Huquq ontologiyasi “huquq”ning tabiati va tuzilishi.
![Mavzu: Huquq ontologiyasi: “huquq”ning tabiati va tuzilishi.
Reja:
1. Huquqning ontologik mohiyati. Huquqiy haqiqat.
2. Tabiiy va pozitiv huquq huquqiy voqelikning asosiy tarkibiy elementlari
sifatida, ularning ma’nosi va o’zaro bog’liqligi.
3. Huquq borlig’i shakllari: huquqiy g’oya, qonun, huquqiy hayot.](/data/documents/9a983dd7-e0a0-4a3f-aa8f-4cd776809bd9/page_1.png)
![«Ontologiya» atamasi yunoncha ikki so’zdan «borliq» hamda «fan»,
yoki «ta’limot» so’zlaridan tashkil topgan bo’lib, borliq haqidagi ta’limot
ma’nosini anglatadi . Umuman, «ontologiya» tushunchasi falsafiy atama sifatida
XVII asrda Goklenius va keyinchalik, X.Volf tomonidan ilk bor qo’llanilgan.
Garchand borliq haqidagi falsafiy ta’limotga esa qadimgi Sharq, qadimgi Yunon
falsafiy manbalarida keng o’rin berilgan bo’lsada, alohida ta’limot, falsafiy
yo’nalish sifatida ontologiya yuqorida qayd etilgan davrga kelib rivojlandi.
Falsafada ontologiya ta’limotiga buyuk hissa qo’shgan Markaziy Osiyo
mutafakkirlarining asarlari jahon faniga ma’lum va mashhur. Al-Xorazmiy,
Forobiy, Beruniy, Ibn Sino, Ulugbek, Navoiy va boshqalarning falsafiy, ijtimoiy-
siyosiy ta’limotlarida borliq haqidagi ilmiy-falsafiy g’oyalar ilgari surilgan.
Mazkur muammo, alohida ilmiy tadqiqot mavzusi hisoblanadi, shuning uchun ham
biz quyida huquqiy ontologiyaga oid ba’zi fikrlarni keltirishni lozim deb topdik.
Ontologiya falsafiy fanning ajralmas qismi hisoblanadi. Ontologiya
ta’limotining quyidagi yo’nalishlarini alohida qayd etish mumkin . Birinchidan ,
abstrakt umumiylik asosida borliqning «sof» shakllari haqidagi ontologik ta’limot.
Ikkinchidan esa, obyektiv olamni bir butun moddiy asosi haqidagi ta’limot.
Uchinchidan, ontognoseologik ta’limot, ya’ni borliq va uni bilish jarayonini bir
butun, yaxlit hodisa deb tushunishdan iborat bo’lgan yo’nalishlar. Ontologiya
ta’limotini bu yo’nalishlarini tahlil etish falsafa fanining asosiy vazifalaridandir.
Huquqiy ontologiya, ontologiyani falsafiy tushunishga asoslansada, lekin
mohiyatiga ko’ra, undan farq qiladi.
Falsafiy ta’limotning asosini ontologiya (borliq haqidagi ta’limot),
gnoseologiya (bilish haqidagi ta’limot), aksiologiya ( q adriyatlar haqidagi ta’limot)
va sosiologiya (jamiyat haqidagi ta’limotni) tashkil etadi. Fan tarixidan bizga
ma’lumki, faylasuflarni ontologlarga va gnoseologlarga ajratish, va ularni bir-
birlariga qarama-qarshi qo’ yish hollari ko’p uchraydi. Bu hol ayni q sa marksistik
falsafada q iz g’ in tortishuvlarga sabab bo’lgan. Amerikalik tadqiqotchi
L.Grexemning ta’kidlashicha, ontologiya va epistemologiya ta’limotlari ilmiy,
akademik ta’limotlar hisoblansada, 70-80 yillar sovet falsafiy fanida ular o’rtasida](/data/documents/9a983dd7-e0a0-4a3f-aa8f-4cd776809bd9/page_2.png)
![tafovut asosan siyosiy sabablar bilan izohlanishi mumkin. Ontologlarning tabiiy-
ilmiy fanlar yutu q laridan foydalangan holda dialektik materializm g’oyalarining
naqadar to’g’ri va hayotiy ekanligini isbotlashi–bu o’sha davrda siyosiy zaruriyat
edi. Ontologiya borliq haqidagi ta’limot sifatida tabiat falsafasidir.
Falsafaning yuqorida qayd etilgan mumtoz tarkibiy qismlari, ya’ni
ontologiya, gnoseologiya va aksiologiya huquq falsafasida ham o’z ifodasini
topadi. Zero, ilmiy falsafa mazkur asoslarning dialektik birligidan kelib chikadi va
ularni qarama-qarshi kuymaydi. Bu esa o’z navbatida huquq falsafasi uchun o’ziga
xos metodologik asos bo’lib xizmat qiladi. Demak, falsafiy ontologiya mavjud
ekan, huquq falsafasida huquqiy ontologiya ham mavjud bo’ladi. Huquqiy
ontologiya deb, huquq va uning qonunchilik amaliyoti bilan bog’liqligi va tafovuti
haqidagi ta’limotga aytiladi. Huquqning mohiyat e’tibori bilan obyektiv xarakteri,
uning borligi ijtimoiy hayotda insonlarning teng huquqliligi, erkinligi, ularga
nisbatan adolatlilik tamoyili jamiyat hayotining umumiy va zaruriy ehtiyoji
hisoblanadi.
«Huquqiy ontologiya» va «huquq ontologiyasi» birikmalari mazmun
jihatidan bir-birlari bilan juda ya q in bo’lganligi tufayli ularni sinonim iboralar
sifatida qo’llashni maqsadga muvofiq deb hisobladik. Ammo, ular o’rtasidagi
muayyan tafovutning mavjudligini ham e’tirof etish lozim.
Huquq ijtimoiy ongning alohida shakli sifatida falsafa, din, axloq, san’at va
madaniyat kabi tarixiydir. Huquqning tarixiyligi esa bevosita huquq borligiga,
huquqiy ontologiyaga daxldordir. Huquqiy ontologiya huquq falsafasining umumiy
tushunchasi bo’lib, uning namoyon bo’lish shakllari turlicha bo’ladi. Yuqorida
qayd etilgan tarixiylik tamoyili esa, huquqiy borliq namoyon bo’lishining alohida
olingan xususiy hollariga ham tegishli bo’ladi. Dialektikaning asosiy
kategoriyalaridan biri alohidalik, xususiylik va umumiylik kategoriyalari huquqiy
ontologiyaning nazariy va falsafiy mazmunini tashkil etadi.
Huquq, umuman, ijtimoiy-tarixiy tajriba bilan uzviy bog’liq bo’lib,
qandaydir ijtimoiy-siyosiy amaliyotdan tashqarida, ya’ni apriori undan oldin
mavjud bo’lmaydi. Shuning uchun ham, huquqning tabiati huquq borligining](/data/documents/9a983dd7-e0a0-4a3f-aa8f-4cd776809bd9/page_3.png)
![ijtimoiy-tarixiy mohiyati, tabiiy huquq hamda, falsafiy, huquqiy bilimlar rivoji
bilan bog’liq bo’ladi. Huquqiy ontologiya va ijtimoiy-tarixiy amaliyot
tushunchalari bir-birlari bilan uzviy bog’liq bo’ladi. Huquqiy ontologiyada
huquqning kelib chiqishi va uning tarixiy rivojlanishida insonning tabiat bilan
munosabati alohida ahamiyatga egadir.
Ijtimoiy-siyosiy munosabatlarning elementlaridan biri bu jamiyatdagi
siyosiy va huquqiy munosabalar hisoblanadi. Demak, inson o’z mohiyati va
e’tiboriga ko’ra faqatgina siyosiy mavjudot bo’lmay, balki u ayni paytda huquqiy
mavjudotdir. Bu degan so’z inson borlig’i bilan mavjud muhim jihatlar, ya’ni
uning siyosiy va huquqiy mohiyati, yuqorida qayd etganimizdek, azaldan tug’ma
sifatlar bo’lmay, balki muayyan tarixiy, ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarda shakllanadi
va rivojlanadi. Insonning huquqiy qarashlari, uning erki, tengligi adolatlilik bular
inson bilan birga tugilmaydi. Tabiiy huquq asoschilari inson tug’ilishidan erkin
tug’iladi deb hisoblagan. Agar inson haqiqatan ham teng, ozod bo’lib tug’ilganda
edi, xalqlarning ozodlik, mustaqillik uchun kurashiga hojat qolmagan bo’lar edi.
Inson va insoniyat har doim ozodlikka, mustaqillikka, tenglikka, adolatga, haq-
huquqiga intilib yashaydi. Har bir xalq, millat o’z salohiyatiga ko’ra takomillashish
jihatidan, rivojlanish jarayonida ijtimoiy hayotning siyosiy va huquqiy shakllarni
takomillashtirish imkoniyatiga ega bo’ladi.
Huquqning borligi va uning rivojlanishini ijtimoiy-tarixiy jarayon sifatida
o’zining obyektiv qonuniyatlariga ega. Shuning uchun ham huquqiy ontologiya
ta’limotiga ko’ra, ularni tabiatdan tashqarida mavjud bo’lgan kuchlar tomonidan
huquqning tayyor tamoyillari bilan birgalikda g’oyibona paydo bo’lish g’oyasi
noilmiy g’oyalar sirasiga kiradi. Chunki, huquq borligini mazkur konsepsiyasi
huquqshunoslar, faylasuflar, siyosatshunoslar orasida keng tarqalganligi tarixdan
bizga ma’lum. «Tug’ma g’oyalar» konsepsiyasi falsafa fanida tanqid ostiga
olingan nazariyalardan hisoblanadi. Bu ta’limotning noizchilligi huquqiy borliq
masalasining taxlilida yanada yaqqolroq ko’zga tashlanadi. Boshqacha so’zlar
bilan aytganda, huquq borligining umumiy mohiyatidan huquqiy hodisalarning
epirik turlarini keltirib chiqarishga intiluvchilar ham bo’lgan. Ana shunday usullar](/data/documents/9a983dd7-e0a0-4a3f-aa8f-4cd776809bd9/page_4.png)
![yordamida o’z vaqtida legistlar qonun va hayotning o’zaro bog’liqligi
muammosini hal etishga uringan edilar.
Huquqiy ontologiya huquq borligi va huquqning mazmuni, mohiyatini
huquqning o’zidan ajratib o’rganmaydi. Aksincha huquqiy g’oyalar va huquqning
mohiyati bir-birlari bilan uzviy bog’liq bo’ladi.
Huquq faqatgina ijtimoiy-siyosiy hodisa bo’libgina kolmay, balki madaniy
hodisa, madaniyatning muhim belgilaridan hisoblanadi. Shuningdek, huquq
borlig’ining asosiy xususiyatlaridan biri, uning umumbashariy madaniyatining bir
qismi ekanligidadir.
Shunday qilib, huquqiy ontologiya va huquqiy madaniyat tushunchalar
mazmunan yaqin tushunchalar hisoblanadi. Chunki huquq borligini asosini
huquqiy madaniyat tashkil etadi. Huquqiy madaniyat darajasi faqatgina qonunlarni
bilish, huquqiy ma’lumotlardan xabardor bo’lishdangina iborat emas, balki
qonunlarga amal qilish va ularga buysunish madaniyati demakdir. «Huquqiy
madaniyatning, - deb ta’kidlaydi I.Karimov, - yuqori darajada bo’lishi huquqiy
davlatning o’ziga xos xususiyatidir. Shu bilan birga huquqiy madaniyat saviyasi
qabul qilingan qonunlar soni bilan emas, balki ushbu qonunlarning barcha
darajalarda ijro etilishi bilan belgilanadi».
Huquqiy madaniyat siyosiy madaniyatning ajralmas qismi bo’lib, mustaqil
davlatchilikni mustaxkamlash jarayonida muhim ahamiyatga molik bo’lgan
muammolardandir. Huquqiy madaniyat tushunchasi huquqiy ontologiyaning, ya’ni
huquq borligining ifodalovchi tushunchalardan biridir. Mazkur muammoni alohida
tadqiq etib, U.Tadjixonov va A.Saidovlar shunday deydi: “Jamiyat huquqiy
madaniyatining mohiyatini huquqiy qadriyatlarni o’zlashtirish va ulardan
foydalanish darajasi deb tushunish uni huquqiy ong va xulq-atvorining muayan
darajada rivojlanishi bilan bog’laydi. Huquqiy madaniyatni oshirish shunchaki
qonuniy xulq-atvornigina emas, balki bu sohada ijtimoiy faol xulq-atvorni ham
ta’minlashni taqozo etadi. Qonunga xilof xulq-atvorni, qonunga xilof faoliyatni
jamiyat huquqiy madaniyati tushunchasiga kiritish asossizdir”.](/data/documents/9a983dd7-e0a0-4a3f-aa8f-4cd776809bd9/page_5.png)
![Huquq ontologiyasi - huquq falsafasining asosiy yo’nalishlaridan biri
sifatida fuqarolar tengligi va jamiyatda qaror topishi bilan bog’liq bo’lgan
jarayonlarni tahlil etadi. Borliq kategoriyasi hozirgi zamon falsafasida universal
kategoriya hisoblanadi. Borliq o’zining bir nechta turlari va shakllariga ega
bo’ladi. Shu o’rinda ta’kidlash kerakki, borliqni umumfalsafiy kategoriya sifatida
tahlili muhim metodologik dunyoqarash ahamiyatiga molik bo’lgan
muammolardan hisoblanadi. Borliq – bu har qanday mavjud narsalar va hodisalar,
jarayonlar va xossalar, aloqalar va munosabatlar majmuidir. Borliqni asosiy
turlaridan moddiy va ma’naviy borliqni alohida turi ekanligini qayd etmoq joiz.
Borliq kategoriyasi haqida gap ketar ean, uning falsafiy tasnifiga e’tiborni qaratish
kerak bo’ladi. Bu esa huquqiy borliqni to’g’ri tushunishning nazariy asosi
hisoblanadi. Hozirgi zamon faniga ma’lum bo’lgan borliq turlari va ularning
tasnifini umumiy tarzda quyidagicha izohlash mumkin. Borliq fizik, ximiyaviy,
geologik, biologik, psixik, ijtimoiy, ma’naviy va boshqa voqyelik shakllariga
bo’linadi. Falsafada borliq kategoriyasini asoschisi deb, Gegel falsafiy ta’limoti
qayd etiladi.
Holbuki, borliq kategoriyasi qadimgi Sharq mutafakkirlari asarlarida,
shuningdek, qadimgi Yunon, Rim manbalarida ham keng qo’llaniladi. Gegel esa
borliq kategoriyasini dialektikasini yanada rivojlantirdi va mazmunan boyitdi.
Gegel borliq haqidagi ta’limotida «sof borliq» g’oyasini ilgari suradi. Uning
ta’limotida «sof borliq» tushunchasi shu qadar q ashsho q va mav h umki, o q ibatda, u
«hyech nima» kategoriyasidan far q q ilmaydi.
Shunday qilib, borliq kategoriyasi ijtimoiy hayotga tadbiq etilib, ijtimoiy
borliq, huquqiy borliq kabi mustaqil kategorial statusga (ma q omiga) ega bo’lgan
tushunchalarga aylanadi.
Huquq o’z-o’zidan amaliyotda, «hayotda muayyan ish bajarmaydi», balki
insonlar faoliyatida, ularning o’zaro munosabatlarida huquqiy munosabatlar
shakllanadi. Demak, huquqiy borliq, ta’bir joiz bo’lsa, o’zining zamoni va
makoniga ega bo’ladi. Kishilar esa, huquqiy borliqning subyekti sifatida faoliyat
k o’ rsatadilar. Huquqiy borliq abstraktlik va konkretlik, obyektivlik va subyektivlik](/data/documents/9a983dd7-e0a0-4a3f-aa8f-4cd776809bd9/page_6.png)
![kategoriyalarining dialektik birligidan iborat. Huquqiy vaziyat huquq subyektisiz
va obyektisiz mavjud b o’ lolmaydi. Xulosa qilib aytganda, muhim huquqiy-falsafiy
tushunchalarning ta’rifini aniqlamasdan turib, huquq falsafasining nazariy asosini
yaratish mumkin emas. Ana shunday tushunchalar jumlasiga huquq subyekti,
huquqiy munosabatlar, huquqiy normalar, huquqiy ong, huquqiy madaniyat va
boshqalar kiradi.
Abstraktlik va konkretlik tushunchalari siyosiy-huquqiy hodisalarga olib
q araganda, abstraktlik tushunchasining turlicha mazmunga ega ekanligini
unutmasligimiz kerak bo’ladi. Abstraktlik huquqiy borliqda muhim ahamiyatga
ega, chunki gap bu yerda qandaydir mazmunsiz, sxolastik abstraksiya haqida
ketmaydi. Balki huquqiy jarayonlarni to’g’ri tushunishda, uni nazariy bilishda
muhim asos ekanligini va abstraktlik va konkretlikning o’zaro munosabatini bilish
jarayoni huquq falsafasi metodologik rol o’ ynashini alohida ta’kidla sh zarur .
Shuning uchun ham «k u rashchan empirizm» g’oyasi, umuman fan uchun zararli
konsepsiyadir. Huquqiy jarayonlarni tahlil etishda nazariy va falsafiy
umumlashmalarga va umuman huquqiy borliq q a nigilistik munosabatlar, huquq
falsafasini yaratishda asosiy t o’ si q lardan biri hisoblanadi. Huquqiy hodisalarning
mohiyatini bilish, avvalo, tafakkurning abstraktlikdan konkretlikka va
konkretlikdan abstraktlikka qarab rivojlanishini taqozo etadi. Huquq borligini har
ikki holatida ham abstraktlik konkret voqyelikka qaytadi va u bilan bog’liq bo’ladi.
Aks holda abstraktlik ijtimoiy hayot bilan bog’liqligini, mazmuniy imkoniyatlarini
yukotadi. Huquqiy borliq bilan huquqiy gnoseologiya bir-birlari bilan uzviy
bog’liq bo’ladi. Chunki huquqiy gnoseologiya, huquqiy borliqning in’ikosi va
obrazidir.
Huquqiy ontologiya o’zining bir qator huquqiy shakllariga ega bo’ladi. Bu
huquqiy fenomenlarining mavjudlik shakllari turlicha bo’lishi mumkin. Ayni
paytda ular o’rtasida ichki bog’liqlik, umumiylik va barqarorlik mavjud bo’ladi.
Turli huquqiy shakllar, huquqiy hodisalar, jumladan huquqiy normalar, huquqiy
ong, huquqiy munosabatlar huquq mohiyatining mavjudlik usullari hisoblanadi.
Huquq falsafasining asosiy prinsiplaridan biri huquqning qonun, qonun normalari](/data/documents/9a983dd7-e0a0-4a3f-aa8f-4cd776809bd9/page_7.png)
![sifatida muayyan siyosiy-huquqiy vazifani bajarishidir. Yuqorida qayd etilgan
huquq mavjudligining shakllari, huquqiy fanlar muammolari bo’lishidan tashqari,
ijtimoiy-siyosiy fanlar, falsafa fanining muammolaridan biri hisoblanadi. Shuning
uchun ham huquq falsafasining huquq borlig’i ta’limotida mazkur masalaga
alohida e’tibor berish maqsadga muvofiqdir. Umuman, huquqiy hodisalar,
deganda, faqat yuqorida qayd etilganlar bilan cheklanib q olmaslik kerak.
Modomiki huquq borligi, uning mohiyati haqida gap ketar ekan, uning
obyektivligini e’tirof etmoq joizdir. Huquq borlig’ining obyektivligiga zid bo’lgan
nohuquqiy qonunlar ham jamiyat tarixiy taraqqiyotida uchrab turadi. Xususan
totalitar tizimlar sharoitida nohuquqiy qonunlar rasman jamiyatda adolat, tenglik,
insonlarni himoyalashga qaratilgan bo’lsada, o’z mohiyat e’tibori bilan esa
hukmron ijtimoiy guruhlar, yagona partiyaning siyosiy tizim manfaatlarini himoya
etishga qaratilgan bo’ladi. Qadimgi Rim huquqshunosi Pavelning ta’kidlashicha,
«huquq qoidadan emas, balki mavjud huquqiy normalardan qoidalar
shakllantirmog’i lozim». Qoidalar, urf-odatlar, an’analar milliy ma’naviy
qadriyatlarning ajralmas bir qismi sifatida mavjud pozitiv huquqning mavjudlik
shakli bilan bog’liq bo’ladi.
Darhaqiqat, huquqiy ontologiyaning muhim jihatlaridan biri shundaki,
huquqiy normalar mavjud davlat tomonidan qabul qilingan qonun va qoidalar
asosida shakllandimi yoki mazkur qonun va qoidalar huquqiy normalarni
shakllantiradimi degan masaladir. Bu masala Sobiq Ittifoq davridagi falsafada juda
ham bo’rttirib va uni olamshumul masala sifatida, har qanday falsafiy ta’limotning
ilmiyligini belgilab beruvchi mezon deb tan olinar edi. Holbuki, masalaning
«materiya» birlamchimi, «ong» birlamchimi qabilida masalani qo’yilishi aksariyat
hollarda ilmiy bilim rivojlanishiga yordam bermaydi, aksincha salbiy ta’sir etishi
mumkin.
Huquqiy legizm ta’limotiga ko’ra, mavjud qonun-qoidalardan huquqiy
normalar yuzaga keladi. Faqatgina hokimiyat tomonidan o’rnatilgan normalar
(qoidalar, tartiblar) va qonunlar huquqni keltirib chiqaradi va uning borlig’ini
ta’minlovchi asosiy omil hisoblanadi. Huquqning mohiyatini bunday etatistik-](/data/documents/9a983dd7-e0a0-4a3f-aa8f-4cd776809bd9/page_8.png)
![legistiklarcha tushunish huquqni hokimiyat tomonidan qabul qilingan normalar
majmuidan iborat qilib qo’yadi. Boshqacha qilib aytganda, huquqiy borliq bu
rasman iste’molda bo’lgan pozitiv huquq bo’lib, mavjud qoidalar, talablar
yig’indisidan iborat. Bunday konsepsiya mohiyatiga ko’ra tavtologik xarakterga
ega bo’lib, legistlar tomonidan huquq borligining normativligi deb e’tirof etiladi.
Legistlar nuqtai nazaridan huquq–bu huquq va «normativ hujjatlar» yig’indisidan
iboratdir. Holbuki, huquq va normativ hujjatlar» ayniy tushunchalardir. Chunki
huquq muayyan normativ hujjatlarsiz mavjud bo’la olmaydi. O’z navbatida
huquqning mazmuni, qonunlar va normativ hujjatlardir. Huquqni bunday ta’riflash
fikrimizcha, falsafa va mantiq qonunlariga zid hisoblanadi. Va huquqni bunday
ta’riflash, ta’rifning doirasimon xatosini yaqqol ko’rinishidir yoki «odam – bu
odasimon mavjudotdir» kabilidagi ta’riflardandir.
Xulosa qilib aytganda, huquqni legistik normatizasiyalash va uni
etatizasiyalash huquqning obyektiv mohiyatini inkor etish tufayli sodir bo’ladi.
Qonun, huquq normalari mavjud pozitiv huquqning muhim hujjatlaridan biri
bo’lib, huquqni borligini belgilovchi asosiy mezonlardan biri hisoblanadi.
Huquqiy normalar talabiga ko’ra asosiy masala bu–qonun normalarini
denormatizasiyalash emas, balki ularni yuridizasiyalashdir. Huquqiy va
demokratik davlat shakllanayotgan bir davrda, I. Karimov ta’kidlaganidek huquqiy
normalar va qonunlarning obyektiv mohiyati va mazmuni, ularning falsafiy
borlig’ini tushunish muhim ahamiyat kasb etadi. «O’zbekistonda qonunchilik
asoslarining barqarorligi prinsipiga qat’iy amal kilinmoqda. Qonunchilik
faoliyatining butun tizimi, ya’ni qonunlarni tayyorlashga, hamda amaldagi
qonunlarni islohotlar yo’lidan jushkin ilgarilab borilayotganligini va o’zgarib
turgan sharoiti hisobga olgan holda, takomillashtirishga qaratilgan».
HUQUQIY ONG
«Jamiyat va davlat taraqqiyotining hozirgi holati huquqiy munosabatlar
barcha ishtirokchilarining huquqiy madaniyatini, huquqiy savodxonligini har
tomonlama oshirishni talab qilmoqda. Huquqiy madaniyat huquqiy bilim, huquqiy
e’tiqod va izchil amaliy faoliyat majmui sifatida jamiyat va davlat oldida turgan](/data/documents/9a983dd7-e0a0-4a3f-aa8f-4cd776809bd9/page_9.png)
![vazifalarning muvaffaqiyatli hal etilishini ta’minlaydi», - deyiladi Jamiyatda
huquqiy madaniyatni yuksaltirish milliy dasturida.
1997 yilning 20 mayida O’zbekiston Respublikasi Prezidenti
I.A.Karimovning huquqshunos olimlar, huquqni muhofaza qilish organlari
rahbarlari va ommaviy axborot vositalari vakillari bilan shu kunning dolzarb
huquqiy muammolari xususida o’tkazgan uchrashuvi mazkur yo’nalishdagi
ishlarning jonlanishiga turtki bo’lib xizmat qildi. Bu uchrashuvning asosiy
g’oyasini "Demokratik jamiyatga - yuksak huquqiy madaniyat" shiori bilan
ifodalash mumkin.
Qonunlar, farmonlar va hukumat qarorlarining mohiyatini chuqur anglab
yetish, barcha harakatni xalqning yangi huquqiy ongini shakllantirishga qaratish
shu jihatdan ahamiyatliki, uning vositasida jamiyatning huquqiy madaniyatini
ko’tarishga erishiladi . Adolatli demokratik jamiyat faqatgina inson, jamiyat va
davlat manfaatlarining birligi va mutanosibligi negizida barpo etilishi mumkin.
Ular o’rtasidagi munosabatlarning asosini qonuniylik tashkil etmog’i lozim.
HUQUQIY ONG TUShUNChASI
Huquqshunoslik fanida hozirga kelib huquqiy ong va huquqiy tarbiya
nazariyasining ilmiy asoslari yaratildi. Mazkur muammolar bo’yicha sosiologik
tadqiqotlar o’tkazildi, huquqiy ong ijtimoiy ong turlaridan biri ekanligi, u haqdagi
tushuncha, uning tuzilishi, vazifalari va shu kabi masalalar umumiy tarzda
yetarlicha o’rganildi.
Huquqiy ong ijtimoiy ong shakllaridan biri bo’lib, ayni paytda nisbatan
mustaqildir. U ijtimoiy turmushda mavjud bo’lgan, jamiyatimizga xos turli-tuman
holatlar yig’indisini o’zida mujassamlashtiradi.
Huquqiy ong – huquqiy hissiyotlar, tuyg’ular, g’oyalar, qarashlar,
baholar, yo’l-yo’riqlar, tasavvurlar va fuqarolarning O’zbekiston
Respublikasiga munosabatini ko’rsatuvchi, bu munosabat esa harakatdagi
huquqqa, huquqiy amaliyotga, fuqarolar huquqlari va burchlariga nisbatan,
shuningdek, boshqa orzu qilingan huquqlarga nisbatan bo’lishi, xolatlar
tizimidir.](/data/documents/9a983dd7-e0a0-4a3f-aa8f-4cd776809bd9/page_10.png)
![Huquqiy ong tarkibini o’rganishning asosiy jihatlari, ijtimoiy ong tarkibini
o’rganishda bo’lganidek, gnoseologik va sosiologik tomonlaridir, chunki, ular
o’zaro farqlansalar-da, har holda bir-birlarini inkor etmaydi, aksincha to’ldiradi.
Gnoseologik yondashilganda huquqiy ong, in’ikos, jamiyatni bilish shakllaridan
biri sifatida, sosiologik yondashilganda esa ijtimoiy hodisalar orasida uning o’rni
va umuman, ijtimoiy taraqqiyot nuqtai nazardan o’rganiladi.
HUQUQIY ONGNING TARKIBI
Gnoseologik tomondan qaralgan huquqiy ong tarkibi, mavjud huquqiy holat
in’ikosining ikki darajasidan tashkil topadi: huquqiy mafkura va huquqiy
psixologiya. Huquqiy psixologiya atrofimizdagi mavjud huquqiy holatning
bevosita ta’sirida shakllanadi va huquqiy ongning dastlabki empirik bosqichi
hisoblanadi. Huquqiy ongning xuddi shu bosqichidan huquqiy borliqni idrok etish,
uning bilan birlamchi tanishish boshlanadi.
Huquqiy psixologiyadan farkli, huquqiy mafkura , huquqiy ongning ancha
yuqori, ilmiy-nazariy konsepsiyalashgan va odamlar tomonidan ijtimoiy hayotning
huquqiy hodisalarni ancha chuqur idrok etish bosqichini tashkil qiladi.
Huquqiy ongning g’oyaviy tashkillanish jarayoni to’plangan, muayyan xis-
tuyg’ular bilan yo’g’rilgan material asosida g’oyaning uzil-kesil namoyon bo’lishi,
huquqiy borliq haqidagi tasavvurning sayqallanish holatlari kechadi va bu odamlar
irodasining shakllanishida katta o’rin tutadi.
Huquqiy mafkura va huquqiy psixologiya, huquqiy ongning turli elementlari
sifatida o’zaro bog’liq va bir-biridan kelib chiquvchi hodisalardir. Shu bilan birga,
ular ancha farqlanadilar. Ular orasidagi asosiy farq ijtimoiy borliq va obyektiv
huquqiy muhitni turlicha ijtimoiy vositalar: birinchisi – g’oyalar, nazariyalar
yordamida, ikkinchisi – ruhiy his tuyg’ular yordamida aks ettirishidagina emas,
mazkur aks etishning turlicha darajasi va usulidadir. Agar, ijtimoiy borliqning
huquqiy mafkurada aks etishi ilmiy-nazariy idrok, nazariy bilimlar va qonunchilik,
huquq-tartibot, qonuniylik va boshqa huquqiy holatlarni baholash darajasida
kechsa, u holda bunday in’ikos huquqiy psixologiyada, dastavval oddiy, kundalik](/data/documents/9a983dd7-e0a0-4a3f-aa8f-4cd776809bd9/page_11.png)
![turmush idroki darajasida kechadi. Shuning uchun ham huquqiy ong tuzilishidagi
boshqaruvchi element huquqiy g’oyalar majmuasi hisoblanadi.
Biz ko’rayotgan yo’nalishda, huquqiy mafkura huquqiy tizim rivojini
tavsiflovchi, ichki birlikka ega bo’lgan ilmiy qarashlar, g’oyalar, nazariya va
ta’limotlar sifatida qaraladi.
Huquqiy psixologiya esa his, tuyg’u, kayfiyat va boshqa huquq psixologiyasi
tarkibiy qismining yig’indisi sifatida namoyon bo’ladi. Ular ijtimoiy hayotning
turli huquqiy jihatlarini aks ettiradi. Huquqiy ongning bu ikki tarkibiy qismi o’zaro
bog’liq va bir-birini doimo to’ldiradi.
Huquqiy ong tuzilmasini sosiologik taxlil qilish undagi uch tarkibiy qismni
ajratib ko’rsatish imkoniyatini beradi – bilish, baholash va amaliy huquqiy ong .
Huquqiy ongning vazifalari , funksiyalari, turlari va tuzilishi
Huquqshunos-olimlar huquqiy ong funksiyalari masalasini ham qarab
chiqadilar va huquqiy ongning quyidagi funksiyalarini ko’rsatadilar: gnoseologik,
boshqaruv va huquqiy shakllantirish funksiyalari.
Gnoseologik funksiya obyektiv borliqdagi mavjud huquqiy holatlarni
bilishni tavsif etadi. Boshqaruv – o’z fe’l-atvorini huquq talablari bilan qiyoslash
vositasida o’z xatti-harakatlarini o’zgartirishdir. Shakllantirish funksiyasi – o’z
xulqini, hatti-harakatlarini shakllantirishdan iborat bo’lib, u juda zarur. Ayrim
mualliflar huquqiy harakatlar orasidan huquqiy ongning bilish, baholash va
boshqaruv funksiyalarini ajratib ko’rsatadilar.
Huquqiy ongning bilish vazifasi ketma-ket paydo bo’luvchi ruhiy
hodisalardan tuzilgan: birinchidan, u asosan sezish, eshitish va ko’rishdan
tug’iladi; ikkinchidan, qabul qilish, xotira, esda saqlash, xotiradagilarni qayta
tiklash, tanish jarayonlari vositasida huquqqa oid bilimlarni to’playdi va ularni har
hil huquqiy tasavvurlar ko’rinishida ifoda etadi; uchinchidan, tafakkur, oliy
darajadagi bilish jarayoni hisoblanib, huquqiy g’oyalar, tushuncha va e’tiqodlar
shuning mahsulidir.
Huquqiy ongning o’zini boshqarish funksiyasi inson mo’ljallarini oqilona
ro’yobga chiqarish huquqiy ongning amaliy tomoni hisoblanib, u iroda orqali](/data/documents/9a983dd7-e0a0-4a3f-aa8f-4cd776809bd9/page_12.png)
![amalga oshiriladi. U huquqiy bilimlarni aniqlash, ichki tuyg’ular bilan mavjud
huquqiy e’tiqodlar, mavjud obyektiv borliq, jamiyatda amal qilinayotgan huquqiy
normalarni muvofiqlashtirish, maqsadni aniqlash, qaror qabul qilish va qarorni ijro
etish kabilarni o’z ichiga oladi.
Huquqiy ongga tushayotgan huquqiy axborotlarni "qayta ishlash" va
o’zlashtirishda inson fe’l-atvorini boshqaruvchi murakkab mexanizmlar muhim
o’rinni egallaydi, u o’ziga manfaatni anglash, maqsadni aniqlash, asoslar tizimi va
xohishni namoyon etish kabi holatlarni oladi.
HUQUQIY ONGNING TURLARI
Huquqiy ong o’rab turgan huquqiy muhitni oynadagidek, to’g’ridan-to’g’ri
aks ettirmaydi, uni o’ziga xos "ijtimoiy-biologik filtr" - inson shaxsiyatining
murakkabliklari vositasida namoyon etadi. U uch tarkibiy qismdan tashkil topgan:
birinchisi, shaxsning butun ruhiy katlamlarining o’ziga xosligi; ikkinchisi,
insonning hayotiy tajribalari; uchinchisi, odamning bevosita aloqa muhiti.
Xuquqiy ong - murakkab ijtimoiy hodisadir. Subyektlar nazarda tutilganda
(ya’ni, uning ifodachilari) huquqiy ong ijtimoiy (ommaviy, umumijtimoiy),
guruhiy va shaxsiy turlarga bo’linadi. Ijtimoiy darajasi tomonidan qaralganda,
huquqiy ong, odatda kundalik oddiy , ilmiy va kasbiy turlarga bo’linadi.
Kundalik oddiy huquqiy ong, asosan odamlarning bevosita hayotiy
sharoitlari, ularning shaxsiy tajribalari ta’sirida shakllanadi. Bunda ruhiy
elementlar (his-tuyg’ular) asosiy o’rinni egallaydi. Ilmiy huquqiy ong keng va
chuqur huquqiy umumlashmalar asosida shakllanadi. Kasbiy huquqiy ong - bu
yuristlar huquqiy ongidir, ya’ni maxsus umumta’lim yoki amaliy tayyorgarlikka
ega bo’lgan odamlar uyushmasiga oid. Huquqiy ongning bunday xilma-xilliklari
shu bilan farqlanadiki, uning ichki ruhiy elementlari huquqiy normalarni amalda
bilish va uni qo’llay olish qobiliyati, malakasi bilan chambarchas bog’likdir.
Yuridik soha xodimlari huquqiy ongning xilma-xilliklaridan biri sifatida,
ichki ishlar organlari xodimlarining kasbiy huquqiy ongini ko’rsatadilar. Bu
huquqiy bilimlar, qarashlar, tasavvur, ko’rsatmalar, hissiyotlar va boshqa ichki
kechinmalar tizimi bo’lib, ular jamoat tartibini saqlash, jinoyat va boshqa](/data/documents/9a983dd7-e0a0-4a3f-aa8f-4cd776809bd9/page_13.png)
![huquqbuzarliklarning oldini olish, ochish, fuqarolar, korxonalar va tashkilotlar
mulkini, huquq, erkinliklari va boshqa qonuniy manfaatlarini, yo’l harakati
xavfsizligini ta’minlash, yong’in xavfidan saqlash, hukm qilinganlarni tuzatish va
qayta tarbiyalash orqali himoya qilish vazifasi bilan shug’ullanadigan kasb
egalariga xosdir.
Huquqiy ongning tuzilishi. Ma’lumki, huquqiy ong ikki tarkibiy qismdan,
ya’ni huquqiy mafkura va huquqiy psixologiyadan iborat. Huquqiy mafkura
huquqning mohiyati, ahamiyati va talablari to’g’risidagi g’oyalar, qadriyatlarni o’z
ichiga olsa, huquqiy ruhiyat hissiyotlar, kayfiyatlar, kechinmalar, ya’ni huquqning
emosional qabul qilinishi bilan bog’liq.
Ijtimoiy huquqiy ongdagi ushbu ikki tarkibiy qismning holatini tahlil qilsak,
ularning rivojlanganlik darajasi bir xil emasligini ko’ramiz. Agar huquqiy mafkura
jamiyatda demokratik davlatga xos bo’lgan g’oyalar va qadriyatlar muayyan
darajada shakllanganligi bilan belgilansa, huquqiy ruhiyat infantillikka mubtalo
bo’lib, unda huquqqa nisbatan befarqlik va mensimaslik saqlanib qolgan.
Kriminologiya sohasidagi tadqiqotlar jamiyatning huquqiy ruhiyatida jiddiy
kamchiliklar borligidan dalolat bermoqda. Masalan, jinoyatlarning ayrim turlari
bo’yicha yuqori darajadagi latentlik (yashirinlik) saqlanib qolmoqda.
Mutaxassislarning ma’lumotlariga qaraganda, sodir etilgan har bir jinoyatdan
o’rtacha 5 - 7 kishi xabardor bo’ladi. Agar ushbu raqamni jinoyatlar miqdoriga
ko’paytirsak, kishini quvontirmaydigan manzaraga duch kelamiz: minglab
kishilar jinoyatga tayyorgarlik ko’rilayotganligini va ular sodir etilayotganligini
bilganlari holda ularni befarq tomosha qilganlar .
Jamiyat rivojidagi yangi ijtimoiy-iqtisodiy voqyealar kundalik huquqiy
ongning buzilishi sabablari va shart-sharoitlarini (huquqqa nisbatan salbiy va
iste’molchilik munosabatlari, shaxsning huquqqa xilof yo’nalishlarining motivlari,
jamiyatga qarshi xatti-harakat stereotiplarining shakllanishini) aniqlashning
zarurligini taqozo etadi. Mazkur vazifani bajarish fanning, birinchi navbatda,
huquqshunoslikning eng muhim maqsadidir. Bizningcha, ushbu hodisalarning](/data/documents/9a983dd7-e0a0-4a3f-aa8f-4cd776809bd9/page_14.png)
![hammasini totalitar tuzum merosiga taalluqli deb hisoblash mumkin emas,
buzilgan huquqiy ong manbalarini obyektiv voqyelikdan qidirish zarur.
Bayon etilganlarga qisqacha xulosa qilib aytish mumkinki, aholining
huquqiy ongi huquqiy psixologiyaning davlat tashviq qilayotgan huquqiy
mafkuradan keskin orqada qolayotganligi, huquqiy davlatga xos bo’lgan huquqiy
g’oyalar va prinsiplarning kundalik ong huquqiy nigilizmidan keskin farq qilishi
bilan ajralib turadi. Huquqiy ongdagi bunday ahvolning sabablari huquqiy tizim
doirasi bilan cheklanib qolmaydi, balki iqtisodiy, ijtimoiy hamda boshqa obyektiv
va subyektiv omillar bilan belgilanadi. Biroq huquqiy ong o’zgarmay qolmaydi, u
huquq va davlatning o’zgarishi bilan takomillashib boradi.
Huquqiy davlatdagi jamiyat va shaxs huquqiy ongining muhim jihati,
bizningcha, qonunga hurmat, uning qadrini shaxs qadriyatlarining eng yuqori
darajasiga ko’tarishdan iborat. Huquqqa, qonunga hurmatni oddiy qonunga
itoatkorlik deb tasavvur etib bo’lmaydi, u yuqori darajadagi huquqiy faollikni talab
etadi.
Aynan huquqiy faollik, ya’ni shaxsning ijtimoiy faol ijobiy xatti-harakati
uning huquqiy ongining, qonunga hurmatining darajasini bildiruvchi muhim
ko’rsatkichdir.
Qonunga hurmat qonundan, uning odilligidan qoniqish hissiga, shuningdek,
o’z xatti-harakatlarini huquq prinsiplari va normalariga ixtiyoriy ravishda
bo’ysundirishga asoslangan axloqiy-huquqiy kategoriyadir. Boshqacha aytganda,
shaxs huquqiy majburiyatlarni anglangan burch sifatida, huquq va majburiyatlari
birligi prinsipining timsoli sifatida qabul qiladi.
Kriminologiyadagi tadqiqotlar huquqbuzarlik sodir etilishi uchun muayyan
huquqiy normalarini bilish yoki bilmaslikning hal qiluvchi ahamiyati yo’qligidan
dalolat bermoqda.
Jamiyat huquqiy ongini baholashda jamoatchilik fikrini o’rganish katta
yordam beradi. Afsuski, respublikamizda huquq masalalari bo’yicha jamoatchilik
fikrining monitoringi amalda o’tkazilmaydi, holbuki sosiologik tadqiqotlarning
ma’lumotlari butun jamiyatdagi hamda ayrim ijtimoiy guruhlardagi huquqiy](/data/documents/9a983dd7-e0a0-4a3f-aa8f-4cd776809bd9/page_15.png)
![ongning manzarasini aniqlashtirishga yordam bergan bo’lardi. Shaxs huquqiy
ongidagi ijobiy motivlar va manfaatlarga alohida e’tibor berish kerak. Huquq
ontologiyasi (huquq borlig’i haqidagi ta’limot), huquq gnoseologiyasi (huquqni
bilish to’g’risidagi ta’limot) va huquqiy aksiologiya (huquq qadriyati to’g’risidagi
ta’limot) muammolari huquqni tushunishning har xil tiplari vakillari tomonidan
turlicha talqin etiladi. Bunda huquqni tushunishning har bir tipi doirasida ontologik
tusdagi masalalarni ko’rib chiqish (huquq nima?) huquqiy gaoseologiya (huquq
qanday bilib olinadi?) va huquqiy aksiologiya (huquqning qimmati nimada?)
muammolari bilan chambarchas, ba’zan esa uzviy bog’liqdir.
LEGISTIK ONTOLOGIYa
Qonun chiqaruvchining subyektiv irodasi va o’zboshimchaligiga bog’liq
mustaqil bo’lmagan obyektiv huquqiy mohiyatni legistik inkor etish va huquqni
qonundan iborat qilib qo’yish (pozitiv huquq) ontologik jihatdan legistlar
(pozitivistlar va neopozitivistlar) uchun huquqning borlig’i - bu empirik real (shu
ma’noda pozitiv) hodisaning, ya’ni rasman - hukmron xarakterdagi muayyan
fenomenning mavjudligini anglatadi. Mazkur fenomenning realligi (va pozitivligi)
normatav-huquqiy hujjag va huquqning manbai sifatida talqin etiladigan
(tushuniladigan) tegishli rasman hujjataing matni sifatida taqdim etilgan.
Legistlarning (pozitivistlar va neopozivistlarning, ayniqsa tahliliy
yurisprudensiya vakillarining) hujjat matnining yuridik-dogmatik tahliliga, uni
legistik lingvistika va germenevtika (matnlarni talqin qilish nazariyasi) nuqtai
nazaridan talqin qilishiga qattiq qiziqishi shu bilan izohlanadi. Shunda hujjat
matnini bu tariqa tahlil etish doirasidan tashqariga chiqadigan hamma narsa
legistlar uchun qandaydir metafizik, noreal, nopozitiv hisoblanadi. Bunga o’xshash
nopozitiv g’oyalar, tushunchalar, prinsiplar (huquqning mohiyati, huquq g’oyasi,
tabiiy huquq, insonning begonalashtirilmaydigan huquqlari va hokazolar kabi),
legazmga ko’ra, yolgon so’zlar, zaboniy xomxayollar va safsatadir. Bu bilan
ontologik hamda gnoseologik xarakterdagi (huquqdagi mohiyat va hodisa, maxsus
regulyator sifatida huquq borlig’i to’g’risidagi va hokazo) tushuncha-ma’no
muammolari so’zni to’g’ri qo’llash haqidagi legistik tasavvurlar bilan](/data/documents/9a983dd7-e0a0-4a3f-aa8f-4cd776809bd9/page_16.png)
![almashtiriladi. Bunday yondashuvni tahliliy yurisprudensiya vakillari (D.Ostin va
boshqalar)ning qarashlari qaror topishiga sezilarli ta’sir ko’rsatgan ashaddiy
pozitivist I.Bentam rivojlantirgan. Tabiiy huquq - I.Bentamning bahosiga ko’ra,
zaboniy uydirma, majoz, insonning ajralmas huquqlari esa bir ro’yodir. Huquq
fanlari tilini bunday «yolg’on» so’zlardan «tozalash» bo’yicha Bentam boshlagan
ish keyingi pozitivistlar, ayniqsa, huquq to’g’risidagi kelzencha «sof» ta’limot
tomonidan izchil davom etgarildi.
Inqilobgacha bo’lgan davrda rus huquqshunosi V.D.Katkov ushbu
yo’nalishda hammadan ilgarilab ketgan. U yurisprudensiyani «umumiy
tilshunoslik» yordamida isloh qilib, hatto «huquq» so’zidan umuman voz kechishni
va uning o’rniga «qonun» so’zidan foydalanishni taklif etgan, chunki real
voqyelikda «alohida huquq hodisasi yo’q» deb ta’kidlagandi u.
Huquqning legistik ontologiyasi, shunday qilib, fenomenalistik xarakterga
ega, boz ustiga huquq fenomen (hodisa) sifatida huquqiy mohiyatdai mahrum
etilgan. Bunda huquq borlig’i biron-bir obyektiv asosga bog’liq emas, balki
umuman va to’la ravishda hokimiyatning nufuzi, uning o’z subyektiv ixtiyori va
qarori bilan belgilanadi.
TABIIY-HUQUQIY ONTOLOGIYa
Huquq borlig’i, yusnaturalizm ontologiyasiga muvofiq, ikki qarama-qarshi
shaklda: huquqning haqiqiy borlig’i shaklida (bu tabiiy huquq borlig’i) va haqiqiy
bo’lmagan borliq shaklida (bu pozitiv huquq borlig’i) ifodalanadi
Bunda tabiiy huquqning ham, uning borlig’ining haqiqiyligi deganda huquq
deb atalmish narsaning haqiqiy mazmunini ifodalovchi muayyan mohiyat
sifatidagi huquqning obyektiv mavjudligi (xudo, tabiat, aql tomonidan berilganligi
va hokazo) nazarda tutiladi. Ushbu obyektiv mohiyat huquqning haqiqiy,
chinakam borlig’idir. Obyektiv mohiyatning haqiqiyligi, shunday qshgab, bevosita
mavjudlik xossasini ham o’z ichiga oladi.
Tabiiy huquq borlig’i huquqning chinakam borlig’i sifatida o’z-o’ziga
yetarlidir, chunki bunday borliq - bu ayni vaqtda mohiyat borlig’i va mazkur
mohiyatning hodisa sifatida bevosita mavjud bo’lishi (va amal qilishi)dir. Tabiiy-](/data/documents/9a983dd7-e0a0-4a3f-aa8f-4cd776809bd9/page_17.png)
![huquqiy mohiyat chinakam borliq shaklida va doirasida mavjud bo’ladi hamda
o’zining zuhur topishi va amal qshshshi uchun g’ayriborliqqa (haqiqiy borliqdan
bo’lakcha shakllarda namoyon bo’lish, mavjud bo’lish va amal qilishga) ehtiyoj
sezmaydi.
Huquqning g’ayriborlig’i (ya’ni huquqning haqiqiy borliqdan tashqari,
haqiqiy mohiyat bilan o’xshash bo’lmagan tashqi hodisa shaklida mavjud bo’lishi)
esa, ushbu ontologiyaga muvofiq, haqiqiy bo’lmagan (sun’iy, ixtiyoriy) huquqning
haqiqiy bo’lmagan borlig’ida - pozitiv huquqning mavjud bo’lishi va amal
qilishida zohir bo’lgan.
Ikki huquq (huquq borlig’ining ikki shakli) - haqiqiy (tabiiy) huquq va
haqiqiy bo’lmagan (pozitiv) huquqning bir vaqtda, bab-baravar, bir-biridan
mustaqil ravishda mavjud bo’lishi va amal qilishi to’g’risidagi tasavvur mana
shunday yondashuv bilan bog’liqdir.
Huquq borlig’i ikki shaklining ajralishidan kelib chiquvchi tabiiy huquqiy
ontologiya legistik yondashuvni (huquqning obyektiv mohiyatini inkor qilish va
boshqalar) to’g’ri tanqid qilishi bilan birgaliqda ikkinchi tomomga -huquqning
g’ayri borlig’i, zarurligini, ya’ni huquq mohiyatining davlat tomonidan o’rnatilgan
umumiy majburiy huquqiy hodisa - huquqiy qonun (huquq mohiyatiga muvofiq
pozitiv huquq) shaklida ifodalanishini inkor qilishga tomon og’ib ketadi.
Biroq, huquqning haqiqiyligi - uning mohiyat sifatidagi haqiqiyligigina
emas, balki uning umumiy majburiy huquqiy hodisa sifatidagi realligi hamdir.
3. LIBERTAR-YuRIDIK ONTOLOGIYa
Libertar-yuridik ontologiyaga muvofiq, huquqning mavjudligi - bu huquqiy
qonunning, ya’ni huquqning obyektiv mohiyatini (rasman tenglik prinsipining
xossalari va talablarini) ifodalovchi pozitiv-huquqiy hodisaning real, naqd
borlig’idir.
Huquq borlig’i, uning mavjudligi va amal qilishi huquqiy mohiyat bilan
huquqiy hodisa o’rtasidagi zarur aloqani taqozo etadi. Ularning o’zaro bog’liq
bo’lgan birligi ijtimoiy munosabatlarning alohida shakli va o’ziga xos
boshqaruvchisi sifatidagi huquqdir.](/data/documents/9a983dd7-e0a0-4a3f-aa8f-4cd776809bd9/page_18.png)
![Libertar-yuridik ontologiya, go’yo huquq - bu, yusnaturalistlar aytganidek,
umumiy majburiy hodisa sifatida zohiran ifodalanmay, o’z-o’zicha mavjud
bo’luvchi qandaydir ideal mohiyat, yoxud, legistlar hisoblaganidek, obyektiv
huquqiy mohiyatdan mahrum bo’lgan qandaydir umumiy majburiy hodisadir,
degan bir tomonlama tasavvurlarga qarshi qaratilgan.
Huquq borlig’i shakli sifatidagi (rasman tenglik) huquqiy qonunda huquqiy
mohiyat muqobil umumiy majburiy hodisa sifatida (ya’ni qonunning mohiyati,
pozitiv huquq sifatida) ifodalangan (va mavjuddir), umumiy majburiy hodisa
(qonun) esa o’zida mazkur huhuqiy mohiyatni ifodalash shaklidan iborat bo’ladi va
faqat shu sababdan huquqiy hodisa sifatida (huquqiy qonun sifatida) harakat qiladi,
mavjud bo’ladi va amal qiladi.
Huquqiy qonun - bu huquq borlig’ining lozim bo’lgan (muqobil, to’liq,
tugallangan va shu ma’noda - chinakam) shaklidir, chunki mohiyat va hodisa
faqat ushbu shaklda o’zaro aloqadorlikdagi va zarur birlikdagi huquqiy
mohiyat va huquqiy hodisani ifodalaydi . Huquq borlig’ining bunday zaruriy
shakli umumiy majburiy hodisaning muqobil shaklidan mahrum etilgan tabiiy-
huquqiy mohiyatning mavhum tushunchasiga pozitiv huquqdan tashqaridagi
mustaqil borliq ma’nosini beradigan yusnaturalizmning ontologik tasavvurlarida
ham, tegishli huquqiy mohiyatga ega bo’lmagan umumiy majburiy hodisaga
huquqiy hodisa ma’nosini beradigan legizmda ham mavjud emas. Huquqiy
qonunning yusnaturalizm va legizm nuqtai nazaridan huquq borlig’i shakli sifatida
bo’lishi mumkin emasligi ushbu yo’nalishlar vakillarida unga tatbiqan huquqiy
mohiyat va huquqiy hodisaning farqi, ularning o’zaro aloqasi va birligining zarur
xarakteri haqida nazariy jihatdan so’z yuritish mumkin bo’lgan huquqning (va
uning mavjudligining) tegishli konsepsiyasi yo’qligidan dalolat beradi. Shu
sababli, qat’iy qilib aytganda, yusnaturalistlarda mohiyat va legistlarda hodisa
aynan huquqiy mohiyatni va aynan huquqiy hodisani ifodalaydi, chunki
yusnaturalistik mohiyat umumiy majburiy hodisaning mohiyati emas, legistik
hodisa esa - obyektiv huquqiy hodisaning mohiyati emas.](/data/documents/9a983dd7-e0a0-4a3f-aa8f-4cd776809bd9/page_19.png)
![Libertar-yuridik ontologiyaga ko’ra, rasman tenglik (ya’ni huquqiy mohiyat)
- bu umumiy majburiy pozitiv-huquqiy hodisa (qonun)ning mohiyati, umumiy
majburiy pozitiv-huquqiy hodisa (qonun) esa - bu ushbu obyektiv huquqiy mohiyat
(rasman tenglik) namoyon bo’lishi, ifodalanishi va aniqlashtirilishining davlat
shaklidir.
Huquq borlig’i huquqiy mohiyat va huquqiy hodisaning zarur birligi
sifatidagi huquqning, odamlarning ijtimoiy turmushida tenglik, erkinlik va
adolatning umumiy majburiy shakli sifatidagi huquqning botinan o’zaro bog’liq va
bir-birini taqozo etuvchi xossalari hamda tavsiflari majmuini o’z ichiga oladi.
Huquq tarixiydir va uning mavjudligi ijtimoiy-tarixiy tajriba orqali namoyon
bo’ladi. Shu ma’noda huquq aprior (tarjibaga, faktlarga asoslanmagan, tajribada
ko’rilmagan, tekshirilmagan, tajribadan qat’i nazar) emas, balki aposteriordir
(tajriba va faktlarga asoslangan, tajriba va faktlardan kelib chiqadigan). Shu
sababli huquq tabiatini (huquq borlig’ining ijtimoiy-tarixiy ma’nosi va mazmuni,
uning mohiyati va mavjud bo’lishi), garchi aql ham, tabiat ham huquqning
genezisi, rivojlanishi va amal qilishi bilan bog’liq tarixiy jarayonda muhim rol
o’ynasa ham, na tabiat huquqi (huquqning tabiiy mavjudligi), na aqlning tabiati
(huquqning sof aqldan aprior mavjudligi) bilan aralashtirib yubormaslik kerak.
Aristotelning “inson, o’z tabiatiga ko’ra, - siyosiy mavjudot”, (Aristotel,
Politika, 1.1,9,1253a, 16) degan qoidasiga o’xshatib, inson, o’z tabiatiga ko’ra, -
huquqiy mavjudot, deb aytish mumkin. Biroq bunday mulohazalar aslo kishilar
ijtimoiy turmushining siyosiy va huquqiy mohiyati, siyosiy va huquqiy shakllari
apriorligini, insonga tabiat tomonidan berilganligani, tug’maligini anglatmaydi.
Agar inson, Russo hisoblaganidek, erkin tug’ilganida edi 1
(odamlar tabiatan
erkin va teng bo’lishlari kerak edi), hyech qayerda asoratga solinmagan bo’lardi,
erkinlik, tenglik, huquq, adolat masalasida insoniyatning hyech bir muammosi
bo’lmas edi.
Gap harakat yo’nalishi butunlay qarama-qarshi ekanligidadir: inson va
insoniyat erkinlik, huquq, tenglik, adolat mavjud emasligi vaziyati tufayli ular
tomon rivojlanadi. So’z faqat inson (va butun-butun xalqklar) o’z (intellektual va](/data/documents/9a983dd7-e0a0-4a3f-aa8f-4cd776809bd9/page_20.png)
![irodaviy) tabiatiga ko’ra boshqa jonli mavjudotlardan farq qilgan holda, o’zining
ma’naviy, madaniy, ijtimoiy rivojlanishi va takomillashuvi yo’lida ijtimoiy hayotni
tashkil etishning siyosiy va huquqiy shakllariga kelishga qodirligi haqida borishi
mumkin.
Umumiy majburiy davlat qonuni (ya’ni huquqiy qonun) shaklidagi
tenglik va erkinlikning tarixan erishilgan darajasi va o’lchovlari real-amaliy
qaror topishi libertar-yuridik ontologiya nuqtai nazaridan prinsipial ahamiyatga
egadir. Busiz na huquq borlig’i, na biz tushungan ma’nodagi huquqiy hodisa zohir
bo’ladi.
Huquqiy qonun borlig’i doirasida barcha huquqiy fenomenlar (huquqiy
norma, huquqiy munosabat, huquqiy onggina emas, balki, aytaylik, huquqiy
layoqatlilik va huquqiy subyektlik, huquqiy maqom hamda huquqiy rejim, huquqiy
shartnoma, da’vo va ayblov, hatto presedentlik huquqi mavjud bo’lmagan
sharoitda ham sud qarori hamda ma’muriy qaror, huquqiy tartibotlar va prosessual
shakllar va boshqalar) mazkur ijtimoiy vaqt va makon uchun sifat jihatidan
belgilangan huquq mohiyatining, rasman tenglik prinsipining ifodalanishi, amalga
oshirilishi va mavjud bo’lishi shakllari hisoblanadi. Huquq mavjud bo’lishining
bu barcha shakllari - hayot o’z-o’zicha faktlardan iboratligi, bevosita ijtimoiy
faktlar emas, aslo, balki rasman tenglik prinsipining mazmuni va ahamiyati
aniqlashtirilishi davomidagi sifat jihatdan teng rasmiyatchilikdir,
Binobarin, huquq borlig’i ushbu shakllarining farqi mohiyat xarakteriga
emas, balki funksional xarakterga egadir. Rasmiy tenglik umumiy prinsipining
mazmuni, masalan, huquqiy normada huquq subyektlari xulq-atvori qoidalari
ko’rinishida (huquq subyektlari xulq-atvori muayyan modelining muqarrarligi
shaklida), huquqiy jihatdan - huquq subyektlarining rasman teng, erkin va bir-
biriga bog’liq bo’lmagan o’zaro munosabatlari ko’rinishida, huquqiy ongda -
huquq prinsiplari ma’nosi va talablarining mazkur huquqiy hamjamiyat a’zolari
tomonidan anglab olinishi shaklida, huquqiy subyektlikda - individlarni
muomalaning rasman teng, erkin va bir-biridan mustaqil bo’lgan huquqiy tipi
subyektlari, deb e’tirof etish shaklida, huquqiy tartibotlarda - huquq borasidagi](/data/documents/9a983dd7-e0a0-4a3f-aa8f-4cd776809bd9/page_21.png)
![nizoni hal qilishnig barcha subyektlari tomonidan huquq va majburiyatlarning
olinishi va amalga oshirilishining teng hamda adolatli tartibi shaklida va
hokazolarda ifodalanadi (va mavjud bo’ladi).
Shunday qilib, huquq faqat bitta shaklda (huquqiy normada) yoki uch
shaklda (huquqiy normada, huquqiy munosabatda, huquqiy ongda) emas, balki
ushbu huquqiy shakllarning barchasida mavjuddir, biroq huquq mavjud bo’lishi
ushbu shakllarining har biri o’zining alohida funksiyasini bajaradi va huquq
borlig’i umumiy mazmunida o’zining alohida o’rnini egallaydi.
Bunda barcha huquqiy fenomenlar, huquqning butun borlig’i - bu rasman
tenglik prinsipi namoyon bo’lishi (shakl hosil bo’lishi), ya’ni huquqiy
rasmiyatchiliklar borlig’i, mavjudligi va amal qilishi, rasmiy predmetlar olami
(huquq subyekti, huquq normasi, huquqiy munosabat va boshqalar kabi) ekanligini
unutmaslik kerak. Ular tegishli huquqiy shakllarda zuhur topadigan
(boshqariladigan, tasniflanadigan va h.k.) faktik munosabatlardan bir xil darajada
yuridik-mantiqiy abstraksiyalangan. Shunday ekan, huquq borlig’ining ham,
umuman huquqning ham obyektiv realligi, - bu empirik, faktik-mazmunli reallik
emas, balki huquqiy shakl mavjud bo’lishi va amal qilishining realligidir, rasman-
huquqiy, rasman-mazmunli reallikdir.
Huquq normasining huquqiy fenomen sifatida alohida o’rni va
ahamiyati huquqiy normaning huquqning tizimli elementi sifatida yuridik-
doktrinal talqin qilinishi (huquqning umuman normalar tizimi sifatida doktrinal
ta’riflanishi ham mana shundan kelib chiqadi) va bu bilan bog’liq holda qonun
matnining (pozitiv huquqning) qoidalari normaning tegishli tarkibiy qismlari
mazmunini aniqlash sifatida talqin qilinishi (gipoteza, dispozisiya va sanksiya)
bilan izohlanadi.
Huquqning libertar-yuridik doktrinasi huquqiy normaga (huquqiy qonun
normasiga) tayanib va uning nohuquqiy norma (nohuquqiy qonun normasi) bilan
legistik almashtirilishini rad etib, huquqning normativligini yuridik tushunishni
inkor etmaydi emas, balki, aksincha, yanada rnvojlantiradi. Binobarin, libertar-
yuridik ontologiya nuqtai nazaridan vazifa huquqni normativlashtirishdan](/data/documents/9a983dd7-e0a0-4a3f-aa8f-4cd776809bd9/page_22.png)
![chiqarish emas, balki huquqiy hodisa sifatida , huquqning mavjud bo’lishi va
amal qilishi shakli sifatida qonun normalarini yuridiklashtirishdir. Huquqiy qonun
normasi rasman tenglik ifodalanishi va amalga oshirilishining shakllaridan biri
sifatida, boshqa zarur huquqiy shakllar bilan nisbatda, o’zaro aloqada va o’zaro
munosabatda bo’lish orqali huquq borlig’ining umumiy makonida o’zining
munosib o’rnini egallashi mumkin.
Bunda rasman tenglik prinsipi u yoki bu hodisalar va shakllarning, shu
jumladan normaning huquqiy ma’nosi va xarakterini belgilab beruvchi dastlabki
huquqiy asos rolini o’ynaydi. Huquq borlig’i va amal qilishining barcha shakllari
unga muvofiq bo’lishi kerak.](/data/documents/9a983dd7-e0a0-4a3f-aa8f-4cd776809bd9/page_23.png)
![Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Алексеев С.С. Право – азбука, теория, философия: опыт комплексного
исследования. М., 1999.
2. Гегель Г.В.Ф. Философия права: Пер. с нем. / Ред и сост. Д.А. Керимов,
В.С. Нерсесянц; Авт. вступ. ст. и примеч. – В.С. Нерсесянц. М., 1990.
3. Зорькин В.Д. Философия права: прошлое, настоящее и будущее //
Философия права в начале XXI столетия через призму конституционализма и
конституционной экономики / Под ред. В.В. Миронова, Ю.Н. Солонина М.,
2010.
4. Кальной И.И. Философия права: СПб., 2006.
5. Керимов Д.А. Методология права: Предмет, функции, проблемы
философии права. 4-е изд. М., 2008.
6. Миронов В.В. Еще раз о специфике философии // Вестник Российской
академии наук. 2011. Т. 81. № 3.
7. Михайловский И.В. Очерки философии права. Томск, 1914. Т. 1.
8. Нерсесянц В.С. Философия права: Учебник. 2-ое изд., перераб. и доп. М.,
2008.
9. Философия права: Курс лекций: Учебное пособие. В 2 т. Т. 1. / Отв. ред.
М.Н. Марченко. М., 2011.
10. Хабриева Т.Я. Конституционные реформы в современном мире // Вестник
Российской академии наук. 2016. Т. 86. № 7. С. 579–586.
11. Чернавин Ю.А. Проблема предмета философии права // Вестник
московского государственного областного университета. Сер. «Философские
науки». 2013. № 3. С. 70–76.
12. Чичерин Б.Н. Философия права. М., 1990. 13. Шершеневич Г.Ф. История
философии права. 2-е изд. СПб., 1907](/data/documents/9a983dd7-e0a0-4a3f-aa8f-4cd776809bd9/page_24.png)
Mavzu: Huquq ontologiyasi: “huquq”ning tabiati va tuzilishi. Reja: 1. Huquqning ontologik mohiyati. Huquqiy haqiqat. 2. Tabiiy va pozitiv huquq huquqiy voqelikning asosiy tarkibiy elementlari sifatida, ularning ma’nosi va o’zaro bog’liqligi. 3. Huquq borlig’i shakllari: huquqiy g’oya, qonun, huquqiy hayot.
«Ontologiya» atamasi yunoncha ikki so’zdan «borliq» hamda «fan», yoki «ta’limot» so’zlaridan tashkil topgan bo’lib, borliq haqidagi ta’limot ma’nosini anglatadi . Umuman, «ontologiya» tushunchasi falsafiy atama sifatida XVII asrda Goklenius va keyinchalik, X.Volf tomonidan ilk bor qo’llanilgan. Garchand borliq haqidagi falsafiy ta’limotga esa qadimgi Sharq, qadimgi Yunon falsafiy manbalarida keng o’rin berilgan bo’lsada, alohida ta’limot, falsafiy yo’nalish sifatida ontologiya yuqorida qayd etilgan davrga kelib rivojlandi. Falsafada ontologiya ta’limotiga buyuk hissa qo’shgan Markaziy Osiyo mutafakkirlarining asarlari jahon faniga ma’lum va mashhur. Al-Xorazmiy, Forobiy, Beruniy, Ibn Sino, Ulugbek, Navoiy va boshqalarning falsafiy, ijtimoiy- siyosiy ta’limotlarida borliq haqidagi ilmiy-falsafiy g’oyalar ilgari surilgan. Mazkur muammo, alohida ilmiy tadqiqot mavzusi hisoblanadi, shuning uchun ham biz quyida huquqiy ontologiyaga oid ba’zi fikrlarni keltirishni lozim deb topdik. Ontologiya falsafiy fanning ajralmas qismi hisoblanadi. Ontologiya ta’limotining quyidagi yo’nalishlarini alohida qayd etish mumkin . Birinchidan , abstrakt umumiylik asosida borliqning «sof» shakllari haqidagi ontologik ta’limot. Ikkinchidan esa, obyektiv olamni bir butun moddiy asosi haqidagi ta’limot. Uchinchidan, ontognoseologik ta’limot, ya’ni borliq va uni bilish jarayonini bir butun, yaxlit hodisa deb tushunishdan iborat bo’lgan yo’nalishlar. Ontologiya ta’limotini bu yo’nalishlarini tahlil etish falsafa fanining asosiy vazifalaridandir. Huquqiy ontologiya, ontologiyani falsafiy tushunishga asoslansada, lekin mohiyatiga ko’ra, undan farq qiladi. Falsafiy ta’limotning asosini ontologiya (borliq haqidagi ta’limot), gnoseologiya (bilish haqidagi ta’limot), aksiologiya ( q adriyatlar haqidagi ta’limot) va sosiologiya (jamiyat haqidagi ta’limotni) tashkil etadi. Fan tarixidan bizga ma’lumki, faylasuflarni ontologlarga va gnoseologlarga ajratish, va ularni bir- birlariga qarama-qarshi qo’ yish hollari ko’p uchraydi. Bu hol ayni q sa marksistik falsafada q iz g’ in tortishuvlarga sabab bo’lgan. Amerikalik tadqiqotchi L.Grexemning ta’kidlashicha, ontologiya va epistemologiya ta’limotlari ilmiy, akademik ta’limotlar hisoblansada, 70-80 yillar sovet falsafiy fanida ular o’rtasida
tafovut asosan siyosiy sabablar bilan izohlanishi mumkin. Ontologlarning tabiiy- ilmiy fanlar yutu q laridan foydalangan holda dialektik materializm g’oyalarining naqadar to’g’ri va hayotiy ekanligini isbotlashi–bu o’sha davrda siyosiy zaruriyat edi. Ontologiya borliq haqidagi ta’limot sifatida tabiat falsafasidir. Falsafaning yuqorida qayd etilgan mumtoz tarkibiy qismlari, ya’ni ontologiya, gnoseologiya va aksiologiya huquq falsafasida ham o’z ifodasini topadi. Zero, ilmiy falsafa mazkur asoslarning dialektik birligidan kelib chikadi va ularni qarama-qarshi kuymaydi. Bu esa o’z navbatida huquq falsafasi uchun o’ziga xos metodologik asos bo’lib xizmat qiladi. Demak, falsafiy ontologiya mavjud ekan, huquq falsafasida huquqiy ontologiya ham mavjud bo’ladi. Huquqiy ontologiya deb, huquq va uning qonunchilik amaliyoti bilan bog’liqligi va tafovuti haqidagi ta’limotga aytiladi. Huquqning mohiyat e’tibori bilan obyektiv xarakteri, uning borligi ijtimoiy hayotda insonlarning teng huquqliligi, erkinligi, ularga nisbatan adolatlilik tamoyili jamiyat hayotining umumiy va zaruriy ehtiyoji hisoblanadi. «Huquqiy ontologiya» va «huquq ontologiyasi» birikmalari mazmun jihatidan bir-birlari bilan juda ya q in bo’lganligi tufayli ularni sinonim iboralar sifatida qo’llashni maqsadga muvofiq deb hisobladik. Ammo, ular o’rtasidagi muayyan tafovutning mavjudligini ham e’tirof etish lozim. Huquq ijtimoiy ongning alohida shakli sifatida falsafa, din, axloq, san’at va madaniyat kabi tarixiydir. Huquqning tarixiyligi esa bevosita huquq borligiga, huquqiy ontologiyaga daxldordir. Huquqiy ontologiya huquq falsafasining umumiy tushunchasi bo’lib, uning namoyon bo’lish shakllari turlicha bo’ladi. Yuqorida qayd etilgan tarixiylik tamoyili esa, huquqiy borliq namoyon bo’lishining alohida olingan xususiy hollariga ham tegishli bo’ladi. Dialektikaning asosiy kategoriyalaridan biri alohidalik, xususiylik va umumiylik kategoriyalari huquqiy ontologiyaning nazariy va falsafiy mazmunini tashkil etadi. Huquq, umuman, ijtimoiy-tarixiy tajriba bilan uzviy bog’liq bo’lib, qandaydir ijtimoiy-siyosiy amaliyotdan tashqarida, ya’ni apriori undan oldin mavjud bo’lmaydi. Shuning uchun ham, huquqning tabiati huquq borligining
ijtimoiy-tarixiy mohiyati, tabiiy huquq hamda, falsafiy, huquqiy bilimlar rivoji bilan bog’liq bo’ladi. Huquqiy ontologiya va ijtimoiy-tarixiy amaliyot tushunchalari bir-birlari bilan uzviy bog’liq bo’ladi. Huquqiy ontologiyada huquqning kelib chiqishi va uning tarixiy rivojlanishida insonning tabiat bilan munosabati alohida ahamiyatga egadir. Ijtimoiy-siyosiy munosabatlarning elementlaridan biri bu jamiyatdagi siyosiy va huquqiy munosabalar hisoblanadi. Demak, inson o’z mohiyati va e’tiboriga ko’ra faqatgina siyosiy mavjudot bo’lmay, balki u ayni paytda huquqiy mavjudotdir. Bu degan so’z inson borlig’i bilan mavjud muhim jihatlar, ya’ni uning siyosiy va huquqiy mohiyati, yuqorida qayd etganimizdek, azaldan tug’ma sifatlar bo’lmay, balki muayyan tarixiy, ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarda shakllanadi va rivojlanadi. Insonning huquqiy qarashlari, uning erki, tengligi adolatlilik bular inson bilan birga tugilmaydi. Tabiiy huquq asoschilari inson tug’ilishidan erkin tug’iladi deb hisoblagan. Agar inson haqiqatan ham teng, ozod bo’lib tug’ilganda edi, xalqlarning ozodlik, mustaqillik uchun kurashiga hojat qolmagan bo’lar edi. Inson va insoniyat har doim ozodlikka, mustaqillikka, tenglikka, adolatga, haq- huquqiga intilib yashaydi. Har bir xalq, millat o’z salohiyatiga ko’ra takomillashish jihatidan, rivojlanish jarayonida ijtimoiy hayotning siyosiy va huquqiy shakllarni takomillashtirish imkoniyatiga ega bo’ladi. Huquqning borligi va uning rivojlanishini ijtimoiy-tarixiy jarayon sifatida o’zining obyektiv qonuniyatlariga ega. Shuning uchun ham huquqiy ontologiya ta’limotiga ko’ra, ularni tabiatdan tashqarida mavjud bo’lgan kuchlar tomonidan huquqning tayyor tamoyillari bilan birgalikda g’oyibona paydo bo’lish g’oyasi noilmiy g’oyalar sirasiga kiradi. Chunki, huquq borligini mazkur konsepsiyasi huquqshunoslar, faylasuflar, siyosatshunoslar orasida keng tarqalganligi tarixdan bizga ma’lum. «Tug’ma g’oyalar» konsepsiyasi falsafa fanida tanqid ostiga olingan nazariyalardan hisoblanadi. Bu ta’limotning noizchilligi huquqiy borliq masalasining taxlilida yanada yaqqolroq ko’zga tashlanadi. Boshqacha so’zlar bilan aytganda, huquq borligining umumiy mohiyatidan huquqiy hodisalarning epirik turlarini keltirib chiqarishga intiluvchilar ham bo’lgan. Ana shunday usullar
yordamida o’z vaqtida legistlar qonun va hayotning o’zaro bog’liqligi muammosini hal etishga uringan edilar. Huquqiy ontologiya huquq borligi va huquqning mazmuni, mohiyatini huquqning o’zidan ajratib o’rganmaydi. Aksincha huquqiy g’oyalar va huquqning mohiyati bir-birlari bilan uzviy bog’liq bo’ladi. Huquq faqatgina ijtimoiy-siyosiy hodisa bo’libgina kolmay, balki madaniy hodisa, madaniyatning muhim belgilaridan hisoblanadi. Shuningdek, huquq borlig’ining asosiy xususiyatlaridan biri, uning umumbashariy madaniyatining bir qismi ekanligidadir. Shunday qilib, huquqiy ontologiya va huquqiy madaniyat tushunchalar mazmunan yaqin tushunchalar hisoblanadi. Chunki huquq borligini asosini huquqiy madaniyat tashkil etadi. Huquqiy madaniyat darajasi faqatgina qonunlarni bilish, huquqiy ma’lumotlardan xabardor bo’lishdangina iborat emas, balki qonunlarga amal qilish va ularga buysunish madaniyati demakdir. «Huquqiy madaniyatning, - deb ta’kidlaydi I.Karimov, - yuqori darajada bo’lishi huquqiy davlatning o’ziga xos xususiyatidir. Shu bilan birga huquqiy madaniyat saviyasi qabul qilingan qonunlar soni bilan emas, balki ushbu qonunlarning barcha darajalarda ijro etilishi bilan belgilanadi». Huquqiy madaniyat siyosiy madaniyatning ajralmas qismi bo’lib, mustaqil davlatchilikni mustaxkamlash jarayonida muhim ahamiyatga molik bo’lgan muammolardandir. Huquqiy madaniyat tushunchasi huquqiy ontologiyaning, ya’ni huquq borligining ifodalovchi tushunchalardan biridir. Mazkur muammoni alohida tadqiq etib, U.Tadjixonov va A.Saidovlar shunday deydi: “Jamiyat huquqiy madaniyatining mohiyatini huquqiy qadriyatlarni o’zlashtirish va ulardan foydalanish darajasi deb tushunish uni huquqiy ong va xulq-atvorining muayan darajada rivojlanishi bilan bog’laydi. Huquqiy madaniyatni oshirish shunchaki qonuniy xulq-atvornigina emas, balki bu sohada ijtimoiy faol xulq-atvorni ham ta’minlashni taqozo etadi. Qonunga xilof xulq-atvorni, qonunga xilof faoliyatni jamiyat huquqiy madaniyati tushunchasiga kiritish asossizdir”.