Xususiy mulkchilikning kelib chiqishi va ilk davlatchiligimiz ildizlari
![Xususiy mulkchilikning kelib chiqishi va ilk davlatchiligimiz ildizlari
Reja:
1. Xususiy mulkchilikning kelib chiqishi masalasiga oid tadqiqotlar
2. I lk davlatchiligimiz ildizlari](/data/documents/0a8793bc-c370-4a8d-88f4-696638ac68a4/page_1.png)
![Ma’lumki, O‘rta Osiyoning katta va kichik daryolari, soylari bir necha ming
yilliklar davomida o‘zining yukori oqimlaridan loyqa suv aralash chirindi va
kimyoviy elementlarni quyi xavzalariga oqizib kelib, unumdor pastekisliklarni
xosil qilgan. Bu joylarda (Amudaryo va Sirdaryo quyi oqimlarida) hosil bo‘lgan
ko‘l yoqalarida neolit davrining o‘zlashtiruvchi xo‘jalik jamoalarini (Kaltaminor
madaniyati) manzillari, Kopettog‘ daralaridan oqib chiqqan daryo va soy etaklarida
esa ilk dexqonchilik va xonaki chorvachilik makonlari paydo bo‘lgan.
Ishlab chiqaruvchi xo‘jalik qabilalarining izlari Janubiy Turkmaniston
xududlaridagi o‘nlab arxeologik yodgorliklar (Anovtepa, Oqtepa, Nomozgoxtepa,
Qoratepa, Oltintepa) misolida o‘rganilgan bo‘lib (Anav-Nomozgox madaniyati),
ularning tarkib topishi va rivojlanishi neolit (Joyitun mada niyati), eneolit va ilk
bronza (Anovtepa, Oqtepa, Nomozgoxtepa, Koratepa, Oltintepa) davriga tug‘ri
keladi. Bronza davriga kelganda, ibtidoiy jamoalar ijtimoiy va iqtisodiy hayotida
yuz bergan tub o‘zgarishlar tufayli mulkchilikning avvalgi ij timoiy xarakteri
o‘zgarib, birinchi navbatda, yerga va chorvaga bo‘lgan xususiy mulkchilik kelib
chikadi.
Yerga xususiy egalik qilishning kelib chiqishi dastlab, bronza davrida, qadimgi
dexqonchilik mintaqalarida, chorva ga xususiy mulk egaligining kelib chiqishi esa
dastlab, dasht mintaqalarida yuz beradi.
Miloddan avvalgi III ming yillikning oxirlari va II ming yillikning boshlariga
kelganda, qadimgi dexqonchilik madaniyati metro- poliya larida ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlanishlar tufayli demografik portlash yuz beradi, ya’ni suv resurslari va
ekinbop yer maydonlarining tanqislanib borishi tufayli me tropoliya axolisining bir
qismi yangi yerlar qidirib, yirikroq darslar quyi xavzalariga borib o‘rnashadilar.
Ana shunday yangi dexqonchilik markazlari Murg‘ob vodiysida va Qadimgi
Baqtriyada bronza davrida shakllanadi. Chunki, - O‘rta Osiyoning janubiy
o‘lkalari (Marg‘iyona, Baqtriya) birinchidan, Yaqin va O‘rta Sharq mintaqalariga
yaqin va chegaradosh edi; ikkinchidan, ulardagi tabiiy — geografik iqlim sharoiti
bu o‘lkalarda qadimgi sug‘orma dexqonchilik madaniyatining ertaroq
rivojlanishiga olib keldi.](/data/documents/0a8793bc-c370-4a8d-88f4-696638ac68a4/page_2.png)
![Metropoliyalarda sug‘orma dexqonchilik tajribasiga ega dexqon jamoalari
yangi yerlarni o‘zlashtirishda urug‘chilik jamoasi an’analarini ma’lum ko‘rinishda
saqlagan holda, juft oila-oila bo‘lib, oilaviy o‘zlashtirgan yerga jamoaviy egalik
qilishdan farqli o‘laroq, patriarxal juft oila, monogomik oila mulki sifatida xususiy
egalik qila boshlaydilar. Yirik daryolar quyi havzalarida, shunday tartibda tarkib
topgan patriarxal juft oilalar sekin-asta katta patriarxal oilalar darajasiga, ya’ni
Avesto tili bilan aytganda, nmanalarga o‘sib chiqadi. Katta patriarxal oila jamoasi
esa patriarxlar, ya’ni katta ota tomonidan bosh q arilgan.
Katta patriarxal oila-nmana jamoa x o‘ jaliklari Avesto jamiyatining «vis»
k o‘ rinishidagi q ishlo q jamoalari b o‘ lib, ularni kadxudotlar, ya’ni vispatilar
bosh q argan. Vispatilar katta patriarxal jamoa boshli q lari orasidan vis
anjumanasida, ya’ni q ishlo q jamoasi yi g‘ inida saylangan. Davlatchiligimizning
eng dastlabki bu g‘ ini ana shu vislar, ya’ni q ishlo q jamoalari b o‘ lib, ular
davlatchiligimizning boshlan g‘ ich kurtagini tashkil etgan.
«Vis» jamo alarining tarkib topishi esa taxminan q uyidagicha kechgan: ya’ni
h ar bir jamoa a’zosi o‘ z oilasi kuchi, h arakati imkoniyatiga k o‘ ra, tegishli
mi q dorda yer o‘ zlashtirib, xususiy yer mulk egasi - ozod, erkin dex o‘ on
jamoalariga (kashovarzlarga) aylanadilar. X ar bir daryo q uyi xavzasini
o‘ zlashtirishda bir necha erkin va ozod kashovarzlar uru g‘ -aymo q chilik
an’analariga k o‘ ra birlashib, erkin dex q onlar (kashovarzlar) q ishlo q jamoasini
tashkil etadilar. Shunday tartibda tashkil topgan q ishlo q jamoasi, uning mulki ona
uru g‘ i davridagidek, endi ijtimoiy xarakterga ega emas, balki xususiy xarakterga
ega b o‘ ladi, ya’ni «vis» jamoasida ilk bor xususiy mulk, o‘ zlashtirgan yerga xusu -
siy egalik q ilish paydo b o‘ ladi. Jamoada xususiy mulkning paydo b o‘ lishida
erkaklarning xizmati katta b o‘ lgan. Endi, bolalar h am o‘ z otasini ya q indan tanib,
bola tarbiyasi juft oila qo‘ liga o‘ tganligi bois, bolalar o‘ rtasidagi oila mulki
ta q simotida otalarning roli ortib boradi.
Shunday q ilib, oilada, jamoada erkaklar nufuzi ortib, asta - sekin ota uru g‘ i
(patriarxat) q aror topadi. «Vis»larning i q tisodiy x o‘ jalik asosini tashkil etishda
tashabbuskor kashovarlar orasidan jamoa a’zolari o‘ z o q so q ollarini saylab oladilar.](/data/documents/0a8793bc-c370-4a8d-88f4-696638ac68a4/page_3.png)
![Odatda, o q so q ol, jamoa sardori - kadxudot yuksak ijtimoiy-siyosiy mav q ega ega
usta mirishkor va omilkor dex q on yoki moxir h unarmand, shaxsiy axlo q va odobi,
ma’naviy-axlo q iy yuksakligi bilan o‘ z jamoasi o g‘ ziga tushgan piru-ustoz b o‘ lib,
bu sifatlarga o‘ z va q tida h alol mexnati, turmush tajribasi tu fayli erishgan jamoa
a’zolaridan b o‘ lgan. O‘ sha davr uru g‘ jamoalarn kundalik xayot q onuniga
aylangan sardorlikka talab aynan kadxudotdan, Avesto tili bilan aytganda,
vispatidan, zantupatidan, dax’yupatidan shunday shaxsiy sifatlarga ega bulishlikni
talab q ilgan. Bu o‘ zbek xal q i davlatchilik tarixining ilk bos q ich lariga xos
bosh q aruv tizimining demokratik prinsip l ari edi. O‘ rta Osiyo h ududiy doirasida
tashkil topgan Q adimgi Ba q triya podsholigi, Q adimgi Xorazm davlati, Qa n g‘ dav-
lati, Davan podsholigi ana shu bosh q aruv prinsiplari asosida tashkil topgan ilk
davlatchilikning aynan o‘ zginasi, ma h alliy h okimliklar uyushmasidan tarkib
topgan viloyat (dax yu ) darajasidagi davlatlar edi. Sovet davri tarixiy adabiyotlarida
ma h alliy h okimliklarning soni 15 tagacha b o‘ lgan, degan fikr h ukmron edi.
Ammo, musta q illik davrida chop etilgan asarlarda, bu borada xam noani q liklar
b o‘ lganligi isbot etildi. Ilk O‘ rta asrlar davri minta q a tarixida ulariing soni
q uyidagicha ani q landi. Masalan, O‘ zbekistonning janubida, ya’ni shimoli y
Toxaristonda ilk o‘ rta asrlarda T ermizshoxlar, va Guftan (Sherobod vo h asi)
h okimliklari tashkil topadi. Bular orasida ma h alliy h ukmdorlari o‘ z nomlaridan
mis va kumush tanglarni zarb etish q udratiga ega edilar. Cha g‘ aniyonda V asrdan
bosh l ab mis tangalar zarb etila boshlaydilar. Ularning yuz tomonida ma h alliy
h ukmdorning tasviri, or q a tomonida esa yakorsimon tam g‘ a chekilgan. V asrning
oxiri va VI asr boshlaridan esa sosoniylar podshosi Feruz tangalariga ta q lid
q ilingan kumush tangalar chi q arildi. VI asrning ikkinchi yarmidan Xusrav
draxmalariga ta q lid q ilingan Cha g‘ aniyon ixshidlarining kumush tangalari zarb
etila boshlandi. VII asrning ikkinchi yarmidan esa shimoliy Toxaristonda ma h alliy
feodal h okimliklar tan galari q atorida arab dirxam va felslari muomalada b o‘ lgan.
VIII asr oxiriga kelib, Toxaristonda ma h alliy h okimliklarga arablar tomonidan
bar h am berildi.](/data/documents/0a8793bc-c370-4a8d-88f4-696638ac68a4/page_4.png)
![Kezi kelganda ta’kiddash joizki, agar h ukmdor metalldan pul zarb eta boshlasa,
demak bu davlatning tarkib topganligidan, pul (tanga) o‘ tmishda davlat ramzlari -
gerb, bayro q (tu g‘ ) va uning mad h iyasi b o‘ lganligidan, Mis tanga ichki bozor
muomalasining ekvivalenti. Agar h ukmdor kumush tanga zarb etishga jazm etsa,
demak, bu uning iqt isodiy q udrati, musta q il davlat sifatida siyosat olib
borganligidan nishonadir.
Bronza va ilk temir davri arxeologik yodgorliklaridan topilgan muxrlar esa tub
ma’nodagi davlatning tashkil topganligidan darak bermaydi. Bu q adimda q abila
boshli g‘ i - yetakchisining, diniy-ilo h iy raxnamosining, h arbiy va dunyoviy sardori
(kaviysi) va q ishlo q jamoasi boshli q larining h ukmdorlik sardorlik belgisi b o‘ lgan.
Shuning uchun ularda fa q at uru g‘ va q abila totemlari o‘ z aksini topgan va ular o‘ z
navbatida protodavlat belgisi, davlatchilikning kurtaklari tarkib topganligidan,
o‘ tro q a h oli ijtimoiy-i q tisodiy va madaniy salo h iyati asosida ma h alliy ilk
davlatchalar shakllanib borayotganligidan guvo h lik beradi. Tangalarda esa albatga
h ukmdor si y mosi. yozuv va tegishli xudolarning ramziy siymosi o‘ z aksini topadi.
O‘ zbekistonning markaziy q ismi h isoblangan S o‘g‘ diyonada ilk o‘ rta asrlarda
uchta musta q il tarixan tarkib topgan yirik viloyat h okimliklari shakllangan.
Panjikentdan to Karmanagacha b o‘ lgan tumanlar Markaziy S o‘g‘ dni tashkil etib,
u nin g bosh sha h ri Sama rq and h isoblangan. Zarafshon vo h asining Karma na dan
g‘ arbda joylashgan tumanlari G‘ arbiy S o‘g‘ dni tashkil etgan. Uning bosh sha hri
Buxoro b o‘ lgan. Q ash q adaryo h avzasida tarkib topgan tumanlar Janubiy S o‘g‘ d
yerlarini tashkil etgan. Janubiy S o‘g‘ dning yu q ori Q ash q adaryo tumanlari - Kesh
viloyati, q uyi Q ash q adaryo tumanlari esa Naxshob viloyati deb yuritilgan. Viloyat
h okiml iklari tepasida turgan h ukmdorlar Farbiy S o‘g‘ dda xu- dotlar, markaziy va
janubiy S o‘g‘ dda ixshidlar deb yuritilgan.
Masalan, g‘ arbiy S o‘g‘ d yerlari 22 ta rustaklardan tashkil topgan 1
. Ularning 15
tasi Buxoro vo h asinng mudofaa devori ichida, 7 tasi esa vo h a devori tash q arisida
joylashgan. Ularning nomlari yozma manbalarda s o‘g‘ diycha b o‘ lib, Tavovis, q uyi
Xarkana, Xitfar, Q oxushtuvon, Yu q ori Samjon va Qu yi Samjon, Yu q ori Faraviz va
Q uyi Faraviz, Zar, Fargidat, Paykent, Farob va bosh q a nomlarda bizgacha yetib](/data/documents/0a8793bc-c370-4a8d-88f4-696638ac68a4/page_5.png)
![kelgan. Markaziy S o‘g‘ dda ular VII asr o‘ rtn alarida 11 ta b o‘ lgan. Bu xa q da
nafa q at yozma man balarda, balki q adimgi Afrosiyob devoriy suratlarida h am te-
gishli ma’lumotlar bor, ya’ni Samar q and ixshidi Varxumanni q utlab turli
mamlakatlardan kelgan elchilarni q abul marosimi g a ba g‘ ishlangan sho h ona saroy
devorida, uning taxti ravonda o‘ tirgan h olati rang-barang chizgilarda aks ettirilgan.
Varxuma n atrofida uning ya q inlari, unga tobe 11 ta rustak ixshid va ix ridlari va
ularning tu g‘ lari (bayro q lari) tasviri h am ch i zilgan. Bir q ator q ilib, tik terib
q uyilgan 11 bayro q dastalari q izil lenta bilan bir-birlariga ramziy bo g‘ lab q uyilgan.
Ushbu manzara Markaziy S o‘g‘ dda 11 ta ixshid va ixridliklar b o‘ lganligi va
ularning Samar q and ixshidi (podshosi) Varxuman boshchiligida «S o‘g‘ d davlat
konfederatsiyasi» tuzilganligidan dalolat beradi. Shunday h olat janubiy S o‘g‘ dda
h am kuzatiladi.
Yu q orida ta ’ kidlaganimizdek, tovar-pul munosabatlari mamlakat i q tisodiy
h ayotida juda mu h im o‘ rin tutgan. S o‘g‘ diyona yunonlar ta’siridan salavk iy lar
davridayo q q utulib, musta q il tara qq iyot y o‘ liga tushib olgan edi. Ma h alliy
h okimliklar yunon tangalariga ta q lid q ilib, o‘ z tangalarini chi q ara boshlaganlar.
Milod d an avvalgi I asrda S o‘g‘ d d a topilgan tangalar taxliliga k o‘ ra, Zarafshon
vo h asining kamida 3 ta davlat konfederatsiya si b o‘ lgan, deyish mumkin. Masalan,
Samar q and S o‘g‘ dining maxalliy h okimliklari Antiox I tangalariga ta q lid q ilib,
uzo q yillar m is tangalar zarb etishda davom etadi. Buxoroliklar esa yunon-ba q triya
podsholaridan Yevtidem tetradraxmasiga ta q lid q ilib pul chi q aradilar.
Qa sh q adaryo ma h alliy h okimliklari esa Alek sandr sur’ati solingan salavkiy
tangalariga ta q lid etib, tanga zarb etadilar. Milodiy eradan boshlab, S o‘g‘ diyonada
s o‘g‘ d maxalliy xukmdorlarining nomlari bitilgan tangalar zarb etila boshlaydi.
Bir oq , ulardagi yozuv va ma h alliy h okimlarning sur’atlari juda sifatsiz va texnik
ji h atdan nu q sonli b o‘ lganligidan ulardagi bironta h ukmdor nomini ani q lash
mumkin b o‘ lmagan. Milodiy III a s rgacha S o‘g‘ d sha h ar h ayotida q andaydir
i q tisodiy tanazzul b o‘ lgan k o‘ rinadi. Fa q at III asr oxiri va IV asr boshlaridagina
S o‘g‘ d h ayotida Ipak y o‘ li bilan bo g‘ lik i q tisodiy yuksalishlar yuz beradi. Bu](/data/documents/0a8793bc-c370-4a8d-88f4-696638ac68a4/page_6.png)
![h a q da birinchi bor Dunxuandan topilgan h ujjat — «S o‘g‘ d eski yozuvlari»
guvoxlik beradi.
Ilk o‘ rta a s rlarda S o‘g‘ dning savdo sha h ri nomi bilan nom chi q argan Poykent
shaxrining i q tisodiy q udrati arab tarixchisi Tabariyni lol q oldirgan. Uning
yozishicha «Poykentda arablar tomonidan shunchalar k o‘ p oltin va kumush
idishlar talandiki. ularning k o‘ pligidan sano g‘ iga yeta olmaysan kishi» 1
. Bunday
yuksaklikni IV a s rning oxirlarida butun S o‘g‘ d b o‘ ylab kuzatish mumkin edi. V
a s rdan boshlab mustakil S o‘g‘ d h okimliklari sur’atlari bitilgan tangalar zarb etila
boshlaydi. VII a s rga kelib S o‘g‘ d ma h alliy h okimliklarining kumush tangalari
ja h on savdosida o‘ z o‘ rniga ega edi. S o‘g‘ diyona shunday yuksakliklarga
erishishiga q aramay, mamlakatda ilk o‘ rta a s rlar davomida yagona podsholik
(markaziy h okimiyat) b o‘ lmagan. Bunday h okimiyatni tarkib topishiga dastlab
xiyoniylar va kidariylarning bu zaminga kirib kelishi sabab buldi. S o‘g‘ diyona VI
asr boshlaridan eftaliylar tarkibida, 563 yildan esa Turk h o q onligi qo‘ l ostiga
o‘ tadi. Garchi ular (Turk h o q onligidan bosh q a) ma h alliy h okimliklar boshkaruv
tizimiga aralashmagan h olda, ulardan kat t a-ka tt a o‘ lpon (soli q ) olish bilan
kifoyalanish siyosatini yuritsalarda, amalda markazlashgan davlatni barpo
b o‘ lishidan manfaatdor emas edilar. Chunki, ular O‘ rta Osiyo etnomadaniy
maydonida q udratli yangi siyosiy kuchning paydo bulishini istamas edilar. Shu
bois, S o‘g‘ d maxalliy aslzodalarining boy tajribalaridan o‘ z maksadlari y o‘ lida
foydalanish ilinjida, eftaliy va turk h o q onlari, ularni davlat bo shq aruvi
xizmatlariga faol tortishn i afzal k o‘ radilar. Biro q VIII asr boshlaridan VIII asr
oxirlarigacha davom etgan q atti q, janglar va qo‘ z g‘ olonlardan s o‘ ng, arab
bos q inchilari ma h alliy aslzodalar orasidan o‘ z tayanchlarini topib, nafa q at butun
S o‘g‘ diyona, balki Movar o unnaxr va Xurosonda o‘ z h ukmronligini o‘ rnatishga
erishdilar. Arablar, eftaliy va turk h o q onlaridan far q li o‘ laro q , yangicha bo shq aruv
tizimini ishlab chi q dilar.
S o‘g‘ dan shar q da Sirdaryo h avzasida Ustrushona viloyati joylashgan. Uning
g‘ arbiy q ismini O‘ zbekistonning Jizzax va Sir daryo viloyatlari tashkil etadi. Uning
shar q iy q ismi - X o‘ jand viloyati esa h ozirgi kunda Tojikiston h ududida.](/data/documents/0a8793bc-c370-4a8d-88f4-696638ac68a4/page_7.png)
![Ilk o‘ rta asrlar Ustrushonasi 18 ta tumanliklardan tashkil top g an. Istaxriy
ma’lumotlariga k o‘ ra, ular Kurket, Gazak, Vagket, Sabat, Zomin, Dizak, Bunjikat,
Xarakana, Feknan, Fagkat, Mink, Asbanikat, Biskar, Bantam, Vakr, Shagar,
Burgar, Buttam kabi rustaklar b o‘ lib, ular tepasida turgan h ukmdorlar afshinlar deb
atalgan 1
. Xitoy manbalariga k o‘ ra, Ustrushona IV-V asrlardayo q musta q il h okimlik
sifatida tilga olinadi.
Arab geograflarining xabariga q araganda, Ustrushonaning bosh shaxri Bunjikat
b o‘ lgan. Arxeologik tad q i q otlar buni t o‘ lik tasdi q laydi 2
. Shaxristo n dan topilgan
kumush tangalarga k o‘ ra, dastlab Ustrushonani ma h alliy afshinlar bosh q argan.
VIII asr birinchi choragidan Ustrushonani turkiy sulola vakillari bosh q ara
boshlagan. Darx aq i q at, arab tarixchisi Istaxriy 737 yil vo q ealari munosabati bilan
Ustrushona afshini turk Xarabu g‘ a ekanligini eslaydi. Undan s o‘ ng ya q i n 60 yil
Ustrushona afshinligini turk Xanaxara egallaydi. U mash h ur xalifa Ma’mun ibn
Xorun xizmatida bulib, Iro q va Misrda k o‘ tarilgan q uz g‘ olonlarni bostirishda q atn
ashgan 1
.
Ustrushonadan shimoliy-shar q da, Sirdarayoning yu q ori xav zasida kadimgi
Far g‘ ona joylashgan. U Gerodotning «Tarix» asarida «parikaniylar yurti» nomi
ostida eslab o‘ tiladi. Far g‘ ona s o‘ zi s o‘g‘ d manbalarida «to g‘ lar orasidagi vodiy,
atrofi berk soylik ma’nosini anglatadi 3
. Xitoy manbalarida «Dayyuan, ya’ni
Davan» deb atalgan. Dayyuan h am «to g‘ lar orasidagi vodiy» ma’nosini beradi 4
.
Q adimgi Far g‘ ona haq idagi mufassal ma’lumotlarni biz Xi toy manbalarida
uchratamiz. Bu ma’lumotlar xitoyliklarning mashxur «24 tarixi» ning 1-2 jildi,
ya’ni Sima Syanning «Tarixiy xotiralar» va Ban Gu ning «Birinchi Xan sulolasi
tarixi»da berilgan. Bu ikki asar N.Ya. Bichurin tarjimasi asosida bizgacha yetib
kelgan. Ammo, «24 tarix» ning Markaziy Osiyoga tegishli k o‘ pgina boblari N.Ya.
Bichurin tarjimasiga kiritilmagan 5
. Ana shu «24 tarix» ning 1-3 jildlaridagi
Markaziy Osiyoga tegishli q ismlaridan Far g‘ ona-Xitoy munosabatlariga oid yangi
ma’lu motlar borki, ular «Tarixiy xotiralar»dagi «Xan Udi tazki- rasi», «Fargona
tazkirasi», «Xunlar tazkirasi» va «Xannoma» dagi «Xan Udining tarjimai xoli»,
«Farbiy yurt (kurkor) taz kirasi», «Xunlar h a q ida q issa», «Xan Vendi tazkirasi»,](/data/documents/0a8793bc-c370-4a8d-88f4-696638ac68a4/page_8.png)
![«Chjan Szyan, Li Guangli tarjimai xoli», «Nagma nova tazkirasi», «Besh anosir
(modda yoki jism) tazkirasi» kabi boblarda beriladi . Bularning k o‘ pchiligi
yu q orida ta’kidlaganimizdek, N.Ya. Bichu rin tarjimasiga kiritilmagan. Shuning
uchun Q adimgi Far g‘ ona (Davan) davlati va uning Xitoy bilan b o‘ lgan alo q alari
yaxshi o‘ rganilmagan edi.
Q adimgi Far g‘ onaga nisbatan Xitoy manbalarida Davan davlati h a q idagi
ma’lumotlar oxirgi marta milodiy III asrda uchratiladi. 436 yilda imperator Vey
elchisining h isobotida Q adimgi Far g‘ ona «Polona» nomi 1
bilan Davan o‘ rnida
ishlatilgan. Qad imgi Far g‘ ona «Bey-shi»da (VII asr) «Boxan», «Feyxan» nomlari
bilan tilga olinadi 2
. «Bey-shi»da Feyxanda « h ukmdor taxti oltin q uch q or
q iyofasida» ishlangan deyiladi. B osh q a bir Xitoy manbasi «Tan-shu»da (X asr)
Q adimgi Far g‘ onani «IV asrdan boshlab to h okimiyat tepasiga turklar kelganiga
q adar bir sulola bo shq argan» deyiladi. 630 yili O‘ rta Osiyo or q a l i H indistonga
safarga otlangan Xitoy elchisi Syuan Szan h isobotida Feyxan yagona h ukmdor
tasarrufida emas, u yerda mayda ma h alliy h ukmdorlar k o‘ p, deb ta’kidlaydi.
Q adimgi Far g‘ onada antik davrida 70 ga ya q in katta va kichik maxalliy
h okimliklardan iborat ekanligi, ular asosida Davan podsholigi tashkil topganligi
h a qi da q adimgi Xitoy yozma manbalarida ta’kidlansada, bu ramziy xarakterdagi
davlat edi. Uning podshosini h u q u q i max,alliy xokimliklardan tashkil toptan Oliy
kengash tomonidan q atiy chegaralangan edi. Bunday h olat arxeologik yodgorliklar
misolida h am o‘ z tasdi g‘ ini topgan.
Masalan, Q adimgi Far g‘ onaning Q oradar yo h avzasida olib borilgan arxeologik
dala tad q i q ot natijalari bu masalaga oydinlik kiritadi. Ushbu tad q i q otlar natijalariga
k o‘ ra, mazkur maskan antik va ilk o‘ rta asrlar davrida bir necha mikrovo h alardan
tarkib topgan 11 ta irrigatsion rayonlarni tashkil etgan. Ularda antik davriga oid
247 ta yodgorlik (erkin de hq on x o‘ jaliklarining q ishlo q lari) b o‘ lsa, ilk o‘ rta
asrlarga kelib, ularning soni 166 taga tushib q olgan. Demak, q ishlo q jamoalari
ichida mulkiy taba q alanish jadal kechgan, mulk egalari - kashovarzlarning bir
q ismi mulksiz kadivarlarga, ular h isobiga boyib borayotgan kashovarzlarning
badavlat q ismi dex q onzodalar-mulkdor feodallarga aylanib borgan.](/data/documents/0a8793bc-c370-4a8d-88f4-696638ac68a4/page_9.png)
![Q oradaryo h avzasi yodgorliklarining tarixiy topografiyasiga k o‘ ra, vo h a
yodgorliklarini uch kategoriyaga. ya’ni sha ha rlar, q ishlo q h okimliklarining q asrlari
va qi shlo q jamoalari ob’ektlariga ajratilganda q uyidagi h olatni kuzatish mumkin
b o‘ ladi: agar antik davrda q ishlo q jamoasi maskanlari k o‘ pchilikni tashkil etgan
b o‘ lsa, ilk o‘ rta asrlarda sha h ar h okimliklarining q asrlari k o‘ pchilikni tashkil etadi.
H ar bir irrigatsion rayonda, uning i q tisodiy va siyosiy markazi sifatida sha h ar
tipidagi yodgorlik q ayd q ilinadi. Mikrovo h alarda esa, ularning bosh q arorgoxi
sifatida q ishlo q h okimliklarining q asrlari kuzatiladi.
Shunday q ilib, ilk o‘ rta asrlarga kelganda Qo radaryo xavzasining h ar bir
irrigatsion rayoni doirasida tuman h okimliklari, mikrovo h alar bazasida q ishlo q
h okimliklari, umuma n Qa dimgi Far g‘ onaning yirik sha h arlari bazasida esa sha h ar-
davlatlar tashkil topgan k o‘ rinadi. Q oradaryo h avzasida arxeologik materiallar
asosida kuzatilgan bu tarixiy jarayon nafa q at butun Far g‘ ona mulkiga, balki O‘ rta
Osiyoning de hq onchilik madaniyati rivoj topgan barcha viloyatlariga xos b o‘ lib,
o‘ zbek davlatchiligining ma h alliy ildizlari aynan ana shularga borib ta q aladi.
Choch vo h asi va Q adimgi Xorazmda h am ilk O‘ rta asrlarda xuddi shu tarixiy
manzara kuzatiladi.
O‘rta Osiyo ilk o‘ rta asrlar davri sha h arlarining rivojlanishi masalasida fanda
ikki xil fikr shakllangan. Birinchisi, S.P.Tolstovga tegishli b o‘ lib, uning fikricha,
ilk o‘ rta asr sha h arlarida umumiy in q iroz h olati kuzatiladi. Dex q onzodalar q asrlari
va h ukmdorlar ma h kamasini h isobga olmaganda, h unarmandchilik tarmo q larining
rivoji, sha h ar q urilishi va ularni obodonlashtirish ishlari b o‘ shashib ketadi 1
.
Ikkinchi q arash A.M.Belinisskiyga tegishli b o‘ lib, u Samar q and va Marv kabi
yirik sha h arlardan tash q ari, k o‘ pgina sha h arlarning maydoni q is q aradi, ammo bu
davrda shax a r tipidagi a h oli pu nk tlari fav q ulodda k o‘ payadi 1
, degan xulosaga
keladi.
X o‘ sh, bu davrda Toshkent vo h asida sha h arlar h ayoti bilan bo g‘ lik nimalar yuz
berdi?
Avvalambor, Toshkent vox a si eftaliylar davlati tarkibiga qo‘ shib olindi.
Milodiy VI asrning 60 yillaridan Choch Turk h o q onligi tarkibiga o‘ tdi 2
. Bu](/data/documents/0a8793bc-c370-4a8d-88f4-696638ac68a4/page_10.png)
![vo q ealar dastlab, Chochning janubiy- g‘ arbiy sha h arlari i q tisodiy rivojlanishiga sal-
biy ta’sir etmay q olmas edi. Aynan shu va q tda Ilo q o‘ zining boy rangli
metallurgiya sanoatini intensiv o‘ sishi xisobiga i q tisodiy sa l oxiyati k o‘ tarilib,
Chochdan ajralib chi q adi va ma’lum muddatgacha musta q il rivojlanadi 3
. VI asr
oxirlaridan kuchaygan turk aslzodalarining o‘ zaro taxt uchun kurashlari davrida,
Choch musta q illikka intilib k o‘ rdi. Ammo, VII asr boshlaridan yana h o q onlikka
tobe b o‘ lib, Chochni G‘ arbiy Turk h o q onligining noibi-tuduni bosh q aradigan
b o‘ ldi. H atto tobe viloyatlarni bosh q arish va soli q yi g‘ ish masalalarini q atti q
nazoratda tutish ma q sadida xo q onlikda ikkita kichik xo q on lavozimi joriy etilib,
ularning birini q arorgoxi Choch atrofida b o‘ lib, u Movaraunnaxrning S o‘g‘ d
o‘ lkalarini bo shq arar edi. VIII asr boshlarida arablar bos q ini tufayli Choch
arablarga q arshi S o‘g‘ d, Far g‘o na ixshidlari va turk h o q onligining h arbiy ittifo q iga
qo‘ shiladi. Bu it t ifo q 723-724 yillarda Sirdaryo b o‘ yida b o‘ lgan janglarda
arablarga q atti q zarba beradi. 739 yilda arablar Choch va uning it t ifo q chilariga
q arshi yangi xujum uyushtiradilar. Jang davomida arab lashkarboshisi Xoris ibn
Surayj s o‘g‘ diylar tomoniga o‘ tib ketadi 4
. Turk h o q onligi Xitoy ta’siriga tushib
q olgan kezlarda, arablar Chochga, uni musta q illigiga putur yetkazmaslik sharti
bilan o‘z noiblarini yuborib, Xitoyga q arshi ittifo q tuzadi. Ammo, bu shartnoma
uzo qq a ch o‘ zilmaydi. Choch va E lo q VIII asr davomida arablarga q arshi barcha
chi q ishlarda faol q atnashadi.
Shunday q ilib, VI—VIII asrlarda Choch tarixining k o‘ p va q ti tash q i dushmanga
q arshi kurashlar bilan izo h lanadi. Bu kurashlar Choch i q tisodiy xayotiga salbiy
ta’sir etmay q olmas edi. Shu munosabat bilan yirik shaxarlar maydoni dastlab
q is q ardi. Q achonkim, Choch Turk xokonligi tarkibiga o‘ tgach, mavjud etnosiyosiy
vaziyatda yuz bergan o‘ zaro i q tisodiy manfaatdorlik paydo b o‘ lib, sha h arlar
h ayotida jonlanish boshlandi. VIII asr boshlariga kelganda, Chochda sha h arlar soni
k o‘ payib, ular 32 taga yetdi. Sha h arlar nafa q at daryo h avzalarining q uyi
o q imlarida, balki ularning o‘ rta va yu q ori h avzalarida h am tarkib topdi.
Masalan, Oxangaronning o‘ rta o q imida E lo q ning poytaxt shaxri Tunk a t tashkil
topdi, uning maydonida E lo q xukmdorining q asri q ad k o‘ taradi. E lo q nafa q at mis](/data/documents/0a8793bc-c370-4a8d-88f4-696638ac68a4/page_11.png)
![cha q alar, balki i q tisodiy ji h atdan yaxshi rivojlanganligidan kumush tangalar zarb
etish imkoniyatiga ega edi. Xatto, E lo q arablar qo‘ l ostiga o‘ tib, o‘ z siyosiy
musta q illigini y o‘q otsada, kumush tanga zarb etishni davom ettirardi. Tunk a t ruda
eritish va uni q ayta ishlash ustaxonalariga boy metallurglar shaxriga — markazi g a
aylanadi. Uning to g‘ sanoatini tez sur’atlar bilan rivojlani- shida, Tunk a t ya q inidan
topilgan oltin va kumush konlari katta rol o‘ ynaydi. Natijada, Tunk a tning to g‘
sanoati nafa q at uni E lo q ning yirik i q tisodiy markazi, balki siyosiy poytaxtiga
aylanishida mu h im rol o‘ ynaydi. Ilk o‘ rta asrlarda O h angaron h avzasida Tunk a t
(17,5 ga), Qu lota (15 ga), Namudlik (12 ga), Tepa (12 ga), Oshxonatepa (11 ga),
Muncho q gepa ( 11.2 ga) kabi q a t or shaxar va bosh q a axoli punktlari vujudga
keldiki, ularning i q tisodiy negizini asosan to g‘ sanoati tashkil q ilardi.
Ayni q sa, karvon y o‘ llarining E lo q shaxarlari or q ali o‘ tgan tarmo q lari Choch
i q tisodiyotida mu h im a h amiyatga ega edi. Bu y o‘ llar b o‘ ylab yangi savdo punktlari
(Chinachkat, Navkat) q ad k o‘ taradi.
Shunday q ilib, ilk o‘ rta asrlarda Choch sha h arlarining son ji h atdan o‘ sishi va
ularning i q tisodiy ixtisoslashuvi kuzatiladi. Bu jarayon Chochdan E lo q ni ma’lum
muddatga ajrab, musta q il i q tisodiy siyosat yuritishiga olib keldi. Urbanizatsiya
jarayonlari Chochning adirli rayonlariga jadal kirib borib , h atto Chochning
poytaxti Sirdaryo soxillaridan voxaning shimoliy rayonlariga, ya’ni h ozirgi
Toshkent sha h ri rayoniga - Mingurikka k o‘ chadi. Ilk o‘ rta asrlarda Chochda
yuz bergan urbanistik jarayonlar vo h ada asosan kichik sha h ar punktlarining paydo
b o‘ lishi h isobiga yuz berdi.
Ilk o‘ rta asrlarda vo ha ga turkiy etnik q atlamlarning t o‘ xtovsiz kirib kelishi,
ayni q sa Chochning Turk h o q onligi tar k ibida b o‘ lishi, uning madaniyatiga katta
ta’sir k o‘ rsatdi va makonda turk-s o‘g‘ diy etnomadaniy maydonning shakllanishiga
olib keldi. Choch eroniy tilli a h olining turklashish jarayoni jadal kechgan
maskanga aylandi. Bu h olatlar ayni q sa, arxeolo gik materiallarda yaxshi kuzatiladi
va yozma manba materiallari esa ularni tasdi q laydi.](/data/documents/0a8793bc-c370-4a8d-88f4-696638ac68a4/page_12.png)
![A dabiyotlar:
1. Ўзбекистон тарихи фанида инновa ц иялар.Т. -2012.
2. Ўзбекистон халқлари тарихи..1-қисм. Ўқув қўланма / Масъул муҳаррир
А. Асқаров-Т.1992.
3. Ўзбекистоннинг янги тарихи. 1, 2,3-китоблар. - Т.: Шарқ, 2000.
4. Ўзбекистон тарихи (1917-1991-йилар) Биринчи ва иккинчи китоблар/
масъул муҳаррир Қ.Ражабов.Т.;-“Ўзбекистон”-2019
5. O‘zbekiston tarixi. Oliy o‘quv yurtlarining tarix fakulteti talabalari uchun
darslik / Mas’ul muharrir A.S.Sagdullayev. – T., 2019.
6. Ўзбекистон тарихи. Ўқув қўланма / Масъул муҳаррир А.С.Сагдулаев-
Т.1997.
7. Ўзбекистон давлатчилиги тарихи очерклари / Масъул муҳаррир
Д.Алимова-Т.,2001
8. Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи . Т.,2000
9. Эшов Б.Ж. Ўзбекистон давлатчилиги тарихи. Ўқув қўланма. – Т.:
Маърифат, 2009.
10. Эшов Б. Ўзбекистон давлатчилиги ва бошқаруви тарихи- Т.:2012
11. Эшов Б., Одилов А. Ўзбекистон тарихи. 1-жилд. Энг қадимги даврдан
XIX аср ўрталаригача. Дарслик. – Т., 2014.
12. Shamsutdinov R , Karimov Sh , Xoshimov S. . Vatan tarixi 1 ,2,3 -kitob. O’quv
qo’llanma-T.”Sharq”-2016](/data/documents/0a8793bc-c370-4a8d-88f4-696638ac68a4/page_13.png)
Xususiy mulkchilikning kelib chiqishi va ilk davlatchiligimiz ildizlari Reja: 1. Xususiy mulkchilikning kelib chiqishi masalasiga oid tadqiqotlar 2. I lk davlatchiligimiz ildizlari
Ma’lumki, O‘rta Osiyoning katta va kichik daryolari, soylari bir necha ming yilliklar davomida o‘zining yukori oqimlaridan loyqa suv aralash chirindi va kimyoviy elementlarni quyi xavzalariga oqizib kelib, unumdor pastekisliklarni xosil qilgan. Bu joylarda (Amudaryo va Sirdaryo quyi oqimlarida) hosil bo‘lgan ko‘l yoqalarida neolit davrining o‘zlashtiruvchi xo‘jalik jamoalarini (Kaltaminor madaniyati) manzillari, Kopettog‘ daralaridan oqib chiqqan daryo va soy etaklarida esa ilk dexqonchilik va xonaki chorvachilik makonlari paydo bo‘lgan. Ishlab chiqaruvchi xo‘jalik qabilalarining izlari Janubiy Turkmaniston xududlaridagi o‘nlab arxeologik yodgorliklar (Anovtepa, Oqtepa, Nomozgoxtepa, Qoratepa, Oltintepa) misolida o‘rganilgan bo‘lib (Anav-Nomozgox madaniyati), ularning tarkib topishi va rivojlanishi neolit (Joyitun mada niyati), eneolit va ilk bronza (Anovtepa, Oqtepa, Nomozgoxtepa, Koratepa, Oltintepa) davriga tug‘ri keladi. Bronza davriga kelganda, ibtidoiy jamoalar ijtimoiy va iqtisodiy hayotida yuz bergan tub o‘zgarishlar tufayli mulkchilikning avvalgi ij timoiy xarakteri o‘zgarib, birinchi navbatda, yerga va chorvaga bo‘lgan xususiy mulkchilik kelib chikadi. Yerga xususiy egalik qilishning kelib chiqishi dastlab, bronza davrida, qadimgi dexqonchilik mintaqalarida, chorva ga xususiy mulk egaligining kelib chiqishi esa dastlab, dasht mintaqalarida yuz beradi. Miloddan avvalgi III ming yillikning oxirlari va II ming yillikning boshlariga kelganda, qadimgi dexqonchilik madaniyati metro- poliya larida ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishlar tufayli demografik portlash yuz beradi, ya’ni suv resurslari va ekinbop yer maydonlarining tanqislanib borishi tufayli me tropoliya axolisining bir qismi yangi yerlar qidirib, yirikroq darslar quyi xavzalariga borib o‘rnashadilar. Ana shunday yangi dexqonchilik markazlari Murg‘ob vodiysida va Qadimgi Baqtriyada bronza davrida shakllanadi. Chunki, - O‘rta Osiyoning janubiy o‘lkalari (Marg‘iyona, Baqtriya) birinchidan, Yaqin va O‘rta Sharq mintaqalariga yaqin va chegaradosh edi; ikkinchidan, ulardagi tabiiy — geografik iqlim sharoiti bu o‘lkalarda qadimgi sug‘orma dexqonchilik madaniyatining ertaroq rivojlanishiga olib keldi.
Metropoliyalarda sug‘orma dexqonchilik tajribasiga ega dexqon jamoalari yangi yerlarni o‘zlashtirishda urug‘chilik jamoasi an’analarini ma’lum ko‘rinishda saqlagan holda, juft oila-oila bo‘lib, oilaviy o‘zlashtirgan yerga jamoaviy egalik qilishdan farqli o‘laroq, patriarxal juft oila, monogomik oila mulki sifatida xususiy egalik qila boshlaydilar. Yirik daryolar quyi havzalarida, shunday tartibda tarkib topgan patriarxal juft oilalar sekin-asta katta patriarxal oilalar darajasiga, ya’ni Avesto tili bilan aytganda, nmanalarga o‘sib chiqadi. Katta patriarxal oila jamoasi esa patriarxlar, ya’ni katta ota tomonidan bosh q arilgan. Katta patriarxal oila-nmana jamoa x o‘ jaliklari Avesto jamiyatining «vis» k o‘ rinishidagi q ishlo q jamoalari b o‘ lib, ularni kadxudotlar, ya’ni vispatilar bosh q argan. Vispatilar katta patriarxal jamoa boshli q lari orasidan vis anjumanasida, ya’ni q ishlo q jamoasi yi g‘ inida saylangan. Davlatchiligimizning eng dastlabki bu g‘ ini ana shu vislar, ya’ni q ishlo q jamoalari b o‘ lib, ular davlatchiligimizning boshlan g‘ ich kurtagini tashkil etgan. «Vis» jamo alarining tarkib topishi esa taxminan q uyidagicha kechgan: ya’ni h ar bir jamoa a’zosi o‘ z oilasi kuchi, h arakati imkoniyatiga k o‘ ra, tegishli mi q dorda yer o‘ zlashtirib, xususiy yer mulk egasi - ozod, erkin dex o‘ on jamoalariga (kashovarzlarga) aylanadilar. X ar bir daryo q uyi xavzasini o‘ zlashtirishda bir necha erkin va ozod kashovarzlar uru g‘ -aymo q chilik an’analariga k o‘ ra birlashib, erkin dex q onlar (kashovarzlar) q ishlo q jamoasini tashkil etadilar. Shunday tartibda tashkil topgan q ishlo q jamoasi, uning mulki ona uru g‘ i davridagidek, endi ijtimoiy xarakterga ega emas, balki xususiy xarakterga ega b o‘ ladi, ya’ni «vis» jamoasida ilk bor xususiy mulk, o‘ zlashtirgan yerga xusu - siy egalik q ilish paydo b o‘ ladi. Jamoada xususiy mulkning paydo b o‘ lishida erkaklarning xizmati katta b o‘ lgan. Endi, bolalar h am o‘ z otasini ya q indan tanib, bola tarbiyasi juft oila qo‘ liga o‘ tganligi bois, bolalar o‘ rtasidagi oila mulki ta q simotida otalarning roli ortib boradi. Shunday q ilib, oilada, jamoada erkaklar nufuzi ortib, asta - sekin ota uru g‘ i (patriarxat) q aror topadi. «Vis»larning i q tisodiy x o‘ jalik asosini tashkil etishda tashabbuskor kashovarlar orasidan jamoa a’zolari o‘ z o q so q ollarini saylab oladilar.
Odatda, o q so q ol, jamoa sardori - kadxudot yuksak ijtimoiy-siyosiy mav q ega ega usta mirishkor va omilkor dex q on yoki moxir h unarmand, shaxsiy axlo q va odobi, ma’naviy-axlo q iy yuksakligi bilan o‘ z jamoasi o g‘ ziga tushgan piru-ustoz b o‘ lib, bu sifatlarga o‘ z va q tida h alol mexnati, turmush tajribasi tu fayli erishgan jamoa a’zolaridan b o‘ lgan. O‘ sha davr uru g‘ jamoalarn kundalik xayot q onuniga aylangan sardorlikka talab aynan kadxudotdan, Avesto tili bilan aytganda, vispatidan, zantupatidan, dax’yupatidan shunday shaxsiy sifatlarga ega bulishlikni talab q ilgan. Bu o‘ zbek xal q i davlatchilik tarixining ilk bos q ich lariga xos bosh q aruv tizimining demokratik prinsip l ari edi. O‘ rta Osiyo h ududiy doirasida tashkil topgan Q adimgi Ba q triya podsholigi, Q adimgi Xorazm davlati, Qa n g‘ dav- lati, Davan podsholigi ana shu bosh q aruv prinsiplari asosida tashkil topgan ilk davlatchilikning aynan o‘ zginasi, ma h alliy h okimliklar uyushmasidan tarkib topgan viloyat (dax yu ) darajasidagi davlatlar edi. Sovet davri tarixiy adabiyotlarida ma h alliy h okimliklarning soni 15 tagacha b o‘ lgan, degan fikr h ukmron edi. Ammo, musta q illik davrida chop etilgan asarlarda, bu borada xam noani q liklar b o‘ lganligi isbot etildi. Ilk O‘ rta asrlar davri minta q a tarixida ulariing soni q uyidagicha ani q landi. Masalan, O‘ zbekistonning janubida, ya’ni shimoli y Toxaristonda ilk o‘ rta asrlarda T ermizshoxlar, va Guftan (Sherobod vo h asi) h okimliklari tashkil topadi. Bular orasida ma h alliy h ukmdorlari o‘ z nomlaridan mis va kumush tanglarni zarb etish q udratiga ega edilar. Cha g‘ aniyonda V asrdan bosh l ab mis tangalar zarb etila boshlaydilar. Ularning yuz tomonida ma h alliy h ukmdorning tasviri, or q a tomonida esa yakorsimon tam g‘ a chekilgan. V asrning oxiri va VI asr boshlaridan esa sosoniylar podshosi Feruz tangalariga ta q lid q ilingan kumush tangalar chi q arildi. VI asrning ikkinchi yarmidan Xusrav draxmalariga ta q lid q ilingan Cha g‘ aniyon ixshidlarining kumush tangalari zarb etila boshlandi. VII asrning ikkinchi yarmidan esa shimoliy Toxaristonda ma h alliy feodal h okimliklar tan galari q atorida arab dirxam va felslari muomalada b o‘ lgan. VIII asr oxiriga kelib, Toxaristonda ma h alliy h okimliklarga arablar tomonidan bar h am berildi.
Kezi kelganda ta’kiddash joizki, agar h ukmdor metalldan pul zarb eta boshlasa, demak bu davlatning tarkib topganligidan, pul (tanga) o‘ tmishda davlat ramzlari - gerb, bayro q (tu g‘ ) va uning mad h iyasi b o‘ lganligidan, Mis tanga ichki bozor muomalasining ekvivalenti. Agar h ukmdor kumush tanga zarb etishga jazm etsa, demak, bu uning iqt isodiy q udrati, musta q il davlat sifatida siyosat olib borganligidan nishonadir. Bronza va ilk temir davri arxeologik yodgorliklaridan topilgan muxrlar esa tub ma’nodagi davlatning tashkil topganligidan darak bermaydi. Bu q adimda q abila boshli g‘ i - yetakchisining, diniy-ilo h iy raxnamosining, h arbiy va dunyoviy sardori (kaviysi) va q ishlo q jamoasi boshli q larining h ukmdorlik sardorlik belgisi b o‘ lgan. Shuning uchun ularda fa q at uru g‘ va q abila totemlari o‘ z aksini topgan va ular o‘ z navbatida protodavlat belgisi, davlatchilikning kurtaklari tarkib topganligidan, o‘ tro q a h oli ijtimoiy-i q tisodiy va madaniy salo h iyati asosida ma h alliy ilk davlatchalar shakllanib borayotganligidan guvo h lik beradi. Tangalarda esa albatga h ukmdor si y mosi. yozuv va tegishli xudolarning ramziy siymosi o‘ z aksini topadi. O‘ zbekistonning markaziy q ismi h isoblangan S o‘g‘ diyonada ilk o‘ rta asrlarda uchta musta q il tarixan tarkib topgan yirik viloyat h okimliklari shakllangan. Panjikentdan to Karmanagacha b o‘ lgan tumanlar Markaziy S o‘g‘ dni tashkil etib, u nin g bosh sha h ri Sama rq and h isoblangan. Zarafshon vo h asining Karma na dan g‘ arbda joylashgan tumanlari G‘ arbiy S o‘g‘ dni tashkil etgan. Uning bosh sha hri Buxoro b o‘ lgan. Q ash q adaryo h avzasida tarkib topgan tumanlar Janubiy S o‘g‘ d yerlarini tashkil etgan. Janubiy S o‘g‘ dning yu q ori Q ash q adaryo tumanlari - Kesh viloyati, q uyi Q ash q adaryo tumanlari esa Naxshob viloyati deb yuritilgan. Viloyat h okiml iklari tepasida turgan h ukmdorlar Farbiy S o‘g‘ dda xu- dotlar, markaziy va janubiy S o‘g‘ dda ixshidlar deb yuritilgan. Masalan, g‘ arbiy S o‘g‘ d yerlari 22 ta rustaklardan tashkil topgan 1 . Ularning 15 tasi Buxoro vo h asinng mudofaa devori ichida, 7 tasi esa vo h a devori tash q arisida joylashgan. Ularning nomlari yozma manbalarda s o‘g‘ diycha b o‘ lib, Tavovis, q uyi Xarkana, Xitfar, Q oxushtuvon, Yu q ori Samjon va Qu yi Samjon, Yu q ori Faraviz va Q uyi Faraviz, Zar, Fargidat, Paykent, Farob va bosh q a nomlarda bizgacha yetib