Iqtisodiy islohotlar, xususiy mulkchilikning shakillanishi. O‘zbekistonda bozor munosabatlarining shakillanishi
![Mavzu. Iqtisodiy islohotlar, xususiy mulkchilikning shakillanishi.
O‘zbekistonda bozor munosabatlarining shakillanishi.
Reja:
1. Iqtisodiy islohotlar. Bozor munosabatlarining shakllanishi
2. Iqtisodiyotning barqarorlashuvi va rivojlanishi
3. «Harakatlar strategiyasi» yangi taraqqiyot bosqichi.](/data/documents/98a07333-2c36-4460-8835-dc3312e2ec4a/page_1.png)
![Iqtisodiy islohotlar. Bozor munosabatlarining shakllanishi
Mustabid tuzumdan qolgan iqtisodiy meros mustaqillik yillarida iqtisodiy
hayotimizda ro'y bergan yangilanish, tub o'zgarishni yoritishga kirishar ekanmiz,
avvalo, eski mustabid tuzumdan bizga qanday iqtisodiyot meros bo'lib qolganligini
eslaylik. O'zbekiston qaramlik davrida o'z tabiiy boyliklarjga, yer-suv, o'rmon va
boshqa resurslariga o'zi egalik qila olmasdi, iqtisodiy taraqqiyot yo'lini o'zi belgilay
olmasdi. Respublika hududida qurilgan va faoliyat ko'rsatayotgan korxonalar
markazga bo'ysundirilgan edi. O'zbekiston rahbariyati, xalqi o'z hududida qancha
mahsulot ishlab chiqarilayotgani, ular qayerga realizatsiya qilinayotgani va qancha
daromad keltirayotganidan bexabar edi. Moliya-kredit, bank siyosati yuritishda
qaram edi, o'zining milliy valyiitasiga, valyuta jamg'armasiga ega emasdi.
Aholi turmush darajasi jihatidan nochorlik, sobiq Ittifoq miqyosida eng oxirgi
o'rinlardan biri meros bo'lib qolgan edi. Rossiya, Ukraina va Belorussiyadan farqli
o'laroq, O'zbekiston aholisining deyarlik uchdan ikki qismi qo'l uchida tirikchilik
qilardi. Eski mustabid tuzurndan o'tkir ijtimoiy, ekologik muammolar meros bo'lib
qolgan edi. Mamlakatimiz aholisi yerning nihoyat darajada sho'rlanishi, havo
bo'shlig'i va suv zaxiralarining ifloslanganligi, radioaktiv ifloslanish, Orol
dengizining qurib borishi oqibatida juda katta ekologik xavfga duch kelib qolgan
edi."Bugun o'sha davr to'grisitadi haqiqatni xolisona aytadigan bo'lsak, u zamondagi
hayotimizni jahon tarixi va amaliyoti bilan taqqoslaydigan bo'lsak, shumi ochiq
aytish kerakki, u paytda O'zbekiston bir yoqlama iqtisodiyotga-markazda butunlay
qaram, izdan chiqqan iqtisodiyotga ega bo'lgan yarim mustamlaka mamlakat qatoriga
aylangan edi" (Karimov I.A. O'zbekiston XXI asrga intilmoqda. T.: "O'zbekiston",
1999, 6-bet).Mustaqillik xalqimizni iqtisodiy zulm, mutelikdan ozod etdi, o'z yeri,
yer osti boyliklari, suv, o'simlik va hayvonot dunyosi va boshqa tabiiy zaxiralariga
to`la egalik qilish huquqini berdi. Barcha mulk, korxonalar O'zbekiston tasarrufiga
olindi, mustaqil iqtisodiy siyosat yuritish, o'z iqtisodiy taraqqiyot yo'lini o'zi belgilash
erkinlignii qo'lga kiritdi. Bozor iqtisodiyotiga o'tish yo'li. Davlat mustaqilligi qo'lga
kiritilgach, O'zbekiston umumbashariy, jahon sivilizatsiyasining katta yo'liga tushib
oldi. O'zbekiston bozor munosabatlarini shakllantirishni, milliy an'analarga](/data/documents/98a07333-2c36-4460-8835-dc3312e2ec4a/page_2.png)
![asoslangan o'z yo'lini tanlab oldi. O'zbekistonda bozor munosabatlariga o'tishning
o'ziga xos yo'li ishlab chiqildi. Bu yo'lning asosiy qoidalari Birinchi Prezidentimiz
Islom Karimovning «O'zbekiston - bozor munosabatlariga o'tishning o'ziga xos yo'li»
nomli asarida, ma'ruza va nutqlarida asoslab berildi (besh tamoyil). Bu yo'lga,
birinchidan, xalqaro tajriba asos qilib olindi. Ikkinchidan, xo'jalik imkoniyatlari,
shart-sharoitlari, eski tuzumdan meros bo'lib qolgan muammolar hisobga olindi.
ijtimoiy yo'naltirilgan bozor iqtisodiyotini shakllantirish uchun iqtisodiyotni
tubdan isloh qilishga kirishildi. Avvalo, iqtisodiy islohotlarning quyidagi strategik
maqsadlari belgilab olindi:
• kishilar hayoti va faoliyati uchun zarur shart-sharoitlarni ta'minlaydigan
iqtisodiy tizimni barpo etish;
• ko'p ukladli iqtisodiyotni yaratish;.
• xususiy mulkning davlat tomonidan himoya qilinishini ta'minlash;
• korxonalar va fuqarolarga keng iqtisodiy erkinliklar berish;
• iqtisodiyotda chuqur tarkibiy o'zgarishlar qilish va raqobatbardosh
mahsulotlarni ishlab chiqarish;
• jahon iqtisodiy tizimiga qo'shilib borish;
• kishilarda yangicha iqtisodiy fikrlashni shakllantirish.
Islohotlaring huquqiy asoslari. Iqtisodiy islohotni amalga oshirishning asosiy
omillaridan biri bozor iqtisodiyotining huquqiy negizini yaratishdan iborat. Shuning
uchun islohotlarning huquqiy asoslarini yaratishga alohida e'tiborberildi.
Iqtisodiy sohaga tegishli bo'lgan 100 dan ortiq qonunlar qabul qilindi. Bu
qonunlarni mazmun-mohiyati jihatidan bir qator yo'nalishlarga bo'lish mumkin.
1. Mulkchilik munosabatlari va ko'p ukladli iqtisodiyotni shakilantiruvchi
qonunlar. Bu yo'nalish doirasida mulkchilik to'g'risida, mulkni davlat tasarrufidan
chiqarish va xususiylashtirish to'g'risida, ijara to'g'risida, davlat uy-joy fondini
xususiylashtirish to'g'risida va boshqa qonunlar qabul qilindi.
2. Xo'jalik yuritishni tartibga soluvchi qonunlar, ya'ni xususiylashtirish,
mulkchilik, tadbirkorlik, korxonalar, fermer xo'jaligi, dehqon xo'jaligi, shirkat
xo'jaligi to'g'risida qonunlar qabul qilindi. Bozor infratuzilmasini yaratuvchi va uning](/data/documents/98a07333-2c36-4460-8835-dc3312e2ec4a/page_3.png)
![faoliyatini tartibga solib turuvchi banklar va bank faoliyati, pul tizimi, tadbirkorlik,
sug'urta, birjalar va birja faoliyati to'g'risida, qimmatli qog'ozlar va fond birjasi
to'g'risida va boshqa qonunlar qabul qilindi. Korxona bilan davlat o'rtasidagi,
korxonalar o'rtasidagi munosabatlarni yo'lga qo'yuvchi, soliq tizimi, monopolistik
faoliyatni cheklash, korxonalarning bankrot bo'lishi haqida qonunlar qabul qilindi,
xo'jalik protsessual kodeksi ishlab chiqildi, xo'jalik sudi tuzildi.
3. O'zbekistonning tashqi iqtisodiy faoliyatini belgilab beruvchi huquqiy
normalar yaratildi. «Tashqi iqtisodiy faoliyat to'g'risi»da,»Chet el investitsiyalari
to'g'ris»ida», O'zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalari to'g'risida» qabul
qilingan qonunlar mamlakatimiz tashqi aloqalarining rivojlanishi tarixida yangi
sahifa ochdi.Xususiylashtirish. 1991-yil 18-noyabrda qabul qilingan «Mulkni davlat
tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish to'g'risida»gi qonunga muvofiq, davlat
mol-mulkni xususiylashtirish masalalari bo'yicha 20 dan ortiq maxsus dasturlar ishlab
chiqildi va ularni amalga oshirishga davlat boshchilik qildi. Xususiylashtirish
jarayoni umumiy uy-joy fondini, savdo, mahalliy sanoat, xizmat ko'rsatish
korxonalarini, qishloq xo'jalik mahsulotlarini tayyorlovchi xo'jaliklarni davlat
tasarrufidan chiqarishdan boshlandi. Bu jarayon «kichik xususiylashtirish» deb nom
oldi. Kichik xususiylashtirish 1994- yildayoq tugallandi. Davlat ixtiyorida bo'lgan bir
milliondan ortiq kvartira yoki davlat uy-joy fondining 95 foizdan ortiqrog'i
fuqarolarning xususiy mulki bo'lib qoldi. Bunda har 3 kvartiraning bittasi egalariga
imtiyozli shartlar bilan yoki bepul berildi. Urush faxriylari, o'qituvchilar, tibbiyot
xodimlari, ilmiy xodimlar va ijodiy ziyo’lilarga kvartiralar bepul berildi. 2002-yilga
qadar Respublika uy-joy fondining 98 foizga yaqini xususiylashtirildi.
Davlatga qarashli mulkni, korxonalarni xususiylashtirishga davlatning o'zi
tashabbuskor bo'ldi va boshchilik qildi. Davlat mulkini xususiylashtirish
boshlangandan keyin to 1994- yil oxirigacha 54 mingga yaqin korxona va obyekt
davlat tasarrufidan chiqarildi. Shularning 18,4 mingtasi xususiy mulkka, 26,1
mingtasi aksiyadorlik, 8,7 mingtasi jamoa, 661 tasi ijara korxonalariga aylandi.
1994-yil 21-yanvarda e'lon qilingan «Iqtisodiy islohotlarni yanada
chuqurlashtirish chora-tadbirlari to'g'risida»gi va 1994-yil 16-martda e'lon qilingan](/data/documents/98a07333-2c36-4460-8835-dc3312e2ec4a/page_4.png)
![«Mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish jarayonini yanada
rivojlantirishning ustivor yo'nalishlari to'g'risida»gi Prezident farmonlari
xususiylashtirish jarayoniga yangi turtki bo'ldi. O’rta va yirik korxonalar aksiyadorlik
jamiyatlariga, ijara korxonalariga aylantira boshlandi, bu jarayonga aholi va chet ellik
investorlar kengroq jalb qilindi. Davlat mulkini sotish bo'yicha kim oshdi savdolari
va tanlovlar tashkil etildi. 2000-2005- yillarda jami 4660 ta davlat korxonasi va
ob’yekti xususiy mulkdorlarga sotildi.
2004-yil boshlarida respublikamizda 1800 ta aksiyadorlik jamiyatlari faoliyat
yuritdi, 1,2 mln.dan ortiq fuqaro aksiyalarga ega bo'ldi va ulardan daromad oldi.
Kichik biznes. Respublikada kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni davlat yo'li
bilan qo'llab-quvvatlash uchun tadbirkorlikni rivojlantirish fondi, kichikbiznesni
rivojlantirishga ko'maklashish fondi tuzildi, dunyodagi nufuzli banklarning
sarmoyalari jalb etildi. Tadbirkorlar va biznesmenlarga maslahatlar bilan
ko'maklashish maqsadida nemis texnikaviy ko'maklashuv jamiyati O'zbekistonda
kichik biznesni qo'llab-quvvatlash markazini, Yevropa hamjamiyati komissiyasi
amaliy aloqalar markazini ochdilar. Markaziy Osiyodagi Amerika tadbirkorlik fondi
va Markaziy Osiyodagi Buyuk Britaniya investitsiya fondi tadbirkorlarga zarur
maslahatlar bilan ko'maklashdilar. Faqat 1999-yili kichik biznes korxonalariga
Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki, Osiyo taraqqiyot banki, Germaniya tiklanish
bankining 200 mln. AQSH dollaridan ortiq kredit mablag'lari jalb etildi va
o'zlashtirildi. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning mamlakat yalpi ichki
mahsulotidagi salmog'i 1991- yilda 1,5 foizni, 1999- yilda 12,6 foizni tashkil etgan
bo'lsa, 2005- yilda 38,2 foizga yetdi. 2005- yilda faoliyat yuritayotgan kichik biznes
korxonalari soni 310 mingtaga yetdi. Faqat 2004- yilda bu sektor hisobiga 425 ming
ish o'rinlari yaratildi. 2004- yil 1-oktabrida mazkur sektorda ish bilan band bo'lganlar
soni 6,4 mln. kishini yoki iqtisodiyotda jami band bo'lganlarning 65 foizini tashkil
etdi. Bu sohani rivojlantirish maqsadida kiyingi 3 yilda ham katta ishlar amalga
oshirildi. Respublikamiz Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2020 yil 24-yanvardagi
Oliy Majlisga qilgan Murojaatnomasida «Jahon bankining «Biznes yuritish»
reytingida eng yaxshi 50 ta mamlakat qatoriga kirish bo’yicha barcha tashkiliy-](/data/documents/98a07333-2c36-4460-8835-dc3312e2ec4a/page_5.png)
![huquqiy chora-tadbirlarni qabul qildik. Hukumat ushbu tadbirlarning amaliy ijrosini
samarali tashkil etishi zarur.
Yaqinda qabul qilingan yangi Soliq kodeksiga muvofiq, bu yildan boshlab
ko’plab yangiliklar amaliyotga joriy etilmoqda. Jumladan, soliq turlari 13 tadan 9
taga kamaytirildi. Soliqlarni to’lash muddatini uzaytirish yoki bo’lib-bo’lib to’lashga
ruxsat berish bo’yicha yengillashtirilgan mexanizmlar kiritildi».
Agrar islohotlar. Agrar islohotlarga ustuvorlik beriidi. Negaki, respublika
aholisining 62 foizi qishloqda yashaydi, qishloq xo'jaligida YaIM ning 30 foizi,
mamlakat valyuta tushumlarining 55 foizi shakllanadi. Agrar islohotlar natijasida
qishloq xo'jaligidagi davlat tasarrufidagi mulk xususiylashtirildi. Bugungi kunda
qishloq xo'jaligida nodavlat sektorining ulushi 100 foizni tashkil qilmoqda.
Islohot yillarida odamlarga shaxsiy tomorqa uchun qo'shimcha ravishda 550
ming gektar sug'oriladigan yer ajratildi va shaxsiy tomorqa uchun berilgan yer
maydoni 700 ming gektarga yetdi, 9 milliondan ortiq odam ana shu yer hosilidan
foydalanmoqda.
Qishloqda xo'jalik yiiritishning maqbul shakllarini yaratishga alohida e'tibor
beriidi. Agrar islohotlarning dastlabki yillarida sovxoz va kolxozlar jamoa
xo'jaliklariga aylantirilgan edi. Ammo ular xo'jalik yiiritishda o'zlarini toia-to'kis
oqlamaganliklari tufayli mulk paylari asosida shirkatlarga aylantirildi. 1999- yilda
898 ta, 2000 yilda 856 ta qishloq xo'jaligi korxonalari shirkatlarga aylantirildi.
Ularning umumiy soni 2002- yilning 1 yanvari holatiga ko'ra, respublika bo'yicha
1900 taga yetdi, ularda I mln. 400 ming kishi shirkat a'zosi sifatida mehnat qildi.
Agrar munosabatlar tizimida shirkat xo'jaligida paychilik asosiga qurilgan oila
pudratiga keng o'rin beriidi.
Qishloq xo'jaligida fermer va dehqon xo'jaliklari salmoqli o'rin egallamoqda.
2004- yilda fermer xo'jaliklari soni 85,5 mingdan ziyodni tashkil etdi. Bu turdagi
xo'jaliklar don, kartoshka, sabzavot-poliz mahsulotlari, go'sht, sut, tuxum
yetishtirishda tobora salmoqli o'rinni egaflab qishloq xo'jalik ekinlarini
yetishtiradigan asosiy ishlab chiqaruvchilarga aylanmoqda.](/data/documents/98a07333-2c36-4460-8835-dc3312e2ec4a/page_6.png)
![Qishioqda shaxsiy yordamchi xo'jaliklar dehqon xo'jaliklari sifatida qayta
shakllandi. Dehqon xo'jaligi - bu oilaviy mayda tovar xo'jaligi bo'lib, tomorqa yer
uchastkasi oila boshlig'iga umrbod meros qilib beriladi, mahsulotlar oila a'zolarining
shaxsiy mehnati asosida yetishtiriladi va sotiladi. 2003-yilda 3,5 mln.dan ortiq
dehqon xo'jaligi faoliyat yuritdi. Respublikada yetishtirilgan go'shtning 93,7 foizi,
sutning 95,9 foizi, kartoshkaning 90 foizi, sabzavot-poliz mahsulotlarining 70,3 foizi,
tuxumning 53,5 foizi dehqon xo'jaliklari tomonidan tayyorlandi.
2003-yilda respublikamiz qishloq xo'jaligida ishlab chiqarilgan jami
mahsulotlarning 22.2 foizi shirkal xo'jaliklariga, 14,9 loizi fermer xo'jaliklariga, 62,9
foizi dehqon xo'jaliklarida yetishtirildi. 2005-yilda esa fermer xo'jaliklarida bir
minilliondan ziyod kishi band bo'ldi, paxtanng 66%i, g'allaning 55%i fermer
xo'jaliklarida yetishlirildi. 2006 yil birinchi yarmida 210 ta ixtisoslashitiriilgah meva-
sabzavotchilik va uzumchilik shirkat xo'jaliklari negizida 39 ming fermer xo'jaliklari
tashkil etildi. Paxtachilik va g'allahilikda esa 447 shirkat fermer xo'jaliklariga
aylantirildi. 2014-yilda dehqon va fermerlar uyushmasi O’zbekiston fermerlar
kengashiga, joylarda esa viloyat va tuman fermerlar kengashiga aylantirildi.
2012-2014 yillarda paxta xom-ashyosi tayyorlashning barqaror hajmi saqlangan
holda, sabsavot yetishtirish – 16,3 foizga, poliz mahsulotlari – 16,6 foizga, meva
yetishtirish esa – 21 foizga ko’paydi.
Mustaqillik yillarida amalga oshirilgan agrar islohotlar natijasida qishloq hayoti
yangilandi, dehqon va fermerning mehnatga munosabati, dunyoqarashi o'zgardi. Ular
yerning haqiqiy egasiga, o'z mehnati evaziga yetishtirgan mahsulotning egasiga
aylanmoqda. Qishloq xo’jaligida fermer va dehqonlarning manfaatdorligini oshirish
borasidagi o’rganish va izlanishlarimiz davom etmoqda. Sohaga ilg’or texnologiyalar
va klaster tizimi joriy etilmoqda.
Narxni erkinlashtirish. Iqtisodiy islohotlarning birinchi bosqichidayoq narxlar
erkinlashtirildi. Bujarayon ijtimoiy larzalarsiz o'tdi. Negaki, davlat turli
kompensatsiya jamg'armalari tuzdi, bolalar uchun nafaqalar joriy etdi, eng kam ish
haqi, pensiya, nafaqalar vastipcndiyalar muntazam ravishda oshirib borildi.](/data/documents/98a07333-2c36-4460-8835-dc3312e2ec4a/page_7.png)
![Narxni erkinlashtirish iqtisodiyotda raqobatchilik muhitini vujud-ga keltirish
bilan bevosita bog'liq. 1992- yil avgust oyida O'zbekiston Respublikasining
«Monopol faoliyatni cheklash to'g'risida»gi qonuni kuchga kirdi. Bu qonun asosida
raqobatchilikni rivojlantirishga qaratilgan bir qator normativ hujjatlar ishlab chiqildi
va amalga oshirildi. Moliya vaziri tizimida tuzilgan Antimonopol va narx-navo
siyosatini o'tkazish Bosh Boshqarmasi monopoliya mavqeyidagi korxonalarni
belgilab, ularning mahsulotlari bo'yicha narxlarni va rentabellikni tartibga solib
turibdi.
Bozor infratuzilmasi. Iqtisodiy islohotlarning muhim yo'naIishlandan biri bozor
infratuzilmasini yaratishdan iborat bo'ldi.
Shu boisdan, respublikamizda bozor munosabatlarini shakllantirish va
rivojlantirishga xizmat qiluvchi infratuzilmaning asosiy bo'g'inlari - turli muassasalar,
tashkilotlar va korxonalar raajmuasi yaratildi. Avvalambor, ishlab chiqarishga xizmat
qiiuvchi transport, aloqa, suv va energetika ta'minoti, yo'l va ombor xo'jaligi
tuzilmalari yaratildi. Xo'jalik yurituvchi sub'ektlar uchun xizmat qiluvchi 58 ta
tovarlar va xomashyo birjalari, 24 ta biznes inkubator, 496 ta auditorlik va konsalting
firmalari, ko'plab savdo uylari, auksionlar, tijoratchilik idoralari, reklama firmalari,
savdo-sotiq va ularni nazorat qiluvchi davlat muassasalari tashkil etildi.Bozor
munosabatlarini rivojlantirishda axborot infratuzilmasi alohida ahamiyatga ega. Shu
boisdan, iqtisodiy faoliyat uchun zarur bo'lgan axborotlar, xabarlar va ma'lumotlarni
to'plovchi, umum-lashtiruvchi vositalar, firmaiar vujudga keldi.
Xo'jalik yurituvchi subyektlarni moliya-kredit munosabatlariga xizmat qiluvchi
infratuzilma - yangi banktizimi, o'z-o'zini kreditlash idoralari, sug'urta kompaniyalari,
moliya kompaniyalari, soliq undirish idoralari, pul jamg'armalari yaratildi.Bozor
iqtisodiyotiga xizmat qiluvchi bank-moliya tizimi yaratildi. 2002- yilda 37 ta bank,
shu jumladan, 13 ta xususiy bank faoliyat ko'rsatdi. Banklarning 17 tasi dunyodagi
eng nufuzli banklar bilan korrespondentlik aloqalari o'rnatgan. Respublikada davlat
ishtirokida tuzilgan bozor munosabatlariga xizmat qiluv chi «Kafolat»,
«Agrosug'urta», «O'zbekinvest» kabi yirik sug'urta kompaniyasi faoliyat
ko'rsatmoqda. Ko'plab xususiy sug'urta kompaniyalari, shuningdek, xorijiy](/data/documents/98a07333-2c36-4460-8835-dc3312e2ec4a/page_8.png)
![mamlakatlar bilan hamkorlikda ishlaydigan qo'shma sug'urta kompaniyalari ham
vujudga keldi va moliya bozorida xizmat ko'rsatmoqda.
Iqtisodiy islohotlar borasida qo'yilgan yana bir muhim qadam – 1994-yil 1-
iyuldan milliy valyutamiz - so'mnmg muomalaga kiritilishi bo'ldi. Bu tadbir katta
siyosiy ahamiyatga, e'tiborga molik, chunki o'z milliy valyutasiga ega bo'lmagan
davlat chinakam mustaqil bo'la olmaydi. Respublika hukumati milliy valyuta qadrini
mustahkamlash, uning erkin aylanishini ta`minlash choralarini amalga oshirib bordi.
2003-yil 15-oktabrdan boshlab so'm qisman konvertatsiyalanadigan valyuta
maqomiga ko'tarildi..
2. Iqtisodiyotning barqarorlashuvi va rivojlanishi
Mustaqillikning dastlabki yillarida sanoat va qishloq xo'jalik mahsulotlari ishlab
chiqarish tobora pasayib bordi, xo'jalik yuritish murakkablashib qolgan edi. Buning
sababi, O'zbekiston iqtisodiy jihatdan qaram bo'lib, korxonalari mustaqil xo'jalik
yurita olmasdi, boshqa hududlarda joylashgan zavod, fabrikalardan keltiriladigan
asbob-uskuna va butlovchi qismiarga butunlay qaram edi. Sobiq Ittifoq
parchalangach, aloqalar uzildi. Natijada, ko'pgina korxonalarda mahsulot ishlab
chiqarish keskin kamaydi, ayrimlari to'xtab qoldi. Shu boisdan, O'zbekistonda
iqtisodiy tanglikdan chiqish, makroiqtisodiyotni barqarorlashtirish tadbirlari ko'rildi.
Makroiqtisodiyotni barqarorlashtirish uchun O'zbekiston iqtisodiyotda tarkibiy
o'zgarishlar qilish, raqobatbardosh tovarlar ishlab chiqarishga qodir korxonalar qurish
va buning uchun zarur investitsiyalar ajratish yoilaridan bordi. Iqtisodiyotda tarkibiy
o'zgarishlar uchun zarur mablag'lar davlat buyudjiti va aholi jamg'armalari hisobidan
ajratildi. 1994-2003- yillarda iqtisodiyotga jalb etilgan jami investitsiyalar 28,4 mlrd.
AQSH dollarini tashkil etdi.
Xalq xo'jaligi tarkibini qayta qurish maqsadida chet el investitsiyasini jalb qilish
choralari ko'rildi. «Chet el investitsiyaiari to'g'risida», «Chet ellik investorlar
huquqlarini kafolatlari va ularni himoya qilish choralari to'g'risida»qonunlar qabul
qilindi. Chet el invest is iyas in i O'zbekiston iqtisodiyotiga jalb qilish bevosita
investisiyalar tarzida, davlat qarzlari, xalqaro moliyava iqtisodiy tashkilotlar,
qarzberuvchi mamlakatlarning investitsiya yoki moliyaviy kredit resurslari shaklida](/data/documents/98a07333-2c36-4460-8835-dc3312e2ec4a/page_9.png)
![amalga oshirildi. Iqtisodiyotga kiritilayotgan xorijiy investitsiya salmog'i- yildan-
yilga o'sib bordi. 1994-2003- yiilarda respublika iqtisodiyotida o'zlashtirilgan chet el
investitsiyaiari hajmi 14 mlrd. AQSH dolfarini tashkil etdi. Xorijiy investitsiyalar
ishtirokida faoliyat ko'rsatayotgan korxonalar soni 2003- yilda 2087 taga yetdi. 2005-
yilda oldingi yilga nisbatan iqtisodiyotga jalb qilingan to'g'ridan-to'g'ri xorijiy
investitsiyalar va kreditlar hajmi 1,5 baravar ko'paydi». Xalqimizning fidokorona
mehnati bilan 2019-yil – «Faol investitsiyalar va ijtimoiy rivojlanish yili»da salmoqli
natijalarga erishdik. Barcha sohalardagi ijobiy natijalar qatorida investitsiyalar hajmi
ham sezilarli darajada oshdi.Ayniqsa, to’g’ridan-to’g’ri xorijiy investitsiyalar 4,2
milliard dollarni tashkil etib, 2018-yilga nisbatan – mana shu raqamga etiboringizni
qaratmoqchiman – 3,1 milliard dollarga yoki 3,7 barobar o’sdi. Investitsiyalarning
yalpi ichki mahsulotdagi ulushi 37 foizga yetdi. Mamlakatimiz ilk bor xalqaro kredit
reytingini oldi va jahon moliya bozorida 1 milliard dollarlik obligatsiyalarini
muvaffaqiyatli joylashtirdi. Iqtisodiy hamkorlik va rivojlanish tashkiloti tomonidan
O’zbekistonning kreditga doir tavakkalchilik reytingi oxirgi 10 yilda birinchi marta
yaxshilandi. Energetika, neft-gaz, geologiya, transport, yo’l qurilishi, qishloq va suv
xo’jaligi, ichimlik suvi va issiqlik taminoti hamda boshqa qator tarmoqlarda chuqur
tarkibiy islohotlar boshlandi. Sanoatning 12 ta yetakchi tarmog’ida
modernizatsiyalash va raqobatdoshlikni kuchaytirish dasturlari jadal amalga
oshirilmoqda. Natijada o’tgan yili iqtisodiy o’sish 5,6 foizni tashkil etdi. Sanoat
mahsuloti ishlab chiqarish hajmi 6,6 foizga, eksport – 28 foizga ko’paydi. Oltin
valyuta zaxiralarimiz 2019-yil davomida 2,2 milliard dollarga ortib, 28,6 milliard
dollarga yetdi». (Respublikamiz Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2020 yil 24-
yanvardagi Oliy Majlisga qilgan Murojaatnomasidan) Yoqilg'i mustaqilligi.
Mustaqillik yillarida iqtisodiyotning hayotiy muhim tarmoqlari rivojlantirildi, yangi
sanoat tarmoqlari bunyod etildi. Bunga mamlakatning yoqilgi mustaqil]igiga erishishi
yaqqol misoldir. 90-yillarning boshlarida chetdan 6 million tonnaga yaqin neft
mahsulotlari keltirilar, 600 ming tonna paxta tolasi Rossiya va boshqa mamlakatlarga
neft mahsulotlari uchun berilardi. Shu boisdan, mamlakatimizda neft mustaqilligi
uchun kurash boshlandi, buning tagzamini - mamlakatda 2 trillion kubmetrga yaqin](/data/documents/98a07333-2c36-4460-8835-dc3312e2ec4a/page_10.png)
![gaz zaxiralari, 160 dan ortiq neft koni borligi edi. Yiliga 2,5 mlrd. kub metr gaz
haydash quwatiga ega bo'lgan Ko'k-dumaloq kompressor stansiyasi, Buxoro neftni
qayta ishlash zavodi barpo etildi. 1996- yilga keiib chetdan neft mahsulotlarini sotib
olish to'xtadi, neft mustaqiIIigiga erishildi. 1991- yilda 2,9 mln. tonna neft (gaz
kondensati bilan birgalikda) mahsulotlari ishlab chiqarilgan bo'lsa, 2000- yilda bu
ko'rsatkich 7,5 mln. tonnadan oshdi. Shu davrdatabiiy gaz ishlab chiqarish 41,8 mlrd.
kub metrdan 56,4 mlrd. kub metrga o'sdi. O'zbekiston yoqilgi mustaqilligiga erishdi.
Mashmasozlik va avtomobilsozlik sanoati. Mustaqillik yillarida mashinasozlik
sanoati jadal rivojlandi. 1994- yilda barpo etilgan O'zbekiston-Isroil «O'zlz mash»
qo'shma korxonasida paxta terish mashinalarining gorizontal shpindelii yangi xili
yaratildi. Bu agregat jahon mashinasozligining eng yangi yutug'i, deb e'tirof etildi.
1992- yilda Janubiy Koreya bilan hamkorlikda O'zbekistonda avtomobil ishlab
chiqaruvchi korxona barpo etishga kelishib olindi. 1993-1996- yillarda Asaka
shahrida «O'zDEU avto» zavodi barpo etildi va «Damas», «Tiko», «Neksiya»
rusumli avtomobillar ishlab chiqarish yo'lga qo'yildi. 1996- yilda 25,3 ming, 1997-
yilda 64,9 ming, 1998- yilda 54,4 ming, 1999- yilda 58,4 ming, 2004- yilda 70 ming
dona yengil avtomobil ishlab chiqarildi. «O'zDEU» zavodida 1999-2003- yillarda
«Matiz», «Lasetti» rusumli avtomobillar ishlab chiqarish yoiga qo'yildi. O'zbekiston
dunyoda avtomobil ishlab chiqaruvchi 28-mamlakatga aylandi. «UzDEU avto»
zavodi 10 yil (1996-2006- yil iyun) davomida 571580 ta avtomobil tayyorladi,
ularning 198609 tasi xorijga eksport qilindi.
Samarqandda avtobus va yuk mashinaiari ishlab chiqarishga ixti-soslashgan
«Sam Koch avto» zavodi qurildi. 2000- yilda «Sam Koch avto» zavodi 483 ta
avtobus, 102 ta yuk avtomobili ishlab chiqardi. Hozirgi kunda 1000 dan ziyod kishi
mehnat qilayotgan bu zavodda 5 xil rusumdagi avtobuslar, 8 turdagi yuk
avtomobillari, 35 xil kuzovlar ishlab chiqarilmoqda. Germaniyaning «MAN avto»
kompaniyasi bilan hamkorlikdagi zavodda yiliga 4 ming 600 ga yaqin yuk avtomobili
va 1 ming 350 dan ortiq piritsip ishlab chiqarilmoqda.
Respublikamizda avtomobil butlovchi qismlari ishlab chiqaruvchi o'nlab yangi
korxonalar bimyod etildi. Hozirgi paytda «O'zDEU» zavodi uchun zarur bo'lgan](/data/documents/98a07333-2c36-4460-8835-dc3312e2ec4a/page_11.png)
![butlovchi qismlarning 20 foizi O'zbekistonda ishlab chiqarilmoqda. Avtomobilsozlik
sanoatida 14 mingga yaqin ishchi va xizmatchi mehnat qilmoqda.
Mashinasozlik sanoatining yirik korxonalari - Toshkent traktor zavodi,
O'zbekiston qishloq xo'jaligi mashinasozligi, Toshkent va Chirchiq qishloq xo'jaligi
mashinasozligi, Toshkent agregat zavodi va boshqa korxonalar mustaqillikning
dastlabki yillarida uchragan qiyinchiliklarni yengib o'tdi. Birgina Toshkent traktor
zavodida 2000- yilda 954 ta, 2001- yilda 1002 ta traktor ishlab chiqarilgan bo'lsa,
hozirgi paytda yiliga 3,5-4 ming donagacha traktor, minglab tirkamalar ishlab
chiqarilmoqda.Bugungi kunda O’zbekistonda 27 ta rusumdagi yuk va yengil
avtomobillar, avtobuslar, minivinlar hamda 15 turdagi zamonaviy qishloq xo’jalik
texnikalari ishlab chiqarilmoqda.
Gaz-kimyo va yengil sanoat. 1995- yil oktabroyida O'zbekiston bilan AQSH
ning «ABB Lummus Global» kompaniyasi o'rtasida Sho'rtan gaz-kimyo majmuasini
qurish bo'yicha hamkorlik yo'lga qo'yildi. Qurilish ishiari 1997-2001 - yillarda
amalga oshirildi, majmua qurilishida lmlrd. AQSH dollari hajmida sarmoya
o'zlashtirildi. 2001- yil dekabrda Sho'rtan gaz-kimyo majmuasi ishga tushirildi.
Majmua yiliga i 25 ming tonna polietilen, 137 ming tonna suyultirilgan gaz va 126
ming tonna gaz kondensati ishlab chiqarish quvvatiga ega.
Yengil va to'qimachilik sanoati tez sur'atlar bilan rivojlanib bor-moqda. Paxtani
qayta ishlovchi «Qabul-O'zbekKO», «Kosonsoy-Tekmen», «Papfen», «Asnam
tekstil», «Karakulteks», «Chinoz to'qimachi», «Qabul-Farg'ona», «Oq saroy
to'qimachi» qo'shma korxonlari barpo etildi. Faqat 2004- yilda 17 ta yengil sanoat
korxonalari qurilib ishga tushirildi. Bu tarmoqda xafq ist'emol mollari ishlab
chiqarish kengaydi, minglab yangi ish o'rinlari yaratildi. Agar 1991- yili
respublikamizda paxta tolasini qayta ishlash 12 foizni tashkil etgan bo'lsa, 2004-
yilda bu ko'rsatkich 28 foizga yetdi. Kalava, ip, paxta va shoyi gazlamalarini eksport
qilish hajmlari ancha oshdi.
Mustaqillik yillarida «Zarafshon-Nyumont» korxonasi, Qizilqum fosforit
kombinati, Qo'ng'irot soda zavodi, Quvasoy kvars zavodi, Yangiyo'l va Andijon spirt
zavodlari, Toshloq ip yigiruv fabrikasi va boshqa ko'plab korxonalar bunyod etildi.](/data/documents/98a07333-2c36-4460-8835-dc3312e2ec4a/page_12.png)
![Don mustaqilligi. Qishloq xo'jaligida ishlab chiqarish tarkibini
takomillashtirishga e'tibor berildi. Xo'jaliklar ekin ekish sohasida mustaqil bo'ldilar.
Respublikada don mustaqifligiga erishish, shakar va boshqa oziq-ovqat mahsulotlari
tayyorlashni tiklash yo'li izchillik bilan amalga oshirildi. Paxta ekiladigan maydonlar
tegishli suratda qisqartirilib, donli ekinlar maydoni kengaytirildi. Umumiy ekin
maydonlarida donli ekinlar salmog'i 1991- yilda 18,8 foizni tashkil etgan bo'lsa,
2000- yilda 42 foizga o'sdi.
Respublikamizda don mustaqilligiga erishish, shakar va boshqa oziq-ovqat
mahsulotlari tayyorlash izchillik bilan amalga oshirildi. Agar 1991- yilda
mamlakatimizda 1,9 mln. tonna don, shu jumladan, 609,5 ming tonna bug'doy
tayyorlangan bo'lsa, 2003-yilda 6,1 mln. tonna don, shu jumladan 5,4 mln. tonna
bug'doy yetishtirildi. O'zbekiston g'alla mustaqilligiga erishdi.
Andijon paxtakorlari tashabbusi bilan chigitni plyonka ostiga ekish
texnologiyasi joriy etildi. Bu usul paxtadan sifatli va yuqori hosil yetishtirish
imkonini yaratdi.
Iqtisodiyotda barqaror yuksalish. Iqtisodiyot tarkibidagi tub o'zgarishlar, yangi
korxonlalarning bunyod etilishi sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish sohasida
samarali natijalarberdi. 1991-2002- yillarda 1872 korxona va boshqa ishlab chiqarish
muassasalari qurildi, mahsulotning 9,5 mingdan ortiq yangi turlarini ishlab chiqarish
o'zlashtirildi. 1990- yilda respublika bo'yicha ishlab chiqarilgan sanoat mahsulotlari
hajmini 100 foiz deb olsak, undan keyingi yillarda kamayib, 1992- yilda 94,7 foizga,
1993- yilda 98,1 foizga tushgan edi. 1995- yilga kelib makroiqtisodiyotda
barqarorlikka erishildi va 1996- yildan boshlab barqaror o'sish ta'minlanmoqda.
Sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi oldingi yilga nisbatan 1997- yilda 106,5
foizga, 1998- yilda 105,8 foizga, 1999- yilda 106,1 foizga, 2000- yilda 106,4 foizga,
2001- yilda 108,1 foizga, 2002-yilda 108,1 foizga, 2003- yilda 108,4 foizga, 2004-
yilda 109,4 foiz, 2005- yilda 7,3 ga o'sdi. Un va un mahsulotlari, kiyim-kechak,
poyabzal, shakar va qand mahsulotlari ishlab chiqarish sezilarli darajada ko'paydi,
iste'mol buyumlari importi kamaydi.](/data/documents/98a07333-2c36-4460-8835-dc3312e2ec4a/page_13.png)
![Yalpi ichki mahsulot ishlab chiqarish 1991-1995- yillarda pasayib bordi, 1996-
yildan boshlab o'sish boshlandi. Oldingi yilga nisbatan 1996- yilda YalM 101,7
foizga, 1997- yilda 105,2 foizga, 1998-yilda 104,4 foizga, 1999- yilda 104,4 foizga,
2000- yilda 104 foizga, 2001- yilda 104,5 foizga o'sdi. 2004-2005 yillarda bu
ko'rsatkich 7 foizdan oshib bordi.Natijada, 2001- yilda birinchi bor yalpi ichki
mahsulotning 1991- yilga nisbatan 103 foiz o'sishiga erishildi. MDH davlatlari
orasida birinchi bo'lib O'zbekiston iqtisodiy barqarorlikka erishgan, iqtisodiy
ko'rsatkichlari izchil o'sib borayotgan mamlakatdir. 2005- yilda iqtisodiyotning o'sish
ko'rsatkichi 2000- yilga nisbatan 30,1 foizini 1991- yilga taqqoslaganda esa 28,2
foizni tashkil etdi. Natijada, O'zbekistonning umumiy eksport hajmida tayyor
mahsulot va xizmatlar ulushi 50 foizdan oshdi, tashqi savdoda 1,3 mlrd. AQSH
dollari miqdoridagi ijobiy saldoga erishildi.Shahar va qishloqlarimizning qiyofasi
o'zgarib, aholi turmush saviyasi o'sib bordi. Yirik inshootlar, korxonalarning bunyod
etilishi, iqtisodiyotdagi tarkibiy o'zgarishlar, izchil o'sish sur'atlari odamlar-ning
moddiy va ijtimoiy hayotini, farovoniligini yildan-yilga yaxshila-nishiga zamin
bo'lib, xizmat qilmoqda. Aholini tabiiy gaz, ichimlik suvi bilan ta'minlash darajasi
salmoqli darajada o'sdi. Birgina 1999- yilda 4,5 ming km gaz tarmog'i-shundan 4,3
ming kilometri qishloq joylarida, 2 ming km.dan ziyod ichimlik suv tarmog'i -
shundan 1,9 ming kilometri qishloq joylarida ishga tushirildi.
Jahondagi yetakchi firmalarning havo kemalari bilan ta'minlan-gan O'zbekiston
Havo yo'llari aviakompaniyasi dunyoning 25 mam-lakati bilan havo aloqalarini
o'rnatgan, u mustaqillik yillarida 25 mil-Hondan ko'p yo'lovchiga xizmat qildi.
Ijtimoiy hayot. Aholini ijtimoiy himoyalashga alohida e'tibor berilmoqda.
O'zbekistonda islohotlar boshlangan dastlabki paytdayoq, uning asl maqsadi insonga
munosib turmush va faoliyat sharoitlarini vujudga keltirishdan iborat deb belgilangan
edi. Bozor munosabatlariga o'tishning ilk davridan boshlab aholini oldindan ijtimoiy
himoyalash yuzasidan zarur chora-tadbirlar ko'rib borildi. Shu maqsadda, miqdori
muntazam o'zgartirib turilgan ish haqi, pensiyalar, turli nafaqalar, stipendiyalar,
kompensatsiya to'lovlari tarzidagi pul to'fovlari keng qo'llanildi.Mamlakatning 2 mln.](/data/documents/98a07333-2c36-4460-8835-dc3312e2ec4a/page_14.png)
![640 ming fuqarosi pensiya va moddiy yordam oladi. Bunday to'lovlar miqdori 2000-
yilda 187,8 mlrd. so'mni tashkil etdi.
Faqat 2000- yilning o'zida aholining kam ta'minlangan qismiga fuqarolarning
o'zini o'zi boshqarish organlari - mahalla yig'inlari orqali 54,2 mlrd. so'm miqdorida
nafaqa, ko'mak va boshqa turdagi yordamlar berildi.
Mustaqillik yillarida mamlakatda 70 mln. kv.m. turarjoylar, 19,5 ming o'rinli
kasalxonalar, 95,7 ming marta tashrifli poliklinikalar, 805,9 ming o'rinli maktablar,
15,3 ming o'rinli akademik litseylar, 126,5 ming o'rinli kasb-hunar kollejlari qurilib
foydalanishga topshirildi.
Aholini ichimlik suvi bilan ta'minlash va gazlashtirish bo'yicha keng qamrovli
dasturlar amalga oshirilmoqda. 1991-2000- yillarda 22,6 ming km. suv quvurlari va
54,1 ming km. gaz tarmoqlari yotqizildi. Aholining uy-joylarini gazlashtirish darajasi
46,2 foizgacha, ichimlik suvi bilan markazlashgan holda ta'minlash esa 64,2 foizdan
77,6 foizgacha ko'tarildi.
Yosh oilalarni qo'llab-quvvatlash amalga oshirilmoqda.
Respublikada aholiga tibbiy va ijtimoiy xizmat ko'rsatishning rivojlangan tizimi
bunyod etildi. Mustaqillik yillarida ambulatoriya-poliklinika muassasalarining soni 3
mingdan 4,8 minggacha yoki 1,6 baravar ortdi. Qishloq joylarda 1600 ta vrachlik
punktlari ochildi.Aholiga 81,5 mingdan ortiq shifokorlar turli ixtisosliklar bo'yicha
malakali tibbiy yordam ko'rsatmoqda.1994- yilda aholining dori-darmonga bo'Igan
ehtiyoji respublikada ishlab chiqarilgan mahsulot hisobiga bor-yo'g'i 4,5 foizga
qondirilar edi. 2003- yilga kelib, katta miqdorda sarmoya jalb etilganligi hisobidan,
bu ko'rsatkich 25 foizgacha o'sdi.
«Ishlayotgan pensionerlarga pensiyani to’liq to’lash tartibi joriy etildi. Ijtimoiy
yordamga muhtoj va ehtiyojmand aholi uchun nafaqa miqdori 2 barobar ko’paytirildi.
«Obod qishloq» va «Obod mahalla» dasturlari doirasida 479 ta qishloq va ovulda,
shaharlardagi 116 ta mahallada keng ko’lamli qurilish va obodonlashtirish ishlari
bajarildi. Bunga 6,1 trillion so’m yoki 2018-yilga nisbatan 1,5 trillion so’m ko’p
mablag’ sarflandi.](/data/documents/98a07333-2c36-4460-8835-dc3312e2ec4a/page_15.png)
![Qishloq joylarda – 17 ming 100 ta, shaharlarda – 17 ming 600 ta, jami 34 ming
700 ta yoki 2016 yilga nisbatan salkam 3 barobar ko’p arzon va shinam uylar qurildi.
Kam taminlangan va uy-joy sharoitini yaxshilashga muhtoj 5 mingta oilaga,
jumladan, nogironligi bo’lgan ayo’llarga ipoteka krediti asosida arzon uy-joy sotib
olish uchun 116 milliard so’mdan ziyod boshlang’ich badal to’lab berildi».
(Respublikamiz Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2020 yil 24-yanvardagi Oliy
Majlisga qilgan Murojaatnomasidan)
1. « Harakatlar strategiyasi» yangi taraqqiyot bosqichi. 2017-yil 7-fevralda
2017-2021 yillarda O’zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor
yonalishi boyicha HARAKATLAR STRATEGIYASI qabul qilindi. Unda 5 ta
ustuvor yo’nalish belgilandi:
1.Davlat vajamiyat qurilishi tizimini takomillashtirishning ustuvor yo’nalishlari.
2, Qonun ustuvorligini taminlash va sud-huquq tizimini yanada isloh qilishning
ustuvor yonalishlari.
3.Iqtisodiyotni rivojlantirish va liberallashtirishning ustuvor yonalishlari
2. Ijtimoiy sohani rivojlantirishning ustuvor yonalishlari
3. Xavfsizlik, millatlararo totuvlik va diniy bagrikenglikni taminlash hamda
chuqur oylangan, O’zaro manfaatli va amaliy tashqi siyosat sohasidagi ustuvor
yonalishlaridir. HARAKATLAR STRATEGIYASIda iqtisodiy masalalari alohida
o’rin egallagan.
3.1. Makroiqtisodiy barqarorlikni yanada mustahkamlash va yuqori iqtisodiy
osish suratlarini saqlab qolish:
makroiqtisodiy mutanosiblikni saqlash, qabul qilingan orta muddatli dasturlar
asosida tarkibiy va institusional ozgarishlarni chuqurlashtirish hisobiga yalpi ichki
mahsulotning barqaror yuqori osish suratlarini taminlash;
xarajatlarning ijtimoiy yonaltirilganini saqlab qolgan holda Davlat byudjetining
barcha darajalarida mutanosiblikni taminlash, mahalliy byudjetlarning daromad
qismini mustahkamlashga qaratilgan byudjetlararo munosabatlarni takomillashtirish;](/data/documents/98a07333-2c36-4460-8835-dc3312e2ec4a/page_16.png)
![soliq yukini kamaytirish va soliqqa tortish tizimini soddalashtirish siyosatini
davom ettirish, soliq mamuriyatchiligini takomillashtirish va tegishli
ragbatlantiruvchi choralarni kengaytirish;
ilgor xalqaro tajribada qollaniladigan instrumentlardan foydalangan holda pul-
kredit siyosatini yanada takomillashtirish, shuningdek valyutani tartibga solishda
zamonaviy bozor mexanizmlarini bosqichma-bosqich joriy etish, milliy valyutaning
barqarorligini taminlash;
bank tizimini isloh qilishni chuqurlashtirish va barqarorligini taminlash,
banklarning kapitalashuv darajasi va depozit bazasini oshirish, ularning moliyaviy
barqarorligi va ishonchliligini mustahkamlash, istiqbolli investisiya loyihalari hamda
kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subektlarini kreditlashni yanada kengaytirish;
sugurta, lizing va boshqa moliyaviy xizmatlarning xajmini ularning yangi
turlarini joriy qilish va sifatini oshirish hisobiga kengaytirish, shuningdek kapitalni
jalb qilish hamda korxona, moliyaviy institutlar va aholining erkin resurslarini
joylashtirishdagi muqobil manba sifatida fond bozorini rivojlantirish;
xalqaro iqtisodiy hamkorlikni yanada rivojlantirish, jumladan, etakchi xalqaro
va xorijiy moliyaviy institutlar bilan aloqalarni kengaytirish, puxta oylangan tashqi
qarzlar siyosatini amalga oshirishni davom ettirish, jalb qilingan xorijiy investisiya va
kreditlardan samarali foydalanish.
3.2. Tarkibiy ozgartirishlarni chuqurlashtirish, milliy iqtisodiyotning etakchi
tarmoqlarini modernizasiya va diversifikasiya qilish hisobiga uning
raqobatbardoshligini oshirish:
milliy iqtisodiyotning mutanosibligi va barqarorligini taminlash, uning tarkibida
sanoat, xizmat korsatish sohasi, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik ulushini
kopaytirish;
ishlab chiqarishni modernizasiya qilish, texnik va texnologik jihatdan yangilash,
ishlab chiqarish, transport-kommunikasiya va ijtimoiy infratuzilma loyihalarini
amalga oshirishga qaratilgan faol investisiya siyosatini olib borish;
yuqori texnologiyali qayta ishlash tarmoqlarini, eng avvalo, mahalliy xomashyo
resurslarini chuqur qayta ishlash asosida yuqori qoshimcha qiymatli tayyor mahsulot](/data/documents/98a07333-2c36-4460-8835-dc3312e2ec4a/page_17.png)
![ishlab chiqarishni jadal rivojlantirishga qaratilgan sifat jihatidan yangi bosqichga
otkazish orqali sanoatni yanada modernizasiya va diversifikasiya qilish;
iqtisodiyot tarmoqlari uchun samarali raqobatbardosh muhitni shakllantirish
hamda mahsulot va xizmatlar bozorida monopoliyani bosqichma-bosqich
kamaytirish;
prinsipial jihatdan yangi mahsulot va texnologiya turlarini ozlashtirish, shu
asosda ichki va tashqi bozorlarda milliy tovarlarning raqobatbardoshligini taminlash;
ishlab chiqarishni mahalliylashtirishni ragbatlantirish siyosatini davom ettirish
hamda, eng avvalo, istemol tovarlar va butlovchi buyumlar importining ornini bosish,
tarmoqlararo sanoat kooperasiyasini kengaytirish;
iqtisodiyotda energiya va resurslar sarfini kamaytirish, ishlab chiqarishga
energiya tejaydigan texnologiyalarni keng joriy etish, qayta tiklanadigan energiya
manbalaridan foydalanishni kengaytirish, iqtisodiyot tarmoqlarida mehnat
unumdorligini oshirish;
faoliyat korsatayotgan erkin iqtisodiy zonalar, texnoparklar va kichik sanoat
zonalari samaradorligini oshirish, yangilarini tashkil etish;
xizmat korsatish sohasini jadal rivojlantirish, yalpi ichki mahsulotni
shakllantirishda xizmatlarning orni va ulushini oshirish, korsatilayotgan xizmatlar
tarkibini, eng avvalo, ularning zamonaviy yuqori texnologik turlari hisobiga tubdan
ozgartirish;
turizm industriyasini jadal rivojlantirish, iqtisodiyotda uning roli va ulushini
oshirish, turistik xizmatlarni diversifikasiya qilish va sifatini yaxshilash, turizm
infratuzilmasini kengaytirish;
eksport faoliyatini liberallashtirish va soddalashtirish, eksport tarkibini va
geografiyasini diversifikasiya qilish, iqtisodiyot tarmoqlari va hududlarning eksport
salohiyatini kengaytirish va safarbar etish;
yo’l-transport infratuzilmasini yanada rivojlantirish, iqtisodiyot, ijtimoiy soha,
boshqaruv tizimiga axborot-kommunikasiya texnologiyalarini joriy etish.
3.3. Qishloq xojaligini modernizasiya qilish va jadal rivojlantirish:](/data/documents/98a07333-2c36-4460-8835-dc3312e2ec4a/page_18.png)
![tarkibiy ozgartirishlarni chuqurlashtirish va qishloq xojaligi ishlab chiqarishini
izchil rivojlantirish, mamlakat oziq-ovqat xavfsizligini yanada mustahkamlash,
ekologik toza mahsulotlar ishlab chiqarishni kengaytirish, agrar sektorning eksport
salohiyatini sezilarli darajada oshirish;
paxta va boshoqli don ekiladigan maydonlarni qisqartirish, boshagan erlarga
kartoshka, sabzavot, ozuqa va yog olinadigan ekinlarni ekish, shuningdek, yangi
intensiv bog va uzumzorlarni joylashtirish hisobiga ekin maydonlarini yanada
optimallashtirish;fermer xojaliklari, eng avvalo, qishloq xojaligi mahsulotlarini ishlab
chiqarish bilan bir qatorda, qayta ishlash, tayyorlash, saqlash, sotish, qurilish ishlari
va xizmatlar korsatish bilan shugullanayotgan kop tarmoqli fermer xojaliklarini
ragbatlantirish va rivojlantirish uchun qulay shart-sharoitlar yaratish;
qishloq xojaligi mahsulotlarini chuqur qayta ishlash, yarim tayyor va tayyor
oziq-ovqat hamda qadoqlash mahsulotlarini ishlab chiqarish boyicha eng zamonaviy
yuqori texnologik asbob-uskunalar bilan jihozlangan yangi qayta ishlash
korxonalarini qurish, mavjudlarini rekonstruksiya va modernizasiya qilish boyicha
investisiya loyihalarini amalga oshirish;qishloq xojaligi mahsulotlarini saqlash,
tashish va sotish, agrokimyo, moliyaviy va boshqa zamonaviy bozor xizmatlari
korsatish infratuzilmasini yanada kengaytirish;sugoriladigan erlarning meliorativ
holatini yanada yaxshilash, meliorasiya va irrigasiya obektlari tarmoqlarini
rivojlantirish, qishloq xojaligi ishlab chiqarish sohasiga intensiv usullarni, eng
avvalo, suv va resurslarni tejaydigan zamonaviy agrotexnologiyalarni joriy etish,
unumdorligi yuqori bolgan qishloq xojaligi texnikasidan foydalanish;
kasallik va zararkunandalarga chidamli, mahalliy er-iqlim va ekologik
sharoitlarga moslashgan qishloq xojaligi ekinlarining yangi seleksiya navlarini hamda
yuqori mahsuldorlikka ega hayvonot zotlarini yaratish va ishlab chiqarishga joriy
etish boyicha ilmiy-tadqiqot ishlarini kengaytirish;
global iqlim ozgarishlari va Orol dengizi qurishining qishloq xojaligi
rivojlanishi hamda aholining hayot faoliyatiga salbiy tasirini yumshatish boyicha
tizimli chora-tadbirlar korish.](/data/documents/98a07333-2c36-4460-8835-dc3312e2ec4a/page_19.png)
![3.4. Iqtisodiyotda davlat ishtirokini kamaytirish, xususiy mulk huquqini himoya
qilish va uning ustuvor mavqeini yanada kuchaytirish, kichik biznes va xususiy
tadbirkorlik rivojini ragbatlantirishga qaratilgan institusional va tarkibiy islohotlarni
davom ettirish:xususiy mulk huquqi va kafolatlarini ishonchli himoya qilishni
taminlash, xususiy tadbirkorlik va kichik biznes rivoji yo’lidagi barcha tosiq va
cheklovlarni bartaraf etish, unga toliq erkinlik berish, «Agar xalq boy bolsa, davlat
ham boy va kuchli boladi» degan tamoyilni amalga oshirish;kichik biznes va xususiy
tadbirkorlikni keng rivojlantirish uchun qulay ishbilarmonlik muhitini yaratish,
tadbirkorlik tuzilmalarining faoliyatiga davlat, huquqni muhofaza qiluvchi va nazorat
idoralari tomonidan noqonuniy aralashuvlarning qatiy oldini olish;
davlat mulkini xususiylashtirishni yanada kengaytirish va uning tartib-
taomillarini soddalashtirish, xojalik yurituvchi subektlarning ustav jamgarmalarida
davlat ishtirokini kamaytirish, davlat mulki xususiylashtirilgan obektlar bazasida
xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish uchun qulay shart-sharoitlar yaratish;investisiya
muhitini takomillashtirish, mamlakat iqtisodiyoti tarmoqlari va hududlariga xorijiy,
eng avvalo, togridan-togri xorijiy investisiyalarni faol jalb qilish;korporativ
boshqaruvning zamonaviy standart va usullarini joriy etish, korxonalarni strategik
boshqarishda aksiyadorlarning rolini kuchaytirish;
tadbirkorlik subektlarining muhandislik tarmoqlariga ulanishi boyicha tartib-
taomil va mexanizmlarni takomillashtirish va soddalashtirish;
mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish jarayonlarini tartibga solishda davlat
ishtirokini kamaytirish, davlat boshqaruvi tizimini markazlashtirishdan chiqarish va
demokratlashtirish, davlat-xususiy sheriklikni kengaytirish, nodavlat, jamoat
tashkilotlari va joylardagi ozini ozi boshqarish organlarining rolini oshirish.
3.5. Viloyat, tuman va shaharlarni kompleks va mutanosib ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlantirish, ularning mavjud salohiyatidan samarali va optimal foydalanish:
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishni jadallashtirish, xalqning turmush darajasi va
daromadlarini oshirish uchun har bir hududning tabiiy, mineral-xomashyo, sanoat,
qishloq xojaligi, turistik va mehnat salohiyatidan kompleks va samarali foydalanishni
taminlash;hududlar iqtisodiyotini modernizasiya va diversifikasiya qilish kollamini](/data/documents/98a07333-2c36-4460-8835-dc3312e2ec4a/page_20.png)
![kengaytirish, rivojlanish darajasi nisbatan past bolgan tuman va shaharlarni, eng
avvalo, sanoat va eksport salohiyatini oshirish yo’li bilan jadal rivojlantirish hisobiga
mintaqalar ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish darajasidagi farqlarni kamaytirish;
yangi sanoat korxonalari va servis markazlarini tashkil etish, kichik sanoat
zonalarini tashkil qilish, yirik xojalik birlashmalarining mablaglarini, banklarning
kreditlarini va xususiy xorijiy investisiyalarni jalb qilish hisobiga kichik shaharlar va
shaharchalarni jadal rivojlantirish;
sanoat va xizmatlar korsatish sohasini jadal rivojlantirish hisobiga subvensiyaga
qaram tuman va shaharlarni kamaytirish va mahalliy byudjetlarning daromad bazasini
kengaytirish;
sanoat korxonalari va boshqa ishlab chiqarish obektlarini joylashtirishga qulay
shart-sharoitlar yaratish, xususiy tadbirkorlikni keng rivojlantirish hamda aholining
turmush sharoitini yaxshilash maqsadida hududlarning ishlab chiqarish, muhandis-
kommunikasiya va ijtimoiy infratuzilma tarmoqlarini yanada rivojlantirish va
modernizasiya qilish.
2019 yil yakunlariga ko’ra, yalpi ichki mahsulotning (YaIM) o’sish surati
5,4 foiz belgilangan prognoz ko’rsatkichi o’rniga 5,5 foizni tashkil etdi hamda 2018
yilda erishilgan 5,1 foiz ko’rsatkichidan yuqori bo’ldi.
YaIM o’sish surati asosan sanoatning 6,4 foizga (prognoz – 5,2 foiz), qurilish
11,8 foizga (8,4 foiz) va xizmatlarning 6,1 foizga (6,3 foiz) oshishi hisobiga
taminlandi.
Aholi jon boshiga YaIM hajmi 1 741 dollarni tashkil etib, 2018 yilga qaraganda
13,6 foizga oshdi (2018 yilda – 1 533 dollar).YaIM umumiy o’sishida 1,9 foiz bandi
xizmatlar, 1,5 foiz bandi sanoat, 0,9 foiz bandi qishloq xo’jaligi, 0,6 foiz bandi
qurilish va 0,6 foiz bandi mahsulotga sof soliqlar hissasiga to’g’ri keldi.
Iqtisodiy o’sishning barqarorligi iqtisodiyot tarmoqlari tomonidan yalpi taklif va
ichki talab o’rtasidagi o’zaro muvozanati, investitsiyalarni yuqori suratda yani 28,6
foizga hamda aholi real daromadlarini 10 foizga o’sishini qo’llab-quvvatlash hisobiga
taminlandi.](/data/documents/98a07333-2c36-4460-8835-dc3312e2ec4a/page_21.png)
![HARAKATLAR STRATEGIYASI doirasida keyingi 3 yilda boshqa sohalar
singari iqtisodiyot sohasida ham juda katta o’zgarishlar ro’y berdi. Aholi o’zining
turmush tarzidan mamnun yashay boshladi.
Nazorat uchun savollar:
1. Bozor iqtisodiyoti va uning mohiyatini tushuntiring?
2. Nima uchun iqtisodiyot siyosatdan ustun bolishi kerak?
3. Mamalakatimizda avtomabilsozlik rivoji haqida malumot bering?
4. Iqtisodiyotimizda qishloq xojaligining ahamiyati qanday?
5. Moliya-kredit sohasida qanday ishlar amalga oshirildi?
6. Bozor infratuzilmasi deganda nimani tushunasiz?
7. Mustaqillik yillarida kichik bizness va hususiy tadbirkorlikka berilayotgan
imkoniyatlar va uning ahamiyati haqida fikr bildiring?
ADABIYOTLAR:
1. 2017-yil 7-fevralda qabul qilingan 2017-2021 yillarda O’zbekiston
Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yonalishi boyicha HARAKATLAR
STRATEGIYASI davlat
2. Karimov I. А . Jamiyatimizni erkinlashtirish, islohotlarni chuqurlashtirish,
ma naviyatimizni yuksaltirish va xalqimizning hayot darajasini oshirish - barchaʼ
ishlarimizning mezoni va maqsadidir. T.: 15 – “O zbekiston”, 2007.
ʼ
3. Karimov I. А . Mamlakatni modernizatsiya qilish va iqtisodiyotimizni
barqaror rivojlantirish yo lida. T.: 16 – “O zbekiston”, 2008.
ʼ ʼ
4. Karimov I. А . Ona yurtimiz baxtu iqboli va buyuk kelajagi yo lida xizmat
ʼ
qilish - eng oliy saodatdir. -T., O zbekiston. 2015.
ʼ
5. Sh.MirziyoyevErkin va farovon, demokratik O zbekiston davlatini
ʼ
birgalikda barpo etamiz. Toshkent - «O zbekiston» - 2016
ʼ
6. Sh.Mirzieev. Tanqidiy tahlil, qat iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik -
ʼ
har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo lishi kerak. Toshkent - «O zbekiston»
ʼ ʼ
- 2017
7. Sh.MirziyoyevBuyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga
quramiz. T.2017](/data/documents/98a07333-2c36-4460-8835-dc3312e2ec4a/page_22.png)
![8. G aniev D. O zbekiston: mustaqillik odimi. T., 1995 y. ʼ ʼ
9. G ulomov S. Istiqlol yo lida. T., "Fan", 1996 y.
ʼ ʼ
10. Usmonov Q. Mustaqillik O zbekistonga nima berdi. T., 2000 y.
ʼ
11. O zbekistonning yangi tarixi. 3-kitob. Mustaqil O zbekiston tarixi. T.,
ʼ ʼ
"Sharq", 2000 y.
12. Shamsutdinov R., Karimov Sh., Ubaydullaev O . Vatan tarixi. –T.: Sharq,
ʼ
2003.](/data/documents/98a07333-2c36-4460-8835-dc3312e2ec4a/page_23.png)
Mavzu. Iqtisodiy islohotlar, xususiy mulkchilikning shakillanishi. O‘zbekistonda bozor munosabatlarining shakillanishi. Reja: 1. Iqtisodiy islohotlar. Bozor munosabatlarining shakllanishi 2. Iqtisodiyotning barqarorlashuvi va rivojlanishi 3. «Harakatlar strategiyasi» yangi taraqqiyot bosqichi.
Iqtisodiy islohotlar. Bozor munosabatlarining shakllanishi Mustabid tuzumdan qolgan iqtisodiy meros mustaqillik yillarida iqtisodiy hayotimizda ro'y bergan yangilanish, tub o'zgarishni yoritishga kirishar ekanmiz, avvalo, eski mustabid tuzumdan bizga qanday iqtisodiyot meros bo'lib qolganligini eslaylik. O'zbekiston qaramlik davrida o'z tabiiy boyliklarjga, yer-suv, o'rmon va boshqa resurslariga o'zi egalik qila olmasdi, iqtisodiy taraqqiyot yo'lini o'zi belgilay olmasdi. Respublika hududida qurilgan va faoliyat ko'rsatayotgan korxonalar markazga bo'ysundirilgan edi. O'zbekiston rahbariyati, xalqi o'z hududida qancha mahsulot ishlab chiqarilayotgani, ular qayerga realizatsiya qilinayotgani va qancha daromad keltirayotganidan bexabar edi. Moliya-kredit, bank siyosati yuritishda qaram edi, o'zining milliy valyiitasiga, valyuta jamg'armasiga ega emasdi. Aholi turmush darajasi jihatidan nochorlik, sobiq Ittifoq miqyosida eng oxirgi o'rinlardan biri meros bo'lib qolgan edi. Rossiya, Ukraina va Belorussiyadan farqli o'laroq, O'zbekiston aholisining deyarlik uchdan ikki qismi qo'l uchida tirikchilik qilardi. Eski mustabid tuzurndan o'tkir ijtimoiy, ekologik muammolar meros bo'lib qolgan edi. Mamlakatimiz aholisi yerning nihoyat darajada sho'rlanishi, havo bo'shlig'i va suv zaxiralarining ifloslanganligi, radioaktiv ifloslanish, Orol dengizining qurib borishi oqibatida juda katta ekologik xavfga duch kelib qolgan edi."Bugun o'sha davr to'grisitadi haqiqatni xolisona aytadigan bo'lsak, u zamondagi hayotimizni jahon tarixi va amaliyoti bilan taqqoslaydigan bo'lsak, shumi ochiq aytish kerakki, u paytda O'zbekiston bir yoqlama iqtisodiyotga-markazda butunlay qaram, izdan chiqqan iqtisodiyotga ega bo'lgan yarim mustamlaka mamlakat qatoriga aylangan edi" (Karimov I.A. O'zbekiston XXI asrga intilmoqda. T.: "O'zbekiston", 1999, 6-bet).Mustaqillik xalqimizni iqtisodiy zulm, mutelikdan ozod etdi, o'z yeri, yer osti boyliklari, suv, o'simlik va hayvonot dunyosi va boshqa tabiiy zaxiralariga to`la egalik qilish huquqini berdi. Barcha mulk, korxonalar O'zbekiston tasarrufiga olindi, mustaqil iqtisodiy siyosat yuritish, o'z iqtisodiy taraqqiyot yo'lini o'zi belgilash erkinlignii qo'lga kiritdi. Bozor iqtisodiyotiga o'tish yo'li. Davlat mustaqilligi qo'lga kiritilgach, O'zbekiston umumbashariy, jahon sivilizatsiyasining katta yo'liga tushib oldi. O'zbekiston bozor munosabatlarini shakllantirishni, milliy an'analarga
asoslangan o'z yo'lini tanlab oldi. O'zbekistonda bozor munosabatlariga o'tishning o'ziga xos yo'li ishlab chiqildi. Bu yo'lning asosiy qoidalari Birinchi Prezidentimiz Islom Karimovning «O'zbekiston - bozor munosabatlariga o'tishning o'ziga xos yo'li» nomli asarida, ma'ruza va nutqlarida asoslab berildi (besh tamoyil). Bu yo'lga, birinchidan, xalqaro tajriba asos qilib olindi. Ikkinchidan, xo'jalik imkoniyatlari, shart-sharoitlari, eski tuzumdan meros bo'lib qolgan muammolar hisobga olindi. ijtimoiy yo'naltirilgan bozor iqtisodiyotini shakllantirish uchun iqtisodiyotni tubdan isloh qilishga kirishildi. Avvalo, iqtisodiy islohotlarning quyidagi strategik maqsadlari belgilab olindi: • kishilar hayoti va faoliyati uchun zarur shart-sharoitlarni ta'minlaydigan iqtisodiy tizimni barpo etish; • ko'p ukladli iqtisodiyotni yaratish;. • xususiy mulkning davlat tomonidan himoya qilinishini ta'minlash; • korxonalar va fuqarolarga keng iqtisodiy erkinliklar berish; • iqtisodiyotda chuqur tarkibiy o'zgarishlar qilish va raqobatbardosh mahsulotlarni ishlab chiqarish; • jahon iqtisodiy tizimiga qo'shilib borish; • kishilarda yangicha iqtisodiy fikrlashni shakllantirish. Islohotlaring huquqiy asoslari. Iqtisodiy islohotni amalga oshirishning asosiy omillaridan biri bozor iqtisodiyotining huquqiy negizini yaratishdan iborat. Shuning uchun islohotlarning huquqiy asoslarini yaratishga alohida e'tiborberildi. Iqtisodiy sohaga tegishli bo'lgan 100 dan ortiq qonunlar qabul qilindi. Bu qonunlarni mazmun-mohiyati jihatidan bir qator yo'nalishlarga bo'lish mumkin. 1. Mulkchilik munosabatlari va ko'p ukladli iqtisodiyotni shakilantiruvchi qonunlar. Bu yo'nalish doirasida mulkchilik to'g'risida, mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish to'g'risida, ijara to'g'risida, davlat uy-joy fondini xususiylashtirish to'g'risida va boshqa qonunlar qabul qilindi. 2. Xo'jalik yuritishni tartibga soluvchi qonunlar, ya'ni xususiylashtirish, mulkchilik, tadbirkorlik, korxonalar, fermer xo'jaligi, dehqon xo'jaligi, shirkat xo'jaligi to'g'risida qonunlar qabul qilindi. Bozor infratuzilmasini yaratuvchi va uning
faoliyatini tartibga solib turuvchi banklar va bank faoliyati, pul tizimi, tadbirkorlik, sug'urta, birjalar va birja faoliyati to'g'risida, qimmatli qog'ozlar va fond birjasi to'g'risida va boshqa qonunlar qabul qilindi. Korxona bilan davlat o'rtasidagi, korxonalar o'rtasidagi munosabatlarni yo'lga qo'yuvchi, soliq tizimi, monopolistik faoliyatni cheklash, korxonalarning bankrot bo'lishi haqida qonunlar qabul qilindi, xo'jalik protsessual kodeksi ishlab chiqildi, xo'jalik sudi tuzildi. 3. O'zbekistonning tashqi iqtisodiy faoliyatini belgilab beruvchi huquqiy normalar yaratildi. «Tashqi iqtisodiy faoliyat to'g'risi»da,»Chet el investitsiyalari to'g'ris»ida», O'zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalari to'g'risida» qabul qilingan qonunlar mamlakatimiz tashqi aloqalarining rivojlanishi tarixida yangi sahifa ochdi.Xususiylashtirish. 1991-yil 18-noyabrda qabul qilingan «Mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish to'g'risida»gi qonunga muvofiq, davlat mol-mulkni xususiylashtirish masalalari bo'yicha 20 dan ortiq maxsus dasturlar ishlab chiqildi va ularni amalga oshirishga davlat boshchilik qildi. Xususiylashtirish jarayoni umumiy uy-joy fondini, savdo, mahalliy sanoat, xizmat ko'rsatish korxonalarini, qishloq xo'jalik mahsulotlarini tayyorlovchi xo'jaliklarni davlat tasarrufidan chiqarishdan boshlandi. Bu jarayon «kichik xususiylashtirish» deb nom oldi. Kichik xususiylashtirish 1994- yildayoq tugallandi. Davlat ixtiyorida bo'lgan bir milliondan ortiq kvartira yoki davlat uy-joy fondining 95 foizdan ortiqrog'i fuqarolarning xususiy mulki bo'lib qoldi. Bunda har 3 kvartiraning bittasi egalariga imtiyozli shartlar bilan yoki bepul berildi. Urush faxriylari, o'qituvchilar, tibbiyot xodimlari, ilmiy xodimlar va ijodiy ziyo’lilarga kvartiralar bepul berildi. 2002-yilga qadar Respublika uy-joy fondining 98 foizga yaqini xususiylashtirildi. Davlatga qarashli mulkni, korxonalarni xususiylashtirishga davlatning o'zi tashabbuskor bo'ldi va boshchilik qildi. Davlat mulkini xususiylashtirish boshlangandan keyin to 1994- yil oxirigacha 54 mingga yaqin korxona va obyekt davlat tasarrufidan chiqarildi. Shularning 18,4 mingtasi xususiy mulkka, 26,1 mingtasi aksiyadorlik, 8,7 mingtasi jamoa, 661 tasi ijara korxonalariga aylandi. 1994-yil 21-yanvarda e'lon qilingan «Iqtisodiy islohotlarni yanada chuqurlashtirish chora-tadbirlari to'g'risida»gi va 1994-yil 16-martda e'lon qilingan
«Mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish jarayonini yanada rivojlantirishning ustivor yo'nalishlari to'g'risida»gi Prezident farmonlari xususiylashtirish jarayoniga yangi turtki bo'ldi. O’rta va yirik korxonalar aksiyadorlik jamiyatlariga, ijara korxonalariga aylantira boshlandi, bu jarayonga aholi va chet ellik investorlar kengroq jalb qilindi. Davlat mulkini sotish bo'yicha kim oshdi savdolari va tanlovlar tashkil etildi. 2000-2005- yillarda jami 4660 ta davlat korxonasi va ob’yekti xususiy mulkdorlarga sotildi. 2004-yil boshlarida respublikamizda 1800 ta aksiyadorlik jamiyatlari faoliyat yuritdi, 1,2 mln.dan ortiq fuqaro aksiyalarga ega bo'ldi va ulardan daromad oldi. Kichik biznes. Respublikada kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni davlat yo'li bilan qo'llab-quvvatlash uchun tadbirkorlikni rivojlantirish fondi, kichikbiznesni rivojlantirishga ko'maklashish fondi tuzildi, dunyodagi nufuzli banklarning sarmoyalari jalb etildi. Tadbirkorlar va biznesmenlarga maslahatlar bilan ko'maklashish maqsadida nemis texnikaviy ko'maklashuv jamiyati O'zbekistonda kichik biznesni qo'llab-quvvatlash markazini, Yevropa hamjamiyati komissiyasi amaliy aloqalar markazini ochdilar. Markaziy Osiyodagi Amerika tadbirkorlik fondi va Markaziy Osiyodagi Buyuk Britaniya investitsiya fondi tadbirkorlarga zarur maslahatlar bilan ko'maklashdilar. Faqat 1999-yili kichik biznes korxonalariga Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki, Osiyo taraqqiyot banki, Germaniya tiklanish bankining 200 mln. AQSH dollaridan ortiq kredit mablag'lari jalb etildi va o'zlashtirildi. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning mamlakat yalpi ichki mahsulotidagi salmog'i 1991- yilda 1,5 foizni, 1999- yilda 12,6 foizni tashkil etgan bo'lsa, 2005- yilda 38,2 foizga yetdi. 2005- yilda faoliyat yuritayotgan kichik biznes korxonalari soni 310 mingtaga yetdi. Faqat 2004- yilda bu sektor hisobiga 425 ming ish o'rinlari yaratildi. 2004- yil 1-oktabrida mazkur sektorda ish bilan band bo'lganlar soni 6,4 mln. kishini yoki iqtisodiyotda jami band bo'lganlarning 65 foizini tashkil etdi. Bu sohani rivojlantirish maqsadida kiyingi 3 yilda ham katta ishlar amalga oshirildi. Respublikamiz Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2020 yil 24-yanvardagi Oliy Majlisga qilgan Murojaatnomasida «Jahon bankining «Biznes yuritish» reytingida eng yaxshi 50 ta mamlakat qatoriga kirish bo’yicha barcha tashkiliy-