UY XO’JALIKLARI MOLIYASI
![UY XO ’ JALIKLARI MOLIYASI
Reja:
1. Moliya munosabatlarining umumiy tizimida uy xo ’ jaliklari
moliyasi va uning ta ’ rifi.
2. Uy xo ’ jaliklari moliyasining davlat moliya tizimida tutgan o ’ rni
va uning moliyaviy axamiyati.](/data/documents/2b6187f0-6c69-41de-84e4-89a53d707484/page_1.png)
![1.Moliya munosabatlarining umumiy tizimida uy xo ’ jaliklari
moliyasi va uning ta ’ rifi
Uy-xo’jaliklari moliyasi har bir davlat moliya tizimining ajralmas
tarkibiy qismi (elementi) hisoblanadi. Bozor munosabatlari tizimida uy
xo’jaliklarining moliyaviy ahamiyati uning iqtisodiy jihatdan nimaga
mo’ljallanganligi bilan belgilanadi. Bir tomondan, uy xo’jaliklari ishlab
chiqarish omillarining (mehnat, yer, kapital, tadbirkorlik qobiliyati va
boshqalarning) xususiy egalari hisoblanadi va xuddi shu asosda o’zlarining
daromadlar manbalari va moliyaviy tushilmalarini shakllantiradi. Boshqa bir
tomondan esa, uy xo’jaliklari iqtisodiyotda tovarlar va xizmatlarni iste’mol
qiluvchilar sifatida maydonga chiqadi va demak, bozor talabini belgilab
(aniqlab) beradi. Bir vaqtning o’zida, uy xo’jaliklari jamiyat yalpi
daromadining bir qismini jamg’aradi, real va moliyaviy aktivlarni sotib olish
orqali moliyaviy rezervlarni yaratishda ishtirok etadi, soliq to’lovlari orqali
esa davlatning markazlashtirilgan moliyaviy fondlarini shakllantirishda katta
(muhim) rol o’ynaydi.
Odatda, “uy xo’jaligi” atamasidan milliy statistikada aholidan (kishilar
to’plamidan) iborat bo’lgan institusional birlikni ifodalash uchun
foydalanmoq kerak. Shuning uchun ham Birlashgan Millatlar Tashkiloti
(BMT) tomonidan tavsiya etilgan Milliy hisoblar tizimining (MHT)
zamonaviy halqaro andozasi (standarti) uy xo’jaligini yagona (bir) yashash
maydonchasida (maydonida) birgalikda yashayotgan, umumiy fondga
o’zlarining daromadlari va boyliklarini to’liq yoki qisman o’tkazayotgan
(berayotgan) va ayrim tovarlar hamda xizmatlarni, eng asosan uy-joy va
iste’mol mahsulotlarini umumiy tarzda (birgalikda) iste’mol qilayotgan
kishilarning katta bo’lmagan guruhi, deb ta’riflaydi (aniqlaydi) 1
.
1
Bu to’g’rida batafsil qarang: Ф инансово-кредитный энциклопедический словарь / Под общ. Ред.
А.Г.Грязновой. – М.: 2002. С. 299.](/data/documents/2b6187f0-6c69-41de-84e4-89a53d707484/page_2.png)
![Ayrim hollarda o’zbek iqtisodiy adabiyotida “uy xo’jaligi” atamasining
“xonadon” yoki “oila” atamalari bilan almashtirilishiga yo’l qo’yilmoqda.
Shunga mos ravishda “uy xo’jaligi moliyasi” iborasining o’rniga “xonadon
moliyasi” va “oila moliyasi” iboralari ham ekvivalent yoki sinonim iboralar
shaklida ishlatilmoqda. Shu munosabat bilan “oila” yoki “xonadon”ni “uy
xo’jaligi”dan ajratmoq (farqlamoq) lozim. Eng avvalo, “uy xo’jaligi”
aniqlilik darajasining “oila”ga nisbatan kamroq darajada cheklangan
xarakterga ega ekanligini qayd etib o’tmoq lozim. Masalan, o’zlarining
o’g’illariga tegishli bo’lgan joyda (binoda) yashayotgan keksa ota-onalar uy
xo’jaligining a’zolari bo’lsalar-da, uning oilasi bo’la olmaydi. Xuddi
shuningdek, bir xonani ijaraga olgan talaba uy-joy egasining uy xo’jaligi
tarkibiga kiradi, lekin uning oilasi tarkibiga kira olmaydi va h.k. Boshqacha
aytganda, uy xo’jaligi qarindosh bo’lmaganlarni ham o’z ichiga olishi yoki
bir kishidan (shaxsdan) iborat ham bo’lishi mumkin.
Yuqoridagilarni inobatga olgan holda ta’kidlash joizki, uy
xo’jaligining iqtisodiy jihatdan aniqliligini (aniqlanishini) belgilashda
oilaviy aloqalar asosiy omil bo’la olmaydi. Buning ustiga, uy xo’jaligining
miqdoriy tarkibi ham o’ziga xos bo’lgan xususiyatlarga ega. Bu xususiyatlar,
eng avvalo, shu bilan belgilanadiki, birgalikda yashayotgan va umumiy
xo’jalikni yuritayotgan shaxslar (kishilar) guruhi ham va bir vaqtning o’zida,
o’zining iste’molini mustaqil ravishda ta’minlayotgan yagona bir shaxs
(kishi) ham uy xo’jaligi bo’lib hisoblanishi mumkin. Uy xo’jaligini xo’jalik
yuritishning mustaqil iqtisodiy va moliyaviy birligi sifatida ajratilishi
quyidagi me’zonlar asosida amalga oshirilmog’i lozim:
birgalikda (bir joyda) yashash;
umumiy byudjetning mavjudligi;
iqtisodiy qarorlarni birgalikda (hamkorlikda) qabul qilish.](/data/documents/2b6187f0-6c69-41de-84e4-89a53d707484/page_3.png)
![Uy xo’jaliklari moliyasi moliya tizimining muhim elementi
hisoblanadi. Iqtisodiy kategoriya sifatida u uy xo’jaliklarida iste’mol
maqsadlari va jamg’arish uchun pul mablag’lari fondlarini shakllantirish,
ularni taqsimlash va foydalanishga tegishli (oid) bo’lgan iqtisodiy
munosabatlar majmuidan iboratdir. Ana shuni e’tiborga olgan holda uy
xo’jaliklari moliyasiga quyidagicha ta’rif berish mumkin. Uy xo’jaliklarida
iste’mol maqsadlari va jamg’arish uchun pul mablag’lari fondlarini
shakllantirish, ularni taqsimlash va foydalanishga tegishli (oid) bo’lgan
iqtisodiy (moliyaviy) munosabatlar majmuiga uy xo’jaliklari moliyasi
deyiladi .
2. Uy xo ’ jaliklari moliyasining davlat moliya tizimida tutgan o ’ rni
va uning moliyaviy ahamiyati
Zamonaviy adabiyotlarda oilaga turlicha ta’rif beriladi. Oila – bu uy joy
sharoiti umumiy va bir qator tovarlar xizmatlarni birgalikda iste’mol etish pul
daromadlari va moddiy mablag’larni birlashtirgan kishilar guruhi tushiniladi.
Oila evalyutsion tarzda rivojlanadi, uning tarkibi o’zgaradi, undagi
qadriyatlar yangilanadi, urf odatlar, uning funksiyalarida ham siljishlar yuz
berishi namoyon bo’ladi. Baribir, oila iste’molni yakunlovchi vazifasini
bajaraveradi. Binobarin, oila o’tkinchi emas, u doimiy, biroq evalyutsion
shaklda rivojlanish salohiyatiga ega. Oila xo’jaligining iqtisodiyot sektorida
muhim o’rin tutishi, uning davlat bilan aralashivi, bu esa hozirgi kunda
davlatning qay darajada rivojlangan yoki rivojlanmaganligini oilalarning
iqtisodiy ahvolidan bilib olish qiyin emas. Shuning uchun oilani o’rganish,
oilani boshqarish, oila xo’jaligi rejalarini tuzish, oilani iqtisodiy ahvolining
yaxshilanishi davlatga katta ta’sir ko’rsatadi.](/data/documents/2b6187f0-6c69-41de-84e4-89a53d707484/page_4.png)
![Oila moliyasi – bu bizga maosh yoki daromadning boshqa manbalari
(meros, renta daromadi, lotareya yutug’i investisiya daromadi) va biz xarajat
qiladigan va xarajat qilmaydigan, investisiya qiladigan ko’rinishda keladigan
puldir.
Iqtisodiyotning ijtimoiyligi birinchi navbatda oilada ifoda etilganligi
sababli, oilaning moliyaviy resursi qanchalik ko’p bo’lsa shunchalik u to’q va
faravon yashaydi. Xalqi faravon yashaydigan mamlakatgina gullab –
yashnashi, xalqi nochor mamlakat esa xarob bo’lishi tarixiy ma’lumotlarda
aniq ko’rinib turadi. Barcha ijtimoiy muammolar oilalarda jamlanadi,
yig’iladi va ularni hal etishda oila moliyasi faol qatnashadi, chunki oilaning
moliyaviy salohiyatining qanchalik kuchli yoki kuchsizligi aytilgan
muammolarning shu yerning o’zida qanchalik tez yoki sekin bajarilishida o’z
aksini topadi.
Oila moliyasini o’rganish, uni tatqiq etish birinchi bo’lib g’arb
mamlakatlarida boshlangan. Oila iqtisodiyotiuning moliyasini fundamental
tatqiq etishga bir necha g’arb olimlari o’z hissalarini qo’shgan bo’lib, ular
N.Pigu, L.Atkinson va D.Stiglislar o’z asarlarida oila hatti – harakatlari,
motivasiyasi, moliya – kredit tizimidagi o’rni oila moliyasi tahlilining
metodologiyasi ilk bor g’arb olimlari asarlarida ishlab chiqilgan.
Davlat va uy xo’jaliklari o’rtasidagi moliyaviy munosabatlar ham
to’g’ridan-to’g’ri (bevosita) va qaytarma (yana orqaga qaytariluvchi) aloqalar
asosida quriladi (vujudga keladi) va ular byudjet hamda nobyudjet fondlarni
shakllantirish va ulardan foydalanishdagi munosabatlarni ifodalaydi. Uy
xo’jaliklarining daromadlari va mol-mulklari soliqqa tortilish obyekti sifatida
maydonga chiqadi. Demak, byudjet tizimi daromadlar bazasining tuzilmaviy
elementi hisoblanadi. Bir vaqtning o’zida soliqlar, pensiya tizimi transfertlar
orqali davlat moliyaviy oqimlarni uy xo’jaliklarining turli guruhlari o’rtasida
qayta taqsimlaydi. Uy xo’jaliklari va davlat o’rtasidagi moliyaviy](/data/documents/2b6187f0-6c69-41de-84e4-89a53d707484/page_5.png)
![munosabatlarni amalga oshirish jarayonida milliy daromadning ikkilamchi
qayta taqsimlanishi sodir bo’ladi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida davlat uy
xo’jaliklariga tegishli bo’lgan daromadning taqsimlanish jarayoniga
to’g’ridan-to’g’ri ta’sir qilish instrumentlariga ega emas. Moliyaviy
munosabatlarning bu sohasi davlat tomonidan eng kam darajada
reglamentasiya qilinadi. Buning sababi shundaki, uy xo’jaliklari pul
fondlarini shakllantirishning zarurligi, usuli va maqsadi to’g’risida, ularni
sarflashning o’lchami va vaqti xususida qarorlar qabul qilishda mustaqildir.
Shu bilan birgalikda davlat uy xo’jaliklariga tegishli bo’lgan daromad va
yakuniy (oxirgi) iste’molning o’lchamiga (ko’lamiga) ta’sir qilishga qodir.
Bu narsa, jumladan, quyidagilar orqali amalga oshirilishi mumkin:
– soliqli tartibga solish (tartiblash);
– mehnat haqini to’lash stavkalarini o’rnatish (belgilash);
– birinchi darajali zaruriy mahsulotlar baholarini tartibga solish
(tartiblash);
– imtiyozlar tizimi;
– sog’liqni saqlash va maorifni byudjetdan moliyalashtirish orqali
ta’minotni rivojlantirish;
– va boshqalar.
Uy xo’jaliklarining o’zlari o’rtasidagi (uy xo’jaliklararo) moliyaviy
munosabatlar uy xo’jaliklari sektorining ichida moliyaviy resurslarning
harakatlanishi jarayonida vujudga keladigan munosabatlar sifatida qaraladi.
Bu yerda ushbu jarayon hamma vaqt ham oydinlashmagan va kuchsiz
tartibga solinuvchi hisoblanadi. Moliyaning bu sohasiga, jumladan,
quyidagilarni kiritish mumkin:
– fermer xo’jaliklarining hamkorlikdagi maqsadli fondlari;
– iste’mol kooperatsiyasiga xizmat ko’rsatuvchi fondlar;
– uy xo’jaliklari o’rtasidagi norasmiy kredit munosabatlari;](/data/documents/2b6187f0-6c69-41de-84e4-89a53d707484/page_6.png)
![– uy xo’jaliklari sektori doirasida (chegarasida) hamkorlikdagi pul
fondlarini shakllantirish va ulardan foydalanish xususidagi boshqa
munosabatlar.
Uy xo’jaliklarining moliyaviy institutlar bilan o’zaro aloqalari
moliyaviy munosabatlarning alohida guruhini ifodalaydi. Ularning kredit
muassasalari bilan munosabatlari uy xo’jaligi byudjeti defitsitini to’ldirish
(iste’mol krediti vositasida, yordamida), bo’sh turgan pul mablag’larini bank
hisob varaqalarida joylashtirish yoki ularni saqlash va jamg’arish maqsadida
boshqa moliyaviy aktivlarga qo’yish orqali namoyon bo’ladi. Uy
xo’jaliklarining sug’urta kompaniyalari bilan bo’ladigan munosabatlari esa
turli ko’rinishdagi sug’urta fondlarini shakllantirish va ulardan foydalanish
jarayonida gavdalanadi.
Moliyaning mohiyati uning funksiyalari orqali namoyon bo’lganligi
uchun uy xo’jaliklari moliyasining mohiyati ham uning funksiyalari
yordamida ifodalanadi. Uy xo’jaliklari moliyasining funksiyalari
quyidagilardan iborat bo’lishi mumkin:
– taqsimlash;
– takror ishlab chiqarish;
– nazorat;
– tartibga solish (tartiblash);
– rag’batlantirish;
Uy xo’jaliklari moliyasining bu funksiyalari o’zaro bog’langan va bir-
birini doimiy ravishda to’ldirib turadi. Bir vaqtning o’zida, ma’lum ma’noda
va darajada ular o’zlarining namoyon bo’lishiga qarab moliyaning umumiy
funksiyalaridan biroz farqlanishi ham mumkin.
Uy xo’jaliklari darajasida daromadlarni shakllantirish bo’yicha
moliyaviy qarorlar quyidagilarga bog’liq bo’ladi:](/data/documents/2b6187f0-6c69-41de-84e4-89a53d707484/page_7.png)
![ mol-mulk va undan foydalanish (buyumlashgan yoki pul shaklida)
imkoniyatining mavjudligiga;
uy xo’jaligi ishtirokchilari ish vaqti fondining taqsimlanishiga – uy
xo’jaligi a’zolari ishlovchilarining soni, ularning ish joylari, ish vaqti rejimi
va h.k.;
uy xo’jaligi a’zolarining tashabbuskorligiga, faolligiga va inson
kapitalidan foydalanishga;
uy xo’jaligi faoliyat ko’rsatadigan tashqi muhitga.
Daromadlarni shakllantirish omillari va baholarning darajasi bu yerda
cheklanmalar (cheklanishlar) sifatida amal qiladi, ya’ni iste’mol
tanlanmasining yo’l qo’yilishi mumkin bo’lgan variantlari majmuini belgilab
(aniqlab) beradi. Ana shu nuqtai-nazardan uy xo’jaliklarining iste’mol fondi
minimal va ratsional iste’mol byudjetlari yoki yanada detallashtirilgan tarzda
quyidagicha klassifikasiya qilinishi mumkin:
– hayotiy minimum byudjeti;
– minimal iste’mol byudjeti;
– optimal iste’mol byudjeti.
Hayotiy minimum byudjeti o’z ichiga uy xo’jaligi a’zolarining
minimal, odatda, fiziologik ehtiyojlarini qondirishga mo’ljallangan oziq-
ovqat va nooziq-ovqat tovarlari va xizmatlari to’plamini qamrab oluvchi
iste’mol savatchasi asosida aniqlanadi.
Minimal iste ’ mol byudjeti uy xo’jaligi a’zolarining nisbatan kengroq
bo’lgan ehtiyojlarini qondirishga imkon beradi va iste’molning tiklanuvchi
(tiklanuvchan) darajasini ta’minlaydi.
Optimal iste ’ mol byudjeti esa uy xo’jaligi darajasida (doirasida) inson
kapitalini kengaytirilgan takror ishlab chiqarishni ta’minlash va
rivojlantirishga moliyaviy imkoniyat yaratadi. Chunki bu byudjet insonning
faqat zaruriy ehtiyojlarini emas, balki undan ham yuqoriroq (oliyroq) bo’lgan](/data/documents/2b6187f0-6c69-41de-84e4-89a53d707484/page_8.png)
![ehtiyojlarini qondiradi. Optimal iste’mol byudjetini quyidagi ikki darajadagi
byudjetlarga bo’lish (ajratish) mumkin:
– o’rtacha darajadagi yetarlilik byudjeti;
– yuqori darajadagi yetarlilik byudjeti.
Iste’molga xarajatlarning har qanday ko’rinishi va uning umumiy
hajmiga oid har qanday moliyaviy qarorlar uy xo’jaliklari ma’lum
ko’rinishdagi byudjetlari doirasidagi ratsional tanlashga asoslanadi. Agar uy
xo’jaligining daromadi faqat hayotiy minimumni qoplashga yetadigan bo’lsa,
u holda moliyaviy qarorlar uy xo’jaligi iste’mol fondini minimallashtirishga
va bir vaqtning o’zida daromadlarning yangi manbalarini qidirib topishga
hamda hayot kechirishning moslashtirilgan mexanizmlarini (o’z-o’zini
ta’minlash, ikkilamchi bandlik, qarindoshlar va davlatning yordami, savdo va
boshqalar) “yoqish”ga qaratilgan bo’lishi kerak. Daromadlarning o’sishi
bilan iste’molning o’lchami (hajmi) oshadi (o’sadi, ortadi) va uning tarkibiy
tuzilmasi o’zgaradi. Biroq, bu holda ham iste’molning o’sish sur’atlari
daromadning o’sish sur’atlaridan pastligicha qolaverishi lozim. Bunday
qonuniyat iqtisodiy adabiyotda J.M.Keyns 2
tomonidan ifodalangan “asosiy
psixologik qonun” nomini olgan. Moliyaviy qarorlarda bu uy xo’jaligi
iste’mol fondi va jamg’armalar yo’nalishini optimallashtirish tendensiyasi
sifatida namoyon bo’ladi.
Aholi pul daromadlari va xarajatlari balansi
Daromadlar Xarajatlar va jamg ’ arm a
1. Mehnatga haq to’lash ;
2.Mehnat haqidan boshqa korxona va
tashkilotlardan olinadigan yollanma
ish haqi daromadlari ; 1. Tovarlarni sotib olish va
xizmatlarni to’lash ;
2. Majburiy to’lovlar va ixtiyoriy
badallar:
2
Qarang : Кейнс Дж.М. Об щая теория занятости, процента и денег. – М., 1999. с.96.](/data/documents/2b6187f0-6c69-41de-84e4-89a53d707484/page_9.png)
![3. Dividentlar ;
4.Qishloq xo’jaligi mahsulotlarini
sotishdan olinadigan tushumlar ;
5. Pensiya va nafaqalar ;
6. Stipendiyalar ;
7. Moliya tizimidan olinadigan
tushumlar (sug’urta qoplamalari,
omonatlarning foizlari, lotareya
yutuqlari va b.) ;
8.Xorijiy valyutani ayirboshlash dan
kelgan daromad ;
9. Boshqa tushumlar .
a) komission magazinlar orqali
buyumlarni sotish
b) chiqindi ashyo, metallom va
boshqalarni sotish p ullar i a) soliqlar va yig’imlar;
b) sug’urta bo’yicha to’lovlar;
v) jamoatchilik va kooperativ
tashkilotlarga badallar;
g) ssudalarni qaytarish;
d) lotareya chiptalarini xaridi ;
ye) tovar krediti uchun foizlar;
yo) pensiya fondlariga sug’urta
badallari;
3.Omonatlar va qimmatli
qog‘ozlarda n divedentlar;
4. Uy-joy binolarini sotib olish ;
5. Xorijiy valyutani sotib olish
bo’yicha aholi xarajatlari;
6.O’tkazmalar bo’yicha jo’nat ma
pullar .](/data/documents/2b6187f0-6c69-41de-84e4-89a53d707484/page_10.png)
![Adabiyotlar :
1. Va h obo v A. va bosh q alar. Budjet - soli q siyosati yaxlitligi. O‘q uv
qo‘ llanma. - T.: I q tisod va moliya. 2005.285 b.
2. Va h ob o v A. va bosh q alar . Moliyaviy va bosh q aruv ta h lili. Darslik. T.:
Shar q 2005. 220 b.
3. Mali k ov T., Xaydarov N. Davlat budjeti . O‘q uv qo‘ llanma, T . :
"IQT1SOD-MOLIYA", 2007, 84 b.
4. M alikov T., Xaydarov N. Budjet daromadlari va xarajatlari . O‘q uv
qo‘ lla n ma, T . : "IQTISOD-MOLIYA", 2007 , 245 b.
5. M aliko v T., Xaydarov N. Budjet: tizimi, tuzulmasi, jarayoni . O‘q uv
qo‘ llanma, T .: "IQTISOD-MOLIYA", 2008, 84 b.
6. Yo‘l dosh e v Z ., Malikov T. Uy x o‘ jaligi moliyasi. O‘q uv qo‘ llanma, T .:
"IQTISOD-MOLIYA", 2008, 105 b.
7. Неshитой А.С. Финансы. Уchебник.-М.:”Даshков и К”, 2007. 512 с.
8. Романовский В.М. Уchебник.-М.:”Юрайт”, 2008. 462 с.](/data/documents/2b6187f0-6c69-41de-84e4-89a53d707484/page_11.png)
UY XO ’ JALIKLARI MOLIYASI Reja: 1. Moliya munosabatlarining umumiy tizimida uy xo ’ jaliklari moliyasi va uning ta ’ rifi. 2. Uy xo ’ jaliklari moliyasining davlat moliya tizimida tutgan o ’ rni va uning moliyaviy axamiyati.
1.Moliya munosabatlarining umumiy tizimida uy xo ’ jaliklari moliyasi va uning ta ’ rifi Uy-xo’jaliklari moliyasi har bir davlat moliya tizimining ajralmas tarkibiy qismi (elementi) hisoblanadi. Bozor munosabatlari tizimida uy xo’jaliklarining moliyaviy ahamiyati uning iqtisodiy jihatdan nimaga mo’ljallanganligi bilan belgilanadi. Bir tomondan, uy xo’jaliklari ishlab chiqarish omillarining (mehnat, yer, kapital, tadbirkorlik qobiliyati va boshqalarning) xususiy egalari hisoblanadi va xuddi shu asosda o’zlarining daromadlar manbalari va moliyaviy tushilmalarini shakllantiradi. Boshqa bir tomondan esa, uy xo’jaliklari iqtisodiyotda tovarlar va xizmatlarni iste’mol qiluvchilar sifatida maydonga chiqadi va demak, bozor talabini belgilab (aniqlab) beradi. Bir vaqtning o’zida, uy xo’jaliklari jamiyat yalpi daromadining bir qismini jamg’aradi, real va moliyaviy aktivlarni sotib olish orqali moliyaviy rezervlarni yaratishda ishtirok etadi, soliq to’lovlari orqali esa davlatning markazlashtirilgan moliyaviy fondlarini shakllantirishda katta (muhim) rol o’ynaydi. Odatda, “uy xo’jaligi” atamasidan milliy statistikada aholidan (kishilar to’plamidan) iborat bo’lgan institusional birlikni ifodalash uchun foydalanmoq kerak. Shuning uchun ham Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) tomonidan tavsiya etilgan Milliy hisoblar tizimining (MHT) zamonaviy halqaro andozasi (standarti) uy xo’jaligini yagona (bir) yashash maydonchasida (maydonida) birgalikda yashayotgan, umumiy fondga o’zlarining daromadlari va boyliklarini to’liq yoki qisman o’tkazayotgan (berayotgan) va ayrim tovarlar hamda xizmatlarni, eng asosan uy-joy va iste’mol mahsulotlarini umumiy tarzda (birgalikda) iste’mol qilayotgan kishilarning katta bo’lmagan guruhi, deb ta’riflaydi (aniqlaydi) 1 . 1 Bu to’g’rida batafsil qarang: Ф инансово-кредитный энциклопедический словарь / Под общ. Ред. А.Г.Грязновой. – М.: 2002. С. 299.
Ayrim hollarda o’zbek iqtisodiy adabiyotida “uy xo’jaligi” atamasining “xonadon” yoki “oila” atamalari bilan almashtirilishiga yo’l qo’yilmoqda. Shunga mos ravishda “uy xo’jaligi moliyasi” iborasining o’rniga “xonadon moliyasi” va “oila moliyasi” iboralari ham ekvivalent yoki sinonim iboralar shaklida ishlatilmoqda. Shu munosabat bilan “oila” yoki “xonadon”ni “uy xo’jaligi”dan ajratmoq (farqlamoq) lozim. Eng avvalo, “uy xo’jaligi” aniqlilik darajasining “oila”ga nisbatan kamroq darajada cheklangan xarakterga ega ekanligini qayd etib o’tmoq lozim. Masalan, o’zlarining o’g’illariga tegishli bo’lgan joyda (binoda) yashayotgan keksa ota-onalar uy xo’jaligining a’zolari bo’lsalar-da, uning oilasi bo’la olmaydi. Xuddi shuningdek, bir xonani ijaraga olgan talaba uy-joy egasining uy xo’jaligi tarkibiga kiradi, lekin uning oilasi tarkibiga kira olmaydi va h.k. Boshqacha aytganda, uy xo’jaligi qarindosh bo’lmaganlarni ham o’z ichiga olishi yoki bir kishidan (shaxsdan) iborat ham bo’lishi mumkin. Yuqoridagilarni inobatga olgan holda ta’kidlash joizki, uy xo’jaligining iqtisodiy jihatdan aniqliligini (aniqlanishini) belgilashda oilaviy aloqalar asosiy omil bo’la olmaydi. Buning ustiga, uy xo’jaligining miqdoriy tarkibi ham o’ziga xos bo’lgan xususiyatlarga ega. Bu xususiyatlar, eng avvalo, shu bilan belgilanadiki, birgalikda yashayotgan va umumiy xo’jalikni yuritayotgan shaxslar (kishilar) guruhi ham va bir vaqtning o’zida, o’zining iste’molini mustaqil ravishda ta’minlayotgan yagona bir shaxs (kishi) ham uy xo’jaligi bo’lib hisoblanishi mumkin. Uy xo’jaligini xo’jalik yuritishning mustaqil iqtisodiy va moliyaviy birligi sifatida ajratilishi quyidagi me’zonlar asosida amalga oshirilmog’i lozim: birgalikda (bir joyda) yashash; umumiy byudjetning mavjudligi; iqtisodiy qarorlarni birgalikda (hamkorlikda) qabul qilish.
Uy xo’jaliklari moliyasi moliya tizimining muhim elementi hisoblanadi. Iqtisodiy kategoriya sifatida u uy xo’jaliklarida iste’mol maqsadlari va jamg’arish uchun pul mablag’lari fondlarini shakllantirish, ularni taqsimlash va foydalanishga tegishli (oid) bo’lgan iqtisodiy munosabatlar majmuidan iboratdir. Ana shuni e’tiborga olgan holda uy xo’jaliklari moliyasiga quyidagicha ta’rif berish mumkin. Uy xo’jaliklarida iste’mol maqsadlari va jamg’arish uchun pul mablag’lari fondlarini shakllantirish, ularni taqsimlash va foydalanishga tegishli (oid) bo’lgan iqtisodiy (moliyaviy) munosabatlar majmuiga uy xo’jaliklari moliyasi deyiladi . 2. Uy xo ’ jaliklari moliyasining davlat moliya tizimida tutgan o ’ rni va uning moliyaviy ahamiyati Zamonaviy adabiyotlarda oilaga turlicha ta’rif beriladi. Oila – bu uy joy sharoiti umumiy va bir qator tovarlar xizmatlarni birgalikda iste’mol etish pul daromadlari va moddiy mablag’larni birlashtirgan kishilar guruhi tushiniladi. Oila evalyutsion tarzda rivojlanadi, uning tarkibi o’zgaradi, undagi qadriyatlar yangilanadi, urf odatlar, uning funksiyalarida ham siljishlar yuz berishi namoyon bo’ladi. Baribir, oila iste’molni yakunlovchi vazifasini bajaraveradi. Binobarin, oila o’tkinchi emas, u doimiy, biroq evalyutsion shaklda rivojlanish salohiyatiga ega. Oila xo’jaligining iqtisodiyot sektorida muhim o’rin tutishi, uning davlat bilan aralashivi, bu esa hozirgi kunda davlatning qay darajada rivojlangan yoki rivojlanmaganligini oilalarning iqtisodiy ahvolidan bilib olish qiyin emas. Shuning uchun oilani o’rganish, oilani boshqarish, oila xo’jaligi rejalarini tuzish, oilani iqtisodiy ahvolining yaxshilanishi davlatga katta ta’sir ko’rsatadi.
Oila moliyasi – bu bizga maosh yoki daromadning boshqa manbalari (meros, renta daromadi, lotareya yutug’i investisiya daromadi) va biz xarajat qiladigan va xarajat qilmaydigan, investisiya qiladigan ko’rinishda keladigan puldir. Iqtisodiyotning ijtimoiyligi birinchi navbatda oilada ifoda etilganligi sababli, oilaning moliyaviy resursi qanchalik ko’p bo’lsa shunchalik u to’q va faravon yashaydi. Xalqi faravon yashaydigan mamlakatgina gullab – yashnashi, xalqi nochor mamlakat esa xarob bo’lishi tarixiy ma’lumotlarda aniq ko’rinib turadi. Barcha ijtimoiy muammolar oilalarda jamlanadi, yig’iladi va ularni hal etishda oila moliyasi faol qatnashadi, chunki oilaning moliyaviy salohiyatining qanchalik kuchli yoki kuchsizligi aytilgan muammolarning shu yerning o’zida qanchalik tez yoki sekin bajarilishida o’z aksini topadi. Oila moliyasini o’rganish, uni tatqiq etish birinchi bo’lib g’arb mamlakatlarida boshlangan. Oila iqtisodiyotiuning moliyasini fundamental tatqiq etishga bir necha g’arb olimlari o’z hissalarini qo’shgan bo’lib, ular N.Pigu, L.Atkinson va D.Stiglislar o’z asarlarida oila hatti – harakatlari, motivasiyasi, moliya – kredit tizimidagi o’rni oila moliyasi tahlilining metodologiyasi ilk bor g’arb olimlari asarlarida ishlab chiqilgan. Davlat va uy xo’jaliklari o’rtasidagi moliyaviy munosabatlar ham to’g’ridan-to’g’ri (bevosita) va qaytarma (yana orqaga qaytariluvchi) aloqalar asosida quriladi (vujudga keladi) va ular byudjet hamda nobyudjet fondlarni shakllantirish va ulardan foydalanishdagi munosabatlarni ifodalaydi. Uy xo’jaliklarining daromadlari va mol-mulklari soliqqa tortilish obyekti sifatida maydonga chiqadi. Demak, byudjet tizimi daromadlar bazasining tuzilmaviy elementi hisoblanadi. Bir vaqtning o’zida soliqlar, pensiya tizimi transfertlar orqali davlat moliyaviy oqimlarni uy xo’jaliklarining turli guruhlari o’rtasida qayta taqsimlaydi. Uy xo’jaliklari va davlat o’rtasidagi moliyaviy