuzilmasi va uning faoliyat ko’rsatish muhitini o’z ichiga oladi;
fan yuqori malakali mutaxassislar tayyorlovchi va ulardan foydalanuvchi, ilg'or
pedagogik va axborot texnologiyalarini ishlab chiquvchi; ishlab chiqarish
kadrlarga bo’lgan ehtiyojni, shuningdek ularning tayyorgarlik sifati va saviyasiga
nisbatan qo’yiladigan talablarni belgilovchi asosiy buyurtmachi, kadrlar tayyorlash
tizimini moliya va moddiy-texnika jihatidan ta'minlash jarayonining
qatnashchisi.Davlat va jamiyat uzluksiz ta'lim va kadrlar tayyorlash tizimi barcha
uchun ochiqbo’lishini va hayot o’zgarishlariga moslashuvchanligini ta'minlaydi.
O'zbekiston Respublikasi tomonidan inson huquqlari, ta'lim, bola huquqi
sohasidagi shartnomalar va konvensiyalarning bajarilishi, kadrlar tayyorlash
sohasida jahon ilg'or tajribasini hisobga olish uzluksiz ta'lim va kadrlar tayyorlash
tizimining barcha jihatlariga daxldor bo’lib, uning rivojlanishi omillaridan biridir.](/data/documents/6a47edbe-8301-4f03-be9d-7e6af9eb340d/page_6.png)
![O’zbekiston Respublikasi Oliy majlisi 9 sessiyasi (1997 yil 29 avgust)da
ta'lim-tarbiya tizimini tubdan isloh qilish va uni yangi zamon talabi darajasiga
ko’tarishni nazarda tutuvchi muhim davlat hujjatlari «Ta'lim to’g’risida»gi Qonun
va Kadrlar tayyorlash milliy dasturi qabul qilindi. Shu munosabat bilan
yurtboshimiz «Barkamol avlod- O’zbekiston taraqqiyotining poydevori»
mavzusida nutq so’zlab, ta'lim-tarbiya tizimida islohatlar o’tkazish zarurati va
omillarini asoslab berdilar.
“Ta'lim to’g’risidagi” ushbu qonun 5 bo’lim, 34 moddadan iborat bo’lib,
uning maqsadi fuqarolarga ta'lim, tarbiya berish, kasb-hunar o’rgatishning huquqiy
asoslarini belgilash hamda har kimning bilim olish mumkinligi kabi
konstitutsiyaviy huquqini ta'minlashdan iboratdir.
1-bo’lim «Umumiy qoidalar» deb nomlanadi. Unda ta'lim sog’asidagi davlat
siyosatining asosiy printsiplari, bilim olish, pedagogik faoliyat bilan shug’ullanish
xuquqlari, ta'lim muassasasining xuquqiy maqomi, DTS, ta'lim berish tili kabi
masalalar o’z ifodasini topgan.
2- bo’limda ta'lim tizimi va turlari mohiyati yoritilgan. Masalan, 9 -moddada
ta'lim tizimining mohiyati ifodalangan. Qonunga ko’ra ta'lim tizimimiz
quyidagilarni o’z ichiga oladi: Davlat ta'lim standartlariga muvofiq ta'lim
dasturlarini amalga oshiruvchi davlat va nodavlat ta'lim muassasalarini; ta'lim
tizimini rivojlanishini ta'minlash uchun zarur bo’lgan tadqiqot ishlarini bajaruvchi
ilmiy-pedagogik muassasalarni; ta'lim sog’asidagi davlat boshqaruv organlari,
shuningdek ularga qarashli korxona, muassasa va tashkilotlarni.
Qonunning 3- bo’limida ta'lim jarayoni qatnashchilarini ijtimoiy himoya
kilish, 4-bo’limida ta'lim tizimini boshqarish masalalari yoritilgan, 5- bo’limda esa
Yakuniy qoidalar ifodalab berilgan.
«Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»ning maqsadi – ta’lim sohasini tubdan
isloh qilish, uni o’tmishdan qolgan mafkuraviy qarash va sarqitlardan to’la xalos
etish, rivojlangan demokratik davlatlar darajasida, yuksak ma’naviy va axloqiy](/data/documents/6a47edbe-8301-4f03-be9d-7e6af9eb340d/page_7.png)
![talablarga javob beruvchi yuqori malakali kadrlar tayyorlash Milliy tizimini
yaratishdan iboratdir.
«Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»da ilgari surilgan maqsadning to’laqonli
ro’yobga chiqarish bir qator vazifalarning ijobiy hal qilinishiini nazarda tutadi.
Dasturda bu boradagi vazifalarning quyidagilardan iboratligi ko’rsatiladi:
«Ta’lim to’g’risida»gi O’zbekiston Respublikasi Qonuniga muvofiq ta’lim
tizimini isloh qilish, davlat va nodavlat ta’lim muassasalari hamda ta’lim va
kadrlar tayyorlash sohasida, raqobat muhitini shakllantirish negizida ta’lim tizimini
yagona o’quv, ilmiy-ishlab chiqarish majmui sifatida izchil rivojlantirishni
ta’minlash;
ta’lim va kadrlar tayyorlash tizimini jamiyatda amalga oshirayotgan demokratik
huquqiy davlat qurilishi jarayonlariga moslashtirish;
kadrlar tayyorlash tizimi muassasalarini yuqori malakali mutaxassislar bilan
ta’minlash, pedagogik faoliyatining nufuzi va ijtimoiy maqomini ko’tarish;
kadrlar tayyorlash tizimi va mazmunini mamlakatning ijtimoiy va iqtisodiy
taraqqiyoti istiqbollaridan, jamiyat ehtiyojlaridan, fan, madaniyat, texnika va
texnologiyaning zamonaviy yutuqlaridan kelib chiqqan holda qayta qurish;
ta’lim oluvchilarni ma’naviy axloqiy tarbiyalashning va ma’rifiy ishlarning
samarali shakllari hamda uslublarini ishlab chiqish va joriy etish;
ta’lim va kadrlar tayyorlash, ta’lim muassasalarini attestatsiyadan o’tkazish va
akkreditatsiya qilish sifatiga baho berishning xolis tizimini joriy qilish;
yangi ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarda ta’limning talab qilinadigan darajasi va
sifatini, kadrlar tayyorlash tizimining amalda faoliyat ko’rsatishi va barqaror
rivojlanishining kafolatlarini, ustuvorligini ta’minlovchi normativ, moddiy-texnika
va axborot bazasini yaratish;
ta’lim, fan, ishlab chiqarish samarali integratsiyalashuvini ta’minlash,
tayyorlanayotgan kadrlarning miqdori va sifatiga nisbatan davlatning talablarini,](/data/documents/6a47edbe-8301-4f03-be9d-7e6af9eb340d/page_8.png)
![shuningdek, nodavlat tuzilmalari, korxonalar va tashkilotlarning buyurtmalarini
shakllantirishning mexanizmlarini ishlab chiqish;
uzluksiz ta’lim va kadrlar tayyorlash tizimiga byudjetdan tashqari mablag’lar, shu
jumladan, chet el investitsiyalari jalb etishning real mexanizmlarini ishlab chiqish
va amaliyotga joriy etish;
kadrlar tayyorlash sohasida o’zaro manfaatli xalqaro hamkorlikni rivojlantirish.
-o‘rta maxsus, kasb-hunar ta‘limi;
-oliy ta‘lim;
-oliy o‘quv yurtidan keyingi ta‘lim;
-kadrlar malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash;
-maktabdan tashqari ta‘lim.
Ozbekiston Respublikasida talim tizimining bunday turlarining har bir bosqichida
katta ishlar amalga oshirilmoqda. Bunday ishlarni tarixan qisqa davr uchun misli
korilmagan rivojlanish sifatida baholash mumkin.
Bunday shiddatli rivojlanish bugungi kun uchun yetarlidek korinadi. Lekin , har
qanday yangilik boshqa yangilikning kirib kelishiga turtki boladi.
Respublikamizda kasb – hunar kollejlari va akademik litseylar tizimini
shakllanganligi , ularning kadrlar yetishtirib berishdagi orni beqiyos, hatto chet
ellarda tan olindi.
Bundan tashqari talim tizimida uzviylik va uzluksizlik masalalarini yuqori darajada
ko‘rib chiqilishi yo‘lga qo‘yilgan bo‘lib, tarkibiy qismlarining funksiyalari aniq
belgilangan va o‘z oldiga qo‘yilgan vazifalarni tizimli bajarilishini ta‘minlashni
talab etmoqda. Odatda, davlat talablarni bajarilishini statistik tizim orqali
baholanib boriladi. Bunday statistik qarash va baholash o‘zining qator ustunliklari
bilan ajralib tursada, dinamik tizimlarda ro‘y berishi mumkin bo‘lgan ba‘zi
holatlarga e‘tibor bilan qarash imkonini beramaydi.](/data/documents/6a47edbe-8301-4f03-be9d-7e6af9eb340d/page_9.png)
![Shu bilan birga,uzluksiz ta‘lim kasb-hunar kollejlarida amaliy ko‘nikma va
bilimlarni berishda, oliy ta‘limning sifati ta‘minlanayotganini inobatga oladigan
bo‘lsak, aynan ushbu kollejlarda malakali mutaxasislarni tayyorlash mumkin. Bu
jarayonga oliy ta‘lim muassasalari mutaxasislik fanlari o‘qituvchilarini jalb etish
bilan ikki ta‘lim turi o‘rtasidagi integratsiyani jadallashtirish mumkin. Shu bilan
birga,oliy talimning zamonaviy xalqaro standartlarga javob beradigan ikki
bosqichli tizimi - bakalavr va magistratura yaratilishi talim tizimida yuksak
malakali kadrlar yaratish imkoniyatini berdi. Shu bilan birga amaldagi oliy
malakali ilmiy va ilmiy –pedagog kadrlar tayyorlash va attestatsiyadan otkazish
tizimining kadrlar tayyorlash milliy dasturi doirasida amalga oshirilayotgan talim
tizimidagi ozgarishlarning mantiqiy davomi sifatida tubdan isloh qilishning
obektiv zarurati bugungi kunda yaqqol namoyon bolmoqda.
Yetuk qadrlarni tayyorlashda oliy ta‘lim tizimining o‘rni beqiyos ahamiyatga ega
ekanligi uzluksiz ta‘limning bu bo‘g‘iniga qaratilayotgan e‘tibordan ham bilib
olishimiz mumkin. Buni quyidagi amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar
miqiyosida ham ko‘rishimiz mumkin:
2011-2012 O‘quv yilidan boshlab barcha oliy ta‘lim muassasalari bitiruvchilariga
qat‘iy talab qo‘yildi:
-birinchidan, ular zamonaviy kompyuter va axborot texnologiyalarini;
-ikkinchidan, xorijiy tillar , ayniqsa, ingliz tilini mukammal bilishi kerak. Bu
jihatdan o‘quv dasturlari har bir ta‘lim yo‘nalishining o‘ziga hosligidan kelib
chiqqan holda qayta ko‘rib chiqilib takomillashtirilmoqda.
Ma‘lumki xorijiy tilni bilish allaqachon davr talabiga aylanib ulgurdi.
Prezidentimizning 2012yil 10-dekabrdagi Chet tillarini o‘rganish tizimini yanada‖
takommilashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida gi Qarori chet tillarini o‘rganishning
‖
kompleks tizimini ya‘ni uyg‘un kamol topgan yuksak ma‘rifatli, zamonaviy
tomonidan yuksak fikrlaydigan yosh avlodni shakillantirish , O‘zbekistonning](/data/documents/6a47edbe-8301-4f03-be9d-7e6af9eb340d/page_10.png)
![jahon ahamiyatiga integratsiyalashuviga yo‘naltirilgan tizimni yanada
kuchaytirishni nazarda tutdi.
Oliy ta‘lim muassasalarining moddiy texnik bazasini modernizatsiya qilish va
mutaxasislar tayyorlash sifatini tubdan yaxshilash bo‘yicha 2011-2016- yillarga
mo‘ljallangan dasturni amalga oshirish uchun 277 mlrd so‘mdan ortiq mablag‘
yo‘naltirish ko‘zda tutilganligi diqqatga O‘zbekiston Respublikasi ta‘lim tizimida
olib borilayotgan keng ko‘lamli islohotlar dunyoning barcha davlatlari
baholanmoqda. Ko‘plab xorijiy davlatning nufuzli shaxslari bizning ta‘lim
tizimimiz to‘g‘risida ijobiy fikrlarni bildirishmoqda.
Xususan, Dortmund texnika universiteti professori Gabriele Mentges
ta`kidlaganidek, Mamlakatingizda iqtidorli o‘qtuvchi va talabalarni davlat
tomonidan keng miqiyosda qo‘llab quvvatlash tizimi samarali yo‘lga qo‘yilgan.
Imtiyozli stipendiyalar va mukofotlar joriy etilgan, ko‘rik tanlovlarni muntazam
o‘tkazish yaxshi an‘anaga aylangan.‖
Ayni chog‘da o‘zbekistonlik yoshlar xalqaro olimpiyadalar, san‘at va madaniyat
ko‘rgazmalarida hamisha yuqori saviyada qatnashib kelmoqdalar. Ularning
hammasi mamlakat raxbarining ta‘lim-tarbiya sohasiga qaratayotgan yuksak
e‘tibori, bu borada amalga oshirilayotgan izchil islohatlar va kompleks chora
tadbirlar samarasidir .Shunday iliq fikrlarni Rene Tollemer, Xalqaro tibbiyot
‖
akademiyasi ekspermizasi a‘zosi, Tuluza universiteti professori (Fransiya) , Lyuza
Serdeyra, universiteti prorektori (Portugaliya) , Dayen Adachi, Vashington
universiteti vitse- prezidenti yordamchisi (AQSh). Ushbu iliq fikrlarning
bildirilishi bizning ta‘lim tizimimiz Jahon Hamjamiyati tomonidan tan
olinganligini isbotlaydi. Bundan ko‘rinib turibdiki yurtimizda buyuk
ajdodlarimizga munosib izdosh bo‘lish uchun yoshlarimizga barcha shart-
sharoitlar yaratib berilmoqda. Buning uchun , davlat boshqaruvi tomonidan ,
zaruriy ta‘lim yo‘nalishlarini va ular bo‘yicha bilim oladigan mutaxasislarga
bo‘lgan ehtiyojni belgilash yangi o‘quv-uslubiy asoslarni yaratish hamda boshqa
tashkiliy ishlarni amalga oshirish lozim.](/data/documents/6a47edbe-8301-4f03-be9d-7e6af9eb340d/page_11.png)
![Shunday qilib , Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi asosida mamlakatimiz ta‘lim‖ ‖
tizimining imkoniyatlaridan foydalanish , uzluksiz ta‘limni yanada
takomillashtirish asosida malakali mutaxassislarni tayyorlash bugungi kunning
dolzarb masalalaridan biridir
2.2 Ta’limning inson rivojlanishiga ta’sir
Inson rivojlanishining asosiy maqsadi odamlarning farovonligini ta‘minlash,
sog‘lom va bunyodkorlik hayotidan yetarlicha bahra olish imkoniyatini beradigan
siyosiy,iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy hamda ekologik muhitni yaratishdan
iborat.Inson rivojlanishi konsepstiyasida ta‘lim asosiy tarkibiy qismlardan biri
hisoblanadi. Insoniyat sivilizatsiyasi davomida ta‘lim va ilm-fanni yuqori darajada
rivojlantirish ijtimoiy, texnik hamda iqtisodiy taraqqiyotning muhim dvigatellari
hisoblangan.Statistik ma‘lumotlar kambag‘allik muayyan darajada ta‘lim
darajasiga ham bog‘liq ekanini tasdiqlaydi. Bu bir tomondan, kam rivojlangan
mamlakatlarning o‘z ta‘lim sohasini rivojlantirish va qo‘llab-quvvatlashi uchun
moliyaviy resurslarining cheklanganligi
bilan izohlanadi. Ikkinchi tomondan, mamlakatning yuqori darajali ish
unumdorligini va pirovardida iqtisodiy rivojlanishning yuqori darajasini ta‘minlash
imkoniyati ham aynan
ta‘lim darajasiga bog‘liqdir.Aholisi ancha savodli mamlakat ishlab chiqarishni
rivojlantirish, ish o‘rinlarini tashkil etish borasida nisbatan kengroq imkoniyatlarga
ega bo‘ladi. Bunday mamlakatlarda odatda ishsizlik va ishga layoqatli aholining
ish izlabboshqa davlatlarga borish darajasi past.O‘qimishli odamning ma‘lumotsiz
odamga qaraganda ish topishi osonroq. Barcha mamlakatlarda ishsizlik darajasi har
doim ma‘lumoti past yoki yo‘q aholi orasida yuqoridir.
Ta‘lim aholining salomatlik darajasi va uning kutilayotgan umr ko‘rish
davomiyligi,](/data/documents/6a47edbe-8301-4f03-be9d-7e6af9eb340d/page_12.png)
![ya‘ni inson rivojlanishining yana bir muhim ko‘rsatkichi bilan bevosita bog‘liqdir.
O‘qimishli aholi o‘z sog‘lig‘ini asrab-avaylaydi, profilaktika choralarini yaxshi
qo‘llaydi, asosan sog‘lom turmush tarziga rioya qilib hayot kechiradi, kasallikni
o‘z vaqtida aniqlaydi, o‘ziga birinchi yordam ko‘rsatadi, malakali tibbiy yordamga
murojaat qila oladi. Inson rivojlanishining asosiy parametrlari — ta‘lim
ko‘rsatkichlari va aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot ulushini ifoda etuvchi
ko‘rsatkichlar hajmi taqqoslansa, yuqorida aytilgan gaplar o‘z tasdig‘ini topadi.
Ayrim mamlakatlar darajasida ta‘lim ko‘rsatkichining ahamiyati yalpi ichki
mahsulot yuqori ko‘rsatkichiga har doim ham mos kelmasa, mamlakatlar aholi jon
boshiga daromad miqdori bo‘yicha jamlansa, bunday muvofiqlik o‘z-o‘zidan
oydinlashadi. Ta‘lim darajasi ko‘rsatkichining oshishiga qarabyalpi ichki mahsulot
ko‘rsatkichi ham o‘sadi.
Ta‘limning insonning ma‘naviy va aqliy ehtiyojlarini qondirish, qobiliyatini
shakllantirishga ta‘sirini aniqlashda uning muhim jihatlarini bir-biri bilan bog‘liq
holdadavlat, jamiyat va shaxs nuqtai nazaridan ko‘rib chiqish mezoni qabul
qilingan.
Shaxs darajasida — bu shaxsning o‘z iste‘dodini to‘liq namoyon etish, tabiat in‘om
etgan aqliy qobiliyatini rivojlantirish imkoniyatidir. Ayni paytda bu insonga ishda
o‘zini namoyon etish imkonini beradigan umumiy va kasbiy bilimni egallashdir.
O‘qimishli kishining ma‘naviy olami nisbatan boy, hayoti faqat moddiy farovonlik
bilan cheklanib qolmaydi. Ta‘lim insonga o‘zining ma‘naviy ehtiyojlarini amalga
oshirish, hayotini to‘laqonli va mukammal qilish imkonini beradi. Davlat
darajasida — davlat mamlakat aqliy salohiyatini rivojlantirishdan manfaatdor
bo‘lishi darkor. ―Iqtisod fanlari ni keng joriy etishda zarur bilimga ega bo‘lish‖
mamlakat iqtisodiyotini rivojlantirish va uning milliy boyligini to‘plashning
muhim
tarkibiy qismiga aylanadi. Aholining ma‘naviy boyligi mamlakatda huquqiy](/data/documents/6a47edbe-8301-4f03-be9d-7e6af9eb340d/page_13.png)
![madaniyatni, shuningdek, xalqning ozod, demokratik, huquqiy davlatda yashash va
mehnat qilish, o‘z huquq va erkinliklarini anglash,ulardan shaxs, davlat hamda
jamiyat manfaati yo‘lida foydalanish qobiliyatini uzviy hamda oson shakllantiradi.
Maktablar oldiga qo‘yilayotgan talablardan biri – yuqori malakali, sohasining
bilimdoni bo‘lgan o‘qituvchi-pedagoglar bazasini shakllantirish bilan birgalikda,
maktabda chet tilini xam o‘qitishdir. Bu kabi ixtisoslashgan maktablarning tashkil
etilayotgani yoshlarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalashga xizmat qilishi alohida
ta’kidlandi.
Yig‘ilishda hududlar imkoniyati va salohiyatini o‘rgangan holda 8-9 sinf
o‘quvchilarini kasbga yo‘naltirish masalasi ham ko‘rib chiqildi. Bu ta’limning
keyingi bosqichida o‘quvchilarning hunar egallashida yangi imkoniyatlar eshigini
ochadi. Endilikda umumta’lim maktablari bitiruvchilarini elikka yaqin kasbga
o‘rgatish yo‘lga qo‘yiladi. Buning uchun kasb-hunar kollejlari va umumta’lim
maktablari negizida zamonaviy jihozlangan o‘quv ishlab chiqarish markazlari
tashkil etilishi rejalashtirilgan. Shuningdek, ba’zi kasb-hunar kollejlari tegishli
vazirlik va idoralarga korxona va tashkilotlarga biriktiriladi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 14 martdagi “O‘rta maxsus,
kasb-hunar ta’limi muassasalari faoliyatini yanada takomillashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori bu borada muhim omil bo‘lmoqda.
Bu kadrlar tayyorlashda mazkur muassasalarning ulushini oshirish va
kafolatlangan ish o‘rinlarini yaratish imkonini beradi.
Prezidentimiz soha rahbarlariga bu borada joylarga chiqib qaysi hududga qanday
soha bo‘yicha mutaxassislar zarurligini o‘rganib chiqish vazifasini topshirdi.
Yig‘ilishda ta’lim muassasalari bo‘yicha amalga oshirilishi lozim bo‘lgan chora-
tadbirlar muhokama qilindi. Oliy ta’lim muassasalarida o‘quv jarayonlarini
takomillashtirish, yoshlarga zamonaviy talablar asosida ta’lim berish bugungi
kunning asosiy masalalaridan biridir. Bu borada oliy ta’lim muassasalariga](/data/documents/6a47edbe-8301-4f03-be9d-7e6af9eb340d/page_14.png)
![bo‘ladigan test sinovlarining ochiq va oshkoraligini ta’minlash muhim ahamiyat
kasb etadi.](/data/documents/6a47edbe-8301-4f03-be9d-7e6af9eb340d/page_15.png)
![Foydalanilgan adabiyotlar
1. Barkamol avlod orzusi, T., 2000.
2.Узбекистон Республикаси “Кадр тайёрлаш миллий дастури” // Баркамол
авлод.-Узбекистон тараккиётининг пойдевори.-Т.: “Шарк” нашриёт-
матбаа концерни,1997.-Б.31-61
3. Каримов И.А. “Юксак маънавият енгилмас куч”. –Т.: маънавият,2008-
176 б.](/data/documents/6a47edbe-8301-4f03-be9d-7e6af9eb340d/page_16.png)
Mavzu:Ta’limning milliy modeli shakllanishi, rivojlanishi va sohadakgi o’rni. Reja Kirish 1.Ta’limning milliy modeli maqsad va vazifalari 2. Ta’limning milliy modeli shakllanishi 3.«Talim to’g’risida»gi Qonun/ Foydalanilgan adabiyotlar.
Kirish Kadrlar tayyorlash tizimining demokratik o’zgarishlar va bozor islohotlari talablariga muvofiq emasligi, o’quv jarayonining moddiy-texnika va axborot bazasi yetarli emasligi, yuqori malakali pedagog kadrlarning yetishmasligi, sifatli o’quv-uslubiy va ilmiy adabiyot hamda didaktik materiallarning kamligi, ta'lim tizimi, fan va ishlab chiqarish o’rtasida puxta o’zaro hamkorlik va o’zaro foydali integratsiyaning yo’qligi kadrlar tayyorlashning mavjud tizimidagi jiddiy kamchiliklar sirasiga kiradi. Ta'lim -tarbiya va o’quv jarayonlarining tarkibini, bosqichlarini bir-biri bilan uzviy bog'lash, ya'ni uzluksiz ta'lim-tarbiya tizimini tashkil qilish muammolari hal qilingan emas. Amaldagi ta'lim tizimi zamonaviy, taraqqiy topgan demokratik davlatlar talablariga javob bera olmayotir. Mutaxassislar tayyorlash, ta'lim-tarbiya tizimi jamiyatda bo’layotgan islohot, yangilanish jarayonlari talablari bilan bog'lanmagan. Maktabgacha ta'lim va tarbiya ahvoli qoniqarsizligicha qolmoqda. Bog'cha yoshidagi bolalarning 25 foizigina maktabgacha tarbiya muassasalariga qamrab olingan, xolos. Maktabgacha bolalar muassasalaridan va oiladan maktabga kelgan bolalarning tayyorgarlik darajasi o’rtasida sezilarli tafovut mavjud. Maktablarda va boshqa o’quv yurtlarida ta'lim jarayonining o’zidagi va o’qitish uslubiyatidagi har xil kamchiliklar oqibatida bilim berishda yuzaga kelgan nodemokratik hamda jamiyat uchun zararli muhit shunga olib keldiki o’quvchilarda mustaqil fikrlash rivojlanmay qolayapti, oqilona hayotiy yechimlar qabul qilish uchun yetarli tayyorgarlik yo’q. 9-11 sinflarni tamomlagan yoshlar mustaqil hayotda o’z o’rnini aniqlay olmaydi. Ularda o’zlariga ishonch shakllangan emas. O’rta maktab bitiruvchilarining 10 foizigina oliy o’quv yurtlariga o’qishga kirmoqda, xolos. Majburiy to’qqiz yillik ta'limga asoslangan o’n bir yillik umumiy o’rta ta'lim ilmiy asoslanmagandir, u o’quvchilarda kasbga yo’naltirish va ta'limning amaliy yo’nalganligi yetarli darajada bo’lishi hamda mustaqil fikr yuritish, mehnat faoliyati ko’nikmalari shakllanishini ta'minlamayapti. Har yili tayanch maktablarning 100 ming nafarga yaqin bitiruvchisi ishlab chiqarish sohasida
hamda kasb-hunar ta'limini davom ettirish uchun talab etilmay qoldirilmoqda. Ta'lim tizimidagi mavjud umumta'lim va kasb-hunar dasturlari o’rtasida uzviylik va vorislikning yo’qligi sababli tayanch va o’rta maktab bitiruvchilarida kasbga yo’naltirilganlik va mehnat faoliyati ko’nikmalari shakllanmay qolayapti. Natijada yigit va qizlar o’z qobiliyatlari, istaklari, ijodiy va mehnat moyilliklariga monand hayot yo’lini belgilab olishda jiddiy qiyinchiliklar sezmoqdalar. o’quv jarayoni bilim darajasi o’rtacha bo’lgan o’quvchilarga mo’ljallangan bo’lib, ta'limning iqtidorli yoshlar bilan yakka tartibdagi o’quv dasturlari bo’yicha ishlash kabi mexanizmlaridan yaxshi foydalanilmayapti. O’quv dasturlari mafkuraviy sarqitlardan to’liq xoli bo’lganicha yo’q, ularda ta'lim va kadrlar tayyorlash tizimini jamiyatda amalga oshirilayotgan yangilanish, rivojlangan demokratik huquqiy davlat qurilishi jarayonlariga moslash: Kadrlar tayyorlash tizimi muassasalarini yuqori malakali mutaxassislar bilan ta'minlash, pedagogik faoliyatning nufuzi va ijtimoiy maqomini ko’tarish; kadrlar tayyorlash tizimi va mazmunini mamlakatning ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyoti istiqbollaridan, jamiyat ehtiyojlaridan, fan, madaniyat, texnika va texnologiyaning zamonaviy yutuqlaridan kelib chiqqan holda qayta qurish; ta'lim oluvchilarni ma'naviy ahloqiy tarbiyalashning va ma'rifiy ishlarning samarali shakllari hamda uslublarini ishlab chiqish va joriy etish; ta'lim va kadrlar tayyorlash, ta'lim muassasalarini attestatsiyadan o’tkazish va akrreditasiya qilish sifatiga baho berishning xolis tizimini joriy qilish; yangi ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarda ta'limning talab qilinadigan darajasi va sifatini, kadrlar tayyorlash tizimining amalda faoliyat ko’rsatishi va barqaror rivojlanishining kafolatlarini, ustuvorligini ta'minlovchi normativ, moddiy-texnika va axborot bazasini yaratish; ta'lim, fan va ishlab chiqarish samarali integratsiyalashuvini ta'minlash, tayyorlanayotgan kadrlarning miqdori va sifatiga nisbatan davlatning talablarini, shuningdek nodavlat tuzilmalari, korxonalar va tashkilotlarning buyurtmalarini shakllantirishning mexanizmlarini ishlab chiqish; uzluksiz ta'lim va kadrlar tayyorlash tizimiga byudjetdan tashqari mablag'lar, shu jumladan chet el
investisiyalari jalb etishning real mexanizmlarini ishlab chiqish va amaliyotga joriy etish; kadrlar tayyorlash sohasida o’zaro manfaatli xalqaro hamkorlikni rivojlantirish. Dasturni ro'yobga chiqarish bosqichlari Milliy dasturning maqsad va vazifalari bosqichma-bosqich ro'yobga chiqariladi. Birinchi bosqich (1997-2001 yillar) mavjud kadrlar tayyorlash tizimining ijobiy salohiyatini saqlab qolish asosida ushbu tizimni isloh qilish va rivojlantirish uchun huquqiy, kadrlar jihatidan, ilmiy-uslubiy, moliyaviy-moddiy shartsharoitlar yaratish.Ushbu bosqichda quyidagilarni amalga oshirish zarur: "Ta'lim to'g'risida"gi qonunga muvofiqta'lim tizimi mazmunini tarkibiy qayta qurish va tubdan yangilash; Pedagog va ilmiy-pedagog kadrlar tayyorlash hamda ularning malakasini oshirishni zamon talablariga javob beradigan darajada tashkil etish; Ta'lim oluvchilarning yuksak tayyorgarlilik darajasi, malakasi, madaniy va ma'naviy-ahloqiy saviyasining sifatiga nisbatan qo'yiladigan zarur talablarni belgilab beruvchi davlat ta'lim standartlarini yaratish va joriy etish; O'quv-uslubiy majmualarning hamda ta'lim jarayoni didaktik va axborot ta'minotining yangi avlodini ishlab chiqish va joriy etish; O'rta maxsus, kasb-hunar ta'limi uchun zarur moddiy-texnika, o'quv-uslubiy va kadrlar bazasini tayyorlash; Ta'lim va kadrlar tayyorlashga byudjetdan tashqari mablag'lar jalb etishning mexanizmlarini takomillashtirish, davlat ta'lim muassasalari bilan bir qatorda nodavlat ta'lim muassasalarini rivojlantirishni ham nazarda tutgan holda ta'lim xizmati o'rsatish sohasida raqobatga asoslangan muhitni vujudga keltirish; Ta'lim muassasalari faoliyatiga baho berishning reyting tizimini, kadrlar tayyorlash sifati va ularga bo'lgan ehtiyojning monitoringini olib borish tizimini ishlab chiqish va joriy etish;
Xalqaro aloqalarni kengaytirish va kuchaytirish, kadrlar tayyorlashda xalqaro donorlik tashkilotlari va fondlari faoliyatiga tegishli sharoitlar yaratish, shuningdek respublika ta'lim sohasiga chet el investisiyalarini jalb etish bo'yicha real chora-tadbirlar ishlab chiqish va ularni amalga oshirish; Kadrlar tayyorlash milliy dasturini ro'yobga chiqarishning monitoringini olib borish. Ushbu bosqichda bolalarni olti-etti yoshdan maktabga qabul qilish, ularning jismoniy va aqliy jihatdan rivojlanganligini e'tiborga olgan holda amalga oshiriladi. Taqozo etilayotgan o'quvchi o'rinlari zarur moddiy-texnika shart- sharoitlari va pedagog kadrlar bilan ta'minlangan holda izchil tayyorlanadi. Birinchi bosqich bajarilishining monitoringi asosida Milliy dasturni ro'yobga chiqarish yo'nalishlariga niqliklar kiritiladi. Ikkinchi bosqich (2001-2005 yillar) Milliy dasturni to'liq ro'yobga chiqarish, mehnat bozorining rivojlanishi va real ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarni hisobga olgan holda unga aniqliklar kiritish.Majburiy umumiy o'rta va o'rta maxsus, kasb-hunar ta'limiga, shuningdek o'quvchilarning qobiliyatlari va imkoniyatlariga qarab, tabaqalashtirilgan ta'limga o'tish to'liq amalga oshiriladi.Ta'lim muassasalarini maxsus tayyorlangan malakali pedagog kadrlar bilan to'ldirish ta'minlanadi, ularning faoliyatida raqobatga asoslangan muhit vujudga keltiriladi.Ta'lim muassasalarining moddiy-texnika va axborot bazasini mustahkamlash davom ettiriladi, o'quvtarbiya jarayoni yuqori sifatli o'quv adabiyotlari va ilg'or pedagogik texnologiyalar bilan ta'mi nlanadi. Uzluksiz ta'lim tizimini axborotlashtirish amalga shiriladi.Ta'lim xizmat ko'rsatish bozorini shakllantirish mexanizmlari to'liqishga solinadi. Uchinchi bosqich (2005 va undan keyingi yillar) to'plangan tajribani tahlil etish va umumlashtirish asosida, mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish istiqbollariga muvofiqkadrlar tayyorlash tizimini takomillashtirish va yanada rivojlantirish.